भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । २६९

ग्रहणीमतिसारं च ज्वरदोषं च नाशयेत् ।
अग्निदार्थ्यकरं श्रेष्ठमामपर्पटिकाद्वयम् ॥ ६२ ॥

संग्रहणीरोगवाले मनुष्यको इसकी सात सात गोली दहीके पानीके साथ मिलाकर देनी चाहिये । इसपर कोष्ठदोषके निवारण करनेके लिये प्रतिदिन दहीके साथ भोजन करना चाहिये । इससे संग्रहणी, अतिसार और ज्वर दूर होता है । एवं अग्नि अत्यन्त दीपन होती है ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

रसाभ्र वटी ।
शुद्धसूतस्य कर्षैकं कर्षैकं गन्धकस्य च ।
द्वयोःकज्जलिकां कृत्वा तुल्यं व्योम प्रदापयेत् ॥ ६३ ॥
केशराजस्य भृङ्गस्य निर्गुण्ड्याश्चित्रकस्य च ।
ग्रीष्मसुन्दरमण्डूकीजयन्तीन्द्राशनस्य च ॥ ६४ ॥
श्वेतापराजितायाश्च स्वरसं पर्णसम्भवम् ।
रसतुल्यं प्रदातव्यं चूर्णं च मरिचोद्भवम् ॥ ६५ ॥
देयं रसार्द्धभागेन चूर्णं टङ्कणसम्भवम् ।
सम्मद्य वटिकां कुर्यात् कलायसदृशीं बुधः ॥ ६६ ॥
हन्ति कासं क्षयं श्वासं वातश्लेष्मभवां रुजम् ।
ज्वरे चैवातिसारे च सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ ६७ ॥
चातुर्थिके ज्वरे श्रेष्ठो ग्रहण्यांतङ्कनाशनः ।
दधि चावश्यकं देयं प्राह नागार्जुनो मुनिः ॥ ६८ ॥

शुद्ध पारा १ कर्ष और शुद्ध गन्धक १ कर्ष दोनोंकी कज्जली करके उसमें दो कर्ष अभ्रककी भस्म मिलाकर उसको कुकुरभाँगरा, सिहाळू, चीता, ग्रीष्मसुन्दर, ब्राह्मी, अरणी, भाँग, सफेदकोयल और पान इनके एकएक कर्ष प्रमाण रसमें क्रमसे अलग २ खरल करके कालीमिरचोंका चूर्ण एक कर्ष और सुहागा आधा कर्ष दोनोंको मिलाकर अच्छे प्रकारसे खरलकरके मटरकी बराबर गोलियाँ बनालेवे। यह वटी खाँसी, क्षय, श्वास, वात कफजन्यविकार, ज्वर, अतीसार, चातुर्थिक ज्वर और संग्रहणी इन सब रोगोंको नष्ट करती है। इसपर दही अवश्य सेवन करना चाहिये ॥ ६३-६८ ॥

महाभ्रवटी ।
अभ्रकं पुटितं ताम्रं लौहं गन्धकपारदम् ।
कुनटी टङ्कणक्षारं त्रिफला च पलं पलम् ॥ ६९ ॥

३०० | भैषज्यरत्नावली । | [ ग्रहणी-

गरलस्य तथा माषचतुष्कं चैव चूर्णयेत् ।
तत्सर्वं भावयेदेषां रसैः प्रत्येकशः पलैः ॥ २७० ॥
देवराजाशनाख्यस्य केशराजाख्यकस्य च ।
सोमराजस्य भृङ्गाख्यराजस्य श्रीफलस्य च ॥ ७१ ॥
पारिभद्राग्निमन्थस्य वृद्धदारस्य तुम्बुरोः ।
मण्डूकपर्णीनिर्गुण्डीपूतिकोन्मत्तकस्य च ॥ ७२ ॥
श्वेतापराजितायाश्च जयन्त्याश्चार्द्रकस्य च ।
ग्रीष्मसुंदरकस्याटरूषकस्य रसेन तु ॥ ७३ ॥
रसैस्ताम्बुलववल्ल्याश्च पत्रोत्थैर्भावयेत् पृथक् ।
द्रव्ये किञ्चित् स्थिते चूर्णं मरिचस्य पलं क्षिपेत् ॥ ७४ ॥
ततश्चैव वटीं कुर्यात्—

अभ्रकभस्म, तांबेकी भस्म, लोहेकी भस्म, शुद्ध गंधक, शुद्ध पारा, मैनसिल, सुहागा, जवाखार, हरड, आमला, बहेडा ये प्रत्येक चार चार तोले और शुद्ध मीठातेलिया चार माशे लेकर प्रथम पारे और गंधककी कज्जली करके सबको खरल करके एकत्र चूर्ण करलेवे । फिर भांग, कुकुरभांगरा, बापची, भांगरा, बेलपत्र, फरहद, अरणी, विधारा, तुम्बुरू, ब्राह्मी, सिह्नालु, दुर्गन्ध करंज, धतूरेके पत्ते श्वेत अपराजिता (सफेदकोयल), जयन्ती, अदरख, ग्रीष्मसुन्दर, अडूसा और पान इन प्रत्येक औषधिके पत्तोंके चार चार तोले रसमें पृथक् २ भावना देवे, जब कुछ रस शेष रहजाय तब उसमें कालीमिरचोंका चूर्ण चार तोले मिलाकर और अच्छे प्रकारसे खरल करके एक एक रत्तीकी गोलियां बनालेवे ॥ ६९-२७४ ॥—

—मात्रां दद्याद् यथोचिताम् ।
ज्वरे चैवातिसारे च कासे श्वासे क्षये तथा ॥ ७५ ॥
सन्निपातज्वरे चैव विविधे विषमज्वरे ।
क्षयरोगेषु सर्वेषु क्षीणशुक्रे च यक्ष्मणि ॥ ७६ ॥
ग्रहण्यां चिरभूतायां सूतिकायां विशेषतः ।
शोथे शूले तथाऽसाध्ये स्थविरे चामवातके ॥ ७७ ॥
मन्दानलेऽबले चैव सकले श्लेष्मजे गदे ।
पीनसेऽपीनसे चैव पक्वेऽपक्वे विशेषतः ॥ ७८ ॥

...रसा । भाषाटीकासहिता । ३०१


वातश्लेष्मणि वाते वा विविधे चेन्द्रियस्थिते ।
वातवृद्धे पित्तवृद्धे बलासानावृतेऽपि च ॥ ७९ ॥
अष्टसूदररोगेषु कुष्ठरोगेषु शस्यते ।
अजीर्णे कर्णरोगे च कृशे स्थूले च यक्ष्मणि ॥ ८० ॥
अयं सर्वगदेष्वेव रसो वै परिकीर्त्तितः ।
महाभ्रवटिका सेयं परा श्रेष्ठा रसायने ॥ ८१ ॥

इन गोलियोंको यथोचितमात्रासे सेवन करनेसे ज्वर, अतीसार, श्वास, खांसी, क्षय, संनिपातज्वरं विविधप्रकारके विषमज्वर, सब प्रकारके क्षयरोग, शुक्रकी क्षीणता, राजयक्ष्मा, पुरानी संग्रहणी, विशेषकर सुतिकारोग, स्थविर, आमवातरोग, मन्दाग्नि, निर्बलता, सर्वप्रकारके कफरोग, पीनस, पक्व अपक्व अपीनसरोग, वातश्लेष्म, अनेक प्रकारके वातरोग, आठ प्रकारके उदररोग, कुष्ठरोग आदि नष्ट होते हैं । यह महाभ्रवटिका अत्यन्त श्रेष्ठ रसायन है ॥ ७५-८१॥

