चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 217
దశమూలములు త్రిఫలములు మ్రానిపసపు పచ్చిపసపు కొడిసెపట్ట విదాకుల యరటి ఉత్తరేణువేళ్లు పుష్కరమూలము నీలికటుకరోహిణి రేలచెక్క బ్రహ్మమేడి వీటిని రెండురెండు పలముల చొప్పున తీసికొని ద్రోణము నీటిలో వండి నాల్గవపాలు నీరు మిగిలియున్నపుడు గంటుభారంగి అగరుశొంతి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు తెల్ల తెగడ నీటిప్రబ్బలి కరక్కాయలు చాగ దంతి నేలవేము చిత్రమూలము మనుబాల రోహిషమను కసవు వాము అడవిమల్లె వీనినన్నిటిని ఒక్కొక్క కాలపలము చొప్పున నూరి 16 పలముల నేతితో పక్వము చేయవలయును కాని ఘృతమును సిద్ధము చేయునప్పుడు ఆవుపేడరసము పెరుగు పాలు గోమూత్రము వీటిని సమానభాగములను తీసికొని సిద్ధము చేయవలయును. ఇయ్యది బృహత్పంచగవ్య ఘృత మనఁబడును. అపస్మారములను జ్వరములను దగ్గులను శోఫలను ఉదరరోగములను బల్లను మూలరోగములను పాండురోగములను కామెరలను హలీమక మను రోగమును దరిద్రమును గ్రహబాధలను పిశాచబాధలను చాతుర్థికజ్వరములను పోఁగొట్టును.
మహాచేతసఘృతము.
శ్లో. శణ త్రైవృతైరండో దశమూలీ శతావరీ. 24.
రాస్నా మాగధికా శిగ్రు క్వాథ్యం ద్విపలికం భవేత్, విదారీమధుకం మేదే ద్వే కాకోల్యా సితా తథా. 25.
ఏభిః ఖర్జూరమృద్వీకా భీరు యంజాత గోత్సురైః, చేతసస్య ఘృత స్యాంగైః పక్తవ్యం సర్పిరుత్తమం. 26.
మహాచేతససంజ్ఞం తు సర్వాపస్మారనాశనమ్, గరోన్మాదప్రతిశ్యాయ తృతీయకచతుర్థకాన్. 27.
పాపాలక్ష్మ్యా జయే దేత త్సర్వగ్రహనివారణమ్, కాసశ్వాసహరం చైవ శుక్రార్తవవిశోధనం. 28.
ఘృతమానః క్వాథవిధి రిహ చేతసవన్నతః, కల్కైశ్చేతసకల్కోత్థై ర్ద్రవ్యై స్సార్థం చ పాదికః. 29.
నిత్యం యంజాతకాప్రాప్తా తాలమస్తక మిష్యతే.
జనుపవిత్తులు తెల్లతెగడ చిట్టాముదము దశమూలములు పిల్లిపీచ్చర సన్నరాస్న పిప్పలి మునగ వీటితో చేసినకషాయములో యష్టిమధుకము మేద మహామేద నేలగుమ్ముడు కాకోలి క్షీరకాకోలి చక్కర ఖర్జూరపుపండ్లు ద్రాక్ష పెద్దపీచర పల్లేరు వీటిని రెండు రెండుపలములను చైతసఘృతములో చెప్పఁబడిన ఔషధములను చేర్చి నేతిని బాగుగ పక్వము చేయవలయును. ఇది మహాచేతసఘృత మనఁబడును.
అన్నివిధములైన అపస్మారములను పోఁగొట్టును. విషమును పిచ్చిని పీనసను మూఁడేసి నాలు గేసిరోజులకు వచ్చువరసజ్వరములను పాపమును దారిద్య్రమును పోఁగొట్టును.
28
218 చక్రదత్త—౨౧. అపస్మారాధికారము.
దగ్గును శ్వాసను తొలఁగించును. వీర్యమును ఆ ద్రవమును శుద్ధము చేయును. దీనియందు నెయ్యి చేయవలసిన క్రమము, కషాయములు చేయురీతి చైతసఘృతములోవలెనే.
కూష్మాండకఘృతము.
శ్లో. కూష్మాండకరసే సర్పిః అష్టాదశగుణే పచేత్, యష్ట్యాహ్వకల్కం తత్పానం అపస్మారవినాశనమ్. 30.
పదునెనిమిదిరెట్లు గుమ్మడిరసములో యష్టిమధుకకల్కమును కలిపి నేతిని సిద్ధము చేయవలయును. దీనిని సేవించినచో అపస్మారములు నశించును.
బ్రాహ్మీఘృతము.
శ్లో. బ్రాహ్మీరసే వచా కుష్ఠ శంఖపుష్పీభి రేవచ, పురాణం మేధ్య మున్మాదగ్రహాపస్మారను ద్ఘృతమ్. 31.
మండూకబ్రాహ్మీరసములో వస కోష్ఠు యెర్ర శిబినిక వీటికల్కమును వేసి మిక్కిలి ప్రాచీనమైన నేతిని చేర్చి పక్వము చేయవలయును. ఇది బుద్ధిని నిర్మలముగాఁజేయును. పిచ్చి గ్రహదోషము అపస్మారము వీటిని పోఁగొట్టును.
పలంకషాద్యతైలము.
శ్లో. పలంకషా వచా పథ్యా వృశ్చికాల్యర్కసర్షపైః, జటిలాపూతనా కేశీ లాంగలీహింగుచోరకైః. 32. లశునాతిరసా చిత్రాకుష్ఠైర్ద్విట్ఛకృతీణామ్, మాంసినింబార్థాలాభం బస్తమూత్రే చతుర్గుణే. 33. సిద్ధమభ్యంజనే తైల మపస్మారవినాశనమ్.
లక్క, వస, కరక్కాయలు, యెర్రగలిజేరు, జిల్లేడుఆకులు, ఆవాలు, జటామాంసి, కొలవస, ఇంగువ, సుయ్యాకుపొన్న, పురలగడ్డ, చాగఫలము, చిత్రమూలము, చెంగల్వకోష్ఠు, పక్షులరెట్టలు వీటితో దొరికినంతవరకు నాలుగురెట్ల మేకమూత్రములో తైలమును చేర్చి సిద్ధముచేయవలయును. దీనిని అంటుకున్నయెడల అపస్మారములు నశించును.
తలంటులు.
శ్లో. అభ్యంగ స్సార్షపం తైలం బస్తమూత్ర చతుర్గుణే, సిద్ధం స్యాద్గోశకృన్మూత్రైః పానోత్సాదన మేవ చ. 34.
నాలుగుపాళ్ల మేకమూత్రములో ఆవుపేడను, ఆవుపంచితమును కలిపి దానియందు పక్వము చేయఁబడిన ఆవనూనెను అంటుకొనినయెడల మేలు గలిగించును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు అపస్మారాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.
२२. वातव्याध्यधिकारमु.
❧ वातव्याधिलो सामान्योपायमु. ❧
श्लो.
स्वाद्यम्ललवणै स्स्निग्धै राहार्वातरोणिः, अभ्यंगस्नेह वस्त्याद्यै स्सर्वा ने वोपपादयेत् । १ ।
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबे न्नरः, आमाशयस्थे शुद्धस्य यथा दोषहरी क्रिया । २ ।
आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमं, देय षड्धारणा योग स्सप्तरात्रं सुखाम्बुना । ३ ।
चित्र केंद्रयवाः पाठा कटुकातिविषाभयाः, महाव्याधिप्रशमनो योग षड्धारण स्मृतः । ४ ।
पलदशमांशो धरणं, योगोयं सौश्रुतस्तस्य, माषेण पंचगुंजक मानेन प्रत्यहं. सुयुग्ज्ञेयः ।
टीका:
मधुरमु आम्लमु उप्पु गलिगि चिक्कगा नुंडु आहारपदार्थमुल निच्चियुनु, अभ्यंगनस्नानमु तैलवस्तुलु मुन्नगुवानिचेतनु वातरोगुलकु चिकित्स चेयवलयुनु. कोष्ठमुन वातमु चेरिनयॊडल विशेषमुगा मनुष्युंडु यवक्षारसार्दामुलनु चेर्चि त्रागवलयुनु. आमाशयमुनंदु वात मुंडिनयॊडल प्रवृत्तुलु मुन्नगुवानि द्वारा शुद्धुनिगा नॊनर्चि दोषमुनु बॊगॊट्टु क्रियल नाचरिंपवलयुनु. आमाशयमुलो चेरियुन्न वातमुनंदु मॊदल रोगिकि छर्दिनि चेयिंचि क्रममु ननुसरिंचि षड्धारणयोगमुनु नुलिवेच्चनगु नीतितो चेर्चि एडु रात्रुलवरकु इच्चुचुंडवलयुनु. चित्रमूलमु, कोडिसेपालवित्तुलु, अगुरु, शोंठि, कटुकरोहिणि, अतिवस, करक्कायलु अनु नीयोगमे षड्धारणयोगमनि चॆप्पंबडुनु. इय्यदि गोप्पव्याधुलनु शमिंपजेयुनु. पलमुलो पदियवभागमु धरण मनंबडुनु. इय्यदि सुश्रुतमतानुसारमगु मानमु. मुप्पदिरॆंडु गुरिगिंजलयॆत्तु चॊ॥ प्रतिदिनमुनु इच्चुचुंडवलयुनु.
