चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

80 చక్రదత్త—౪. గ్రహణ్యధికారము.

సహ. 48. ఏతై రర్ధపలై రాక్షై ర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్, దశమూలీరసే సిద్ధం పయసా ద్విగుణేన చ. 49. మందాగ్రీనాం హితం సిద్ధం గ్రహణీదోషనాశనమ్, విష్టంబ మానం దౌర్బల్యం ప్లీహన మపకర్షతి. 50. కాసం శ్వాసం క్షయం చైవ దుర్నామసభగందరం, కఫజాన్ హంతి రోగాం శ్చ వాతజాన్ క్రిమిసంభవాన్. 51. తాన్ సర్వా న్నాశయ త్యాశు శుష్కం దా ర్వానలో యథా.

మరీచాద్యఘృతమున చెప్పుచున్నాఁడు:—మిరియములు, మోడి, శొంఠి, పిప్పళ్లు, నల్లజీడివి తనములు, ఓమము, వాయువిడంగములు, ఏనుగుపిప్పళ్లు, ఇంగువ, సౌవర్చలవణము, బిడాలవణము, సైంధవలవణము, యవక్షారము, సాముద్రలవణము, చిత్రమూలము, వస వీటినన్నిటిని అర్ధపలము లంతంత తీసికొని ప్రస్థమాత్రము నేతిలోవండవలయును. తరువాతదశమూలమూలరసమునందును, రెండురెట్ల మేక పాలతోను సిద్ధమును చేయవలయును.

ఈరీతిగా సిద్ధముచేయఁబడిన నేయి అగ్నిమాంద్యము గలవారికి హితమును కలిగించును. అన్నివిధములగు గ్రహణీదోషములను పోఁగొట్టును. విష్టంభం గను, ఆమదోషము, ప్లీహమున్నగువానిని దూరముగా తొలఁగించును. దగ్గు, శ్వాసము, క్షయరోగము, అతిసారము, భగందరరోగమును, కఫరోగములను, వాతరోగములను, కృమిరోగమును మున్నగు వీని నన్నిఁటిని శీఘ్రముగా ఎండుకట్టెలను అగ్ని రూపుమాపునట్లు నశింపఁజేయును.

---

మహాపట్పలఘృతము.

శ్లో. సౌవర్చలం పంచకోలం సైంధవం హపుషాం వచామ్. 52.
అజమోదాం యవక్షారం హింగుజీరక మాద్భిదమ్, కృష్ణాజాజీసభూతీకం కల్కీకృత్యపలార్థకమ్ 53. ఆర్ద్రకస్య రసం శుక్తం క్షీరం మస్త్యమ్లకాంజికం, దశమూలకషాయేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్. 54.
భక్తేన సహ దాతవ్యం నిర్భక్తం వా విచక్షణైః, క్రిమిప్లీహోదరాజీర్ణజ్వరకుష్ఠ ప్రవాహికామ్ 55. వాతరోగాం శ్కఫవ్యాధీన్ హన్యా చ్ఛూల మరోచకం, పాండురోగం క్షయం కాసం దౌర్బల్య గ్రహణీగదం. 56. మహాపట్పలకం నామ ఘృత మింద్రాశని ర్వ్యథా.

మహాపట్పలకఘృతమును చెప్పుచున్నాఁడు:—సౌవర్చలవణము, పంచకోలములు, సైంధవలవణము, బోదతరము, బిడాలవణము, ఓమము, యవక్షారము, ఇంగువ, జీలకఱ్ఱ, ఔద్భిదలవణము, నల్లజీలకఱ్ఱ, వాము వీటి నన్నిటిని ఒక్కొక్క అర్ధపలమును తీసికొని

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 81

కల్కమును చేసి అల్లపురసము, చుక్రము మేకపాలు పెరుగుపై తేరిననీళ్లు, పులికడుగు దశమూలములకషాయము ఈయన్నిటిలోను ప్రత్యేకముగ ప్రస్థము నేయిని పక్వము చేయవలయును.

తరువాత ఈఘృతమును అన్నముతో కలిపిగాని, లేక ఉత్తదిగాని రోగికి ఈయవలయును. కృమిరోగములను, పీనసలను, ఉదరరోగములను, అజీర్ణమును, జ్వరమును, కుష్ఠును ప్రవాహికను వాతరోగమును కఫరోగమును శూలను అరోచకములను పాండురోగములను, క్షయ, దగ్గు, దౌర్బల్యము, గ్రహణి మున్నగువానిని ఈమహాపట్పలకఘృతము దేవేంద్రునివజ్రము వృక్షములఁ బడఁగొల్చునట్లు గూల్చివేయును.

లఘుచుక్రము.

శ్లో. యన్మధ్వాది శుచౌ భాండే సగుడక్షౌద్ర కాంజికాం. 57
ధాన్యరాశౌ త్రిరాత్రస్థం శుక్తం చుక్రం త దుచ్యతే,
లవణం గుడ మధ్వాజ్నాళమస్తు క్రమా దిహ. 58

పరిశుద్ధమైన కుండలో బెల్లము, దానికిరట్టింపు తేనె, దానికి నెట్టింపు కాంజికము, దానికి రెట్టింపు పెరుగుపైతేట చేర్చి మూడు రోజులు ధాన్యరాశియందుంచిన యెడల నది (అనఁగా చుక్రము) శుక్తమని చెప్పఁబడును. కొందరు చుక్రమని గూడ నందురు. బెల్లము, తేనె, గంజి పెరుగుపైనితేట వీటిని క్రమముగా కొందుచెట్ల చొప్పున నిందు తీసికొనవలయును.

బృహచ్చుక్రలక్షణము.

శ్లో. ప్రస్థం తండులతోయతః తుషజలా త్త్రిప్రస్థత్రయం చామ్లతః, ప్రస్థార్థం దధితో ౭మ్లమూలకపలా న్యష్టౌ గుడా న్నానికే. 59
మాస్యా శోధితశృంగ బేరసకలా ద్వే సింధ్యజాజ్యోః పలే, ద్వే కృష్ణామణయో ర్నిశాఫలయుగం నిక్షిప్య భాండే దృఢే. 60.
స్నిగ్ధే ధాన్యయవాదిరాశినిహితం త్రీ న్వాసరా న్స్థాపయేత్, గ్రీష్మే తోయధరాత్యయే చ చతురో వర్షాసు పుష్యాగమే. 61.
షట్ శీతేష్వదినా న్యతః పర మిదం విస్రావ్య సంచూర్ణయేత్, చాతుర్జాతపలేన సంహిత మిదం శుక్తం చ చుక్రం చ తత్. 62.
హన్యా ద్వాతకఫాసదోషజనితా న్నానావిధా నామయాన్, దుర్నామానిలగుల్మశూలజఠరా న్హత్వా నలం దీపయేత్. 63.

11

82 చక్రదత్త — 8. గ్రహణ్యధికారము.

బృహచ్చక్ర సంభారమును చెప్పుచున్నాడు: — బియ్యపుకడుగు ఒక ప్రస్థము, పొట్టుగల యవలనీరు మూఁడు ప్రస్థములు, పెరుగుఅర్థ ప్రస్థము, కాంజికములోనూరిన కుశువేరుముక్కలు యెనిమిది పలములు, శుద్ధిచేసిన (శొంఠి) అల్లము 2 ప్రస్థములు, సైంధవలవణము జీలకఱ్ఱ, రెండేసిపలములు, పిప్పళ్లు మిరియములు రెండేసిపలములు, పసుపు 2 పలములు వీటినన్నిటిని గట్టి కుండలో వేయవలయును.

పాత్రము స్నిగ్ధముగా నున్నయెడల ధాన్యము, యవలు మున్నగువాని రాశియందు మూఁడుదినము లుంచవలయును. దీనిని జ్యేష్ఠము ఆషాఢము, ఆశ్వయుజము, కార్తికము ఈమాసములలో పెట్టవలయును. శ్రావణభాద్రపదములలో నాలుగురోజులును, చైత్ర వైశాఖమాసములలో నారుదినములపర్యంతమును, మార్గశిర పౌషమాఘఫాల్గుణమాసములలో నెనిమిదిదినములవఱకును పెట్టవలయును.