पीयूषवल्लीरसं ।

सूतकं गन्धकं चाभ्रं तारं लौहं सटङ्गणम् ।
रसाञ्जनं माक्षिकं च शाणमेकं पृथक् पृथक् ॥ ८२ ॥
लवङ्गं चन्दनं मुस्तं पाठा जीरकधान्यकम् ।
समङ्गाऽतिविषा लोध्रं कुटजेन्द्रयवं त्वचम् ॥ ८३ ॥
जातीफलं विश्वबिल्वं कनकं दाडिमीच्छदम् ।
समङ्गा धातकी कुष्ठं प्रत्येकं रससम्मितम् ॥ ८४ ॥
भावयेत् सर्वमेकत्र केशराजरसैः पुनः ।
चणकाभा वटी कार्या छागीदुग्धेन पेषिता ॥ ८५ ॥

शुद्ध पारे और शुद्ध गन्धककी कज्जली ८ माशे एवं अभ्रक, रौप्यभस्म, लोहभस्म सुहागा, रसौंत, सोनामाखी, लौंग, लालचन्दन, नागरमोथा, पाठ, जीरा, धनियाँ, लज्जावंती, अतीस, लोध, कुडेकी छाल, इन्द्रजौ, दालचीनी, जायफल, सोंठ, बेलगिरी, धतूरेके बीज, अनारका वक्कल, वराहक्रान्ता, धायके फूल और कूठ प्रत्येक चार चार माशे लेवे । सबको एकत्र पीसकरके कुकुरभाँगरेके रसकी बारम्बार भावना देवे । फिर बकरीके दूधमें खरल करके चनेकी बराबर गोलियाँ बनालेवे ॥ ८२-८५ ॥

३०२ भैषज्यरत्नावली । [ ग्रहणी-

अनुपानं प्रदातव्यं दग्धबिल्वसमं गुडम् । अतिसारं ज्वरं तीव्रं रक्तातीसारमुल्वणम् ॥ ८६ ॥ ग्रहणीं चिरजां हन्ति शोथं दुर्नामकं तथा । आमशूलबिबन्धघ्नः संग्रहग्रहणीहरः ॥ ८७ ॥ पिच्छामदोषं विविधं पिपासादाहरोगकम् । हृल्लासारोचकच्छर्दिगुदभ्रंशं सुदारुणम् ॥ ८८ ॥ पक्वापक्कमतीसारं नानावर्णं सवेदनम् । कृष्णारुणं च पीतं च मांसधावनसन्निभम् ॥ ८९ ॥ प्लीहगुल्मोदरानाहसूतिका रोगसङ्करम् । असृग्दरं निहन्त्येव वन्ध्यानां गर्भदं परम् ॥ ९० ॥ कामलां पाण्डुरोगं च प्रमेहानपि विंशतिम् । एतान् सर्वान् निहन्त्याशु मासाद्धै नात्र संशयः ॥ ९१॥ पीयूषवल्लीवटिका अश्विभ्यां निर्मिता पुरा । कश्यपाय ददौऽश्विभ्यां ततः प्राप प्रजापतिः ॥ ९२ ॥ धन्वन्तरिस्ततः प्राप देवतानां पतिस्ततः । परम्पराप्राप्त एष रसस्त्रैलोक्यदुर्लभः ॥ ९३ ॥

इस रसको समान भाग मिश्रितकर भुनेहुए बेल और गुड़के साथ सेवन करानेसे अतिसार, ज्वर, प्रबल अतिसार, बहुत पुरानी संग्रहणी, सूजन, बवासीर, आमशूल, विबन्धयुक्त संग्रहणी, पिच्छिलता, आमदोष, प्यास, दाह, उबकाई, अरुचि, वमन, दारुण गुदभ्रंश, पक्व अथवा अपक्व तथा विविध प्रकारकी पीड़ायुक्त अतिसार, काला, लाल, पीला और मांसके धोवनकी समान वर्णवाला अतिसार, प्लीहा (तिल्ली), गुल्म, उदररोग, अफारा, सूतिकारोग, रक्तप्रदर, वन्ध्यात्व, कामला, पाण्डु और बीसों प्रमेह इन सब रोगोंको यह रस एक पक्षमें ही निस्सन्देह नष्ट कर देता है तथा गर्भको उत्पन्न करता है। यह पीयूषवल्लीनामक बटी अश्विनीकुमारोंसे प्राप्तहुई थी ॥ ८६-९३ ॥

पानीयभक्तवटी ।

कृष्णाभ्रलोहमलशुद्धविडङ्गचूर्णं
प्रत्येकमेकपालिकं विधिवद् विधाय ।

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३०३


चव्यं कटुत्रयफलत्रयकेशराज- दन्तीपयोदचपलाऽनलघण्टकर्णाः ॥ ९४ ॥ माणौल्लुकन्दबृहतीत्रिवृताः ससूर्या- वर्त्ताः पुनर्नविकया सहितास्त्वमीषाम् । मूलं प्रति प्रतिविशोधितमक्षमेकं चूर्णं तदर्द्धरसगन्धकमेकसंस्थम् ॥ ९५ ॥

काला अभ्रक, शुद्ध लोहमल ( मण्डूर ), वायविडङ्ग ये प्रत्येक ४-४ तोले एवं चव्य, सोंठ, पीपल, मिरच, हरड, आमला, बहेडा, कुकुरभाँगरा, दन्तीकी जड, नागरमोथा, पीपल, चीतेकी जड, मोघावृक्ष, मानकन्द, जिमीकन्द, बडी कटेरी, निसोत, हुलहुल और विखपपरा इन प्रत्येकके मूलका शुद्ध चूर्ण दो दो तोले और शुद्ध पारा गन्धककी कज्जली एक तोला लेवे ॥ ९४ ॥ ९५ ॥

कृत्वाऽऽर्द्रकीयरससंवलितं च भूयः संपिष्य तस्य वटिका विधिवद् विधेया । हन्त्यम्लपित्तमरुचिं ग्रहणीमसाध्यां दुर्नामकामलभगन्दरशोथगुल्मान् ॥ ९६ ॥ शूलं च पाकजनितं सतताग्निमान्द्यं सद्यः करोत्युपचितिं चिरनष्टवह्नेः । कुष्ठं निहन्ति पलितं च वलिं प्रवृद्धां श्वासं च कासमपि पाण्डुगदं निहन्ति ॥ ९७ ॥ वायन्नमांसदधिकाञ्जिकतक्रमत्स्य- वृक्षाम्लतैलपरिपक्वभुजो यथेष्टम् । शृङ्गाटबिल्वगुडकञ्चटनारिकेल- दुग्धानि सर्वविदळानि विवर्जयेत्तु ॥ ९८ ॥

फिर सबका एकत्र अदरखके रसमें भावना देकर और उसीमें फिर उत्तम प्रकारसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह वटी अम्लपित्त, अरुचि, असाध्य संग्रहणी, बवासीर, कामला, भगन्दर, शोथ, गुल्म, शूल, निरन्तर अग्निकी मन्दता, कुष्ठ, पलित ( बिना अवस्थाके ही बालोंका सफेद होजाना ), वलि ( बिनाही अवस्थाके शरीरमें बलियोंका पडजाना ), श्वास, खांसी, पाण्डुरोगप्रभृति रोगोंको शीघ्र

३०४भैषज्यरत्नावली ।[ग्रहणी-

नष्ट करती है। और बहुत दिनोंसे नष्ट हुई अग्निको तत्काल दीपन करती है। इसपर बासी अन्न, मांस, दही, काँजी, छाछ, मछली, चूका और तेल ये पदार्थ यथेच्छरूपंसे सेवन करना चाहिये। एवं सिंघाडे, बेलगिरी, गुड, जलचौलाई, नारियल, दूध और सब प्रकारकी दालें इनको त्याग देना चाहिये ॥ ९६-९८ ॥

