चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 489
పొగడ చెట్టుబెఱడు లొద్దుగ వజ్రవల్లి నోరింట ఆమ్ల వేతసము వకుళము రేల చెక్క చంద్రసారము అశ్వగంధి వీటిని కల్కమును కషాయమును చేసి అందు తైలమును కలిపి పక్వముచేయవలయును. పిమ్మట ఈ తైలము పుక్కిటనుంచి కొనవలయును. లేనిచో ముఖమును కడిగికొనుటకైన నుపయోగించుకొనవలయును. పండ్లు గట్టిపడును.
సహకారగుటికలు.
శ్లో. ఏలాలతాల వనికాఫల శీతకోష క్కోలద్వికాని ఖదిరస్య కృతే కషాయే, తుల్యాంశకానిదశ భాగమితే నిధాయ ప్రోద్భిన్నకైతకపుటే పుట వద్విధాయ. 111. ప్రాంశతుల్యశశినాభి తదేకసంఘంపిష్ట్వా నవేన సహకారరసేన హస్తౌ, లిప్త్వా యథాభిలషితాం గుడికాంవిదధ్యాత్, స్త్రీపుం సయోర్వదన సౌరభ బంధుభూతాం. 112.
ఏలకులు కస్తూరి నానీఫలము త్రిఫలములు కర్పూరము కోశఫలము కంకోలము వీటిని రెండుకట్లునుగా తెచ్చి అంతకు పదిరెట్లు చంద్రసారము కొనివచ్చి కషాయమునుచేసి ఈయౌషధుల కల్కమును కలిపి మొగలిదొప్పలలో పెట్టి పుటపాకము చేసి యథావిధిగా పక్వము గావింపవలయును. పిమ్మట ఈయౌషధులంత కర్పూరమును కస్తూరిని కలిపి వైద్యుఁడగువాఁడు తనచేతులతో మామిడిరసమును పూసికొని గుళికలను చేయవలయును. ఇవి పుక్కిటనుంచుకొనినచో దుర్గంధమును పోగొట్టి సుగంధమును కలిగించును.
స్వల్పఖదిరవటికా.
శ్లో. ఖదిరస్య తులాంసమ్యగ్జలద్రోణే విపాచయేత్, శేషేఽష్టభా గే తత్రైవ ప్రతివాపం ప్రదాపయేత్. 113. జాతీకర్పూరపూగాని కక్కోలకఫలాని చ, ఇత్యేషా గుడికా కార్యా ముఖ సౌభాగ్యవర్ధినీ. 114. దంతౌష్ఠముఖరోగేశు జిహ్వాతాల్వామయేషు చ.
నూరు పలముల చంద్రచెక్కను ద్రోణపు నీటిలోఁగాచి ఎనిమిదవపాలు నీరు మిగిలియుండునప్పుడు జాజికాయ కర్పూరము పోకచెక్కలు కంకోలము వీటిచూర్ణమునుపోసి పిమ్మట మాత్రలను కట్టియించుకొనవలెను. ఇయ్యుని ముఖమునకు కాంతినిచ్చి ముఖరోగములను దంతరోగములను ఓష్ఠరోగములను జిహ్వారోగములను తాలురోగములను నశింపచేయును.
62
490 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.
బృహత్ఖదిరవటికా (बृहत्खदिरवटिका)
श्लो. गायत्रीसारतुलयोरिमवल्कलानां सार्धं तुलायुगलमम्बुघटैश्चतुर्भिः ।
निष्क्वाथ्य पादमवशिष्टं सुवस्त्रपूतं भूयः पचेदथ शनैरमृदुपावकेन ॥ 115 ॥
तस्मिंश्च नत्यमुपगच्छति चूर्णमेषां श्लक्ष्णं क्षिपेच्च कवलग्रहभागिकानाम् ।
एलामृणालसितचन्दनचन्दनाम्बुश्यामातमालविकसाघनलोहयष्टीः ॥ 116 ॥
लज्जाफलत्रयरसाञ्जनधातकीभश्रीपुष्पगैरिककटंकटकट्फलानाम् ।
पद्माह्वयोध्रवटरोहयवासकानां मांसी निशा सुरभिवल्कलसंयुतानाम् ॥ 117 ॥
कक्कोलजातिफलकोषलवङ्गकानि चूर्णीकृतानि विदधीत पलोन्मितानि ।
शीतेऽवतार्य्य सुमनःसारचतुःपलं च क्षिप्त्वा कलायसदृशीर्वटिकाः प्रकुर्य्यात् ॥ 118 ॥
शुष्का मुखे विनिहिता विनिकारयन्ति रोगांस्तलोष्ठरसनाद्विजतालुजातान् ।
कुर्य्युर्मुखे सुरभितां पटुतां रुचिञ्च स्थैर्य्यं परं दशनगं रसनालघुत्वम् ॥ 119 ॥
[ఆంధ్ర తాత్పర్యము]
చంద్రచెక్కను నూరుపలములు తెచ్చి దుర్గంధపుచంద్రను 150 పలములును తెచ్చి వీటిని నాలుగుద్రోణముల నీళ్లలో వండి నాల్గవపాలు నీళ్లు మిగిలియున్నప్పుడు వాసెనగట్టి సన్నని మంటతో పక్వముచేసి గట్టిపడునప్పుడు ఏలకులు పుష్కరనాళము తెల్లచందనము రక్తచందనము కురువేళ్లు తెల్లతెగడ జాపత్రి మంజిష్ఠము తుంగముస్తెలు మందూరము యష్టిమధుకము లజ్జావంతి త్రిఫలములు రసాంజనము ధాతకీకుసుమము నాగకేసరములు లవంగములు గేరు మ్రానిపసపు కొడిసెపాలవిత్తనములు పద్మాక్షము లోధ్ర మట్టిఇగుళ్లు యవాస జటామాంసిపసపు పొగడచెక్క వీటినన్నిటిని ఒక్కొక్క పిడికిలిచొప్పున తీసికొని పొడిచేసి ఉడికెడి ఆరసములో పోయవలయును. కక్కోలము జాతిఫలము కోషఫలము లవంగము వీటినొక్కొక్కపలముచొప్పున చూర్ణమునునందుకలిపి దింపవలయును. చల్లారినపిమ్మట నాలుగుపలములకర్పూరమునుకలిపి నూగుబోస కాయంత వేసి మాత్రలుచేసి ఎండించి పుక్కిట నుంచికొనవలయును. మెడ పెదవి పండ్లునాలుక దవడలు మున్నగువానియందు పుట్టినరోగము లన్నియును నశించిపోవును. ముఖమునకు పరిమళమును గలిగించును. దంతములను గట్టిపరచును. నాలుకను తేలికగాఁ జేయును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు ముఖరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.