❧ स्नेहन विरेचनमुलु, वस्तिशोधनादुलु. ❧
श्लो.
पक्वाशयगते वाते हितं स्नेहाविरेचनम्, वस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः । ६ ।
स्नुहीलवणवार्ताकु स्नेहं श्चन्ने घुटे दहेत्, गोमयैः स्नेहलनणं तत्परं वातना...
२२० चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु.
शनं. ७. कार्यो वस्तिगते चापि विधि र्वस्तिविशोधनः, त्वङ्मांसासृक्शिराप्राप्ते कुर्याच्चा सृग्विमोक्षणम्. ८. स्नेहोपनाहाग्निकर्मबंधनोनमर्दनानि च, स्नायुसंध्यस्थिसंप्राप्ते कुर्या द्वात विचक्षणः. ९. स्वेदाभ्यंगावगाहों श्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते, शीताःप्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्. १०. विरेको मांसमेदःस्थे निरूहः शमनानि च, बाह्याभ्यंतरतः स्नेहै रस्थिमज्जगतं जयेत्. ११.
पक्वाशयमुनु पोंदिन वातरोगमुनंदु तैलमु निच्चि प्रवृत्तिनि चेयिंपवलयुनु. वस्तिगल चेत शुद्धि नोनर्पवलयुनु. उप्पु माटु पेट्टुकोनि भोजनमुनकु मुंदुगा तिनुचुंडवलयुनु. पंचलवणालु जमुडुपालु नेलमुलुक चसुरु वीनिनि वासेनगट्टिन कुंडलो वैचि तगुलఁबेट्टि आचमुरु कलिसीन उप्पुनु सेव Cafंचिन वातमुलनु पोఁगोट्टुनु. वस्तिगतमगु वातरोगमुनंदु वस्तुतनु शोधिनिचु विधिनॆ चेयवलयुनु. चर्ममु मांसमु रक्तमु नाडुलु नीटिलो नुन्न वातरोगमुनंदु अभ्यंगनस्नानमुलनु गानि, अवगाहनमुलनु कानि चेयिंपवलयुनु. चर्ममु विषयमुन प्राप्तांचिन वातरोगमुन चक्कनि यन्नमुनु पेट्टिंपवलयुनु. रक्तमुनंदु चेरिन वातरोगविषयमुन शीतललेपमुलनु प्रवृत्तुल किप्पिंचुटलनु रक्तमुनु वेडलिंचुटनु चेयवलयुनु. मांसमुनंदुनु मेदडु नंदुनु गलवातमु विषयमुलो प्रवृत्तुल किच्चुटयुचु वेल्लग्रक्किंचुटयुनु शांतित्तिचु वस्तुवुल नुपयोगिंचुटयु नुत्तममुलु. एमुकलु मज्ज वीटिविषयमुलो कलिगिन वातरोगमुलयंदु वेलुपलनु लोपलन तैलमु नुपयोगिंचवलयुनु.
विरेचनादुलु.
श्लो. हर्षोन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितं, विबद्धमार्गं शुक्रं तु दृष्ट्वा दद्या द्विरचनं. १२. गर्भे शुष्येतु वातेन बालानां चापि शुष्यतां, सितामधुक काश्मर्यैः हित मुत्तापने पयः. १३. शिरोगतेऽनिपुले वात शिरोरोगहरी क्रिया, व्यादितास्ये हनुं स्विन्ना मङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च. १४. प्रदेशिनीभ्यां चोन्नम्य चिबुकोन्नमनं हितं, अर्दिते नवनीतेन खादे न्माहिंडररीं नरः. १५. क्षीरमांसरसै र्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत्, स्नेहाभ्यंगशिरोवस्ति पानस्वपरायणः. १६. अर्दितं स जये त्सर्पिः
आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. २२१
पिबेत्तत्र भक्तिकं, पञ्चमूली कृतः क्वाथो दशमूली कृतोऽथवा. १७.
रूक्षस्वेद स्तथानस्यं मन्यास्तम्भे प्रशस्यते,
वाता द्वान्धमनी दुष्टौ स्नेहगण्डूषधारणम्. १८.
वीर्यमुनु पोंदिन वातमुनन्दु सन्तोषमुनु बलमुनु वीर्यमुनु पुट्टिञ्चु नन्न पानमुल नीयवलयुनु. विशेषमुगा वीर्यमु वेडलुद्वार मुबिगीसिकोनियुन्नचो परीक्षिश्चि विरेचनमुल नीयवलयुनु. वातमुवलन गर्भमु एण्डियुन्ननु पिल्ललु शुष्किञ्चि पोवुचुन्ननु वाविलि नेलगुम्मुडु वीटितो सिद्धमु चेयఁबडिन पाल नीयवलयुनु. शिरमुनन्दु गल वातरोगमुनन्दु शिरोरोगमुनु पोगोट्टु क्रिय लनु चेयवलयुनु. मुखमु वलिन ट्लुण्डिनयेडल मोकानिकि चेमटनु बुट्टिञ्चि बोटनव्रेळ्ळतो ओत्ति प्रदेशिनिव्रेलीचेत एत्तिपट्टि क्रिन्दिपेदविनि एत्तियुञ्चुट मञ्चिदि. वातरोगमुचेत पीडिम्पఁबडिनवानिकि मिनपसुन्निनि नेतिथो वण्डि तिनिपिम्पवलयुनु. पालु मांस रसमुनु त्रागिनपिम्मट दशमूलमुल कषायमुनु त्रागवलयुनु. तलण्टिञ्चोकोनुट, शिरोवस्ति चेयिञ्चुट, कषायमुनु त्रागुट, नस्यविधि वीनि नाचरिञ्चुवारु नेतिनि त्रागुचुण्डिनचो वातपीडितुलु अयिननु ब्रदिकेदरु. पञ्चमूलमुल कषायमु गानि दशमूलमुल कषायमु गानि तीक्ष्णमै वेडि चेसि चेमटఁ बुट्टिञ्चु नस्यमुनु गानि मन्यास्तम्भमु नन्दु इच्छुट मञ्चिदि. वात मुवलन माटलनु नाडुलुनु चेडिपोयिन येडल वीनितोने स्नेहगण्डूषमुल निप्पिञ्चवलयुनु.
कल्याणक लेहमु.
श्लो.
सहरिद्रा वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजं,
अजाजी चाजमोदाच यष्टीमधुक सैन्धवं. १९.
एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत्,
तच्चूर्णार्ध सर्पिषालोड्य प्रत्यहं भक्षये न्नरः. २०.
एकविंशति रात्रेण भवे च्छ्रुतिधरो नरः,
मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिस्स्वनः. २१.
जडगद्गदमूकत्वं लेहः कल्याणको जयेत्,
रुक्षस्त्रीक्लस्यन्दगतं वायुं मन्यागतं तथा. २२.
वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितः.
पसपु, वस, चेंगल्वकोष्ठु, पिप्पळ्ळु, शोंति, नल्लजीलकर्र, वाममु. सुल्लङ्गि, यष्टिमधुकमु, सैन्धवलवणमु वीटिनि समानभागमुलुगा तीसिकोनि मेत्तगा पो...
222 చక్రదత్త — ౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
డిచేసి దానిని నేతిలో పోసి చక్కగాఁ గలియఁబెట్టి ప్రతినిత్యమును భక్షింపవలయును. దీనిని ఇరువదియొక్క రోజు సేవించినవాడు శ్రుతధరుఁడు (అనఁగా విన్నదాని నెల్లను జ్ఞాపక ముంచికొనెడి వాఁడు) గాఁ కాఁగలఁడు. మేఘముల బోలి గర్జన గలవాఁడుగను, మత్తకోకిలవలె మనోహరముగా మాటలాడగా గలవాఁడుగను అగును. మొద్దుబారుట, డగ్గుత్తికపడుట, నోటి మాట వెడలకుండుట వీటిని ఈకల్యాణకలేహము పోఁగొట్టును. కటీప్రదేశములో వ్యాపించినదియును కంఠప్రదేశసనఁ గలదియు నగు వాతములను నశింపఁజేయును. మన్యాగతము లగు వాతములను నేర్పరియగు వైద్యుఁ డిచ్చిన నస్యవిధియును వమనమును నశింపచేయం గలుగును.