श्रीनृपतिवल्लभ रस ।

जातीफललवङ्गाब्दत्वगेला टङ्करामठम् ।
जीरकं तेजपत्रं च यमानी विश्वसैन्धवम् ॥ ९९ ॥
लौहमभ्रं रसो गन्धस्ताम्रं प्रत्येकशः पलम् ।
मरिचं द्विपलं दत्त्वा छागीक्षीरेण पेषयेत् ॥ ३०० ॥
धात्रीरसेन वा पेष्यं वटिकां, कुरु यत्नतः ।
श्रीमद्गहननाथेन विचिन्त्य परिनिर्मितः ॥ १ ॥
सूर्यवत्तेजसा चायं रसो नृपतिवल्लभः ।
अष्टादशवटीं खादेत् पवित्रः सूर्यदर्शकः ॥ २ ॥

जायफल, लौंग, नागरमोथा, दालचीनी, इलायची, सुहागा, हींग, जीरा, तेजपात, अजवायन, सोंठ, सेंधानमक, लोहा, अभ्रक, शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक और ताँबेकी भस्म ये प्रत्येक चार चार तोले एवं काली मिरचोंका चूर्ण ८ तोले लेकर सबको एकत्र बकरीके दूधमें खरल करे फिर आमलोंके रसमें खरल करके उचित मात्रासे गोलियाँ तैयार करलेवे। नृपतिवल्लभनामक यह रस सूर्यके समान तेजवाला है। इसकी प्रतिदिन प्रातःकाल शौचादिसे शुद्ध होकर अठारह गोली सेवन करे ॥ ९९-३०२ ॥

हन्ति मन्दानलं सर्वमामदोषं विषूचिकाम् ।
प्लीहगुल्मोदराष्ठीलायकृत्पाण्डुत्वकामलाम् ॥ ३०३ ॥
हृच्छूलं कुक्षिशूलं च पार्श्वशूलं तथैव च ।
कटिशूलं कुक्षिशूलमानाहमष्टशूलकम् ॥ ३०४ ॥
कासश्वासामवातांश्च श्लीपदं शोथमर्बुदम् ।
गलगण्डं गण्डमालामम्लपित्तं च गर्दभीम् ॥ ३०५ ॥
कृमिकुष्ठानि दद्रूणि वातरक्तं भगन्दरम् ।
उपदंशमतीसारं ग्रहण्यर्शःप्रमेहकम् ॥ ३०६ ॥

चिकित्सा ] भावार्थदीपिकासहितः ।


अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं सुदारुणम् ।
ज्वरं जीर्णं तथा पाण्डुं तन्द्रालस्यभ्रमं क्लमम् ॥ ३०७ ॥
दाहं च विद्रधिं हिक्कां जडगद्गदमूकताम् ।
मूढं च स्वरभेदं च वृध्नवृद्धिंविसर्पकान् ॥ ३०८ ॥
ऊरुस्तम्भं रक्तपित्तं गुदभ्रंशारुची तृषाम् ।
कर्णनासामुखोत्थांश्च दन्तरोगंश्च पीनसान् ॥ ३०९ ॥
शोथं च शीतपित्तं च स्थावरादिविषाणि च ।
वातपित्तकफोत्थांश्च द्वन्द्वजान् सन्निपातिकान् ॥ ३१० ॥
सर्वानेव गदान् हन्ति चण्डांशुरिव पापहा ।
बलवर्णकरो हृद्य आयुष्यो वीर्यवर्द्धनः ॥ ३११ ॥
परं वाजीकरः श्रेष्ठः पटुदो मन्त्रसिद्धिदः ।
अरोगी दीर्घजीवी स्याद्रोगी रोगाद्विमुच्यते ।
रसस्यास्य प्रसादेन बुद्धिमान् जायते नरः ॥ ३१२ ॥

यह रस-मन्दाग्नि, आमदोष, विषूचिका, प्लीहा, गुल्म, उदररोग, अष्ठीला, यकृत, पाण्डु, कामला, हृदयशूल, पृष्ठशूल, पार्श्वशूल, कटिशूल, कुक्षिशूल, आनाह, आठ प्रकारके शूल, श्लीपद, खाँसी, श्वास, वात, आमवात, अर्बुद, गलगण्ड, गण्डमाला, अम्लपित्त, गर्दभी, कृमि, कुष्ठ, दद्रु, वातरक्त, भगन्दर, उपदंश, संग्रहणी, अतिसार, बवासीर, प्रमेह, पथरी, मूत्रकृच्छ्र, दारुण मूत्राघात, जीर्णज्वर, पांडु, तन्द्रा, आलस्य भ्रम, ग्लानि, दाह, विद्रधि, हिक्कारोग, जडता, मूकता, गद्गदता, मूढता, स्वरभेद, वृध्न ( बद ), अंडवृद्धि, विसर्प, ऊरुस्तम्भ, रक्तपित्त, गुदभ्रंश, अरुचि, तृषा, कान नाक मुख और दाँतोंके रोग, पीनस, शोथ, शीतपित्त, स्थावर आदि विष, वात पित्त और कफसे उत्पन्न हुए, द्वन्द्वज, सान्निपातिक सम्पूर्णरोगोंको शीघ्रही नष्ट करता है। बल वर्णको उत्पन्न करनेवाला, हृदयको हितकारी, आयु और वीर्यके बढाने-वाला है तथा अत्यन्त वाजीकरण है। चातुर्य और मन्त्रकी सिद्धिको देनेवाला है। इस रसके प्रतापसे रोगी सब रोगोंसे मुक्त होजाता है और अरोगी दीर्घजीवी और अत्यन्त बुद्धिमान् होता है ॥ ३०३-३१२ ॥

बृहन्नृपवल्लभ ।

रसगन्धकलौहाभ्रं नागं चित्रं त्रिवृत्समम् ।
टङ्कं जातीफलं हिङ्गु त्वगेलाब्दलवङ्गकम् ॥ १३ ॥
२०

३०६भैषज्यरत्नावली ।[ ग्रहणी-

तेजपत्रमजाजी च यमानी विश्वसैन्धवम् ।
प्रत्येकं तोलकं चूर्णं मरिचन्तारयोस्तथा ॥ १४ ॥
निरुत्थकं मृतं हेम तथा द्वादशरक्तिकम् ।
आर्द्रकस्य रसेनैव धात्र्याश्च स्वरसेन च ॥ १५ ॥
भावयित्वा प्रदातव्यो माषद्वयप्रमाणतः ।
भक्षयेत् प्रातरुत्थाय पथ्यं भक्षेद् यथेप्सितम् ॥ १६ ॥
अग्निमान्द्यमजीर्णं च दुर्नामग्रहणीं जयेत् ।
आमाजीर्णप्रशमनः सर्वरोगनिषूदनः ॥ १७ ॥
नाशयेदुदरान् रोगान् विष्णुचक्रमिवासुरान् ॥ १८ ॥
“ ग्रन्थान्तरेऽस्य राजवल्लभ इति संज्ञा ॥ ”

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, लोहेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, सीसेकी भस्म, चीतेकी जड, निसोत, सुहागा, जायफल, हींग, दालचीनी, इलायची, नागरमोथा, लौंग, तेजपात, कालाजीरा, अजवायन, सोंठ, सेंधानमक, कालीमिरच और रौप्यभस्म प्रत्येक एक एक तोला एवं स्वर्णभस्म बारह रत्ती सबको एकत्रकर अदरख और आंमलोंके रसमें पृथक् पृथक् भावना देकर दो दो माशेकी गोलियाँ बनालेवे। इसकी एक एक गोली प्रतिदिन प्रातःकाल सेवन करे और यथेच्छ आहार विहार करे। यह रस मन्दाग्नि, अजीर्ण, बवासीर, ग्रहणी, आमाजीर्ण, उदररोग और अन्यान्य सर्वप्रकारके विकारोंको नष्ट करता है। “अन्य ग्रन्थकार इस बृहन्नृपवल्लभ रसको राजवल्लभ भी कहते हैं” ॥ १३-१८ ॥