౫౬. కర్ణరోగాధికారము.
కర్ణరోగమునందు చేయందగు నుపాయములు.
శ్లో. కపిత్థ మాతులుంగామ్ల శృంగబేర రసై శ్శుభైః, సుఖోష్ణైః పూరయేత్కర్ణం కర్ణశూలోప శాంతయే. 1.
శృంగ బేరం చ మధు చ సైంధవం తైలమేవ చ, కటూష్ణం కర్ణయోర్దేయ మే తద్వావేదనా పహం. 2.
లశునార్ద్రక శిగ్రూణాం సురంగ్యామూలకస్య చ, కదల్యా స్స్వరస శ్శ్రేష్ఠః కదుష్ణః కర్ణపూరణే. 3.
సముద్ర ఫేన చూర్ణేన యుక్త్యా వాప్యవచూర్ణయేత్, ఆర్ద్రకసూర్యావర్తక శోభాంజన మూల మూలక స్వరసాః. 4.
మధు తైల సైంధవ యుతాః పృథగుష్ణాః కర్ణశూల హారాః, శోభాం జనక నిర్యాస స్తిల తైలేన సంయుతః. 5.
వ్యక్తోష్ణః పూరణేకర్ణే కర్ణశూలోపశాంతయే, అష్టానామపి మూత్రాణాం మూత్రేణా న్యతమేన చ. 6.
కోష్ణేన పూరయేత్కర్ణా కర్ణశూలోపశాంతయే, అశ్వత్థపత్ర ఖల్వంవా విధాయ బహు పత్రకమ్. 7.
తైలాక్త మంగారపూర్ణం విదధ్యా చ్ఛ్రవణోపరి, యత్తైలం చ్యవతే తస్మాత్ ఖల్వా దంగరతాపితాత్. 8.
తత్సాంద్రం శ్రవణస్రోత స్సద్యో గృహ్ణాతి వేదనాఁ, అర్కపత్ర పుటే దగ్ధ స్నుహీ పత్ర భవోరసః కదుష్ణం పూరణాదేవ కర్ణశూల నివారణః. 9.
వెలగ మాచికాయ వీటితోనైన గంజి నల్లపురసమును వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన చెవిపోటులు మానును. అల్లము తేనె సైంధవలవణము నూనె వీటిని కొంచెము వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన చెవిబాధలు తప్పిపోవును. లేనిచో ఉల్లిగడ్డ అల్లము మునగ ఆకు సురంగి ముల్లంగి అరటి వీటిరసమును వెచ్చజేసి యైనను పోయవలయును.
సముద్రఫేనపు పొడిని పోసినను పోటులు తగ్గును. అల్లము నీలి గుంటకలగరాకు మునగచెక్క వీటిరసముతో తేనెను సైంధవలవణమును కలిసి చెవికి పోసిన కర్ణశూల హరించును. మునగబంకను నువ్వుల నూనెలో వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన కర్ణశూల నశించును. గోమూత్రము మున్నగు నష్టమూత్రములలోను ఏదైనా నొకదానిచేత మూత్ర
४९२ चक्रदत्त—५६. कर्णरोगाधिकारमु.
मुनु वेच्चఁजेसि चॆविलॊఁबोसिन कर्णशूललु तॊलఁगिचनुनु. लेनिचो राविआकुलनु बॊत्तिगाఁबट्टि चमुरुतोఁदडिपिनिप्पुमीद पॆट्टितीसि वानितो काचवलयुनु. जिल्लेडुआकुल दॊन्नेलो पालतो सिद्धमु चेयఁबडिन दॆमिटिकाडलरसमुनु कॊंचॆमु वॆच्चఁजेसि चॆविलोनఁ बोसिनचो कर्णशूललु शांतिंचुनु.