మాషబలాదిలేహము.
శ్లో. మాషబలా శూకశుంబీ కట్ఫలారాస్నాశ్వగంధోరుబూకాణాం, క్వాథోనస్య నస్కునిపీతో రామఠలవణాన్వితః కోష్ణః. 23.
అపహరతి పక్షవాతం మన్యాస్తంభం సకర్ణనాదరుజం, దుర్జయమర్దితవాతం సప్తాహాజ్జయతి చావశ్యం. 24.
కారమినుములు ముత్తువపులగము దురదగొండి కామంచి సన్నరాస్న అశ్వగంధ ఆముదపువిత్తనములు వీటితో కషాయమును చేసి దానిలో ఇంగువ ఉప్పునువేసి కొద్దిగా వెచ్చచేసి త్రాగిన యెడల పక్షవాతము మన్యాస్తంభము చెవిపోటు వాతబాధ వీటి నేడురోజులలో నిశ్చయముగా పోఁగొట్టును. దీనిని మాషబలాదిలేహ మందురు.
అపతంత్రకే దశమూలాదిక్వాథః.
శ్లో. దశమూలీ బలా మాష క్వాథం తైలాజ్యమిశ్రితం, సాయం భుక్త్వా పిబే న్నక్తం విశ్వాచ్యా మపబాహుకే. 25.
మూలం బలాయాస్త్వథ పారిభద్రా త్తథాత్మగుప్తా స్వరసం పిబేద్వా, నస్యం తు యో మాంసరసేన దద్యా న్మాంసాదశా వజ్రసమానబాహుః. 26.
మాషాత్మగుప్లై రండ వాట్యాలకశ్రుతం పిబేత్, హింగుసైంధవసంయుక్తం పక్షాఘాతనివారణం. 27.
బాహుశోషే పిబేత్సర్పిః భుక్త్వా కల్యాణకం మహత్, హృది ప్రకుపితే వాతే చాంశుమత్యాః పయో హితం. 28.
హరీతకీ వచా రాస్నా సైంధవం చామ్లవేతసం, ఘృతమాత్రాసమాయుక్త మపతంత్రకనాశనం. 29.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 223
దశమూలములు ముత్తువపులగము మినుము వీటితో చేసిన కషాయములో నూనెను నేతిని కలిపి భోజన మైన పిమ్మట సాయంకాలసమయమున నస్యమునుగా పీల్చిన యెడల ఒడలంతయు వ్యాపించునదియు, అపవాహకమను పేరు గలదియు నగువాత మునష్ట మగును. చిట్టిఆముదపు చెక్క, దేవదారుచెక్క దూలగొండి వీటిరసమును త్రాగినను, మాంసపురసమును నస్యవిధిచేసినను గాని ఇట్లు ఒక మాసము రోజులు సేవించినయెడల వజ్రసమానము లగుబాహువులు కలవాడు అగును. మినుములు చిట్టిఆముదపు విత్తులు ఆముదపువిత్తులు ముత్తువపులగము వీటికషాయములో ఇంగువ సైంధవలవణమును చేర్చి త్రాగిన పక్షవాతములు నశించును. బాహుశోషములయందు భోజనమైన పిమ్మట బృహత్కల్యాణ ఘృతమును త్రాగవలయును. గుండెలలో వాతప్రకోపము గలిగిన యెడల ముయ్యాకుపొన్న క్వాథమును త్రాగినయెడల హితమగును. కరక్కాయలు వస సన్నరాష్ట్ర సైంధవలవణము ఆమ్లవేతసము వీటిని నేతితో చేర్చికొని సేవించినయెడల అపతంత్రక మను వాతరోగము నశించును.
స్వల్పరసోనపిండము.
శ్లో. పలమర్ధం పలంచైవ రసోనస్య సుకుట్టితం, హింగుజీరక సింధూత్థైః సౌవర్చల కటుత్రయైః. 30.
చూర్ణితై ర్మాషకోన్మానై ర్నవ చూర్ణైర్విలోడితం, యథాగ్ని భక్షితం ప్రాత రుబూక్వాథనుపానతః. 31.
దినేదినే ప్రయోక్తవ్యం మాస మేకం నిరంతరం, వాతరోగం నిహన్త్యాశు అర్దితం సాపతంత్రకం. 32.
ఏకాంగరోగీణేచైవ తథా సర్వాంగరోగిణే, ఊరుస్తంభే చగృధ్రస్యాం క్రిమికోష్ఠే విశేషతః. 33.
కటీపృష్ఠామయం హన్యా దుదరం చ విశేషతః.
పొట్టువడదీసిన వెల్లుల్లిరసము ఒకటిన్నరపలము ప్రమాణము చొప్పునఁగాని, ఒకపలముచొప్పున గాని తీసికొని ఇంగువ జీలకఱ్ఱ సైంధవలవణము సౌవర్చలవణము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు వీటిని చూర్ణముచేసి ఒక్కొక్క మాషము చొప్పున పైదానియందు కలిపి కలియబెట్టవలయును. ఆపిమ్మట జఠరాగ్ని ననుసరించి ప్రాతఃకాలమున భక్షింపవలయును. ఆముదపు వేళ్ల కషాయమును అనుపానముగా చేసికొని దినదినము పుచ్చుకొనవలయును. ఇట్లోకమాసమువఱకు ఉపయోగించుచుండవలయును. ఇది వాతరోగమును అర్దితవాతమును శీఘ్రముగా పోఁగొట్టును. ఏకాంగరోగులకు సర్వాంగవాతరోగులకు ఊరుస్తంభము గృధ్రసియను రోగమునందును జంతువాతమునందును
224 చక్రదత్త—౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
మిక్కిలి హితకరము. కటిరోగము పృష్ఠరోగము ఉదరరోగము వీటిని ఎక్కువగా పోఁగొట్టును. దీనినే స్వల్పరసోనపిండ మనియెదరు.
दध्यम्लादि प्रयोगमु
श्लो.
हन्ति प्राग्भोजनात्पीतं दध्यम्लं सवचोषणम् ॥ ३४ ॥
अपतानक मन्योऽपि वातव्याधिक्रमो हितः ।
वातघ्नैर्दशमूल्या च नवं कुब्जमुपाचरेत् ॥ ३५ ॥
स्नेहैर्मांसरसैर्वापि प्रवृद्धं तं विवर्जयेत् ।
पिप्पल्यादिरजस्तूणीप्रतितूण्योः सुखांबुना ॥ ३६ ॥
पिबेद्वा स्नेह लवणं सघृतं क्षारहिंगु वा ।
आध्मान लंघनं पाणित्तापश्च फलवर्तयः ॥ ३७ ॥
दीपनं पाचनं चैव वस्तिश्चाप्यत्र शोधनः ।
प्रत्याध्माने तु वमनं लंघनं दीपनं तथा ॥ ३८ ॥
प्रत्यष्ठीलाष्ठीलिकयो रन्तर्विद्रधिगुल्मवत् ॥
व्याख्या / तात्पर्यमु:
दध्यम्लमुनन्दु वस मिरियमुलु कलिपि अन्नमु तिनुटकु मुन्दुगा सेविम्पवलयुनु. इय्यदि अपतानकमुनु पोఁगोट्टुनु. मऱियु नितरमुलगु वातरोगमुलकुनु हितकरमु. वातमुఁ बोఁगोट्टु मन्दुलचेतनु, दशमूलमुलचेतनु, नूतन कुब्जरोगमुलकु चिकित्स चेयवलयुनु. तैलमुलचेतनु मांसरसमुल चेतनु चिकित्स चेयवलयुनु. हेदिगिन कुब्जरोगमुलु वदलि पॆट्टवलयुनु. तूणी प्रतितूणी वातमुलयन्दु पिप्पल्यादि गणमुल यौषधमुल चूर्णमुनु गोरुवॆच्चनि नीळ्लतोఁ गूड तीसिकॊनवलयुनु. लेकपोयिन तैलमलो यवक्षारमुनु कलुपुकोनि कानि इंगुवनु यवक्षारमुनु नेतिलो कलिपि कोनिकानि त्रागवलयुनु. आध्मानवातमुलनन्दु लंघनमु चेयुट, चेतुलतो काचुट, फलवर्ति नुंचुट इय्यदि मिक्किलि हितकरमुलु. प्रत्याध्मानवातमुलनन्दु वमनमु चेयिंचुटयुनु, लंघनमु चेयिंचुटयुनु, दीपनमु चेयिंचुटयुनु हितमुलु. प्रत्यष्ठील अष्ठील अनु वातरोगमुल यन्दुनु अन्तर्विद्रधि गुल्मरोगमुलयन्दु वलेने चिकित्सनु चेयवलयुनु.