महाराज नृपतिवल्लभ ।

कर्षत्रयं मृतं कान्तं मृताभ्रं मृतताम्रकम् ।
मृतं तारं माक्षिकं च कर्षं कर्षं प्रदापयेत् ॥ १९ ॥
मृतं स्वर्णं मृतं तारं टङ्गणं शृङ्गमेव च ।
वसिरं दन्तिमूलं च मारिचं तेजपत्रकम् ॥ २० ॥
यमानी बालकं मुस्तं शुण्ठक च सधान्यकम् ।
सिन्धूद्भवं सकर्पूरं विडङ्गं चित्रकं विषम् ॥ २१ ॥
पारदं गन्धकं चैव तोलमानं प्रदापयेत् ।
तोलद्वयं त्रिवृच्चूर्णं लवङ्गं तच्चतुर्गुणम् ॥ २२ ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३०७


जातीकोषफले चैव तत्समं तु वराङ्गकम् । सर्वेषामर्द्धभागं तु विडकं तत्र मिश्रयेत् ॥ २३ ॥ सर्वमेकीकृतं यद्यत् त्रुटिचूर्णं च तत्समम् । भावना च प्रदातव्या च्छागीदुग्धेन सप्तधा ॥ २४ ॥ मातुलुङ्गरसैः पश्चाद् भावयेत सप्तवारकम् । छायाशुष्कां वटीं कृत्वा भक्षयेद्दशरक्तिकाम् ॥ २५ ॥

कान्तलोहभस्म ३ तोले, अभ्रकभस्म, ताम्रभस्म, मोतीकी भस्म और सोनामाखी ये प्रत्येक एकएक कर्ष, एवं सोना चाँदीकी भस्म, सुहागा, काकडासिंगी, गजपीपल, दन्तीकी जड, मिर्च, तेजपात, अजवायन, सुगन्धवाला, नागरमोथा, सोंठ, धनियां, सैंधानमक, कपूर, वायविडङ्ग, चीता, शुद्ध मीठातेलिया, शुद्ध पारा और शुद्ध गन्धक प्रत्येक एक एक तोला, निसोतका चूर्ण दो तोले तथा लौंग, जावित्री और दालचीनी ये प्रत्येक आठ आठ तोले इन सब औषधियोंके चूर्णसे आधा भाग विरियासंचर नमक और समस्त चूर्णकी बराबर छोटी इलायचीका चूर्ण लेवे। फिर इन सबको एकत्र करके बकरीके दूधमें सात बार खरल करके बिजौरे नींबूके रसमें सातवार खरल करे फिर छायामें सुखाकर दस दस रत्तीकी गोलियाँ बनाकर भक्षण करे ॥ १९–३२५ ॥

मन्दानलं संग्रहणीं प्रवृद्धामामानुबन्धीं कृमिपाण्डुरोगम् । छर्द्यम्लपित्तं हृदयामयं च गुल्मोदरानाहभगन्दरं च ॥ २६ ॥ अशांसि वै पित्तकृतानशेषान् सामं सशूलाष्टकमेव हन्ति । साजीर्णविष्टम्भविसर्पदाहं विलम्बिकां चाप्यलसं प्रमेहम् ॥ २७ ॥ कुष्ठान्यशेषाणि च कासशोषं हन्यात् सशोथं ज्वरमूत्रकृच्छ्रम् । मतान्तरे सर्वतोभद्रनाम महेश्वरेणैव विभाषितोऽयम् ॥ २८ ॥

इससे मन्दाग्नि, प्रबल संग्रहणी, कृमि, पाण्डुरोग, वमन, अम्लपित्त, हृदयरोग अर्शादि उपर्युक्त समस्त रोग दूर होते हैं। कोई २ आचार्य इस रसको सर्वतोभद्र कहते हैं ॥ २६-३२८ ॥

महाराजनृपवल्लभ ।

माक्षिकं लौहमभ्रं च वङ्गं रजतहाटकम् । ग्रन्थिर्यमानिका चोचं ताम्रं नागरटङ्गणम् ॥ २९ ॥

३०८ | भैषज्यरत्नावली, | [ ग्रहणी-


सैन्धवं बालकं मुस्तं धान्याकं गन्धकं रसम् ।
शृङ्गी कर्पूरकं चैव प्रत्येकं माषकोन्मितम् ॥ ३० ॥
माषद्वयं रामठं स्यान्मरिचानां चतुष्टयम् ।
जातीकोषं लवङ्गं च पत्रं च तोलकोन्मितम् ॥ ३१ ॥
नाभिशङ्खं विडङ्गं च शाणं माषद्वयं विषम् ।
कर्षषट्कं सत्रिमाषं सूक्ष्मैलानां ततः क्षिपेत् ॥ ३२ ॥
विडं कर्षद्वयं सर्वं छागीक्षीरेण पेषयेत् ।
चतुर्गुञ्जामितां खादेत् सानाहग्रहणीं जयेत् ॥ ३३ ॥
शम्भुना निर्मितो ह्येष पूर्ववद् गुणकारकः ।
नाम्ना महाराजपूर्वो नृपवल्लभ उच्यते ॥ ३४ ॥

सोनामाखी, लोहेकी भस्म, अभ्रककी भस्म, वङ्गकी भस्म, चाँदीकी भस्म, सुवर्णकी भस्म, पीपलामूल, अजवायन, दालचीनी, ताँबेकी भस्म, सोंठ, सुहागा, सेंधानमक, सुगन्धवाला, नागरमोथा, धनियां, शुद्ध गन्धक, शुद्ध पारा, काकड़ासिंगी और कपूर ये प्रत्येक एक एक मासा, हींग दो मासे, कालीमिरचोंका चूर्ण चार मासे, जावित्री, लौंग और तेजपात प्रत्येक एक एक तोला, शंखनाभिकी भस्म और वायविडङ्ग प्रत्येक चार चार मासे शुद्ध मीठा तेलिया दो मासे, छोटी इलायचीका चूर्ण ८ मासे और बिरियासंचरनमक २ कर्ष लेवे । सबको एकत्र चूर्ण करके बकरीके दूधमें खरल करे । फिर चार चार रत्तीकी गोलियाँ बनाकर सेवन करे । इसके सेवनसे आनाहयुक्त संग्रहणी नष्ट होती है और यह पूर्वोक्त प्रयोगकी समान गुण करता है । इसको शिवजीने निर्माण किया है । यह रस महाराजनृपवल्लभ नामसे प्रसिद्ध है ॥ २९-३३४ ॥

अथ रसपर्पटी ।

श्रीविन्ध्यवासिपादान् नत्वा धन्वन्तरिं च सुरभिषजम् ।
रसगन्धकपर्पटिकापरिपाटीपाटवं वक्ष्ये ॥ १ ॥

अत्र पारदस्य नैसर्गिकदोषत्रयशोधनं चावश्यं कार्यम् ।
यदुक्तम्—
“मलशिखिविषनामानो रसस्य नैसर्गिका दोषाः ।
मूर्च्छां मलेन कुरुते शिखिना दाहं विषेण हिक्कां च ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३०९


गृहक॑न्या हरति मलं त्रिफला वह्निं चित्रक च विषम् ।
तस्मादेभिर्वारान् संमूर्च्छयेत् सप्तसप्तैव ॥ ” इति ॥
मग्नं रसे जयन्त्याः पश्चादेरण्डसम्भवे ।
आर्द्रकरसे च सूतं पत्ररसे काकमाच्याश्च ॥ २ ॥
सप्तमुदितानुपूर्व्या मर्दनशुष्कं करेण गृह्णीयात् ।
प्रस्तरभाजनमध्ये शुद्धिरियं पारदस्योक्ता ॥ ३ ॥