౨౯ दीपिकातैलम् ౨౯
श्लो. महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलांसि च, क्षौमे- णावेष्ट्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः ॥ १० ॥
यत्तैलं च्यवते तेभ्यः सुखोष्णं तत्प्रयोजयेत्, ज्ञेयं तद्दीकिकातैलं सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥ ११ ॥
एवं कुर्याद्भद्रकाष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले, मतिमान् दीपिकातैलं कर्णशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥
अर्कस्य पत्रं परिणामपीतं आज्येन लिप्तं शिखिनाऽवतप्तम्, आपीड्य तोयं श्रवणे निषिक्तं निहन्ति शूलं बहुवेदनं च ॥ १३ ॥
तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेशवाहिनि, बस्तमूत्रं क्षिपेदुष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १४ ॥
वंशावलेखीसंयुक्ते मूत्रे वार्धाविके भिषक्, तैलं पचेत्तेन कर्णं पूरयेत्कर्णशूलिनः ॥ १५ ॥
हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः साध्यं तैलं तु सार्षपम्, कर्णशूले प्रधानं तु पूरणं हितमुच्यते ॥ १६ ॥
बृहत्पञ्चमूलमुलनु ग्रैकोनि पट्टुबट्टलो चुट्टि नूनेलोमुंचि निप्पुनु मुट्टिंपवलयुनु. अय्यदि मंडुनप्पुडु पडॆडि वेडि वेडि चमुरुनु दीपिकातैलमनि यनॆदरु. इदि कर्णशूललनु पोगॊट्टुनु. ईविधमुगने भद्रकाष्ठमु कोष्ठु सरलपु क्षुपकोष्ठु वीटिनिकूडनु पट्टुगुड्डतो चुट्टि तैलमुलो मुंचि तैलमुनु पिंडि चॆविलोपोसिन चॆविपोटुलु नशिंचुनु. पंडुवाडिन जिल्लेडाकुकु नेयिपूसि निप्पुपैनि काचि चॆविलोपिंडॆरकेनि मिक्किलियुनुगल चॆविपोटुलुनु नशिंचुनु. ऎक्कुवपोटुनु बुंयनुनि ध्वनियुनु गल चॆवियगुनेनि मेक युच्चलो सैंधवलवणमुनु चेर्चि वॆच्चजेसि पोयवलयुनु. तवक्षीरि मेकयुच्चलो सिद्धमु चेसिन तैलमुनु पोसिननु कर्णशूलमुलु हरिंचुनु. मटियु इंगुव धनियालु शोंठि वीटितो तयारू चेयఁबडिन आवनूनेनु चॆविपोटुलकु तप्पक पोयवलयुननि पॆद्दलु पल्कुदुरु.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 493
—• క్షారతైలము. •—
श्लो. बालमूलकशुंठीनां क्षारो हिङ्गु सनागरं, शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रूरसाञ्जनम्. 17.
सौवर्चलं यवक्षारः सर्ज्जिकोद्भिदसैन्धवम्, भूर्ज्जग्रन्थिबिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्. 18.
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्य्यारसपेववा, तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरंपरम्. 19.
बाधिर्य्यं कर्णनादश्च पूयास्रावश्च दारुणः, पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णसंश्रिताः 20.
क्षिप्रं विनाशं गच्छन्ति कृष्णात्रेयस्य शासनात्, क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयापहम्. 21.
मधुप्रधानं शुक्तं तु मधुशुक्तं तथापरम्, जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम्. 22.
मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत्, मासेन तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम्. 23.
कर्णनाडे कर्णेड्वेडे किटुतैलेन पूरणम्, नादबाधिर्य्ययोः कुर्य्यात्कर्णशूलोक्तमौषधम्. 24.
कुरुवेरु मूलकमु शोंठिवीटीक्षारमु इंगुव तुंगमुस्तेलु सोंपुवसकोष्ठु म्रानिपसुपुनु नग यवक्षारनुसज्जीक्षारमु सौवर्चलवणमु सैंधवलवणमु भुजपत्रपु गडपेलु पृश्निంగును స్తెబు నాగుగెట్లు मधुशुक्तमु मादीफलपुरसमु कदलीरसमु वीटितो तैलमुनु पक्वमुचेसि वाडिन कर्णशूललनु पोగొట్టును. चेविटितनमु चेविदिब्बेद पूयास्रावमु चेविलोबोडिपुरुगुलु ईमोदलगु रोगमुलनु पोसिनमात्रान हरिंचुनु. इय्यदि कृष्णात्रेयमुनिसम्मतमु. ई क्षारतैलमु मुखरोगमुलनु दन्तरोगमुलनु पोగొట్టును. मधुवु (तेने) इंदु प्रधानमैन वस्तुवु गनुक इय्यदि मधुशुक्तमनि यु ननఁबडुनु. निम्भपण्ड्लरसमु देसपण्ड्लरसमु पिप्पळ्लु मोडि वीटि चूर्णमु कलिपि तेने पात्रमुलो पोसि वासेनगट्टि धान्यपु कुण्डलोनुंचवलयुनु. ओक नेलरोजु लिट्टयिन पिम्मत पैकि तीसियुपयोगिंचि कोनवलयुनु. इदियुनु मधुशुक्तमनु रसमनिये चेप्पఁबडुनु. चेविदिब्बेट चेमुडु चेविपोटु मुन्नगु नानियन्दु बाधिर्य रोगमुनकुनु कर्णशूललकुनु चेप्पिन यौषधमुने चेयुटमंचिदि.
—• अपामार्ग क्षारतैलमु. •—
श्लो. अपामार्गक्षारजले तत्कल्कल्क्येन साधितं तिलजम्,
अपहरति कर्णनादं बाधिर्यं चापि पूरणातः. 25.
494 చక్రదత్త—౫౭. కర్ణరోగాధికారము.
ఉత్తరేణు క్షారముతో కలిసిన నీటియందు ఉత్తరేణుకల్కమును కలిపితిల తైలమును కాచిచెవిలొ పోసిన చెవిదిమ్ముచెముడు మొదలగునవి హరించును.
సర్జికాద్యైలము.
శ్లో. సర్జికామూలకం శుష్కం హింగుకృష్ణా మహౌషధం, శతపుష్పాచతై స్తైలం పక్వం శుక్తచతుర్గుణం. 26. ప్రణాదశూలబాధిర్యం స్రావంచాశువ్యపోహతి.
సర్జగసము ఎండిన ముల్లంగి ఇంగువపిప్పళ్లు శొంఠి సోంపు వీటితోతైలమునుకాచవలయును. పక్వమగుచున్న ఆతైలములో నాలుగు రెట్లు గంజికలిపి సిద్ధముచేసి యుపయోగించిన కర్ణ నాదమును కర్ణ శూలయు చెవుడురక్తము చీముకారుట మున్నగునవి నశించును.
దశమూలీ తైలము.
శ్లో. దశమూలీకషాయేణ తైలప్రస్థం విపాచయేత్. 27. ఏతత్తైలం ప్రదేయం వై బాధిర్యే పరమౌషధమ్.