తరువాత బయటకు తీసి చూర్ణముచేసి, దాలచినచెక్క, జాపత్రి, ఏలకులు, నాగకేసరములు వీటిచూర్ణమును అందులో కలపవలయును. ఇది శుక్తమని గాని, చుక్రమనిగాని యనఁబడును. ఇయ్యది వాతరోగము, కఫరోగము ఆమదోషము వీటివలన పుట్టిన అనేకవిధము లగు రోగములను, అతిసారమును, గుల్మమును, శూలమును, ఉదరరోగమును పోఁగొట్టును. మఱియును జఠరాగ్నిని ఉద్దీపింపఁజేయును.

---

తక్రారిష్టము

శ్లో. యవాన్యామలకం పథ్యా మరిచం త్రిపలాంశికమ్,
లవణాని పలాశాని పంచ చైకత్ర చూర్ణయేత్. || 64 ||
తత్ర కంసాయుతం జాతం తక్రారిష్టం పిబేన్నరః,
దీపనం శోధగుల్మార్షః క్రిమిమేహోదరాపహమ్. || 65 ||

తక్రారిష్టము: — ఓమము, ఉసిరిక, కరకకాయ, మిరియములు, వీని నన్నిటిని మూఁడేసిపలములు; పంచలవణములు ఒక్కొక్కపలమును తీసికొని అన్నిటిని చేర్చి చూర్ణమును చేయవలయును. ఈచూర్ణమును, మజ్జిగలో కలిపి త్రాగవలయును. ఇయ్యది దీపనమును కలిగించును. శోఫ, గుల్మరోగము, అతిసారము, కృమిదోషము, మేహము ఉదరరోగము మున్నగువానిని నశింపఁజేయును. దీనికే తక్రారిష్టమని పేరు.

శ్లో. వాట్యస్య దద్యా దశశుక్తకానాం పృథక్పృథక్త్వాఢకసమ్మితం చ,
మధ్యప్రమాణాని చ మూలకాని దద్యా చ్చతుష్షష్టి సుకల్పితాని || 66 ||
ద్రోణే౦భసః ప్లావ్యఘటే సుధాతే దద్యా దిదం భేషజజాత యుక్తమ్,
క్షారద్వయం తుంబురుబస్తగంధాధానీయకం స్వా ద్విడక్షేం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 83

ధవం చ. 67. సౌవర్చలం హింగుసిరాటికాం చ చవ్యం చదద్యా ద్ద్విపలప్రమాణమ్, ఇమాని చాన్యాని పలోన్మితాని విర్జరీకృత్య ఘటే క్షిపే చ్చ. 68. కృష్ణా మజాజీ ముపకుంచికాం చ తథాసురీం కారవిచిత్రికం చ, షట్త్రస్థితో౭యం బలవర్ణ దేహవయస్కరోతివ బలప్రదంచ. 69. కాం జీవయా మీతి యతః ప్రవృత్త స్త త్కాంజికేతి ప్రవదంతి సంతః, ఆయామకాలాజ్జరయే చ్చ భక్త మాయామకేతి ప్రవదంతి చై నం. 70. దకోదరం గుల్మ మథప్లీహాను హృద్రోగ మానాహ మరోచకం చ, మందాగ్నినా కోష్ఠగతం చ శూల మర్కోవికారా న్సభగందరాం శ్చ. 71. వాతామయా న్నాశు నిహంతి సర్వాన్ సంసేవ్యమానం వివిధాం నరాణాం.

ఆయామకాంజికము :— పొట్టుచెరిగిదంచినచేసిన యవలసత్తును వేరువేరుగా నొక యాఢకమును తీసికొనవలయును. మరియును మధ్యప్రమాణముగల కురువేరుముక్కలు 64ను ఒక ద్రోణమాత్రము నీటితో చక్కగా కడిగినకుండలో వేసి పిప్పలి యవక్షారము, సర్జక్షారము, తుంబురులు, వస్త్రగ్రంథి ధనియములు, బిడాలలవణము, సైంధవలవణము సౌవర్చలవణము, ఇంగువ, ఇంగువపత్రి చవ్యము వీనిని రెండేసిపలములుగా తీసికొనవలయును. మరియును చెప్పబోవు నితరౌషధులను ఒక్కొక్కపలమును తీసికొనవలయును. తరువాత నన్నింటిని నూరి కుండలొ పడియకట్టవలయును.

తరువాత పిప్పళ్లు, జీలకఱ్ఱ, పెద్దజీలకఱ్ఱ, చిన్నజీలకఱ్ఱలు, రెండు రకములగు ఆవాలు, ఓమము, చిత్రమూలము వీనినన్నింటిని వైచి కుండను వాసెనఁగట్టి పదియేనుదినములవరకు నుండనీయవలయును. ఇయ్యది బలమును, కాంతిని, వయస్సును వృద్ధిపొందించును. ఈయౌషధము “తాను ఎవ్వరిని జీవింపచేయును” అని [కాం=దేనిని, లేక ఎవరిని, జీవయామి=బ్రతికింపవలెను అని] ప్రవర్తించును. గనుక దీనిని కాంజిక పెద్దలు చెప్పెదరు.

ఇయ్యది ఒకజాములోపల అనగా యామములోపల భోజనమును జీర్ణింపజేయును. ఈకారణమువలననే దీనిని ఆయామక మని చెప్పెదరు. జలోదరము, కడుపులోని బల్ల, ప్లీహరోగము, హృదయరోగము, ఆనాహము, అరోచకము, అగ్నిమాంద్యము, శూలము, అతిసారము, భగందరము మొదలగు నన్నివిధములగు వాతరోగములును ఈ యామకాంజికమును సేవించినయెడల శీఘ్రముగా నశించిపోవును.

84 चक्रदत्त — ४. ग्रहणीविकारमु.

कल्याणगुडमु.

श्लो. प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्वार्धतुलां गुडस्य. 72.
चूर्णीकृतै र्ग्रन्थिकजीरचव्य व्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः,
विडङ्गसिन्धु त्रिफलायमानी पाठाग्निधान्यै श्च पलप्रमाणैः. 73.
दत्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टा वष्टौ च तैलस्य पचे द्यथावत्,
तं भक्षये दक्षपल प्रमाणं यथेष्टचेष्टं त्रिसुगन्धियुक्तं. 74.
अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः,
शाम्यन्ति चायं चिरमन्धराग्ने र्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः. 75.
स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनोऽयं कल्याणको नाम गुडः प्रदिष्टः,
तैले मना ग्भर्जयन्ति त्रिवृ दत्र चिकित्सकाः. 76.
अत्रोक्तमानसाधर्म्यात् त्रिसुगन्धं पलं पृथक्,

कल्याणगुडमुनु चेप्पुचुन्नाडु:— एम्बदिपलमुल मंचि बेल्लमुनु, उसिरिकायलरसमु प्रस्थमुतो शुद्धिचेसि मुद्दचेसि 8 पलमुल तेल्लतेगड चूर्णमु तैलमुलो काचि दानियं दामुद्दनु पक्वमुचेयुचु, जीलकऱ्ऱमोडि, शोंठि, मिरियमुलु पिप्पळ्ळु चव्यमु एनुगुपिप्पळ्ळु, ओममु, वायुविडंगमुलु, सैन्धवलवणमु, करककाय, ताडि, उसिरिक, अगुरुशोंठि, चित्रमूलमु, धनियामुलु, इवियन्नियुनु ओक्कोक्कपलमु चॊप्पुन तीसिकोनवलयुनु. मऱियुनु वीटिनि अन्निटिनि चूर्णमुचेसि पैपाकमुलॊ कलिपि यथाविधिगा वंडवलयुनु.

तरुवात दिंचि दाल्चेनपट्ट, एलकुलु, जापत्री, वीटिनि चूर्णमुचेसि कलिपि बलानुसारमुगा नीयौषधमुनु तिनवलयुनु. दीनिवलन नन्निविधमुलगु ग्रहणीविकारमुलुनु, श्वासमु, कासमु, स्वर भेदमू शोफमु अनुनवि नशिंचिपोवुनु. मऱियुनु चाल कालमुनुंडि युंडेडि अग्निमान्द्यमु वलन नष्टमै पोयिन पुंस्त्वमुगलवानि पुंस्त्वमुनु वृद्धिपोंदिंचुटकु कारणमुकूड नगुचुन्नदि. स्त्रीलकु गूडनु गॊड्डुपोतुतन मनुरोगमुनु पोगॊट्टगलुगुनु. इट्लनि कल्याणकमनु गुडमु चेप्पबडिनदि.