गृध्रस्यादुलकु दशमूलादिक्वाथमुलु
श्लो.
दशमूली बला रास्ना गुडूची विश्वभेषजम् ॥ ३९ ॥
पिबेदेरंडतैलेन गृध्रसी खंजपंगुषु ।
शेफालीकांडशैः क्वाथो मृद्वग्निपरिसाधितः ॥ ४० ॥
दुर्वारं गृध्रसीरोगं पीतमात्रं समुद्धरेत् ।
पंचमूली कषायं तु रुबूतैलं त्रिवृद्युतम् ॥ ४१ ॥
त्रिवृत्तैर्वाथवा युक्तं गृध्रसीगुल्मशूलनुत् ।
घृतं वार्द्रिकमातु...
आंध्र तात्पर्यसहितमु. २२५
लुङ्गो रसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा. कट्वूरुपृष्ठत्रिकगुल्मशूलगृध्रस्युदावर्तहरः प्रदिष्टः. ४२.
तैल मेरंडजं वापि गोमूत्रेण पिबेन्नरः, मासमेकं प्रयोगोऽयं गृध्रस्यूरुग्रहापहः. ४३.
गोमूत्रैरंडतैलाभ्यां कृष्णापीता सुचूर्णिता, दीर्घकालोत्थितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजां. ४४.
अश्नाति यो नरः सिद्धा मेरंडतैलसाधितां, वार्त्ताकं गृध्रसीभिन्नः पूर्वामाप्नोत्यसौ गतिं. ४५.
पिष्ट्वैरंडपलं क्षीरे सविश्वं वाफलं रुबोः, पायसो भक्षितः सिद्धो गृध्रसीकटिशूलनुत्. ४६.
रास्नायास्तु पलं चैकं कर्षांन्पञ्च च गुग्गुलोः, सर्पिषा वटुकां कृत्वा खादेद्वा गृध्रसीहरां. ४७.
दशमूलमुलु मुत्तुवपुलगमु सन्नरास्न तिप्पतीगे शोंठि वीटिचूर्णमुनु आमुदमुतो सेविंचिन गृध्रसि पंगुवातमु खंजवातमुलयंदु हितमगुनु. लेत मंटचेत काचबडिन नल्लवाविलाकु पसरु अतिभयंकरमुलगु गृध्रसुलनु पोगोट्टुनु. गुरुपंचमूलमुल क्वाधमुनंदु आमुदमु तेल्ल तेगड कलिपिकानि केवलमु तेल्ल तेगडनु कलिपिकौनि कानि त्रागिनयैडल गृध्रसुलनु गुल्मरोगमुलनु शूलरोगमुलनु नशिंपఁजेयुनु. नेतिनिगानि तैलमुनुगानि अल्लमु मादिफलरसमुलोगानि बेल्लमुनु कलिपिकौनि त्रागिनयैडल नडुमुलु तौडलु मुड्डि कटिप्रांतमु वीटियंदु पुट्टिन गृध्रसिनि शूलरोगमुनु उदावर्तमुनु हरिंचु ननि चप्पఁबडिनदि. लेक आमुदमुनु आवुपंचितमुलौ कलिपिकौनि त्रागवलयुनु. इत्लौक नेलरोजुलु चेसिनचो गृध्रसि तौडलुपट्टुकौनि पोवुटलनु नशिंपఁजेयुनु.
आवुपंचितमुलौ आमुदमुतो नूरఁबडिन पिप्पलि चूर्णमुनु कलिपि त्रागिन यैडल तडवु कालमुनुंडि युंडिन कफवातमुल वलनि गृध्रसिनि पोगोट्टुनु. गृध्रसीबाधचेत पीडिंपఁबडिन मनुष्युఁडु आमुदमुनंदु साधिंपఁबडिन नेलमूलकनु सेविंचिनयैडल सुखमुनौंदुनु. आमुदमु गिंजलनु पाललो नूरीगानि शोंठिनि चेर्चिकौनि आमुदपुगिंजलनु परमान्नमुगा चेसिकौनिगानि भक्षिंचिनयैडल गृध्रसुलुनु कटिशूललुनु नशिंचुनु. सन्नरास्न औकपलमू गुग्गुलमु औकटिंभावु पलमु वीटिनि नेतिथो कलिपि मात्रलनु कट्टि तिनिनयैडल गृध्रसुलु नशिंचुनु.
गृध्रसीयं दितरमुलगु नुपायमुलु.
श्लो. गृध्रस्यार्तं नरं सम्यक्पाचनाद्यै र्विशोधितं,
ज्ञात्वा नरं प्रदीप्ताग्निं वस्तिभि स्समुपाचरेत्. ४८.
नाडी वस्तिविधिं कुर्या द्याव दूर्ध्वं न शुध्यति,
स्नेहेहो निरर्थक स्तस्य भस्म...
२९
२२६ చక్రదత్త—౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
న్యేప హుతి ర్వ్యథా. 49. గృధ్రస్యా ర్తస్య జంఘాయాః స్నేహ- స్వేదైః కృతే భృశమ్, పద్భ్యాం నిర్మథితాయాశ్చ సూక్ష్మమార్గేణ గృధ్రసీ. 50.
గృధ్రసి చేత పీడింపఁబడిన మనుష్యుని చక్కఁగా పాచనముమున్నగు వానిచేత శోధించి జఠరాగ్ని చక్కఁగా నుండినవాఁ డైనచో వస్తిక్రియ లను చేయవలయును, ఊర్ధ్వభాగము శుద్ధ మగువఱకును వస్తిక్రియను చేయరాదు. చేసిన యెడల బూడిదలో పోసిన నేయివలె నిష్ఫల మగును. గృధ్రసీపీడితుఁ డగువానికి పిక్కలకు మిక్కిలి చెమట కలిగింపవలయును. కాళ్లను చక్కఁగా మర్దింపవలయును.
గృధ్రసికి దాహాది క్రియలు.
శ్లో. అవతార్యాంగుళౌ సమ్య క్కనిష్ఠాయాం శనై శ్శనైః,
జ్ఞాత్వా సమున్నతం గ్రంథిం కండరాయాం వ్యవస్థితం. 51.
తం శస్త్రేణ విదార్యాశు ప్ర వాళాంకురసన్నిభం,
సముద్ధృత్యాగ్నినా దగ్ధ్వా లింపేద్యష్ట్యాహ్వచందనైః. 52.
విధ్వే చ్చిరా మింద్రవస్తౌ రధస్తా చ్చతురంగులేః,
యది నోపశమం గచ్ఛేద్దహే త్పాదకనిష్ఠికాం. 53.
టీక:
చిటికెనవ్రేలియందు మెల్లమెల్లగా దించి కండరమునందున్న ముడిని ఎత్తుగా నున్నయెడల శస్త్రముచేసి తీసివేయవలయును. పిమ్మట లేతచిగురుతో సమానముగా నొత్తిపెచి నిప్పులో కాల్చిన యష్టిమధుకము మంచిగంధములతో పూయవలయును. ఇంద్రవస్తి కొఱకు క్రింద నాలుగు అంగుళముల నరమును వ్యధనము చేయవలయును. ఇట్లైనను కుదురనియెడల కాలిచిటికెనవ్రేలిని కాల్పవలయును.
కటిశూలలయందు సామాన్యోపాయములు.
శ్లో. తగరస్య శిఫా మార్ధ్రాం, పిష్ట్వాతక్రేణ యః పిబేత్.
వంక్షణానిలరోగార్తః సక్షణా దేవ ముచ్యతే. 54.
దశమూలీకషాయేణ పిబే ద్వా నాగరాంభసా,
కటిశూలేషు సర్వేషు తైలమేరండసంభవం. 55.
విశ్వాచ్యాం ఖంజపజ్గ్వోశ్చ దాహే హర్షే చ పాదయోః,
క్రోష్టుశీర్షవికారే చ వికారే వాతకంటకే. 56.
శిరాం యథోక్తాం నిర్విధ్య చికిత్సా వాతరోగనుత్.