దశమూలముల కషాయమునందును కల్కమునందును తైలమును పోసి పక్వముచేసిచెవిలొ పోసిన చెవిసంబంధములగు రోగములను మాన్పుటకు పరమమగు నౌషధమగును.
బిల్వ తైలము.
శ్లో. ఫలం బిల్వస్యమూత్రేణ పిష్ట్వాతైలంవిపాచయేత్. 28. సాజక్షీరం తద్భిహారేద్బాధిర్యం కర్ణపూరణే, ఏషఏవవిధిః కార్యః ప్రణాదేకర్ణపూరణే. 29. గుడనాగరతోయేన నస్యం స్యాదుభయోరపి, చూర్ణం పంచకషాయాణాంకపిత్థరససంయుతం. 30. కర్ణస్రావే ప్రశంసంతి పూరణం మధునాసహ, మాలతీదల రసమధునాపూరిత మథవా గవాంమూత్రైః. 31. దూరేణపరిత్యజ్య తే శ్రవణయుగంపూతిరోగీణ, హరితాలం సగోమూత్రం పూరణం పూతిక కర్ణజిత్, సర్జత్వక్చూర్ణసంయుక్తః కార్పాసీఫలజోరసః. 32. మధునా సంయుత స్సాధుకర్ణ స్రావే ప్రశస్యతే.
బిల్వఫలమును గోమూత్రముతో నూరి మేకపాలతో కలిపి తైలమును పక్వమును చేయవలయును. దీనిని చెవిలొపోసిన బాధిర్యము నశించును. కర్ణ నాదముమున్న
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 495
గువానియందును దీనినే చేయవలయును. బెల్లము శొంతి వీటిరసముతో నస్యవిధినొనర్చుట మంచిది. కర్ణస్రావరోగమునందు పంచకషాయములను వెలగరసముతోను తేనెతోను కలిపి చెవిలోపోయవలయును. జాజిఆకుల రసమును తేనెకలిసికొని గోమూత్రమును కలిపిగాని చెవిలోపోసిన కర్ణసంబంధమగు దుర్గంధము హరిచును. దేవదారు చక్కపొడిని పత్తికాయలరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి కర్ణస్రావమునకై యుపయోగింపవలయును.
❧ జంబ్వామ్రతైలము. ❧
శ్లో. జంబ్వామ్ర పత్రం తరుణం సమాంశం కపిత్థ కార్పాసఫలం చ సార్ద్రం. 33.
తుల్యారసం తం మధునావిమిశ్రం స్రావాపహం సంప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః,
ఏతైశ్చపక్వం నింబకరంజతైలం ససార్షపం స్రావహరం ప్రదిష్టం,
పుటపాకవిధిస్విన్న హస్తివిడ్జాతగోండకః రసః సతైలసింధూత్థః కర్ణస్రావహరః పరః. 34.
మామిడి నేరేడు చిగుళ్లను సమభాగములునుగా తెచ్చి వెలగపండు పత్తికాయలు వీటిరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి చెవిలోపోసిన కర్ణస్రావములు నశించును. ఈయౌషధులతో సిద్ధముచేసిన నింబతైలముగాని నెమలిఅడుగు తైలముగాని ఆవనూనెతో కలిపిపోసిన, పెద్దలు కర్ణస్రావములు మానునని చెప్పెదరు. ఏనుగలద్దిని పుటము పెట్టి చక్కగా పండికాల్చి పిమ్మట తీసి దానిరసముతో తైలమును సైంధవలవణమును కలిపి చెవిలోపోసికొనిన కర్ణస్రావములు హరించును.
❧ నాడీశోధనతైలము. ❧
శ్లో. జంబూకస్య తు మాంసేన కటుతైలం విపాచయేత్,
తస్య పూరణమాత్రేణ కర్ణనాడీ ప్రశామ్యతి. 35.
నిశాగంధ పలే పక్వం కటుతైలం పలాష్టకం,
ధుత్తూరపత్రజరసే కర్ణనాడీ జిముత్తమమ్. 36.
గ్రద్దమాంసముతో ఆవనూనెను కాచి చెవిలోపోసినంతనే కర్ణనాడి యుపశమించును. గంధకము పసుపు ఒకపలమును 8 పలముల తైలములో వైచికాచి యుమ్మెత్త రసముపోసి పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది కర్ణనాడీరోగములను జయించును.
❧ స్నేహము స్వేదముమున్నగు నితరములగు నుపాయములు. ❧
శ్లో. అథకర్ణ ప్రతీనాహే స్నేహస్వేదౌ ప్రయోజయేత్,
తతో విరిక్తశిరసః క్రియాంల ప్రాప్తాం సమాచరేత్. 37.
కర్ణపాకస్య భైష
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 497
పోసినచెవిలోనిపురుగులు నశించును. క్రిమికర్ణరోగము నశించుటకు క్రిములంజంపెడి విధు ల నుపయోగింపవలయును. వాకుడుఆకు పొగ వేయుటగాని ఆవనూనెను పోయుటగాని మిక్కిలి మంచిది. పొద్దుతిరుగుడు చెట్టు త్రికటుకములు వీటిరసమును చెవిలో పోసిన తత్క్షణమే క్రిములుపడిపోవును. నీలిరసములో సైంధవలవణము గంజికలిపివెచ్చజేసి చెవిలో పోసినను క్రిములు నశించును. చెవిదుర్గంధము అడఁగుటకు గుగ్గులుధూపము శ్రేష్ఠము. చెవిని పిచికారు పట్టుట పైచూర్ణముతో చెవిని పూరించుట నల్లతులసి రసమును పోయుట మున్నగునవిహితకరములు. రసాంజనమును నేయిని చనుబాలతో తేనెను చేర్చిచెవిలో పోసికొనినచో చిరకాలమునుండి యుండిన కర్ణస్రావములు కర్ణములదుర్గంధమును నశించును.