तैलमुनन्दु तेल्लतेगडचूर्णमुनु वैद्युलु पलुमारु पक्वमु चेयुचुन्नारु. मऱियुनु दीनिलो पूर्वमु, अनఁगा पैఁचेप्पఁबडिनट्लु-बलानुसारमुगा दाल्चिनपट्ट, एलकुलु, जापत्री अनु नीमूडिटिनि ओक्कोक्कपलमु चॊप्पुन तीसिकोनवलयुनु.

आन्ध्रतात्पर्यसहितम्। ८५

कूष्माण्डगुड कल्याणकम्।

श्लो. कूष्माण्डकानां गूढानां सुस्विन्नं निष्कुलत्वचाम्।
७७ सर्पिः प्रस्थे पलशतम् ताम्रभाण्डे शनैः पचेत्, पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली,
७८ धान्याकानि विडङ्गानि यवानी मरिचानि च, त्रिफला चाजमोदाच कलिङ्गाऽजाजिसैन्धवम्।
७९. एकैकस्य पलं चैव त्रिवृ दष्टपलं भवेत्, तैलस्य च पला न्यष्टौ गुडः पञ्चाशदेव तु।
८०. प्रस्थै (स्त्रिभि) स्समेतं तु रसेनामलकस्य तु, यदा दर्वीप्र लेपस्तु त दैव मवतारयेत्।
८१. यथाशक्ति गुडान् कुर्या त्कर्षकर्षार्थमानकान्, अनेन विधिना चैव प्रयुक्तस्तु जयेदिमान्।
८२. प्रसह्य ग्रहणीरोगान् कुष्ठा न्यर्शोभगन्दरान्, ज्वर मानाह हृद्रोग गुल्मोदरविषूचिकाः,
८३ कामलापाण्डुरोगां श्च प्रमेहं श्चैव विंशतिं, वातशोणितविसर्पान् दद्रुचर्महलीमकान्।
८४. कफपित्तानिलान् सर्वान् प्ररूढां श्च व्यपोहति, व्याधिक्षीणा नयःक्षीणाः स्त्रीषु क्षीणा श्च ये नराः।
८५. तेषां वृष्यं च बल्यं च वयःस्थापन मुत्तमं, गुडकल्याणकं नाम वन्ध्यानां गर्भदं परं।
८६. याम्युषिते विधातव्या गुडिका च क्षुधावती,

---

मञ्चिपक्वमयिन गुम्मडिकायलनु नुन्नगा चेक्कुतीसि नूरुपलमुल मुक्कलनु चेसि नेतिलो पदनारुपलमुललो रागिपात्रलो मेल्लगा पचनमु चेयवलयुनु. पिप्पळ्लु, मोडि, चित्रमूलमु, एनुगुपिप्पळ्लु, धनियामुलु, वायुविडङ्गमुलु ओममु, मिरियमुलु, करककाय, ताडि, उसिरिक, कोडिसेपालवित्तुलु, जीलकऱ्ऱ, सैन्धवलवणमु वीटिनन्निटिनि ओक्कोक्कपलमु चो॥ तेल्लतेगड एनिमिदिपलमुलु तैलमु ८ पलमुलु, बेल्लमु ५० पलमुलु, उसिरिक रसमुमूडु प्रस्थमुलुतो कलिपि वण्डवलयुनु. गरिटेकु चुट्टुकोनुनट्लु पाकमु रागाने क्रिन्दिकि दिम्पवलयुनु. तरुवात तमतम शक्ति ननुसरिञ्चि अरकर्षमन्तंतगा मात्रलनु चेयवलयुनु. ईरीतिगा नुपयोगिञ्चिन यॆडल नीविधमुलैन रोगमुल नन्निटिनि पोगोट्टुनु.

86 చక్రదత్త—౪. గ్రహణ్యధికారము.

మఱియును గ్రహణీరోగము, కుష్ఠు, అతిసారము, భగంధరము, జ్వరము, హృద్రోగము, గుల్మము, ఉదరరోగము, మషూచికము, కామెరలు, పాండురోగములు, వింశతివిధములగు ప్రమేహములును, వాతరోగము, చలిదివ్యాధి, దద్రు చర్మరోగము, హలీమకము, కఫము, పిత్తము, వాతము మున్నగువానివలనఁ గలిగెడిరోగములును దీనివలన నశించిపోవును.

రోగముచేత చిక్కిపోయినవారుగాని, వయస్సువలన కృశించినవారుగాని, స్త్రీవిషయాదులవలన ఎండిపోవువారు గాని, ఈగుడమును సేవించవలయును. అట్టివారి కియ్యది వీర్యమును వృద్ధిని పొందించును. బలము నిచ్చును. పూర్వపు వయోవస్థను కూడ మరల నిచ్చును. గొడ్రాండ్రు సేవించినయెడల గర్భము నిల్చును. ఆమ్లపిత్తాధికారములో చెప్పఁబడిన క్షుధావతీమాత్రలనుకూడ నిందులో ఉపయోగించవలయును.

<div align="center">

—౦ రసపర్వటిక. ౦—

</div>

శ్లో. తత్ర ప్రోక్తవిధాన శుద్ధౌ సమానౌ రసగంధకౌ. 87.
సమ్మర్ద్య కజ్జలాభంతు కుర్యాత్తాత్రే దృఢాశ్రయే,
తతో బాదరవహ్నౌ స్థలోహపాత్రే ద్రవీకృతమ్. 88.
గోమయోపరి విన్యస్తకదలీపత్రపాతనాత్,
కుర్యా త్పర్వటికాకార మస్య రక్తిద్వయం క్రమాత్. 89.
ద్వాదశరక్తికా యావ త్ప్రయోగః ప్రహరార్ధతః,
తదూర్ధ్వం బహుపూగస్య భక్షణం దివసే పునః. 90.
తృతీయేవ మాంసాజ్యదుగ్ధాన్నత్ర విధీయతే,
వర్జ్యే ద్విజోహ్రీస్త్రీసంభామూలం తైలం చ సార్షపమ్. 91.
క్షుద్రమత్స్యాంబ్లుజఙ్ఘాన్ త్యక్త్వాన్నిద్రః పయః పిబేత్,
గ్రహణీక్షయకుష్ఠాంశ్చ శ్లేష్మాజీర్ణవినాశినీ. 92.
రసపర్వటికా ఖ్యాతా నిబద్ధా చక్రపాణినా,

పైనిచెప్పఁబడినరీతిగా శాస్త్రప్రకారము శుద్ధిచేయఁబడిన పాదరసము, గంధకమును సమానముగా తీసికొని గట్టికుండలో వైచి కాటుకవలె మెత్తగా నూరవలయును. అటుతరువాత రేగుకొయ్య నిప్పులయందు లోహమయమగుపాత్రములో ద్రవరూపముగా చేసినతరువాత పేడపైని పెట్టి యుంచిన యరఁటియాకులో పడ వేయవలయును. ఇట్లుచేసి దీనిని పర్పటికాకారముగా చేయవలయును. దీనిని రెండురెండు రత్తులంతగా మాత్రలు చేయవలయును. పండ్రెండురతులవఱకు సగముసగము ప్రహరమునకు అనగా జామునకు రెండుపర్యాయములు చొప్పున నీయవలయును.

ఇది యైన తరువాత రెండవదినము చాల పోకచెక్కలరసముతో దీనిని తినవలయును. మూడవరోజుమాంసము, నేయి, పెరుగు మొదలగువానితో పెట్టవలయును. విడా

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 87

హునునుపుట్టించువస్తువులు అరఁటిపండ్లు, లేకదుంపలు, ఆవనూనె, చిరిచేపలు, జలములోపుట్టుచుండుపీతలు, కమలములు, పక్షులు మొదలగువానిని భక్షింపరాదు. నిదురపోవరాదు. పాలనుమాత్రమే త్రాగి యుండవలయును. ఇది రసపర్వటక మని చెప్పఁబడినది.