టీక:
గ్రంథితగరము చెట్టుయొక్క వేళ్ళనుతీసికొని మజ్జిగతో నూరి అండసంధియందు వాతరోగముకలవాఁడు సేవింపవలయును, ఇయ్యది వాతబాధను తక్షణమే యుపశమిం
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 227
పజేయును. అన్నివిధములగు నడుముల పోటులయందును ఆముదమును దశమూలముల కషాయముతో గాని శొంఠి కషాయముతోగాని సేవింపవలయును. విశ్వాచిఖంజము పంగురోగము దాహము పాదహర్షము క్రోష్టు శీర్షవికారము వాతవికారము వీటి యందు పైనిచెప్పఁబడిన చొప్పున శిరలను వ్యధించి చికిత్సను చేసిన వాతరోగములు నశించును.
-•( ఆదిత్యపాకగుగ్గులువటకము. )•-
శ్లో. గుగ్గులుం క్రోష్టు శీర్షంతు గుడూచీ త్రిఫలాంభసా. 57.
క్షీరేణైరండతైలం వా పిబేద్వా వృద్ధదారుకం, రక్తావసేచనం కుర్యా దభీక్ష్ణం వాతకంటకే. 58. పిబే దేరండతైలం వా దహేత్తూచీభి రేవ వా, ఖల్యాం స్నిగ్ధామ్లలవణైః స్వేదమర్దోపనాహనం. 59. పృథక్ప లాంశా త్రిఫలా పిప్పలీచేతి చూర్ణితం, దశమూలాంబునా భావ్యం త్వగేలార్ధపలాన్వితం. 60 దత్త్వా పలాని పంచైవ గుగ్గులో ర్వటకీకృ తః, ఏష మాంసరసాభ్యా సాద్వాతరోగా న్నిశ్శేషతః. 61. హంతి సం ధ్యస్థి మధ్యస్థా న్వృక్ష మింద్రాశని ర్యథా, భావ్యద్రవ్యసమం క్వా థ్యం క్వాథ్యోష్టాంశస్తు తేన చ. 62. ఆర్ద్రం యావద్దినం భావ్యం స ప్తాహం భావనావిధిః,
క్రోష్టువాతమునందు తిప్పతీగె త్రిఫలములు వీటి కషాయముతో గుగ్గులమునుగా ని ఆముదపు వేళ్ల కషాయముతోగాని విదారి కందపాలతో గలిపికాని త్రాగవలయును. లేనిచో సూదులతో కాల్పవలయును. ఖల్లీవాతమునందు తైలము పులుపు ఉప్పు వీటి స్వేదనమును చేయుట కాని మర్దనము చేయుటకాని పిసుకుట కాని చేయవలయును. కరక్కాయలు తాడి ఉసిరిక పిప్పళ్లు ఇవి యన్నియును ఒకపలము తీసికొని చూర్ణము ను చేసి దశమూలముల కషాయముతో తడిపి పిమ్మట దాల్చెనచెక్క ఏలకులు జాపత్రి వీటి నన్నిటిని అర్ధపలము చొ॥ కలిపి 5 పలముల శుద్ధమహిషాక్షి గుగ్గిలమును కలిపి ఉండ లు కట్టవలయును. ఈయుండలను మాంసరసముతోకూడ అభ్యసించి వాతరోగములలో సేవించిన వాతములు నశించును. కీళ్లు ఎముకలు మెదడు వీనిలోనున్న వాతమును పోఁ గొట్టును. ఇంద్రుఁడు వృక్షముల నటికినట్లే భావనచేయదగు ద్రవ్యముతో సమానముగా నీకషాయమును పెట్టవలయును. ఎనిమిదిపాళ్లకషాయములో నానవైచి బాగుగా నానిచి ఇట్లు ఏడు రాత్రులు భావన చేయవలయును. ఇయ్యది ఆదిత్యపాక గగ్గులువటకము అనఁబడును.
२२८
चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु.
दीनितरुवात कोन्नि प्रतुललो नी क्रिन्दीरीति नधिकपाठमुन्नदि.
श्लो. कुष्ठसैन्धवयोः कल्कः चुक्रतैलसमन्वितः,
सुखोष्णो मर्दने योज्यः खल्लीशूलनिवारणः.
इदि ‘तुल्यं सिद्धाम्ललवणैः’ अन्नश्लोकमुनकु पैनंगलगदु.
❧ त्रयोदशाङ्ग गुग्गुलमु. ❧
श्लो. आहुराश्वगन्धाऽहपुषा गुडूची, शतावरी गोक्षुर वृद्धदारकं,
रास्ना शताह्वा शठी यमानी सनागराश्चेति समैश्च चूर्णम्. ६३.
तुल्यं भवेत्कौशिक मत्र मध्ये देयं तथा सर्पिरथोर्धभागं,
अद्धाक्षमात्रं त्वथ तत्प्रयोगात् कृत्वाऽनुपानं सुरयाऽर्थयूषैः. ६४.
मद्येन वा कोष्णजलेन वाऽथ क्षीरेण वा मांसरसेन वापि,
कटिग्रहे गृध्रसि बाहुपृष्ठे हनुग्रहे जानुनि पादयुग्मे. ६५.
सन्धिस्थिते चास्थिगते च वाते मज्जागते स्नायुगते च कुष्ठे,
रोगान् जयेद्वातकफानुविद्धान् वातेरितान् हृद्ग्रहयोनिदोषान्. ६६.
भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जवाते त्रयोदशाङ्गं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः.
टीका / प्रतिपदार्थमु:
पेन्नेरु तिप्पतीगे बोडतरमु पिल्लिपीचर पल्लेरु पेद्ददेवदारु सन्नरास्ना सोम्पु वट्टिवेळ्लु कच्चूरमु यवानि शोण्ठि इवि यन्नियुन्नु समान भागमुलुगा तीसिकोनि चूर्णमु चेयवलयुनु. ईचूर्णमुतो समानमुगा गुग्गुलमुनु गुग्गुलमुलो सार्धभागमुनु नेयिनि कलिपि अच्चुट ६ माषमुल योत्तु प्रतिदिनमुनु तिनवलयुनु. इन्दु मद्यमुनु अनुपानमुगा ग्रहिम्पवलयुनु, लेकुन्नचो कल्लुतो गानि वेच्चनि नीटीतो गानि पालतो गानि मांसGeneralरसमुतो गानि कटिग्रहमुनन्दुनु गृध्रसियन्दु बाहुमूलमुलयन्दलि वातमुनन्दुनु पृष्ठग्रहमु हनुग्रहमु जानुग्रहमु पादग्रहमु सन्धिगतवातमु अस्थिगतवातमु मज्जागतवातमु स्नायुवातमु कुष्ठमु मुन्नगु वातकफमुल वृद्धितो नगु रोगमुलयन्दुनु मेलुकलिगिञ्चुनु. वातप्रेरितमुलगु हृद्रोगमुललोनु योनिदोषमुललो खञ्जवातमुललोनु ई त्रयोदशाङ्गगुग्गुलमु उत्तममगु गुणमु निच्चुननि वैद्युलु चेप्पुचुन्नारु.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 229
—౨౬ వాతహరోపాయములు. ౨౬—
శ్లో. జిత్వా పరక మగ్రే తు వాతే వాతహరం హితం, అన్నా వృతేత్రదుల్లేఖో దీపనం పాచనం లఘు. 67. సుప్తివాతే త్వసృజ్మోక్షం కారయే ద్బహుశో భిషక్, దిహ్యాచ్చ లవణాగార ధూమై స్తైలవిమ- ర్ధితైః. 68. సర్పిస్తైలవసామజ్జపానాభ్యంజన వస్తయః, స్వేదాః స్నిగ్ధాని వాతం చ స్థానం ప్రావరణానిచ. 69. రసాః పయాంసి భోజ్యా ని స్వాద్వమ్లలవణాని చ, బృంహణం యత్తు తత్సర్వం ప్రశస్తం వాత రోగిణాం. 70. పటోలపాలకైర్యోషో వృష్యో వాతహరో లఘుః, వాత్స్యాలకీకృతోయూషః పరం వాతవినాశనః. 71. బలాయాః పంచ మూలస్య దశమూలస్య వా రసే, అజాశీర్షామ్బుజానూపక్రవ్యాద పిశితైః పృథక్. 72. సాధయిత్వా రసా న్స్నిగ్ధా న్దధ్యమ్లవ్యోష సంస్కృతాన్, భోజయే ద్వాతరోగార్తం తైర్వృక్తలవణైరరం. 73. పంచమూలీబలాసిద్ధం క్షీరం వాతామయే హితం, వాజిగంధా బలా స్నిగ్ధా దశమూలీమహౌషధం. 74. ద్వే గృధ్రనఖ్యా రాస్నా చ గణో మారుతనాశనః.