౼ కుష్ఠాది తైలము. ౼
శ్లో. కుష్ఠహింగు వచాదారు శతాహ్వావిశ్వ సైన్ధవైః, పూతికర్ణాపహం తైలం బస్తమూత్రేణ సాధితం. 28.
కోష్టుఇంగువ వసపసపు శతావరి శొంఠి సైంధవలవణము వీటితోసిద్ధము చేయఁబడిన తైలమును మేకమూత్రముతో కాచి చెవిలో పోసికొనిన చెవివాసన నశించును.
౼ విద్రధి మున్నగువానికి ఇతరములగు ఉపాయములు. ౼
శ్లో. విద్రధాచాపి కుర్వీత విద్రధ్యుక్తం హిభేషజం, శతావరీ వాజిగంధాౘయస్పైరండజీవకైః. 29. తైలం విపక్వం సక్షీరం పాలీసాంపుష్టికృత్పరం, గుంజాచూర్ణయుతే జాతే మాహిషే క్షీర ఉద్ధృతం, నవనీతం తదభ్యంగాత్కర్ణ పాలివివర్ధనం, విషగర్భంతిక్తతుంబీతైల మష్టగుణే స్వరాత్. 31. మూత్రే పక్వం తదభ్యంగాత్కర్ణ పాలీవివర్ధనం. కల్కేన జీవనీయేన తైలం పయసి సాధితం. 32. అనూపమాంసక్వాథేన పాలీపోషణవర్ధనం, మాహిషనవనీతయుతం సప్తాహం ధాన్యరాశిపరినసితం. 33. నవముసలికందచూర్ణ న్వృద్ధికరం హి కర్ణపాలీనాం, కర్ణస్య దుర్వ్యధేభూతే సంరంభో వేదనా భవేత్. 34. తత్రదుర్వ్యధరోహార్థం లేపో మధ్వాజ్య సంయుతైః, మధూకయవమంజిష్ఠారుబుమూలైస్సమంతతః. 35. అనేకధాతుచ్ఛిన్నస్య సంధిః కర్ణస్య వైభిషక్, యో యథాభినివిష్టస్స్యాత్తం తథా వినియోజయేత్. 36. ధాన్యామ్లోష్ణోదకానాం తు సేకో వాతేన దూషితే, రక్తపిత్తేన పయసా శ్లేష్మణా తూష్ణవారినా. 37. తతస్సీవ్య స్థిరం కుర్యాత్సంధిం బంధేన వా
63
498 చక్రదత్త—౪౭. నాసారోగాధికారము.
పునః, మధ్వాజ్యేన తతోఽభ్యజ్య పిచునాసంధివేష్టకమ్ . ౩౪. కపాలచూర్ణేనతత్కూర్చారయేత్పథ్యయాఽథవా.
కర్ణ విద్రధులకు విద్రధికి చెప్పిన చికిత్సనే చేయవలయును. పిల్లిపీచర అశ్వగంధ (పెన్నేరు) పాలచెట్టు ఆముదపువిత్తులు వీట్లతో తైలమును పక్వముచేసి పాలను కలిపి చెవిలోపోసికొనిన కర్ణ పాలి వృద్ధినొందును. మఱియు నన్నిరోగములును కుదురును. గురిగింజపొడిని పోసి గేదెపాలను కాచి దానినుండి వెన్నతీసి దానిని రాచిన కర్ణపాలీలు (చెవితమ్మెలు) పెరుగును. విషగర్భమను తైలమును చేదసారతైలమును ఎనిమిది రెట్లగాడిదమూత్రమునను పక్వముచేసి లేపనచేసినచో కర్ణపాలి వృద్ధియగును. జీవనీయగణపు ఓషధులను కల్కముచేసి పాల నందుకలిపి తైలమునుచేర్చి పక్వముచేసి చెవిలో పోసిన కర్ణపాలి పుష్టినొందును. నీటిపట్టులలోని మృగములమాంసమును క్వాథము చేసి పోసిన కర్ణపాలి పెరుగును. లేనిచో గేదెనేతిని ఏడురోజులు ధాన్యపుకుండలో నుంచి తీసిరాచిన కర్ణపాలీ వృద్ధియగును. ముసలికందను తినినను వృద్ధియగును. చెవిలో చెడునీరు నిలిచిన పోటు పుట్టును. అద్దానిని పోగొట్టికొనుటకై యష్టిమధుకము యవలు మంజిష్ఠను ఆముదపువేళ్లు వీటిని తేనె నేయి కలిపి నూరి అనేకవిధములుగా తెగిన చెవులకు పట్టింపవలయును. ఎట్లు తెగినదానినట్లులనే జోడింపవలయును. గంజి వేడినీరు వీటిని పోయుట చేతను వాతదూషితములయందు హితము కలుగును. రక్తపిత్తదూషితమగు చెవిని పాలతోను కఫదూషితమగు దానిని వేడినీరుతోను కడిగి పిమ్మట తెగినచెవినిసరిగాచేర్చి కట్టు కట్టవలయును. తేనెనేయి కలిపి వేపఆకునూరికటై నెను కట్టవలయును. శంఖుచూర్ణముతోగాని కరక్కాయ పొడితోగాని కట్టును కట్టవలయును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు కర్ణరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.
౪౭. నాసారోగాధికారము.
నాసారోగోపాయములు.
శ్లో. పంచమూలీశృతం క్షీరం స్వాచ్చిత్రకహరీతకీ, సర్పిర్గుడషడంగశ్చ యూషః పీనసశాంతయే. 1.
పంచమూలములకషాయము పాలు చిత్రమూలము కరక్కాయ బెల్లము నేయి అను నీయారువస్తువులతో సిద్ధముచేసిన యూషము పీనసరోగములకు వాడవలయును
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 499
వ్యోషాదిచూర్ణము.