ఇయ్యది గ్రహణి, క్షయరోగము, కుష్ఠము, అతిసారము, శోషము, అజీర్ణము వీని నన్నిఁటిని పోఁగొట్టు నని చక్రపాణివైద్యుడు స్వానుభవ ప్రక్రియఁగా చెప్పుచున్నాడు.

తామ్రయోగము.

శ్లో. స్థాల్యాం సంమర్ద్య దాతవ్యా మాషికా రసగంధకాః 92.
నఖక్షుణ్ణం తదుపరి తండులీయం ద్విమాషికం, తతో నైపాలతామ్రాది పిధాయ సుకరాలితం. 93.
పాంశునా పూరయే దూర్ధ్వం సర్వాం స్థాలీం తతోఽనలః, స్థాల్యాధో నాలికాం యావద్దేయ స్తేన మృతస్య చ. 94.
తామ్రా తామ్రస్య రక్త్యేకా త్రిఫలా చూర్ణరక్తికా, త్ర్యుషణస్యచ రక్త్యేకా విడంగస్య చ తన్మధు. 95.
ఘృతే నాలౌడ్య లేఢవ్యం ప్రథమే దివసే తతః, రక్తివృద్ధిః ప్రతిదినం కార్యా తామ్రాదిషు త్రిషు, 96.
స్థిరావిడంగరక్తిస్తు యదా భేదో వివక్షితః. తదా విడంగం త్వధికం దద్యా ద్రక్తిద్వయం పునః. 97.
ద్వాదశాహం యోగవృద్ధి స్తతో హ్రాసక్రమో హ్యయం, గ్రహణీ మామ్లపిత్తం చ క్షయం శూలం చ సర్వదా. 98.
తామ్రయోగో జయత్యేష బలవర్ణాగ్నివర్ధనః.

తామ్రయోగమును చెప్పుచున్నాఁడు:—స్థాలియందు (అనఁగా కల్వమునందు శుద్ధిచేయఁబడిన) మర్దనచేయఁబడిన యొక్కొక్కమాషముపాదరసము గంధకమును వేసి, గోళ్లతో పొట్టు గిల్లి వేయఁబడిన బియ్యపుగింజలు రెండుమాషములును, పిమ్మట నేపాళపు తామ్రము మొదలగువానిని చేర్చి మాత్రలను చేసి పాత్రలోనుంచి ఇసుకతో నిండించి వేయవలయును. తరువాత పొయిమీద నెక్కించి నిప్పునంటించి మంటబెట్టుచుండవలయును.

తరువాత నౌషధి యొకరక్తికయును, త్రిఫలములచూర్ణ మొకరక్తికయును శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు నొకరతియును, వాయువిడంగము లొకరతియును, తేనె యొకరతియును వీని నన్నిటిని కలిపి నేతితో ఆలోడనమును చేసి మొదటిరోజున సేవింపవలయును. చన్నీళ్లు త్రాగవలయును. తరువాత ప్రతియొక్కొక్కరోజునను తామ్రరూపములగు నౌషధులు మున్నగువానిలో నొక్కొక్కరతిచొప్పున హెచ్చించు

88 చక్రదత్త—౪. గ్రహణ్యధికారము.

చుండవలయును. వాయువిడంగములుమాత్రము ఒక్కరతినిమాత్రమే యుంచవలయును.

విరేచనబంధాదులవలన ఎప్పుడైనను మార్పవలయునని కోరిక గలిగినయెడల వాయువిడంగము నెక్కువగా చేర్చవలయును. అనఁగా రెండురతుల నీయవలయును. పండ్రెండుదినములవఱకు నీయోగమును వృద్ధిచేయవలయును. అనఁగా నౌషధమును హెచ్చు చేయవలయు ననుట. ఈతామ్రయోగము గ్రహణి, ఆమ్లపిత్తము, క్షయ, శూలము వీటిని అన్ని వేళలలోను జయించును. మఱియును బలము వర్ణము జఠరాగ్ని వీటిని వృద్ధిని పొందించును.

ఇట్లని చక్రదత్తయందు. గ్రహణీచికిత్సాధికారము సంపూర్ణము.

౫. అర్శోరోగాధికారము.

మూలరోగమునకు చేయందగిన నాల్గుపాయములు.

శ్లో. దుర్నామ్నాం సాధనోపాయ శ్చతుర్థా పరికీర్తితః, భేషజక్షారశస్త్రాగ్నిసాధ్యత్వాదాద్యఉచ్యతే. 1.

యద్వాయో రానులోమ్యాయ యదగ్నిబలవృద్ధయే, అనుపానౌషధద్రవ్యం తత్సేవ్యం నిత్యమర్శసాం. 2.

శుష్కార్శసాం ప్రలేపాది క్రియా తీక్షా విధీయతే, స్రావిణాం రక్తమాలోక్య క్రియా కార్యా ప్రపైత్తికీ. 3.

స్నుక్ క్షీరం రజనీయుక్తం లేపా ద్దుర్నామనాశనం, కోశాతకీరజోఘూర్ణాత్ నిపతంతి గుదోద్భవాః. 4.

అర్కక్షీరం సుధాక్షీరం తిక్తతుంబ్యాశ్చ పల్లవాః, కరంజో బస్తమూత్రేణ లేపనం శ్రేష్ఠ మర్శసాం. 5.

అర్శోఘ్నీ గుదగా వర్తి ర్గుడఘోషా ఫలోద్భవా, జ్యోత్స్నికా మూలకల్కేన లేపో రక్తార్శసాం హితః. 6.

తుంబీబీజం సౌవ్విదంతూ కాంజిపిష్టం గుటీత్రయం, అర్శోహారం గుదస్థం స్యా ద్దధిమాహిష మశ్నుతః. 7.

అపామార్గాంఘ్రిజః క్షారః హరితాలేన సంయుతః, లేపనం లింగసంభూతమర్శో నాశయతి ధ్రువం. 8.

మహారోధిప్ర దేశస్య పథ్యాకోశాతకీరజః, కఫేన లేపతో హంతి లింగవర్తి మసంశయం. 9.

వాతాతీసారవద్భిన్నవర్చ్యాం స్వర్చాం స్యుపాచరేత్, ఉదావర్తవిధానేన గాఢవిట్కాని చాసకృత్.

---

మూలరోగములను సాధించుటకు నాల్గుపాయములు. — ఔషధము లని, క్షారము లని, శస్త్రక్రియ లని, అగ్నిక్రియ లని చెప్పఁబడినవి. వీనిలో సాధ్యమైనది కావున మొదటిదగు నౌషధచికిత్సను చెప్పెదను. వాయువు ననులోమమునుగా చేయునదియును, జఠరాగ్నిని పెంచునదియు నగు నౌషధము ననుపానముతో చేర్చి మూలరోగములు నిత్యమును సేవింపవలయును. ఎండినమూలరోగముల పైని తీక్ష్ణములగు చికిత్సలను చేయవలయును. రక్తము స్రవించు మూలరోగములయందు రక్తమును పరీక్షించి రక్తపిత్తములను తగ్గించు చికిత్సను చేయవలయును. జెముడుపాలలో పసుపును కలిపి లేపము చేసినచో మూలరోగము తొలగి చనును. చేదుబీర సమూలముగా నెండించి చూర్ణించి రాచిన మూలరోగములు నశించును. జిల్లేడుపాలు, జెముడుపాలు, చేదుపొట్ల, సొరఆకు

90 చక్రదత్త — ౫. అర్శోఽధికారము.

లను, కరంజను అనగా నెమలియెద్దుచెట్టు, మేకయచ్చ వీటిని కలిపి లేపముచేసిన మూలరోగములకు శ్రేష్ఠము. కంద, కొడిసెపాలవిత్తనములు పొడిచేసి వత్తిచేసి గుదస్థానమున నుంచినను, చేదుపొళ్ల, ముల్లంగి కల్కముచేసి లేపముచేసినను రక్తపుటర్శోరోగములకు హితకరము. చేదసారవిత్తులు రేహమనునుప్పును వేసి గంజితోమాత్రలను చేసి మూడుమాత్రలను చేసి గుదస్థానముల నుంచినచో మూలరోగములు దూరమగును. గేదెపెరుగును త్రాగినను మంచిదియే. ఉత్తరేణిచూర్ణములో హరిదళమును కలిపి లేపనముచేసిన లింగమునందుఁ బుట్టిన మూలరోగములఁ బోఁగొట్టును. కొండకరక్కాయ, నేలగుమ్ముడు వీటి చూర్ణమును లేపము చేసిన లింగస్థానమూలరోగములఁ బోఁగొట్టును; వాతపుటితిసారరోగములవలెనే వివిధములగు మూలరోగములను గూడ నుపచరింపవలయును. ఉదావర్తపురీతిచొప్పుననే మాటిమాటికి చికిత్స చేయవలయును.