ను పిహితమైనందు నెత్తురును వెడలించుటను చేయవలయును. ఉప్పు పొగ చూరు వీటిని తైలముతో మర్దించి పట్టు వేయవలయును. నేయి నూనె వస మజ్జ వీటిని త్రాగవలయును. తలంటులు వస్తిక రలు చెమటపట్టుట నున్నని పదార్థములు అనగా కంబళి మున్నగు నున్నివస్త్రములతో స్వేదమును కలుగఁజేయుట తైలముచేత మర్దించుట కంబళిమున్నగు వానిని గప్పుకొనుట రసపదార్థములు పాలు తీపి పులుపు ఉప్పు భుజించుట పుష్టికరములగు పదార్థముల నుపయోగించుటయును వాతరోగుల కుహితకరములు. చేదుపొట్ల చిత్రమూలము వీటితో చేసినగంజి హితమునుచేయును. వాతమును పోగొట్టి తేలికనిచ్చును. ముత్తువపులగముతో చేసిన కషాయముగాని గంజి గాని మిక్కిలియును వాత రోగములను నశింపఁజేయును. ముత్తువపులగము పంచమూ లముల యొక్కగాని దశమూలముల రసము నందుగాని మేక మాంసపు నీరునుగాని నీటిప్రదేశములయందుండు జీవముల మాంసమును గాని స్వీకరించి 100 పలములు తీసి కొనవలయును. పెరుగు శొంతి మిరియములు పిప్పళ్ళను చేర్చి సిద్ధముచేసి పిమ్మట నుప్పు నుకలిపి క్రొత్తగా నగు వాతరోగములయందు తినిపింపవలయును. పంచమూలములు ము త్తువపులగము వీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన పాలు వాతరోగములయందు హితకరములు.
230 చక్రదత్త — ౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
పెన్నేరు ముత్తువపులగము దశమూలములు శొంఠి నల్లయుప్పి తెల్లయుప్పి సన్నరాస్న ఇయ్యవి వాతనాశకములు.
❧ కోలాది ప్రదేహము. ❧
శ్లో. కోలం కులుత్థం సురదారు రాస్నా మాషా ఉమాతైలఫలా నికుష్ఠం, వచాశతాహ్వే యవచూర్ణ మమ్ల ముష్ణాని వాతామయినాం ప్రదేహః, అనూపవేశవారోష్ణ ప్రదేహో వాతనాశనః. 75.
రేగులు, ఉలవలు, దేవదారు, సన్న రాస్న, మినుములు, కోష్ఠు, వస, పిల్లపీచర, యవలు వీటిని చూర్ణమును చేసి లేపనచేసిన శ్రేష్ఠము. జలప్రదేశములయందుండు జీవముల మాంసముతో సంభారమును చేసి వెచ్చచేసి లేపముచేసిన వాతరోగములు నశించును.
❧ సాల్వణస్వేదః. ❧
శ్లో. నిరస్థిపిశితంపిష్టం స్విన్నం గుడఘృతాన్వితం. కృశామరీచసంయుక్తం వేశవార ఇతి స్మృతః. 76. కాకోల్యాది స్స వాతఘ్న స్సర్వామ్లద్రవ్యసంయుతః, సానూపమాంసః సుస్విన్నః సర్వస్నేహసమన్వితః. 77. సుభోష్ణః స్పష్టలవణః సాల్వణః పరికీర్తితః, తేనోపనాహం కుర్వీత సర్వదా వాతరోగిణాం. 78. వాతఘ్నే భద్రదార్వాదిః కాకోల్యాది స్తు సుశ్రుతః, మాంసే నాత్రావధం తుల్యం యావ దామ్లేన చామృతా. 79. పట్టీ స్స్యాత్స్వేదనార్థం చ కాంచికా ద్యమ్ల మిష్యతే, చతుస్స్నేహోత్తరాతావాన్స్యాత్ సుస్విన్నత్వ్యం యతోభవేత్. 80. సమస్తం వర్గ మర్ధం వా యథాలాభ మథాపి వా, ప్రయుంజీతేతి వచనం సర్వత్ర గణకర్మణి. 81.
ఎముకలులేని మాంసమును నూరి వెచ్చఁజేసి బెల్లమును నేతిని కలిపి, పిప్పళ్లు మిరియములు చేర్చినయెడల వేశవారము అగును (అనగా కూరలలో వేయు సాంబారు అనఁబడును). అన్నివిధము లగు పులివస్తువులతో చేర్చిన కాకోల్యాదిగణము వాతమును పోఁగొట్టును. నీటి ప్రదేశపు జంతువుల మాంసమును బాగుగా వండి దానిలో తైలమును కలిపి ఉప్పు కలిపినయెడల నయ్యది సాల్వణ మనఁబడును. ఈసాల్వణముచేత వాతరోగులకు చెమటపట్టునట్లు కాచవలయును. భద్రదారువు మొదలగు వస్తువులు కాకోల్యాదిగణ మని సుశ్రుతుని యభిప్రాయము. ఇయ్యది వాతమును పోఁగొట్టును, ఈసాల్వణమందు మాంసముతో సమానముగా నౌషధమును వాడవలయును. పుల్లవాని
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 231
తోఁ గూడినంతవరకు పులుపు సేయ వలయును. ఇట్టిది స్నేహమునకై తగినది. ఇందులో గంజిమొదలగునది ఆమ్లమని తెలియదగినది. ఈసాల్వణమునందు చక్కగా తడియునంతతైలము నుపయోగింపవలయును. గణములయందు సంపూర్ణవస్తువులు గాని సగము వస్తువులుగాని ఎంతదొరికిన నంతవరకు గాని చేకొనవలయు నని శాస్త్రసంప్రదాయానుసార మగు మాట కలదు.
అశ్వగంధాఘృతము
శ్లో. అశ్వగంధాకషాయే చ కల్కే క్షీరచతుర్గుణం,
ఘృతం పక్వం తు వాతఘ్నం వృష్యం మాంసవివర్ధనం. 92
పెన్నేరు గడ్డలతో చేసినకషాయములో కాని కల్కములోఁగాని నాలుగురెట్ల పాలను కలిపి అందు పక్వముచేసిన నేతిని సేవించిన వాతరోగములు నశించును. బలము కలుగును. కండలను పెంచును.
దశమూలఘృతము
శ్లో. దశమూలస్య నిర్యూహే జీవనీయైః పలోన్మితైః, క్షీరేణ చ ఘృతం పక్వం తర్పణం పవనార్తిన్రుత్, క్వాథో2త్ర త్రిగుణః సర్పిః ప్రస్థః సాధ్యాః పయ స్సమః. 93
దశమూలముల కషాయములో జీవనీయగణము యొక్క ఔషధములను ఒక్కొక్కపలము చొ॥ తీసికొని పాల నందు జేర్చి దానిలో నేతిని పోసి పక్వము చేయవలయును. ఈఘృతము తృప్తిని కలిగించును. వాతరోగములను పోఁగొట్టును. ఈఘృతము చేయునప్పుడు మూడురెట్ల కషాయములో ఒక ప్రస్థము నేయిని పాలను కలిపి పక్వము చేయవలయును.
ఛాగలాదిఘృతము
శ్లో. అజం చర వినిరుక్తం త్వక్శృంగఖురాదికం, పంచమూలీద్వయం చైవ జలద్రోణే విపాచయేత్. 94.
తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్, జీవనీయై స్సకట్వ్యాహ్వైః క్షీరం చైవ శతావరీం. 95.
ఛాగలాద్య మిదం నామ్నా సర్వవాతవికారనుత్, అర్దితే కర్ణశూలే చ బాధిర్యే మూకమిన్మి నే. 96.
జడగద్గదపంగూనాం ఖంజే గృధ్రసి కుబ్జయోః, అపతానే2పతంత్రే చ సర్పి రేత త్ప్రశస్యతే. 97.
ద్రోణే ద్రవ్యతులాశ్రుత్యా స్యా చ్ఛాగదశమూలయోః, పృథక్తులార్థం యష్ట్యాహ్వద్వయం దేయం ద్విధోక్తః. 98.
232 - चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु.