श्रीविन्ध्याचलवासी ( व्याडिमुनि ) को और भगवान् धन्वन्तरिको प्रमाण करके, मैं पारे और गन्धककी पर्पटीकी उत्तम विधिको कहता हूं । पर्पटीको प्रस्तुत करनेसे पहले इस प्रकार शुद्ध किया हुआ पारा पर्पटीके लिये लेना योग्य है-पारेके मलदोष, अग्निदोष और विषदोष करके तीन दोष हैं, मलदोषसे मूर्च्छा, अग्निसे दाह और विषसे हिक्का होती है, इसलिये इनको अवश्य दूर कर देने चाहिये । उसकी प्रणाली यह है कि, ८ तोले पारेको घीग्वारके रसमें मर्दन करनेसे उसका मलदोष दूर होता है, त्रिफलेके चूर्णमें मर्दन करनेसे अग्निदोष दूर होता है । चीतेके पत्तोंके रसमें खरल करनेसे विष दूर होता है । इस प्रकार पारेके दोषोंको दूर करके उसको अरणीके पत्ते, एरण्डके पत्ते, अदरख और मकोयकेपत्ते इनके रसोंमें पृथक् २ मिलाकर क्रमपूर्वक पत्थरके पात्रमें मर्दन करके शोषण करे । पारेकी यह शुद्धि करनी चाहिये ॥ १-३ ॥

शुकपुच्छसमच्छायो नवनीतसमद्युतिः ।
मसृणः कठिनः स्निग्धः श्रेष्ठो गन्धक इष्यते ॥ ४ ॥
कृत्वा भद्रं गन्धकमतिकुशलं क्षुद्रतण्डुलाकारम् ।
तद्भृङ्गराजरसैरनन्तरं भावयेत् पात्रे ॥ ५ ॥
तदनु शुष्कं कुर्यात् धूलिसमानं च सप्तधा रौद्रे ।
तदनु च शुष्कं चूर्णं कृत्वा विन्यस्य लौहिकामध्ये ॥६॥
निर्धूमबदरकाष्ठाङ्गारे न्यस्तं विलाप्य तैलसमम् ।
पात्रस्थितभृङ्गराज रसमध्ये ढालयेन्निपुणः ॥ ७ ॥
तस्मिन् प्रविष्टमात्रं कठिनत्वं याति गान्धकं चूर्णम् ।
पुनरपि रौद्रे शुष्कं केतकरजसा समानतां नीतम् ॥ ८ ॥


१ गृहकन्या-घृतकुमारी तस्या दलरसेन म्रक्षणम् त्रिफलायाश्चूर्णेन 'खलनम् । चित्रकस्य पत्ररसेन मूर्च्छनम् । तदेवं नैसर्गिकदोषापहारानन्तरं जयन्त्यादिद्रव्यचतुष्टयरसेन मूर्च्छनमधिगन्तव्यम् ॥

३१०भैषज्यरत्नावली ।[ ग्रहणी-

फिर तोतेकी पूँछके समान या नवनीतके समान कान्तिवाला, कोमल कठिन और स्निग्ध ऐसा गन्धक श्रेष्ठ होता है । ऐसे गन्धकको ८ तोले लेकर उसके चावलोंके समान छोटे-छोटे टुकड़े करके पत्थरके पात्रम भाँगरेके रसकी ७ बार भावना देवे और ७ बार धूपमें सुखावे, फिर धूलिकी समान बारीक चूर्ण करके उसको लोहेकी करछीमें रखकर धुएँरहित बेरीके अंगारोंपर पकावे । यह तेलकी समान पिघला होजाय तब भाँगरेके रसमें डाल देवे । उसमें डालतेही गन्धक सख्त होजाता है । उसको निकालकर और धूपमें सुखाकर केतकीके फूलोंकी रजकी समान चूर्ण करलेवे ॥ ४-८ ॥

शुद्धे सूते शोधितगन्धकचूर्णेन तुल्यता कार्या ।
तावन्मर्दनमनयोर्यावन्न कणोऽपि दृश्यते सूते ॥ ९ ॥
पश्चात् कज्जलसदृश चूर्णं लौहीस्थितं प्रयत्नेन ।
निर्धूमबदरकाष्ठाङ्गारे न्यस्तं विलाप्य तैलसमम् ॥ १० ॥
सद्यो गोमयनिहिते कदलदले चालयेन्मृदुनि ।
लौहीस्थितमवशिष्टं कठिनं तन्न ग्रहीतव्यम् ॥
पश्चात् पर्पटरूपा पर्पटिका कीर्त्यते लोकैः ॥ ११ ॥

इस प्रकार शोधित पारे और गन्धकको समान भाग लेकर कज्जली करे, दोनों को तबतक मर्दन करे—जबतक पारेके सूक्ष्म कण दीखने बन्द होजाय. जब घुटते २ सब चूर्ण कजलकी समान कृष्णवर्ण होजाय तब उसको लोहेकी करछीमें रखकर धुएँरहित बेरकि लकडीके अंगारोंपर तेलकी समान पतला करके गोबरके ऊपर एक केलेके कोमल पत्तेको रखकर उसमें उक्त पिघलीहुई कज्जलीको ढालदेवे और तत्कालही दूसरे केलेके पत्तेसे ढककर उसपर गोबर रखकर किसी कपडे की पोटलीसे उसे दाब देवे, जिससे कि वह रस पर्पटीके आकारमें होजाय और जो करछीमें पिघली हुई कज्जलीका कठिन अंश शेष रहजाय उसको ग्रहण नहीं करना चाहिये । इस प्रकार यह रसपर्पटी सिद्ध होती है ॥ ९-११ ॥

मयूरचन्द्रकाकारं लिङ्गं यत्र तु दृश्यते ।
तत्र सिद्धं विजानीयाद्वैद्यो नैवात्र संशयः ॥ १२ ॥

पर्पटीकी परीक्षा यह है—कि, जो पर्पटी मोरकी पूँछकी चन्द्रिकाके समान कान्ति हो वह पर्पटी उत्तम प्रकारसे सिद्ध हुई जाननी चाहिये ॥ १२ ॥

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३११


समुदितपात्रे भरणाददनीया पर्पटी मनुजैः ।
जीरकगुञ्जे हिङ्गोरर्द्धं खादेच्च वातले जठरे ॥ १३ ॥
जीरकहिङ्ग्वो रसस्तस्त्वनुपानं सलिलधारया कार्यम् ।
रसगन्धकपर्पटिकाभक्षणमात्रे तु नाम्भसः पानम् ॥ १४ ॥
इस पर्पटीको वातप्रधान उदररोगमें दो रत्ती जीरे और १ रत्ती हींगके चूर्णके साथ सेवन करे किन्तु भुनेहुए जीरे और भुनीहुई हींगको जलमें घोलकर उसका अनुपान करना चाहिये और पर्पटीको भक्षण करके अनन्तर जलपान नहीं करना चाहिये ॥ १३-१४ ॥

प्रथमं गुञ्जायुगलं प्रतिदिनमेकैकवृद्धितो भक्ष्यम् ।
दशगुञ्जापरिमाणान्नाधिकमदनीयमेकविंशतिदिनानि ॥ १५ ॥
पहले दिन इसको २ रत्ती प्रमाण देवे । फिर प्रतिदिन एक एक रत्तीकी मात्रा बढाकर १० रत्तीतक सेवन करावे और फिर प्रतिदिन १-१ रत्ती घटाकर सेवन करावे इस प्रकार २१ दिनतक सेवन करावे । किन्तु १० रत्तीसे अधिक मात्रा नहीं बढानी चाहिये ॥ १५ ॥

वातातपकोपमनश्चिन्तनमाहारसमयवैषम्यम् ।
व्यायामश्चायासः स्नानं व्याख्यानमहितमत्यन्तम् ॥ १६ ॥
इस पर्पटीके सेवन करनेवालेको वायु, धूप, क्रोध, मानसिक चिन्ता, आहारके समयकी विषमता, व्यायाम, अत्यन्त परिश्रम, स्नान और अत्यन्त बोलना ये सब अहितकारी हैं। अतः इन सबको त्याग देना चाहिये ॥ १६ ॥