—౦ మలబద్ధపు మూలరోగములకు చికిత్స. ౦—

శ్లో. విడ్విబద్ధే హితం తక్రం యమానీబిడసంయుతం, వాతశ్లేష్మార్కసాం తద్భుత్పరం నాస్తీహ భేషజం. 11. తత్ప్రయోజ్యుం యథా దోషం సస్నేహం రూక్షమేవవా, నవిరోహంతి గుదజాః పున స్తక్రసమాహితాః. 12. త్వచం చిత్రకమూలస్య పిష్టా్వ కుంభం ప్రలేపయేత్, తక్రంవా దధి వా తత్ర జాత మర్శోహరం పిబేత్. 13. పిత్తశ్లేష్మ ప్రశమనీ కచ్చూకండురుజాపహా, గుదజా న్నాశయ త్యాశు యోజితా సగుడాభయా. 14. సగుడాం పిప్పలీయుక్తాం అభయాం ఘృతభర్జితాం, త్రివృద్దంతీయుతాం వాపి భక్షయే దానులోమికీం. 15. తిలారుష్కరసంయోగం భక్షయే దగ్నివర్ధనం, కుష్ఠరోగహరం శ్రేష్ఠ మర్శసాం నాశనం పరం. 16.

మలబద్ధకము కలిగిన మూలరోగములయందు వామును పేటుప్పుతో చేర్చిన మజ్జిగను భక్షింపవలెను. వాతకఫములవలన మూలరోగము గలవారలకు ఇంతకంటెను మంచియౌషధ మింకనొక్కటియు లేదు. కాబట్టి దోషము ననుసరించి తైలయుతముగాగాని, రూక్షముగా గాని తక్రము నుపయోగింపవలయును ఈతక్రముచేత నశించినమూలరోగము మరల కనుపట్టదు. చిత్రమూలపు బెరడును నూరి కుండలోపలను రాచి దానియందు మజ్జిగను పోసి త్రాగుచున్న మూలరోగములు హరించును. బెల్లముతో చేర్చి కరక్కాయను భక్షించిన పిత్తశ్లేష్మములను పోగొట్టును. తిటలను, దురదల నడంచును. గుదరోగముల నన్నిటిని పోగొట్టును. పిప్పళ్లు, బెల్లమును నేతితో వేయించిన కరక్కాయలొ చేర్చికొని భక్షించినను, కరకకాయలొ తెల్లతెగడ దంతిచెట్టు బెరడులొ బెల్ల

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 91

మును కలుపుకొని తినినయెడల గుదస్థానపు వాయువు ననులోమమునుగా చేయును. నల్లనూవులు, నల్లజీడివిత్తులుకలిపి తినినయెడల జఠరాగ్ని వృద్ధినొందును. కుష్ఠరోగము, మూలరోగమును నాశనము నొందును.

తిలాదియోగములు.

శ్లో. తిలభల్లాతకం పథ్యా గుడ శ్చేతి సమాంశికం, దుర్నామ కాసశ్వాసఘ్నం ప్లీహపాండుజ్వరాపహం. 17. గోమూత్రవ్యుషితాం దద్యా త్సగుడాం వా హరీతకీం, పంచకోలకయుక్తం వా తక్ర మస్మై ప్రదాపయేత్. 18. మృల్లిప్తం సూరణం కందం పక్త్వా౬గ్నౌ పుటపాకవత్, అద్యా త్సతైలలవణం దుర్నామనివృత్తయే. 19. స్విన్నం వార్తాకుఫలం ఘోషాయాః క్షారజేన సలిలేన, తద్ధృతభృష్టం యుక్తం గుడేనాత్ప్రత్తితో యో౨త్తి. 20. పిబతి చ తక్రం నూనం తస్యాశ్వేవాతినృద్ధగుదజాని, యాంతి వినాశం పుంసాం సహజా న్యపి సప్తరా త్రేణ. 21. అసితానాం తిలానాం ప్రాక్ ప్రకుంచం శీతవా ర్యను, ఖాదతో ౨ర్హాంసి నశ్యంతి ద్విజదార్థ్యాంగపుష్టిదం. 22.

(నల్లనూవులు, నల్లజీడివిత్తులు, కరక కాయ, బెల్లము వీనిని సమానభాగములను గ్రహించి భక్షించినయెడల మూలరోగము, దగ్గు, శ్వాసము, ప్లీహ, పాండు జ్వరము మున్నగునవి నశించును.) గోమూత్రములో రాత్రియంతయును నానవైచి యుంచబడిన కరకకాయను బెల్లముతో చేర్చి భక్షించినయెడలగాని, లేక చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి పిప్పళ్లు మోడి పంచకోలచూర్ణము వీటితోఁజేర్చిన మజ్జిగ గాని మూలరోగము గలవారి కియ్యవలయును. (అడవికందను మట్టితో పూసి పుటపాకము బెట్టునట్లు పుటము వేసి తైలమును లవణమును కలిపికొని తినినయెడలను మూలరోగము నష్ట మగును. చేదుబీరక్షారములో నీళ్లుపోసి పిసికి మంచిముదుక బట్టతో బాగుగా వడియకట్టి దానితో ములకపండు నుడుక బెట్టిగాని, వండిగాని నేతితో వేయించుకొని బెల్లముతో కలుపుకొని సేవించినయొడల మూలరోగములు దూరము లగును. ఆవుమజ్జి గను త్రాగినయెడల మిక్కిలి వృద్ధిబొందిన గుదలును, శరీరముతో పుట్టిపెరిగిన కులును ఏడురోజులలో నశించును. ఒకపలము నల్లనువ్వులను మొదట తిని వెంటనే చల్లని నీరు త్రాగినయెడల మూలరోగములు అన్నివిధము లైనవియును నశించును. పండ్లు గట్టిపడును. అవయవములకు మంచి బలము వచ్చును.

92 చక్రదత్త—౫. అర్శోధికారము.

దంత్యారిష్టము.

శ్లో. దంతీచిత్రకమూలానాం ఉభయోః పంచమూలయోః,
భాగా న్పలాశా నాపోథ్య జలద్రోణే విపాచయేత్. 23.
త్రిఫలం త్రిఫలాయా శ్చ దలానాం తత్ర దాపయేత్,
రసే చతుర్థశేషే తు పూతశీతే ప్రదాపయేత్. 24.
తులాం గుడస్య తత్క్షిప్త్వా నాసార్థం ఘృతభాజనే,
తన్మాత్రయా పిబే న్నిత్య మర్శోభ్యో విప్రముచ్యతే. 25
గ్రహణీపాండురోగఘ్నం వాతవర్చోఽనులోమనమ్,
దీపనం చారుచిఘ్నం చ దంత్యారిష్ట మిదం విదుః.
పాత్రేఽరిష్టాదిసంధానం ధాతకీలోధ్ర లేపితే. 26.

తెల్లదింటెన నల్లదింటెన చిత్రమూలము దశమూలములు త్రిఫలములు వీటి నొక్కొక్క పలము చొప్పున తీసికొని నలియగొట్టి ద్రోణపునీటిలొ పక్వముచేయవలయును. అందు త్రిఫలముల బెరడును 3 పలములును జాపత్రి 3 పలములు బెల్లము తులాప్రమాణమును ఆరెపువ్వులు వీటినన్నిటి నందుచేర్చి కలిపి నేతికండలొవైచి పదునైదురోజు లుంచవలయును. తరువాత మాత్రల ననుసరించి ప్రతిదినమును సేవించుచున్నచో మూలరోగములు గ్రహణీరోగములు పాండురోగములు వీటిని నశింపఁజేయును. గుదస్థానమునందలి వాయువును మలమును అనుకూలముగా వెడలించుచుండును. ఇద్దానివలన జఠరాగ్ని దీపించును. అరుచి నశించును. దీనిని దంత్యారిష్ట మని యందురు.