चरम कोम्मुलु गिट्टलु मोदलगुवानिनि तीसिवैचिन मेक मांसमुनु दशमूलमुलनु तीसिकोनिवच्चि द्रोणपरिमित मगु जलमुलो पचनमुचेसि नाल्गवभागपु नीरु मिगिलियुण्डगा 16 पलमुल नेतिनिचेर्चि वण्डि पक्वमगु समयमुलो जीवनीयगणमन्दलि यौषधमुलनु मुत्तवपुलगमु पालु पिल्लिपिच्चर वीटिनि कलिपि नेतिनि सिद्धमु चेयवलयुनु. इय्यदि छागालाद्यघृत मनఁबडुनु. अन्निవిధमुलगु वातविकारमुलनु पोఁगोट्टुनु. अर्दितवातमु कर्णशूलयु चेविटितनमु मूఁगतनमु मिनमिनरोगमु मोद्दुबाटुट डगुत्तिक पंगुत्वमु पोट्टि गृध्रसि अपतानमु अपतन्त्रमु मुन्नगु वानियन्दु ईघृतमु मिक्कि-लि मञ्चि दनि कोनियाडఁबडिनदि. द्रोणपरिमितजलमुलो 100 पलमुल पैनिఁ जेप्पिन मेकमांसमुनु दशमूलमुलु मुत्तवपुलगमु जीवनीयगणपु औषधमुलु विबडिनबदिपलमुल చొప్పునను चेर्पवलयुनु. इय्यदिये छागालाद्यघृतमु अनఁबडुनु.
एलादितैलमु
श्लो. एला मुरा सरलशैलजदारु कौन्ती चण्डा शटी नलद चम्पक हेमपुष्पी,
स्थौणेयगन्ध रसपूतिदला मृणाल श्रीवास कुन्दुरु नखाम्बु वराङ्ग कुष्ठम्। ९९।
कालीयकं जलदकर्कटचन्दनश्री र्जात्याः फलं सपिकसं सहकुङ्कुमं च,
पक्त्वा तुरुष्क लघुलां भतया विनीय तैलं बलाक्वथनदुग्धयुतं च दध्ना। १००।
सार्धं पचेत्तु हित मेत दुदाहरन्ति वातामयेषु बलवर्ण वपुः प्रकाऴ्,
एलकुलु ताळपत्री देवदारु शिलाजित्तु रेणुक अनु गन्धद्रव्यमु, चोरपुष्पि कच्चूरमु जटामांसि संपेङ्ग नागकेसरमुलु दवनमु जव्वादि कस्तूरि जापत्रि वट्टिवेरु श्रीवासमनु गुग्गुलुधूपमु किक्किसगड्डि नखमनु गन्धद्रव्यमु कुरुवेरु लवंगपुपट्ट चेंगलStartup/कोष्टु म्रानुपसपु तुंगमुस्तलु कर्काटकशृंगि चन्दनमु लवंगमु जाजिकाय मंजिष्ठ कुंकुमपुव्वु वीटिनि भागमुलचोप्पुन दोरिकिनंतवऱकु तेच्चि कल्कमुनु चेसि दानिलो मुत्तुवपुलगपुकषायमुनु पालनु पेरुगुनु चेर्चि वण्डि तैलमुनु सिद्धमु चेयवलयुनु. इय्यदि वातरोगमुललो हितकरमु. बलमुनु कांतिनि शरीरमुनु वृद्धि नोन्दिंचुनु.
बलाशैरीय तैलमुलु
श्लो. बला निःक्वाथकल्काभ्यां तैलं पक्वं पयो ऽन्वितम्,
सर्ववातविकारघ्न मेवं शैरीयपाचितम्। १०१।
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 233
ముత్తువపులగపు కషాయము కల్కము వీనిలోపాలను కలిపి అందు చమురును పోసి వండవలయును. ఇయ్యది అన్ని తెలుంగులగు వాతవికారములను పోఁగొట్టును. ఈరీతిగనే ముల్లుగోరంటతైలమును కూడ చేయుదురు. ఇయ్యది బలాతైలము అని, శైరీయతైలము లనియనఁబడును.
బలామహాబలాతైలములు.
శ్లో. బలామూలకషాయస్య దశమూలీకృతస్యచ, యవ కోల కులుత్థస్య క్వాథస్య పయసా తథా. 92.
అష్టావష్టౌ శుభా భాగా స్తైలా దేక స్తదైకతః, పచే దావాప్య మధురం గణం సైంధవసంయు తం. 93.
తథా గురుస్సర్జరసం సరలం దేవదారు చ, మంజిష్ఠాం చంద నం కుష్ఠ మేలాం కాలానుశారిబాం. 94.
మాంసీ శైలేయకం పత్రం తగరం శారిబాం వచాం, శతావరీ మశ్వగంధాం శతపుష్పాం పునర్నవాం 95.
తత్సాధుసిద్ధం సౌవర్ణే రాజతే మృణ్మయేఁపి వా, ప్రక్షిప్య కలశే సమ్య క్సునిగుప్తం నిధాపయేత్.
బలాతైల మిదం నామ్నా సర్వవాతవికారనుత్, యథాబల మయో మాత్రాం సూతికాయై ప్ర దాపయేత్. 96.
యాచ గర్భార్థినీ నారీ క్షీణశుక్రశ్చ యః పుమాన్, క్షీణ వాతే మర హతేఁభిహితే మథితేఁథవా. 97.
భగ్నే శ్రమాభిపన్నేచ సర్వథై వోపయోజయేత్, సర్వా నాతేపకాదీంశ్చ వాతవ్యాధీ న్వ్యపోహతి. 98.
హిక్కా కాస మధిమన్థం గుల్మ శ్వాసం సుదుస్తరం, షణ్మా సా నుపయుజ్జీత దన్తవృద్ధి మపోహతి. 99.
ప్రత్యఙ్గధాతుః పురుషో భవేచ్చ స్థిరయౌవనః, ఏతద్రాజ్ఞాకర్తవ్యం రాజమాత్రాశ్చ యే నరాః. 100
సుఖినఃసుకుమారాశ్చ బలినా శ్చాపి యే నరాః.
ముత్తువపులగము వేళ్లతో చేసిన కషాయముతో గాని దశమూలముల కషాయముతోగాని రేగుపండు యవలు ఉలవలు వీటితో పెట్టిన కషాయముతోగాని సమముగా పాల నింతకంటె నెన్నిదిఁట్లుగా పోసి ఒకపాలు నూనెను సైంధవలవణము మధురాది గణౌషధములు అగురు సరళరసము దేవదారు జాపత్రి మంజిష్ఠను చందనము చెంగల్వ కోష్టు ఏలకులు గ్రంధితగరము శిలాజిత్తు జటామాంసి ఆకుపత్రి వస పిల్లిపిచ్చర అశ్వగంధ సదాప తెల్లగల్లేరు వీటి నన్నిటి నొకభాగము తీసికొని బంగారము వెండి మట్టి వీటితో దేనితో నైనను చేసిన యొక పాత్రయనుందు సిద్ధముచేసి తర్వాత కలశములో పోసి బాగుగా మూతపెట్టి యుంచవలయును. ఇద్దానికి బలాతైలమనిపేరు, సమస్తవాత
30
234 చక్రదత్త—౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
వికారములనుపోఁగొట్టును. ఈమాత్రలను బలానుసారముగా ప్రసవించినస్త్రీకి ఈయవలయును. దీనిని గర్భముకాగోరు స్త్రీలును వీర్యము క్షీణించిన పురుషులును క్షీణవాతమునందును మర్మస్థానమునఁ గల దెబ్బలయందును అభిహత మథిత భద్రము లగు పరిశ్రమలయందును ఉపయోగింపవలయును. వెక్కిళ్లు దగ్గు అధిమంథము గుల్మము భయంకరమగు శ్వాసము అండవృద్ధి వీటినిఆరుమాసములు సేవించిన నశింపఁ జేయును. దీనిని సేవించిన ధాతువృద్ధి గలవాఁడును స్థిరమగు యౌవనము కలవాఁడును అగును. రాజులు రాజసేవకులు సుఖవంతులు సుకుమారులు బలవంతులు నగువారును సేవింపవలయును.
విష్ణుతైలము.
శ్లో. శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ బలా చ బహుపుత్రికా. 101.
ఏరండస్య చ మూలాని బృహత్యోః పూతికస్య చ,
గవేధుకస్య మూలాని తథా సహచరస్య చ. 102.
ఏషాం తు పలికైః కల్కై స్తైలప్రస్థం విపాచయేత్,
ఆజం వా యది వా గవ్యం క్షీరం దద్యా చ్చతుర్గుణమ్. 103.
అస్య తైలస్య పక్వస్య శృణు వీర్యమతః పరమ్,
అశ్వానాం వాతభగ్నానాం కుంజరాణాం తథా నృణామ్. 104.
తైల మేతత్ప్రయోక్తవ్యం సర్వవ్యాధినివారణమ్,
ఆయుష్మాం శ్చ నరః పీత్వా నిశ్చయేన దృఢో భవేత్. 105.
గర్భ మశ్వతరీ వింద్యాత్ న చ మృత్యువశం వ్రజేత్,
హృచ్ఛూలం పార్శ్వశూలం చ తథై వార్ధావభేదకమ్. 106.