पाके स्तोकं सर्पिर्जीरकधन्याकवेशवारैश्च ।
सिन्धूद्भवेन रन्धनमोदनधान्यानि शालयो भक्ष्याः ॥ १७ ॥
कृष्णं वातिङ्गलफलमविद्धकर्णा च वास्तूकम् ।
अक्षतमुद्गं सहितं कदलीपत्रं पटोलं च ॥ १८ ॥
क्रमुकफलशृङ्गवेरौ भक्ष्यौ शाकेषु काकमाची च ।
लावकवर्त्तकत्तित्तिरिमयूरमांसं च हिततरं भवति ॥ १९ ॥
मेदूररोहितमीनावदनीयौ कृष्णमत्स्याश्च ।
नीरक्षीर व्यञ्जनमदनीयं पक्वकदलं च ॥ २० ॥

३१२ | भैषज्यरत्नावली । | [ ग्रहणी

थोडे घी, जीरे, धनिये और अन्यान्य मसालोंके द्वारा सिद्ध किये हुए सेंधानमक मिले हुए व्यञ्नादि, पुराने शालिचावलोंका भात, काले बैंगन, पाठके पत्तोंका शाक, बथुआ, साबुत मूँग, केलेके पत्ते, परवल, सुपारी, अद्रख, मकोयके पत्तोंका शाक, लवा, बत्तक, तीतर, मोर, इनका मांस, मद्गुर, रोहित और काली मछली, समानभाग मिश्रित जलके साथ सिद्ध किया हुआ दूध ये सब पदार्थ हितकारी हैं ॥ १७-२० ॥

रम्भाफलदलवल्कलमूलानां वर्जनं कार्यम् ।
तिक्तं निम्बादिकमपि नाद्यं नोष्णं तथाऽम्लं च ॥ २१ ॥
आनूपमांसजलचरपतत्रिपलं च सर्वथा त्याज्यम् ।
स्त्रीणां सम्भाषणमपि गडकश्च कृष्णमत्स्येषु ॥ २२ ॥
नाम्लं नो दधि शाकं पर्पट्या भक्षणे भक्ष्यम् ।
गुडखण्डशर्करादिकमिक्षुविकारो न भक्ष्य इक्षुश्च ॥
न दलं न फलं न लताप्यदनीया कारवेल्लस्य ॥ २३ ॥

एवं पकेहुए केलेके फल बक्कल और जड, नीमको आदि लेकर सम्पूर्ण कडुवे पदार्थ, गरम अनूपदेशके जीवोंका मांस तथा जलमें रहनेवाले जन्तुओंका मांस, पक्षियोंका मांस, मछली, कालीमछलियोंमें गडक नामवाली मछली, खट्टे पदार्थ, दही और शाक आदि पदार्थ कदापि नहीं भक्षण करने चाहिये और इस पर्पटीका सेवन करते हुए स्त्रियोंसे बात चीततक भी नहीं करनी चाहिये । तथा गुड, खाँड, शर्करा, ईंखके रसके बनेहुए पदार्थ और ईख (गन्ने) करेलेके पत्ते, फल और बेल आदि भी कभी नहीं खाने चाहिये ॥ २१-२३ ॥

स्तोकं घृतमिह भक्ष्यं पथ्ये साकांक्षमुत्थानम् ।
क्षुत्पीडायां भोजनमवश्यकार्यं महानिशायां च ॥ २४ ॥
समजलमिश्रं पक्वं क्षीरं यद्वाऽधिकजलपक्वं च ।
कथमपि भोजनसमयातिक्रमजाते ज्वरे विरेके च ॥ २५ ॥
वमने च नारिकेलं सलिलं दुग्धं च पातव्यम् ।
स्वप्ने जाते रमिते विरेकतः क्षीरमेव पातव्यम् ॥ २६ ॥

इसपर घृत थोडा खाना चाहिये और पथ्यमें यथेच्छ आहार देना चाहिये । भूख लगनेपर अवश्य भोजन करे । यदि आधीरातके समय भूख लगे तब उस समय भी भोजन करना चाहिये । यदि कदाचित् भोजनके समयका उल्लंघन

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३१३


होनेसे ज्वर और विरेचन हो तो समानभाग जल मिलाकर अथवा अधिक जल-मिश्रित दूधको पकाकर पीना चाहिये । वमन होनेपर नारियलका जल अथवा दूध पान करना चाहिये । यदि स्वप्नम वायपात हो जाय तो दुग्धपान करना चाहिये ॥ २४-२६ ॥

न जायते बुभुक्षा लक्ष्यालक्ष्या प्रतीयते यदि वा ।
अशक्तिझिनिझिनिमस्तककूलाद्यैर्नूनमवधार्या ॥ २७ ॥
किं बहु वाच्यं रोगी यदा यदा भवति साकांक्षः ।
पाययितव्यं दुग्धं तदा तदा निर्भयी भूयः ॥ २८ ॥

भूँख उत्पन्न हुई है या नहीं इसकी परीक्षा इस प्रकार करनी चाहिये—जब शरीर शक्तिहीन हो, मस्तकमें शूल और झनझनाहट आदि लक्षण मालूम हों तब निश्चय भूख लगा समझना चाहिये । बहुत कहनेसे क्या है, रोगीको जब जब भूँख लग तबही तब निर्भय होकर बारबार दूध पिलावे ॥ २७ ॥ २८ ॥

विहिताकरणे चास्यामविहितकरणे च रोगखिन्नानाम् ।
व्यापत्तयोऽपि बहुधा दृष्टाः प्रामाणिकैर्बहुशः ॥ २९ ॥
तस्मादवधातव्यं भवितव्य भोजने निपुणैः ।
एवमियं क्रियमाणा भवति श्रेयस्करी नियतम् ॥ ३० ॥

इसमें कहे हुए नियमोंका पालन न करनेसे और निषिद्ध नियमोंको करनेसे रोगीको नानाप्रकारकी व्याधियाँ उत्पन्न होजाती हैं । ऐसा बडे २ प्रामाणिक मनुष्योंने अनेक बार देखकर कहा है, इसलिये भोजनादिमें कुशल वैद्योंको यथाविधि नियमोका पालन करना चाहिये । इस प्रकार सेवन की हुई यह पर्पटी अवश्य महत् उपकार करती है ॥ २९ ॥ ३० ॥

अर्शोरोगं ग्रहणीं सामं शूलातिसारौ च ।
कामलपाण्डुव्याधिं प्लीहानं चातिदारुणं हन्ति ॥ ३१ ॥
गुल्मजलोदरभस्मकरोगं हन्त्यामवातांश्च ।
अष्टादशैव कुष्ठान्यशेषशोथादिरोगांश्च ॥ ३२ ॥
इयमम्लपित्तशमनी त्रिदोषदमनी क्षुधातिसन्दीेपनी ।
अग्निं निमग्नमुदरे ज्वालाजटिलं करोत्याशु ॥ ३३ ॥
रसगन्धकपर्पटिका त्वपवार्य व्याधिसंघातम् ।
वलिकापलितविशून्यं पुरुषं दीर्घायुषं कुरुते ॥ ३४ ॥

३१४ | भैषज्यरत्नावली । | [ ग्रहणी-


यह पर्पटी—बवासीर, आमसहित संग्रहणी, शूल, अतिसार, कामला, पाण्डुरोग, अतिकठिन प्लीहा (तिल्ली), गुल्म, जलोदर, भस्मकरोग, आमवात, १८ प्रकारके कुष्ठ, सम्पूर्ण शोथ आदि रोग और अम्लपित्तको तत्काल नष्ट करती है । एव त्रिदोषको दमन करनेवाली, अत्यन्त भूखको बढानेवाली, जठराग्निको तत्काल प्रज्वलित करती है । यह पारे और गन्धककी पर्पटी समस्त व्याधिसमूहको नष्ट करती है तथा वलिका (असमयमें शरीरमें वलीका पडना), पलित (असमय बालोंका पकना) रोगको दूर करती है और मनुष्यको दीर्घायु बनाती है ॥ ३१–३४ ॥