---

ప్రాణదగుటిక.

శ్లో. సనాగరా రుష్కరవృద్ధదారుకం, గుడేన యో మోదకమత్యుదారకం.
అశేషదుర్నామకరోగదారకం, కరోతి వృద్ధం సహసైవ దారకం. 27.
చూర్ణే చూర్ణసమో జ్ఞేయః మోదకే ద్విగుణో గుడః,
త్రిపలం శృంగబేరస్య చతుర్థం మరీచస్య చ. 28.
పిప్పల్యాః కుడపార్థం చ చవ్యాయాః పల మేవ చ. 29.
తాలీసపత్రస్య పలం పలార్థం కేసరస్య చ,
ద్వే పలే పిప్పలీమూలా దర్ధకర్షం చ పత్రకాత్. 30.
సూక్ష్మైలాకర్ష మేకం తు కర్షం చ త్వగ్దశాంశయోః,
గుడా త్పలాని తు త్రింశ చ్చూర్ణ మేకత్ర కారయేత్. 31.
అక్షప్రమాణా గుటికా ప్రాణదేతి చ సా స్మృతా,
పూర్వం భక్ష్యా తు పశ్చాత్తు భోజనస్య యథాబలం. 32.
మద్యం మాంసరసం యూషం క్షీరం తోయం పిబే త్తథా,
హన్యా దర్మాణి సర్వాణి సహజా-

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 93

న్యస్రజాని చ. 34. వాతపిత్తకఫోత్థాని సన్నిపాతోద్భవాని చ, పానా- త్యయే మూత్రకృచ్ఛ్రే వాతరోగగళగ్రహే. 35. విషమజ్వరే చ మం- దేఽగ్నౌ పాండురోగే తథైవ చ, క్రిమిహృద్రోగిణాం చైవ గుల్మశూలా- ర్తినాం తథా. 36. శ్వాసకాసపరీతానా మేషా స్యా దమృతోపమా, శుంఠ్యా స్థానే౬ భయా దేయా విడ్విగ్రహే పిత్తపాయుజే. 37. ప్రాణా దేయం సితాం దత్వా చూర్ణమానా చ్చతుర్గుణామ్, ఆమ్లపిత్తాగ్ని- మాంద్యాదౌ ప్రయోజ్యా గుదజాతురే. 38. అనుపానం ప్రయో- క్తవ్యం వ్యాధౌ శ్లేష్మభవే పలమ్, పలద్వయం త్వనిలజే పిత్తజే తు పలత్రయం. 39.

శొంతి, నల్లజీడివిత్తులు, పెద్దమానుచెక్క, బెల్లము వీటిని మోదకములును చేసి తినినచో నన్నివిధములగు మూలరోగములును, మలమును నశించును. చూర్ణముతో సమానముగా బెల్లమును వాడవలయును. అల్లము 3 పలములు, మిరియములు ఒకపలము, పిప్పళ్లు 2 పలములు, చవ్యము 1 పలము, తాడిశపత్రి ఒకపలము, నాగ కేసరములు అరపలము, మోడి 2 పలములు, జాజిపత్రి 6 మాషములు, చిన్నయేలకులు శావుపలము, లవంగపుపట్ట వట్టివేళ్లు ఒక్కొక్క అక్షకరమును బెల్లము 30 పలములు వీటి నన్నిటిని చూర్ణముచేసి కలిపి ఒక్కొక్కతులమంత మాత్రలను కట్టవలయును. ఇయ్యది ప్రాణదగుటిక యనబడును. భుజించుటకు ముందుగా ఈమాత్రను సేవించి భోజనానంతరమున బలానుసారముగా మద్యము మాంసరసమును యూషమును పాలు నీరు వీటిని త్రాగవలయును. ఇదియన్ని తెగలగు మూలరోగములను శరీరముతో కూడఁ బుట్టిన మూలరోగమును, వాతపిత్తకఫముల నగు మూలరోగములను నశింపఁజేయును.

అతిపానము మూత్రకృచ్ఛ్రము వాతరోగము గళగ్రహము, విషమజ్వరము అగ్నిమాంద్యము పాండురోగము వీటిలో నిది హితకరము. జంతువాతము హృద్రోగము గుల్మరోగము శూలరోగము శ్వాసరోగము దగ్గు వీటితోకూడిన రోగికి ఈమాత్రలు అమృతతుల్యములు. పిత్తమువలన మూలరోగముకలిగెనేని శొంతి అల్లము వీటికిబదులు గాకరక్కాయను వేయవలయును, చూర్ణముకంటే నాలుగురెట్లు చక్కెరను కలిపి దీనిని తయారుచేయవలయును. ఆమ్లపిత్తము మందాగ్ని మున్నగువానియందును, గుదరోగములయందు సీమాత్రల నుపయోగింపవలయును. కఫరోగమునం దొకపలము అనుపానమును చేర్చవలయును. వాతరోగమునందు 2 పలముల అనుపానమును పిత్తరోగమునందు 3 పలముల అనుపానమును ఈయవలయును.

94 చక్రదత్త—౫. అర్శోధికారము.

కాంకాయనమోదకములు.

శ్లో. పథ్యాపంచపలా స్వేక మజాజ్యా మరీచస్య చ, పిప్పలీ
పిప్పలీమూల చవ్య చిత్రక నాగరాః. 40. పలాభివృద్ధ్యాః క్రమశః
యవక్షారం పలద్వయమ్, భల్లాతకపలా న్యష్టౌ కందస్తు ద్విగుణో
మతః. 41. ద్విగుణేన గుడేనైషాం వటకా నక్షసమ్మితాన్, కృత్వైకనం
భక్షయే త్ప్రాతః తక్రమంభోను వా పిబేత్. 42. మందాగ్నిం దీపయ
త్యేష గ్రహణీపాండురోగవిత్, కాంకాయనేన శిష్యేభ్యః శస్త్రక్షారా
గ్నిభి ర్వినా. 43. భిషగ్జిత మితి ప్రోక్తం శ్రేష్ఠ మర్శోవికారిణామ్.

కరక్కాయలు ఐదుపలములు, జీలకఱ్ఱ, మిరియములు ఒకపలము, పిప్పళ్లు ఒకపలము, మోడి మూడుపలములు, చవ్యము నాలుగుపలములు, చిత్రమూలము ఐదుపలములు శొంఠి ఆరుపలములు, యవక్షారము రెండుపలములు, నల్లజీడివిత్తులు ఎనిమిదిపలములు, కందదుంప పదహారుపలములు వీటి యన్నింటికి రెండుగెట్లు బెల్లము కలిపి పావుపావుపలము చొప్పున మాత్రలను కట్టవలయును. ప్రాతఃకాలమున ఒకమాత్రను తిని పైన మజ్జిగను కాని నీళ్లనుకాని త్రాగవలయును. ఇది అగ్నిమాంద్యమును పోగొట్టును. గ్రహణులను, పాండురోగమును నశింపచేయును. ఇది శస్త్రములు, క్షారపదార్థములు అగ్నితాపనములు మొదలగునవి లేకయే జయించు నని కాంకాయనమునిచేత శిష్యులకు చెప్పబడినది. మూలరోగముల కన్నిటికిని శ్రేష్ఠమైన ఔషధము.

---

మాణిభద్రమోదకము.

శ్లో. విడంగసారామలకాభయానాం పలం పలం స్యాత్త్రివృత
స్త్రయంచ. 44. గుడస్య షట్ ద్వాదశభాగయుక్తా మాసేన త్రింశ
ద్గుటికా విధేయాః. నివారణే యక్షవరేణ సృష్టః, స మాణిభద్రః కిల
శాక్యభిక్షువే. 45. అయం హి కాసక్షయ కుష్ఠనాశనం భగందరప్లీహ
జలోదరార్శసామ్, యథేష్టచేష్టాన్నవిహారసేవీ అనేన వృద్ధ స్తరు
ణో భవే చ్చ. 46.