శ్లో. వ్యోషచిత్రకతాలీసతింతిడీచామ్రవేతసం, సచవ్యాజాజీతుల్యాంశ మేలాత్వక్పత్రమాదికం. 2.
వ్యోషాదికం చూర్ణమిదం పురాణగుడసంయుతం, పీనసశ్వాసకాసఘ్నం రుచిస్వరకరం పరం. 3.
శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు చిత్రమూలము తాడిశపత్రి ఆమ్లవేతసము, చవ్యము బచ్చలి, జీలకఱ్ఱ యలకులు లవంగిపుప్పట్ట మున్నగువాని సమానభాగములుగా చేకొని చూర్ణముచేసి ప్రాతబెల్లమును అందు కలిపి సేవింపవలయును. ఇయ్యది పీనస శ్వాసదగ్గులను పోగొట్టి రుచిని కలిగించును.
పాఠాదులగు వివిధతైలములు.
శ్లో. పాఠాద్విరజనీమూర్వా పిప్పలీ జాతిపల్లవైః, దంత్యాచ తైలం సంసిద్ధం నస్యం సమ్యక్తు పీనసే, వ్యాఘ్రీ దంతీ వచాశిగ్రు సురసోవ్యోషసైంధవైః, పాచితం నావనం తైలం పూతినాసాగ్రదంజయేత్. 5.
త్రికటువిడంగసైంధవబృహతీఫలశిగ్రుసురసదంతీభిః, తైలం గోజలసిద్ధం నస్యం స్యాత్పూతినస్యస్య. 6.
కళింగహింగుమరిచలాక్షాసురసకట్ఫలైః, కుష్ఠోగ్రశిగ్రుజంతుఘ్న రవపీడః ప్రశస్యతే. 7.
తైరేవ మూత్రసంయుక్తైః కల్కైస్తైలం విపాచయేత్, అపీనసే పూతినస్యే శమనం కీర్తితంపరం. 8.
నానాపాకే పిత్తహరం విధానం కార్యంసర్వం బాహ్యమభ్యంతరం చ హరీద్రోత్తీరవృక్షత్వచశ్చ యోజ్యాః స్సేకే సఘృతాశ్చ ప్రదేహః. 9.
పూయాస్రరక్తపిత్తఘ్నాః కషాయానావనాని చ, శుంఠీమధుకణాబిల్వ ద్రాక్షాకల్కకషాయవత్. 10.
సాధితం తైలమాజ్యం వా నస్యం తువథురుక్ప్రణుత్, దీప్తేరోగేక పైత్తికే సంవిధానం సర్వం కుర్యాత్స్నాధురం శీతలం చ, నాసానాహే స్నేహపానం ప్రధానం స్నిగ్ధాధూమా మూర్ధ్ని వస్తిశ్చ నిత్యమ్. 12.
విషబొద్ది పసపు మ్రానిపసపు చాగచక్క పిప్పళ్లు జాజియిగుళ్లు దంతి వీటితో సిద్ధము చేయబడిన తైలమును నస్యముగా నుపయోగించినచో పీనసరోగము తొలగిపోవును. వాకుడు దంతిచెట్టు వస మునగచెక్క నల్లతులసి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము వీటినివైచి తైలమును కాచవలయును. దీనిని నస్యముగాజేసిన నాసాసంభరధమగు పూతిరోగమునశించును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు
500 చక్రదత్త—౫౭. నాసారోగాధికారము.
సైంధవలవణము వాకుడుచెక్క మునగ నల్లతులసి వీటిని ఆవుమూత్రముతో కలిపి తైలమునుపోసి పక్వము చేసి నస్యమిచ్చిన పూతీనాసలు నశించును. కొడిశెపాలవిత్తులు ఇంగువ మిరియములు లక్క మోచరసము కోష్ఠు పిప్పళ్లు మునగచెక్క వాయువిడంగములు వీటితో నవపీడనము (పట్టు) చేయుట హితకరము. ఈయౌషధములనే ఆవుపంచితముతో నూరి ఆవనూనెతో ఉడుక బెట్టి నస్యవిధిఁ జేసినను పీనస మున్నగు రోగములు నశించును. నాసాపాకరోగములందు పిత్తనాశకమగు చికిత్సను చేయవలయును. రక్తమును వెడలింపవలయును. పాలుగలచెట్టుల బెరడు నీటితో తడుపవలయును. నేతిని పైని రాయవలయును. రక్తపిత్తమును నశింపజేసెడి కషాయములనుగాని నస్యములనుగాని యిచ్చుట నాసాపాకరోగమునందు హితకరము. శొంఠి కోష్ఠు పిప్పళ్లు మామిడిచెక్క ద్రాక్ష వీటితోచేసిన కల్కమునందుకాని కషాయమునందుగాని సిద్ధముచేసిన తైలమును లేక నేతిని నస్యముగా నుపయోగించుటవలన తుమ్ములు మున్నగునవి నిలిచిపోవును. పిత్తజమగు నాసాప్రకోపమునకు పూర్తిగా మధురమును శీతలము నగు చికిత్సను చేయవలయును. నాసానాహరోగమునకు పొగవేయుట యుక్తము. శిరోవస్తిని చేయింపవలయును.
వాతకములగు నాసారోగములకు ఘృతపానాదులు.
శ్లో. వాతికేతు ప్రతిశ్యాయే పిబేత్సర్పి ర్యథాక్రమం, పంచభిర్లవణై స్సిద్ధం ప్రథమేన గణేన చ. 13.
నస్యాదిషు విధిం కృత్స్నమవేక్ష్యే తార్దితేరితం, పిత్తరక్తోత్థయోః పేయం సర్పిర్మధురకై శ్శృతం. 14.