व्याधिप्रभावहरणादपमृत्युत्रासनाशकरणाच्च ।
मर्त्यानाममृतवटी रसगन्धकपर्पटी जयति ॥ ३५ ॥
शम्भुं प्रणम्य भक्त्या पूजां कृत्वा च विष्णुचरणाब्जे ।
रसगन्धकपपंटिका भक्ष्या तेनातिसिद्धिदा भवति ॥ ३६ ॥
नृणां सरुजां ध्रुवमियमरोग्यं सततशीलिता कुरुते ।
श्रीवत्साङ्कविर्निर्मितसम्यग्रसपर्पटी श्रेष्ठा ॥ ३७ ॥

व्याधिके प्रभावको हरने और अकालमृत्युके भयको नाश करनेके कारण यह पर्पटी मनुष्योंको अमृतवटीकी समान हितकारी है । भक्तिसहित शिवजीको प्रणाम कर और विष्णुके चरणकमलोंका पूजन करके इस पर्पटीको भक्षण करनेसे यह विशेष सिद्धिके देनेवाली है । यह पर्पटी निरन्तर उत्तम प्रकारसे मनुष्योंके आरोग्य करनेके लिये सर्वोत्तम औषधि है ॥ ३५–३७ ॥

उक्तमेव हि कर्त्तव्यं नानारोगतया तथा ।
औषधक्रिययैवात्र कर्त्तव्या चोत्तरक्रिया ॥ ३८ ॥
प्रत्यवायविनाशार्थं क्षेत्रपालबलिं न्यसेत् ।
कृतमंगलकः प्रातर्योगिनीनामतः परम् ॥ ३९ ॥

[ भक्षणात्पूर्वं बलिदानमन्त्रः—“ॐक्षँक्षेँ क्षेत्रपालाय नमः ।”
क्षेत्रपालस्य सामान्यबलिदानमन्त्रः—“ॐ ह्रीँ ह्रेँ दिव्याभ्यो योगिनीभ्यो मातृभ्यः क्षेत्रीभ्यो भूतेभ्यः शालिकीभ्यो नमो नमो ह्रीँ” इति सामान्ययोगिनीनां बलिः। “ॐ गन्धकमहाकालाय स्वाहा । ॐ ब्रह्मकोषिणि रक्ष रक्ष स्वाहा ।” इति विशेषबलिः ॥ ]

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३१५

इसमें कहीहुई विधिके अनुसारही विविध रोगोंमें प्रयोग करना चाहिये और औषधिकी क्रियाके अनुसार ही इसपर उत्तर क्रिया करनी चाहिये । विघ्नोंको हरनेके लिये प्रथम क्षेत्रपालको बलि देवे पश्चात् योगिनियोंको उक्तमन्त्रसे बलि देवे । फिर माङ्गलिक कार्य करके प्रातःसमय इसका सेवन करे ॥ ३८ ॥ ३९ ॥

लौहपर्पटी ।

समौ गन्धरसौ कृत्वा कज्जलीकृत्य यत्नतः ।
शुद्धलौहस्य चूर्णं तु रसतुल्यं प्रदापयेत् ॥ ४० ॥
एकीकृत्य ततो यत्नात् लौहपात्रे प्रमर्दितम् ।
घृतप्रलिप्तदर्व्यां तु स्वेदयेन्मृदुनाऽग्निना ॥ ४१ ॥
द्रवीभूतं समाहृत्य ढालयेत् कदलीदले ।
चूर्णीकृत्य सुखार्थाय पथ्यभुग्भिः प्रसेव्यते ॥ ४२ ॥
शीतोदकानुपानं वा क्वाथं वा धान्यजीरयोः ।
लौहेन पर्पटी ह्येषा भक्ष्या लोकस्य सिद्धिदा ॥ ४३ ॥

शोधित पारे और शोधित गन्धकको समान भाग लेकर यथाविधि कज्जली करलेवे । फिर उसमें पारेकी बराबर शुद्ध लोहेकी भस्म मिलाकर लोहेके बर्तनमें खरल करे पश्चात् लोहेकी करछीमें घी लगाकर उसमें कज्जलीको रखकर मन्द-मन्द अग्निसे पकावे । जब कज्जली पिघलकर पतली होजाय तब नीचे उतारकर पूर्वोक्त रसपर्पटीकी समान गोबरपर रक्खेहुए केलेके पत्तेपर डालकर दूसरे केलेके पत्तेसे ढककर ऊपरसे कपडेकी पोटलीसे धीरे २ दाबदेवे । फिर उसको सुखाकर चूर्ण करके शीशीमें भरकर रखदेवे । यह पर्पटी पथ्यसेवनवालेको देनी चाहिये और ऊपरसे शीतल जल अथवा जीरे और धनियेका क्वाथ पान करना चाहिये । इसके सेवनसे मनुष्यको यथेष्ट फलकी सिद्धि होती है ४०-४३ ॥

रक्तिकैकां समारभ्य वर्द्धयेद्रक्तिकां क्रमात् ।
सप्ताहं वा द्वयं वापि यावदारोग्यदर्शनम् ॥ ४४ ॥
सूतिकां च ज्वरं चैव ग्रहणीमतिदुस्तराम् ।
आमशूलातिसारांश्च पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ ४५ ॥
प्लीहानमग्निमान्द्यं च भस्मकं च तथैव च ।
आमवातमुदावर्तं कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥ ४६ ॥

१६भैषज्यरत्नावली ।[ ग्रहणी-

एवमादींस्तथा रोगान् गराणि विविधानि च ।
हन्त्यनेन प्रयोगेण वपुष्मान् निर्मलः सुधीः ॥ ४७ ॥
जीवेद् वर्षशतं पूर्णं वलीपलितवर्जितः ।
भोजनं रक्तशालीनां त्यक्त्वा शाकं विदाहि च ॥ ४८ ॥
आमवातप्रकोपं च चिन्तनं मैथुनं तथा ॥ ४९ ॥
प्रातरुत्थाय संसेव्या विधिनाऽऽयुःप्रवर्द्धिनी ॥ ५० ॥

इसको प्रतिदिन एक एक रत्तीसे बढ़ाकर सात दिन, चौदह दिन अथवा जब आरोग्य लाभ न हो तबतक सेवन करावे तो यह लौहपर्पटी प्रसूतिरोग, ज्वर-ग्रहणी, आमशूल, अतिसार, पाण्डुरोग, कामला, प्लीहा (तिल्ली), मन्दाग्नि, भस्मकरोग, आमवात, उदावर्त्त, १८ प्रकारक कुष्ठ, एवं अन्यान्य रोगों और विविध-प्रकारके विषोंको अवश्य दूर करता है । इस प्रयोगके सेवनसे मनुष्य निर्मल शरीरवाला और विद्वान् होता है । एवं वली और पलित रोगसे मुक्त होकर पूर्ण सौ वर्षतक जीता है । इसपर लाल शालिधानोंके चावलोंका भात खाना चाहिये तथा शाक, दाहकारक पदार्थ, आमवातको कुपित करनेवाले पदार्थ, चिन्ता और मैथुन ये सब त्याग देने चाहिये । प्रातःकाल उठकर इसको विधिपूर्वक सेवन करनेसे आयुकी वृद्धि होती है ॥ ४४-५० ॥