వాయువిడంగములు, దానిమ్మ బెరడు, ఉసిరిక కాయలు, కరక్కాయలు వీటి నొక్కొక్కపలమును, తెల్లతెగడ మూడుపలములు, బెల్లము ఆరుపలములు చొ॥ పన్నెండుభాగములను తీసుకొని ముప్పదియుండలను కట్టవలయును. ఈయుండలను మాణిభద్రుడను యక్షుడు సృజించెను. వీనివలన దగ్గులు, క్షయరోగములు, కుష్ఠులు భగం

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ९५

दरमुलु, पाण्डल्रोगमुलु, जलोदरमुलु, मूलरोग मुलनशिंचुनु. यथेष्टमुगा तिरुगुट, भुजिंचुट पनिचेयुट कलवाडु दीनिनि सेविंचुटचेत मुसलिवाఁ डैननु वयसुवाఁ डगुनु.

लघुसूरणमोदकमुलु

श्लो. मरीचमहौषधचित्रक सूरणभागा यथोत्तरं द्विगुणाः, सर्वसमो गुडभागः सेव्योऽयं मोदकः प्रसिद्धफलः ॥ ४७ ॥ ज्वलनं ज्वलयति जठरमुन्मूलयति शूलगुल्मगदान्, निश्शेषयति श्लीपद मर्शाम्स्यपि नाशयत्याशु ॥ ४८ ॥

मिरियमु एकभागमु शोंठि रेंडुभागमुलु, चित्रमूलमु नालुगुभागमुलु, अडविकंद येनिमिदिभागमुलु, वीटिनि अह्निटितो समानमुगा बेल्लमु चेर्चि लड्डुलु चेसि सेविंचवलयुनु. इदि प्रसिद्धमगु फलमु लिच्चुनु. जठराग्निनि वृद्धिपोंदिंचुनु. कडुपुनोप्पि, बल्मुलु मोदलगुवानिनि पारदोलुनु. श्लीपदमुनु मूलरोगमुनु नशिंपचेयुनु.

---

बृहत्सूरणमोदकमुलु

श्लो. सूरणषोडशभागा वह्ने रलं महौषधस्या तः, अर्धेन भागयुक्ति र्मरीचस्य ततोऽपि चार्जॆन ॥ ४९ ॥ त्रिफलाकणासमूलातालीशारुष्करकृमिघ्नानाम्, भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ ५० ॥ भागः सूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारुकस्यापि, भृङ्ग्येले मरीचांशे सर्वाण्येकत्र संचूर्ण्य ॥ ५१ ॥ द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामध्नैः, गुरुवृष्यभोज्यरहिते ह्यितरेषापद्रवं कुर्यात् ॥ ५२ ॥ भस्त्रक मनेन जनितं पूर्व मगस्त्यस्य योगराजेन, भीमस्य मारुतेरपि येन तौ महाशना जातौ ॥ ५३ ॥ अग्निबल बुद्धिहेतु र्न केवलं सूरणो महावीर्यः, प्रभवति शस्त्रक्षाराग्निभिर्विनाप्यर्शसा मेषः ॥ ५४ ॥ श्वयथुश्लीपदजिह्वाणोमपि कफवातसंभूताम्, नाशयति वली पलितं मेधां कुरुते वृषत्वं च ॥ ५५ ॥ हिक्कां श्वासं कासं सराजक्ष्म प्रमेहांश्च, प्लीहानां चाथोग्रं हन्ति सदैतद्रसायनं पुंसां ॥ ५६ ॥

96 చక్రదత్త—౫. అర్శోధికారము.

అడవికంద 16 భాగములు, చిత్రమూలము 8 భాగములు, శొంఠి నాలుగుభాగములు మిరియములు 2 భాగములు, కరక్కాయలు ఉసిరిక తాడి పిప్పళ్లు మోడి తాడిశపత్రి నల్లజీడివిత్తనములు వాయువిడంగములు వీనినన్నిటిని నాలుగు నాలుగుభాగములును నేలతాడి 8 భాగములును పెద్దమ్రాను 16 భాగములును, ఏలకులు దాల్చినపట్ట రెండురెండు భాగములు వీటి నన్నిటిని ఒక్కచోట నొక్కమారుగా చూర్ణము రెండురెట్లు బెల్లము కలిపి సేవింపవలయును. ఇయ్యదికామదేవుని వృద్ధి నొందించును. ఈయోగరాజమును సేవించినందువలన నే యగస్త్యునికి మొదట భస్మమగునట్లు జీర్ణశక్తి గలిగినది. అతరువాత భీమసేనునకు గలిగినది అగ్ని బలము వృద్ధియే ఇట్లగుటకు కారణము. ఇయ్యదికేవలము వీర్యమును వృద్ధి నొందించునది మాత్రమే కాదు. అగ్నికిని బలమునకును బుద్ధికిని కారణముగూడ నై యున్నది. శస్త్రములు క్షారచికిత్సలు అక్కఱలేకయే మూలరోగములను పోగొట్టును. శోఫ శ్లీపదము కఫము వాతము వీటివలన పుట్టిన గ్రహణిని పోగొట్టును. శరీరము ముడుతలుపడుట వెంట్రుకలు తెల్లపడుట నశించును. బుద్ధిని పుంస్త్వమును పుట్టించును. వెక్కిళ్లు శ్వాస దగ్గు రాజయక్ష్మము ప్రమేహము పాండురోగము వీటిని పోగొట్టును. ఇయ్యది పురుషులకు రసాయనముతో తుల్యమైనది.

— సూరణపిండి. —

శ్లో. చూర్ణీకృతా షోడశ సూరణస్య
భాగా స్తతోఽర్ధేన చ చిత్రకస్య,
మహౌషధార్ధో మరిచస్య చైకో
గుడేన దుర్నామజయాయ పిండీ. 57

పిండిచేసినఅడవికంద 16 భాగములను, చిత్రమూలము 8 భాగములను, శొంఠి, మిరియములు వీటి నొక్కభాగమును రెట్టింపు బెల్లములో కలిపి ముద్దచేసి సేవించి, మూలరోగములు నశించును. దీనిని పిండిగా చేయవలయును. అనినందున లడ్డువలెగాని కుడుముల వలె గాని చేయవలయునని తెలియువలయును.

— వ్యోషాద్యచూర్ణము. —

శ్లో. వ్యోషాగ్నివృక్షారవిడంగతిలాభయానాం
చూర్ణం గుడేన సహితం తు సదోపయోజ్యం,
దుర్నామకుష్ఠగరశోధశకృద్విబంధా
న్గ్నైర్థ్య త్వక్బలతాం క్రిమిపాండుతాం చ. 58

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 97

తా. శొంతి, మిరియములు, పిప్పళ్లు, చిత్రమూలము, నల్లజీడివిత్తనములు, వాయువిడంగములు, నల్లనువ్వులు, కరక్కాయలు వీటిని చూర్ణముచేసి బెల్లములో కలిపి యెల్లపుడు సేవింపవలయును. ఇయ్యది మూలరోగము, కుష్ఠు, విషము, వాపు, మలబద్ధకము, అగ్నిమాంద్యము, పాండురోగము, జంతువాతము వీటిని హరించును.

సమశర్కరాచూర్ణము.

శ్లో. శుంఠీకణామరిచ నాగదలత్వగేలం
చూర్ణీకృతం క్రమవివర్ధిత మూర్ధ్వ మంత్యాత్,
ఖాదే దిదం సమసితం గుదజాగ్నిమాంద్య
కాసారుచిశ్వసన కంఠ హృదామయేషు. 59

శొంతి, పిప్పళ్లు, మిరియములు, తమలపాకులు, లవంగపుపట్ట, ఏలకులు వీటిని చూర్ణముచేసి యీచూర్ణముతో సమానముగా చక్కెరనందు కలుపుకొని తినిన యెడల మూలరోగము, అగ్నిమాంద్యము, శ్వాస, కంఠరోగము, హృద్రోగము వీటియందు హితమును కలిగించును.

లవణోత్తమాదిచూర్ణము.

శ్లో. లవణోత్తమ వహ్నికలింగయవాన్
చిరబిల్వమహాపించు మర్దయితాన్,
పిబ సప్తదినం మథితాలులితాన్
యది మర్దితు మిచ్ఛసి పాయురుహాన్. 60

సైంధవలవణము చిత్రమూలము కొడిశపాలవిత్తనములు క్రానుగువేలు పెద్దవేము వీనిసమభాగకల్కము మజ్జిగలో నాన వేసుకొని యేడుదినములు సేవించిన మూలరోగములు తొలఁగిపోవును.

నాగార్జునయోగము.