పరీషేకా నృదేహాంశ్చ కుర్యాదపి చ శీతలాన్, కఫజే సర్పిరాస్నిగ్ధం తిలమాషవిపక్వయా. 15.
యవాగ్వా వామయిత్వా వా కఫఘ్నం క్రమమాచరేత్, దార్వీంగుదీనికుంభైశ్చ క్రిమిహృత్యసుర సేనవా. 16.
వర్తయో౭త్ర కృతా యోజ్యా ధూమపానైర్యథావిధి, అథవాసఘృతాన్ సక్తూన్ కృత్వామల్లిక సంపుటే. 17.
నవప్రతిశ్యాయవతాంధూమం వైద్యః ప్రయోజయేత్, యః పిబతి శయనకాలే శయనారూఢం సుశీతలం మహ్యం. 18.
సలిలంపీనసయుక్తః సముచ్యతేతేన రోగేణ, పుటపత్రం జయంపత్రం సింధు తైలసమన్వితం. 19.
ప్రతిశ్యాయేషుసర్వేషు శీలితం పరమౌషధం. సోషణం గుడసంయుక్తం స్నిగ్ధదధ్యమ్లభోజనం. 20.
నవప్రతిశ్యాయహరం విశేషాత్కఫపాచనం, ప్రతిశ్యాయేన వేశ్మస్తోయూష
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 501
శ్చించాదలోద్భవః, తతః పక్వం కఫం జ్ఞాత్వా హరేచ్ఛిరోవిరేచనైః, శిరసోఽభ్యఞ్జనస్వేద నస్యకట్వమ్లభోజనైః. 29. వమనేర్ఘృతపానై శ్చ తాన్యథాస్వముపాచరేత్, భక్షయతి భుక్తమాత్రే సలవణము త్స్విన్న మాషమత్యుష్ణం 23. స జయతి సర్వసముత్థం చిరజాతం చ ప్ర తిశ్యాయమ్, పిప్పల్యా శ్శిగ్రుబీజాని విడంగః మరిచానిచ. 24. అవపీడః ప్రశస్తోఽయం ప్రతిశ్యాయనివారణః సమూత్రపిష్టాశ్చోద్దిష్టాః క్రియాః క్రిమిషుయోజయేత్. 25. నావనార్థం క్రిమిఘ్నాని భేషజాని చ బుద్ధి మాన్, శేషాణాం తు వికారాణాం యథాస్వం స్యాచ్చికీత్సితం. 26.
వాతమువలనఁ బుట్టిన పీనసరోగమునందు వరుసగా పంచలవణములతో సిద్ధము చేసిన ఘృతమును ప్రథమగణోక్తమగు ఘృతమును త్రాగవలయును. రోగిననుసరించి నస్యాదివిధుల చేయవలయును. పిత్తరక్తోత్పన్నమగు నాసారోగమునందు మధురౌషధములచే సిద్ధముచేసిన నేతిని త్రాగవలయును. కఫజమగుదానికి నేతితో స్నేహనముఁజేసి పిదప నువ్వులు మినుములు గంజిచేసి త్రాగించి వాంతిఁ జేయింపవలయును. లేనిచో మానిపసపు గారకాయలు జమాలుగోటా వీటినన్నింటిని రసమునుతీసి వత్తుల నందుతడిపి యథావిధిగా ధూమపానమును చేయింపవలయును. లేనిచో అటుకులను నేతితో తడిపి మల్లికాపుటమునుచేసి పొడలొ పెట్టి కాల్పవలయును. దానిపొగను పీల్చినచో పీనస యుపశమించును. రాత్రి పండుటకు ముంగు వట్టి నేలపై పరుండి చల్లని నీటిని త్రాగినచో పీనసరోగములు నశించును. జాజి ఆకులనూ పుటపాకము చేసి సైంధవలవణమును తైలమును అందుకలిపి నాసికయందుంచవలయును. ఇవియన్నియును పీనసరోగమునకు పరమౌషధములు. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వీటిని బెల్లములోకలిపి తినినను చిక్కనిమజ్జిగను పులియఁబెట్టి త్రాగినను క్రొత్తగా సంకురించిన పీనస నశించిపోగలదు. క్రొత్తగావచ్చిన పీనసకు చింతఆకులను గంజిచేసి త్రాగుట మంచిది. ఇందు ఫలముకలిగినచో మెల్లగా శిరోవిరేకములను చేయవలయును. అభ్యంజనము స్వేదము నస్యము మున్నగువానిని చేయవలయును. ఘృతాదులవలన వమనము హితకరమగును. భుజించిన పిమ్మట పొట్టుతీసినమినపపప్పును ఉప్పును కలిపి వేడిని భక్షించుచుండిన చిరకాలమునుండి యుండినను పీనసరోగము తొలగిపోవును. నాసికనుండి పురుగులు పడుచున్నచో క్రిమినాశకములగు నౌషధములను ఆవుపంచితముతో కలిపి నూరి నస్యవిధిని చేయవలయును. తక్కినవాని ఆయైదోషముల ననుసరించి చికిత్సను చేయవలయును.
502 చక్రదత్త—౫౭. నాసారోగాధికారము.
గ్నేరుతైలము.
శ్లో. రక్తకరవీరపుష్పం జాత్యశనకమల్లికాయాశ్చ, ఏతైస్సమం తు తైలం నాసార్శోనాశనం శ్రేష్ఠమ్. 27.
ఎఱ్ఱగన్నేరు అశనపుష్పము జాజిపువ్వు మల్లియ వీటినిదెచ్చి తైలముచేర్చి పక్వముచేసి ఆతైలమును నస్యమునుగా నుపయోగించినచో నాసారోగములును మూలరోగములును ఉపశమిల్లును.
శిఖరితైలము.