కామలా పాండురోగఘ్నం శర్కరాశ్మరినాశనం,
క్షీణేంద్రియా శుక్రనష్టా జరయా జర్జరీకృతాః. 107.
యేషాం చైవ క్షయోవ్యాధి రంత్రవృద్ధిశ్చ దారుణా,
అర్దితం గలగండం చ వాతశోణిత మేవ చ. 108.
స్త్రియో యా న ప్రసూయంతే తాసాం చైవ ప్రయోజయేత్,
ఏత ద్ధ్వజం వరం తైలం విష్ణునా పరికీర్తితం. 109.
తైలము 1 ప్రస్థము, మేకపాలు లేక ఆవుపాలు 4 ప్రస్థములు, ముయ్యాకుపొన్న కోలపొన్న ముత్తవపులగము పెద్దపీచర ఆముదపువేళ్లు నేలములక వేళ్లు పెద్దములక వేళ్లు క్రానుగచెక్క గోధుమ వేళ్లు ములిగోరింటవేళ్లు వీనికల్కములు ప్రత్యేకము 11 పలములు చేర్చి సిద్ధపఱచిన ఘృతము వాతరోగముగల మనుష్యులకు గుఱ్ఱములకు ఏనుగులకు గూడా శ్రేష్ఠమయినది. ఇది వంధ్యాదోషమును హరించును. ఆయువునిచ్చును. వలీపలితములను హృచ్ఛూల పార్శ్వశూల అర్ధావభేదకము కామిలపాండువు అశ్మరి ఇంద్రియనష్టము ఆంత్రవృద్ధి అర్దితవాతము గలగండము వాతరక్తములను హరిం
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 235
చును. ఆవుల కిచ్చినచోఁ బుట్టిన దూడలు బ్రదుకును. ఇది విష్ణువుచే చెప్పఁబడిన దివ్య యోగము.
నారాయణతైలము.
శ్లో. బిల్వాగ్నిమంథ శ్యోనాక పాటలా పారిభద్రకాః, ప్రసార
ణ్యశ్వగంధాచ బృహతీకంటకారికా. 110. బలాచాతిబలా చైవ శ్వదం
ష్ట్రా సపునర్నవా, ఏషాం దశఫలాం భాగాం శ్చతుర్ద్రోణేంభసః పచే
త్. 111. పాదశేషం పరిస్రావ్య తైలపాత్రంప్రదాపయేత్, శతపుష్పా
దేవదారు మాంసీ శై లేయకం వచా. 112. చందనం తగరం కుష్ఠ
మేలాపర్ణ చతుష్టయం, రాస్నా తురగగంధా చ సైంధవం సపునర్న
వం. 113. ఏషాం ద్విపలికా న్భాగా న్పేషయిత్వా వినిక్షిపేత్, శతా
వరీరసం చైవ తైలతుల్యం ప్రదాపయేత్. 114. అజం వా యదివా
గవ్యం క్షీరం దత్వా చతుర్గుణం, పానే వస్తౌ తథా౭భ్యంగే భోజ్యే
చైవప్రశస్య తే. 115. అశ్వోవా వాతసంభగ్నో గజోవా యదివానరః,
పంగులః పీఠసర్పీచ తైలేనానేన సిధ్యతి. 116. అధోభాగే చ యే
వాతాః శిరోమధ్యగతా శ్చ యే, దంతశూలే హనుస్తంభే మన్యా
స్తంభే గలగ్రహే. 117. యస్య శుష్యతి చైకాంగం గతిర్యస్య చ
విహ్వలా, క్షీణేంద్రియా నష్టశుక్రా జ్వరక్షీణాశ్చ యేనరాః. 118. బధి
రా లల్లజిహ్వాశ్చ మందమేధస ఏవచ, అల్పప్రజాచ యా నారీ
యా చ గర్భం న విందతి. 119. వాతార్తా వృషణౌ యేషా మత్త్ర
వృద్ధి శ్చ దారుణా, ఏత త్తైలవరం తేషాం నామ్నా నారాయణం స్మృ
తమ్. 120. తగరం నత మత్ర స్యా దభావే శీతలీజటా.
మారేడు కురినెల్లి పెద్దమాను పున్నాగ బాడిద గొంతెముగోరు చెక్క వెన్నేరు పెద్దములక చిన్నములక ముత్తువపులగము పెద్దముత్తువపులగము పల్లేరు గలిజేరు వీటినిపది పదిపలములచొ|| తెచ్చి నాల్గుద్రోణముల నీటిలో పక్వముచేయవలయును. నాల్గవపాలు నీరు మిగిలియుండఁగా 48 పలములునూనెనందు చేర్చవలయును. తరువాత సదాప దేవదారు జటామాంసి రసాంజనము వస చందనము గ్రంధితగరము చెంగల్వకోష్టు ఏలకులు ముయ్యాకుపొన్న కారుమినుము కారు పెసర సన్నరాస్న పెన్నేరు సైంధవలవణము తెల్లగలిజేరు వీటి నన్నిటిని రెండురెండుపలములు తీసికొని నూరి కలపవలయును. మఱియును 48 పలముల పిల్లిపిచ్చర రసమునుకూడ చేర్చవలయును. మేక పాలు లేక ఆవుపాలు
236 చక్రదత్త — ౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.
లుగాని నాలుగురెట్లు పోసి తైలమును సిద్ధమును చేయవలెనును. తరువాత దానిని త్రాగుటకుగాని తలంటునకుగాని భోజనముఁదుగాని యుపయోగించిన శ్రేష్ఠము. వాతము చేత పడిపోయిన వాఁడుగాని గుఱ్ఱము ఏనుగు మున్నగు నవిగాని పంగువు [ముడ్డితో దోఁగియాడెడువాఁడు]గాని ఈతైలమును సేవించినచో బాగుపడును. శరీరపు అధో భాగమునందలి వాతములను తలమధ్యములో నుండు వాతములును దంతశూల మోకాళ్లు పట్టుకొనుట మన్యాస్తంభము గళగ్రహము అవయము లెండిపోవుట నడకపడి పోవుట ఇంద్రియము క్షీణించుట జ్వరముచేతక్షీణించుట మున్నగుగుణములను, చెవుడు నాలుకనుచొంగగారుట మేధస్సు మందగించుటయనునవియు నశించును. కొలదిమంది (అనగా అల్పసంతానము) బిడ్డలుగల స్త్రీయును గర్భము నిలువని చిన్నదియును దీనిని సేవింపవలెను. వాతమువలన అండవృద్ధియును ఆంత్ర వృద్ధియును కలిగిన వారలకును నీ నారాయణతైలము శ్రేష్ఠమైన దని చెప్పఁబడినది.
--- మహానారాయణతైలము. ౨౯ ---
శ్లో. శతావరీ చాంశుమతీ పృశ్నిపర్ణీ శరీ వరా. 121. ఏరండస్య చ మూలాని బృహత్యోః పూతికస్యచ, గవేధుకస్య మూలాని తథా సహచరస్యచ. 122. ఏషాం దశపలా న్భాగా౯ జలద్రోణే విపాచయేత్, పాదావశేషే పూతే చ గర్భం చైవం సమావపేత్. 123. పునర్నవా వచాదారు శతాహ్వా చందనాగురు, శైలేయం తగరం కుష్ఠ మేలామాంసీసితా బలా. 124. అశ్వాహ్వా సైంధవం రాస్నా పలార్థాని చ పేషయేత్, గవ్యాజపయసః ప్రస్థౌ ద్వాద్వౌ పత్ర ప్రదాపయేత్. 125. శతావరీరసప్రస్థం తైలప్రస్థం విపాచయేత్, అస్య తైలస్య సిద్ధస్య శృణువీర్య మతఃపరం. 126. అశ్వానాం వాతభగ్నానాం కుంజరాణాం నృణాం తథా, తైల మేతత్ప్రయోక్తవ్యం సర్వవాతనివారణం. 127. ఆయుష్టాం శ్చ నరః పీత్వా నిశ్చయేన దృఢీభవేత్, గర్భ మశ్వతరీ విందే త్కింపున ర్మానుషీ తథా. 128. హృచ్ఛూలం పార్శ్వశూలం చ తథై వార్ధావభేదకం, అపచీం గండమాలాం చ వాతరక్తం హనుగ్రహం. 129. కామలాం పాండురోగం చ హ్యశ్మరీం చాపి నాశయేత్, తైల మేత ద్భగవతా విష్ణునా పరికీర్తితం, నారాయణమితి ఖ్యాతం వాతా న్తకరణం వరం. 130.