శ్లో. త్రిఫలా పంచలవణం కుష్ఠం కటుకరోహిణీ, దేవదారు
విడంగాని పిచుమర్దఫలాని చ. 61. బలా చాతిబలాచైవ హరిద్రే ద్వే
సువర్చలా, ఏత త్సంభృత్య సంభారం కరంజత్వగ్రసేన చ. 62. పిష్ట్వా చ
గుటికాం కృత్వా బదరాస్థిసమాం బుధః, ఏకైకాం తాం సముద్ధృత్య
రోగే రోగే పృథక్పృథక్. 63. ఉష్ణేన వారిణా పీతా శాన్త మగ్నిం
ప్రదీపయేత్, అర్శాంసి హన్తి తక్రేణ గుల్మ మమ్లేన నిర్హరేత్. 64.

13

98 చక్రదత్త—౫. అర్శోరోగాధికారము.

జంతుదష్టం తు తోయేన త్వగ్దోషం ఖదిరాంబునా, మూత్రకృచ్ఛ్రంతు తోయేన హృద్రోగం తైలసంయుతా. 65. ఇంద్రస్వరససంయుక్తా సర్వజ్వరవినాశినీ, మాతులుంగరసేనాథ సద్యశ్శూలహరీ స్మృతా. 66. కపిత్థతిందుకానాం తు రసేన సహమిశ్రితా, విషాణి హన్తి సర్వాణి పానాశనప్రయోగతః. 67. గోశకృద్రససంయుక్తా హన్యా త్కుష్ఠాని సర్వశః, శ్యామాకపాయసహితా జలోదరవినాశినీ. 68. భక్తచ్ఛం దం జనయతి భుక్తస్యోపరి భక్షితా, అక్షిరోగేశు సర్వేషు మధునా ఘృష్యతాం జయేత్. 69. లేహమాత్రేణ నారీణాం సద్యః ప్రదరనా శినీ, వ్యవహారే తథా ద్యూతే సంగ్రామే మృగయాదిషు. 70. సమా లభ్య నరో హ్యేనాం శీఘ్రం విజయ మాప్నుయాత్ .

కరక్కాయలు తాడి ఉసిరిక పంచలవణములు చంగల్వకోష్టు కటుకరోహిణి దేవదారు వాయువిడంగము వేముపండ్లు ముత్తువపులగము తెల్లముత్తువపులగము పసుపు మానిపసుపు ఆదిత్యభక్తి ప్రొద్దుతిరుగుడు వీటినన్నిటిని క్రానుగురసముతోటి నూరి రేగు గింజలంత మాత్రలు చేసి ఒక్కొక్కమాత్రను ప్రతిరోగమునందు వేరువేరుగా వెడి నీళ్ల అనుపానముతో సేవించిన యెడల జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును. మూలరోగములను పోఁగొట్టును. గంజితో పుచ్చుకొనిన గుల్మరోగములను పోఁగొట్టును. చన్నీళ్ళతోనైన జంతువాయువును పోఁగొట్టును. కాచునీళ్ల తోటి బుచ్చుకొనిన చర్మదోషములను పోఁగొట్టును. మంచినీళ్ళతో పుచ్చుకొనినియెడల మూత్రకృచ్ఛ్రములను పో గొట్టును. తిల తైలముతో బుచ్చుకొనిన హృద్రోగములను పోఁగొట్టును. కొడిసెపాలరసముతో బుచ్చుకొనిన అన్ని విధములయిన జ్వరమును పోఁగొట్టును. మాదీఫలరసము బుచ్చుకొనిన తాత్కాలిక శూలలను పోఁగొట్టును. కాచు తుమికరసములలో చేర్చి బుచ్చుకొనిన అన్ని విధములైన విషములు దిగిపోవును. ఆవు పేడరసముతో బుచ్చుకొనిన అన్ని కుష్ఠులను, తెల్లతెగడకషాయముతో బుచ్చుకొనిన జలోదరములు నశించును. భోజనమైన తరువాత బుచ్చుకొనిన భోజనమందు రుచి కలిగించును. నేత్రరోగము లన్నిటికిని తేనెతో చాది కలికము వేయవలయును. స్త్రీలకు దీనిని సేవించినమాత్రమున ప్రదరరోగములు నశించును. వ్యవహారము జూదము యుద్ధము వేట మొదలైనవానియందు మనుజుఁడు దీనినిసేవించిన త్వరగా విజయము నొందును.

— విజయచూర్ణము. —

శ్లో. త్రికత్రయవచా హింగు పాఠాక్షారనిశాద్వయం. 71

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 99

చవ్యతిక్తాకలింగాగ్ని శతాహ్వాలవణాని చ, గ్రంథిబిల్వాజమోదాచ గణోష్టావింశతి ర్మతః. 72. ఏతాని సమభాగాని శ్లక్షచూర్ణాని కారయేత్, తతో బిడాలపదకం పిబే దుష్ణేన వారిణా. 73. ఏరండతైలయుక్తం తు సదా లిహ్యా త్తతో నరః, కాసం హన్యాత్తదా శోధం అర్శాంసి చ భగందరం. 74. హృచ్ఛూలం పార్శ్వశూలం చ వాతగుల్మం తథోదరం, హిక్కా శ్వాసప్రమేహం శ్చ కామలాన్ పాండురోగతాం. 75. ఆమాన్వయ ముదావర్త మంత్రవృద్ధిం గుద క్రిమీన్, అన్యే చ గ్రహణీదోషాః యే మయా పరికీర్తితాః 76. మహజ్వరోపసృష్టానాం భూతోపహతచేతసాం, అప్రజానాంతు నారీణాం ప్రజావర్ధన మేవ చ. 77. విజయో నామ చూర్ణోఽయం కృష్ణాత్రేయేణ పూజితః.

కరక్కాయలు, తాడి, ఉసిరిక, శొంతి, మిరియములు, పిప్పళ్ళు, లవంగపట్ట, ఏలకులు, జాజిపత్రి, వస, ఇంగువ, విషబొద్ది, యవక్షారము, పసుపు, మ్రానుపసుపు, చవ్యము, కటుకరోహిణి, కొడిశపాలవిత్తనములు, నల్లజీడిగింజలు, సదాప, పంచలవణములు, మోడి, మారేడువేఱు, వాము ఇవి అష్టావింశతిగణ మనఁబడును. వీనిని సమానభాగములుగా తీసికొని మెత్తగా చూర్ణము చేయవలయును. తరువాత ఆముదములో కలుపుకొని తులమంతరు వేడినీళ్లతోకూడా త్రాగవలయును. దగ్గు, వాపు, మూలరోగము, భగందరము, కడుపునొప్పి, పార్శ్వశూల, వాతగుల్మము, ఉదరరోగము, వెక్కిళ్ళు, శ్వాస, ప్రమేహము, కామెరలు, పాండురోగము, ఆమవికారము, ఉదావర్తము, ఆంత్రవృద్ధి, గుదినొప్పి అనువీటిని పోఁగొట్టును. ఇంకను నాచేత చెప్పఁబడిన యితర గ్రహణీరోగములనునివారించును. పెద్ద పెద్ద జ్వరములతో పీడింపఁబడినవారికిని దయ్యములవల్ల మతిపోయినవారికిని ఇది సుఖము నిచ్చును. బిడ్డలులేని స్త్రీలకు బిడ్డలను పుట్టించును. ఇది విజయచూర్ణము. కృష్ణాత్రేయులవారిచేత పూజింపఁ బడినది.

బాహుశాలగుడము.

శ్లో. త్రివృత్తేజోవతీ దంతీ శ్వదంష్ట్రాచిత్రకం శఠీ. 78. గవాక్షీ ముస్త విశ్వాహ్వా విడంగాని హరీతకీ, పలోన్మితాని చైతాని పలాన్యష్టౌ వరుణ్మరాన్. 79. పృటలం వృద్ధదారస్య సూరణస్య తు షోడశ, జలద్రోణద్వయే క్వాథ్యం చతుర్భాగవశేషితం. 80. పూతం తు తం రసం భూయః క్వాథ్యేభ్య స్త్రిగుణో గుడః, లేహం పచేత్తు తం తావత్ యావ ద్దర్వీప్రలేపనం. 81. అవతార్య తతఃపశ్చా చ్చూ