स्वर्णपर्पटी ।

रसोत्तमं पलं शुद्धं हेम तोलकसंयुतम् ।
शिलायां मर्दयेत्तावद्यावदेकत्वमागतम् ॥ ५१ ॥
गन्धकस्य पलं चैकमयस्पात्रे ततो दृढे ।
मर्दयेद्दृढपाणिभ्यां यावत् कज्जलतां व्रजेत् ॥ ५२ ॥
ततः पाकविधानज्ञः पर्पटीं कारयेत् सुधीः ।
रक्तिकादिक्रमेणैव योजयेदनुपानतः ॥ ५३ ॥
ग्रहणीं विविधां हन्ति यक्ष्माणं च विशेषतः ।
शूलमष्टविधं हन्ति वृष्या सर्वरुजापहा ॥ ५४ ॥

सिंगरफसे निकालाहुआ शुद्ध पारा ४ तोले और सोनेकी भस्म १ तोला दोनोंको एकत्र मिलाकर पत्थरके खरलमें उत्तम प्रकारसे मर्दन करे जब दोनों मिलकर एकरूप होजाय तब उसमें गन्धक १ पल डालकर लोहेके पात्रमें अच्छे प्रकारसे खरल करे । जब घोटते २ कज्जलीकी समान होजाय तब पूर्वोक्त रस-

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता ।

'पर्पटीकी विधिके अनुसार विद्वान् वैद्य इसकी पर्पटी तैयार करलेवे । इसको क्रमशः एकएक रत्तीकी मात्रासे बढाता हुआ यथा दोषानुसार उचित अनुपानके साथ योग करावे । यह पर्पटी अनेक प्रकारकी संग्रहणी, विशेषकर राजयक्ष्मा, ८ प्रकारके शूल एवं अन्यान्य सर्वप्रकारके रोगको दूर करनेवाली और परम वृष्य है ॥ ३५१–५४ ॥

पञ्चामृतपर्पटी ।

अष्टौ गन्धकतोलका रसदलं लौहं तदर्द्धं शुभं
लोहार्द्धं च वराभ्रकं सुविमलं ताम्रं तथाऽर्द्धाद्धिकम् ।
पात्रे लौहमये च मर्द्दनविधौ चूर्णीकृतं चैकतो
दर्य्या बादरवह्निनाऽतिमृदुना पाकं विदित्वा दले ॥ ५५ ॥
रम्भाया लघु ढालयेत् ॥ पटुरियं पञ्चामृता पर्पटी
ख्याता क्षौद्रघृतान्विता प्रतिदिनं गुञ्जाद्वयं वृद्धितः ।
लौहे मर्द्दनयोगतः सुविमलं भक्तक्रिया लौहवत्
गुञ्जाष्टाथवा त्रिकं त्रिगुणितं सप्ताहमेवं भजेत् ॥ ५६ ॥

शुद्ध गन्धक ८ तोले, शुद्ध पारा ४ तोले, लोहा २ तोले, अभ्रक १ तोला और ताँबा आधा तोला—इन पाँचों औषधियोंको लोहेके पात्रमें एकत्रितकर विधिपूर्वक खरल करे । फिर उस कज्जलीको लोहेकी करछीमें रखकर बेरीकी लकडीकी मन्द मन्द अग्निके द्वारा पकाकर पूर्वोक्त विधिसे केलेके पत्तेपर ढाल देवे । इस प्रकार यह पञ्चामृतपर्पटी सिद्ध होती है । इसकी दो दो रत्ती मात्राको शहद और घृतके साथ लोहेके पात्रमें खरल करके सेवन करे । प्रतिदिन २ रत्तीसे ८ रत्ती या १० रत्तीतक मात्राकी वृद्धि करता हुआ २१ दिनतक सेवन करे ॥ ५५ ॥ ५६ ॥

नानावर्णग्रहण्यामरुचिसमुदये दुष्टदुर्नामकादौ
च्छर्द्यां दीर्घातिसारे ज्वरभवकलिते रक्तपित्ते क्षयेऽपि ।
वृष्याणां वृष्यराज्ञी वलिपलितहरा नेत्ररोगैकहन्त्री
तुन्दं दीप्तस्थिराग्नि पुनरपि नवकं रोगिदेहं करोति ॥ ५७ ॥

यह पर्पटी संग्रहणी, अरुचि, दुस्तर बवासीर, वमन, बहुत पुराना अतिसार, ज्वर, रक्तपित्त और क्षय इन सब रोगोंमें हितकारी है । एवं वृष्य प्रयोगोंमें यह सर्वश्रेष्ठ है । वली और पलितको हरनेवाली नेत्ररोगको दूर करनेवाली है ।

३१८भैषज्यरत्नावली ।[ ग्रहणी-

अत्यन्त मन्द जठराग्निको प्रज्वलित कर फिरसे रोगीके शरीरको नवीन करती है ॥ ५७ ॥

विजयपर्पटी ।

गन्धकं क्षुद्रितं कृत्वा भाव्यं भृङ्गरसेन तु ।
सप्तधा वा त्रिधा वापि पश्चाच्छुष्कं विचूर्णयेत् ॥ ५८ ॥
चूर्णयित्वाऽऽयसे पात्रे कृत्वा वह्निगतं सुधीः ।
द्रुतं भृङ्गरसे क्षिप्तं तत उद्धृत्य शोषयेत् ॥ ५९ ॥
तं च गन्धं पलं चैकं गन्धार्द्धं शुद्धपारदम् ।
सूताद्धं भस्म रौप्यं च तदर्द्धं स्वर्णभस्मकम् ॥ ६० ॥
तदर्द्धं मृतवैक्रान्तं तदर्द्धं मौक्तिकं क्षिपेत् ।
एकीकृत्य ततः सर्वं कुर्यात् पर्पटिकां शुभाम् ॥ ६१ ॥
लौहपात्रे समरसं मर्दितं कज्जलीकृतम् ।
बदराङ्गारवह्निस्थे लौहपात्रे द्रवीकृते ॥
मयूरचन्द्रिकाकारं लिङ्गं वा यदि दृश्यते ॥ ६२ ॥

गन्धकके छोटे २ टुकडे करके भाँगरेके रसमें ७ बार अथवा तीन बार भावना देकर धूपमें सुखाकर चूर्ण कर लेवे। फिर उसको लोहेके बर्तनमें रखकर अग्निपर पिघलाकर भाँगरेके रसमें डालदेवे। उसमेंसे निकालकर धूपमें सुखावे। इस प्रकार शोधित गन्धक ८ तोले, शुद्ध पारे ४ तोले, रौप्यभस्म २ तोले, स्वर्णभस्म १ तोला, वैक्रान्तमणिकी भस्म आधातोला और मोतीकी भस्म ३ मासे लेवे। पश्चात् सबको लोहेके पात्रमें एकत्र खरल करके कज्जली करलेवे। फिर उस कज्जलीको लोहेके बरतनमें रखकर बेरीकी लकडीके अंगारोंपर पिघलाकर पूर्वोक्त रसपर्पटीकी भाँति केलेके पत्तेपर ढालदेवे, जो मोरकी पूँछकी चंद्रिकाकी समान कान्तिवाली मालूम हो, वह उत्तम पर्पटी होती है ॥ ५८-६२ ॥

आद्ययोर्दृश्यते सूतं खरपाके न दृश्यते ।
मृदौ न सम्यग्भङ्गः स्यान्मध्ये भङ्गश्च रूप्यवत् ॥ ६३ ॥
खरे लघुर्भवेद् भङ्गो रूक्षः सूक्ष्मोऽरुणच्छविः ।
मृदुमध्यौ तथा खाद्यौ खरस्त्याज्यो विषोपमः ॥ ६४ ॥

कज्जलीका पाक मृदु, पारा और खर इन भेदोंसे तीन प्रकारका होता है। मृदुपाक और मध्यपाककी पर्पटीमें पाग दीखता है किन्तु खरपाकमें नहीं