శ్లో. గృహధూమకణాదారుక్షారనక్తాహ్వసైంధవైః, సిద్ధం శిఖరిబీజైశ్చ తైలం నాసార్శసాం హితం. 28
బూజు పిప్పళ్లు పసపు యవక్షారము కానుగుచెక్క సైంధవలవణము నెమలియడుగువిత్తులు వీటితో సిద్ధముచేసిన తైలము నాసికారోగములను పోగొట్టును.
చిత్రక తైలము.
శ్లో. చిత్రక చవికాద్విప్య కనిదిగ్ధికా కరంజబీజలవణారైః, గోమూత్రయుక్తం సిద్ధం తైలం నాసార్శసాంవిహితం. 29.
చిత్రమూలము చవ్యము ఓమము వాకుడు నెమలియడుగువిత్తులు జిల్లేడు ఆవు మూత్రము వీటితో తైలమును సిద్ధముచేసి నస్యమునుగానిచ్చిన నాసారోగములు మూలరోగములును నశించును.
చిత్రకరసాయనము.
శ్లో. చిత్రకస్యామలక్యాశ్చ గుడూచ్యా దశమూలజం, శతం శతం రసం దత్త్వా పథ్యాచూర్ణాఢకం గుడాత్. 30.
శతం పచేద్ధ నీభూతే తైలం ద్వాదశకంక్షి పేత్, వ్యోషత్రిజాతయోః క్షారాతృలార్ధ ముపరే ౬హని. 31.
ప్రస్థార్థం మధునోదత్వా యథాగ్న్యద్యాదతంద్రితః, వృద్ధో ౬ ప్యే తైః క్షయంకాసంపీన సం దు స్తరం క్రిమీన్. 32.
గుల్మోదావర్త దుర్నామశ్వాసాంశ్శం తిరసాయనమ్.
చిత్రమూలము ఉసిరిక తిప్పతీగె దశమూలములు వీటిని 100 పలముల చొప్పున వేర్వేరుగా రసమునుతీసి అందొకఆఢకనూత్రమును కరక్కాయలను చూర్ణముచేసివైచి పక్వముచేసి ఉడికి గట్టిపడునప్పుడు 12 పలముల బెల్లమును కలపవలయును. రెండవదినము...
503
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము.
దానిలోశొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లును ముత్తైదుగులగుక్షారములును అర్ధ పలముచొప్పున వైచి 8 పలముల తేనెనుపోసి సిద్ధముచేయవలయును. పిమ్మట నీ రసాయనమును జఠరాగ్నిననుసరించి భక్షించిన జఠరాగ్ని యుద్దీపించును. క్షయ దగ్గు ప్లీహ సజంతువాతములు గుల్మము ఉదావర్తము మున్నగు రోగము లన్నియు తొలగి పోవును. ఇయ్యది చిత్రకహరీతకీరసాయన మని చెప్పఁబడును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు నాసారోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.
५९. नेत्ररोगाधिकारमु.
नेत्ररोगमुलकु सामान्यमुलगु औषधमुलु.
श्लो. लङ्घनालेपनस्वेदापिरेचनशिराव्यधाः, उपाचरे दभिष्यन्दानञ्जनान् श्च्योतनादिभिः ॥ १ ॥
श्रीवासातिविषालोध्रैः चूर्णितैरल्पसैन्धवैः, अव्यक्तैश्चाक्षिगतैः कार्यं प्रोतस्थेरुण्डनं बहिः ॥ २ ॥
अतीतुक्षीहरा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः, पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ ३ ॥
स्वेदः प्रलेप स्सिक्तान्नं सेको दिनचतुष्टयात्, लङ्घनं चाक्षीरोगाणामामानां पाचनानि षट् ॥ ४ ॥
अञ्जनं पूरणं क्वाथपानमामेन शस्यते, धात्रीफलनिर्यासो नवदृक्कोपं निहन्ति पूरणतः ॥ ५ ॥
सक्षौद्रसैन्धवोवा शिग्रुद्भव पत्ररससेकः, दार्वीरसाञ्जनग वापि स्तन्ययुक्तं प्रपूरणम् ॥ ६ ॥
निहन्ति शीघ्रं दाहाश्रुवेदनास्यन्दसम्भवाः, करवीरतरुणकिसलयच्छेदोद्भव बहुलसलिलसम्पूर्णम् ॥ ७ ॥
नयनयुगं भवति दृढं सहसैव तत्क्षणात्कुपितं, शिखरीमूलं ताम्रकभाजने स्तोक सैन्धवोन्मिश्रं ॥ ८ ॥
मस्तु निघृष्टं भृङ्गाध्रन्ति नवं लोचनोत्कोपं, सैन्धवदारुहरिद्रागैरिकपथ्यारसाञ्जनैः पिष्टैः ॥ ९ ॥
दत्तोबहिः प्रलेपः भवत्यशेषाक्षिरोगहारः, रथाक्षारवकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः, कार्योहारीतकीद्वन्द्वं घृतभृष्टोबिडालकः ॥ १० ॥
शालाक्यज्ञैर्बहिर्लेपो बिडालक उदाहृतः, गिरिमृच्छं
504 చక్రదత్త—౫౬. నేత్రరోగాధికారము.
దన నాగరం ఘటికాంశ్చ యోజితో బహిర్లేపః 11. కురుతే పచయాం మిక్రో లోచన మగదం నసందేహః, భూమ్యామలకీఘృష్టా ససైంధవ గృహ వారియోజితా తామ్రే, యాతాఘనత్వ మక్ష్యోర్జయతి బహిర్లేపతః పీడామ్. 12.
నేత్రాభిష్యందములందు (ఎఱ్ఱవడుట పుసికట్టుట మసకకలుగుట మొ॥) కాటుక వేయుట ఆశ్చ్యోతనము అనగా కలికము మున్నగునానిని వేయుటను చేయవలయును. స రలవృక్షపు బేణును అతివాసలొద్దుగ వీటిని చూర్ణము చేసి కొంచెము సైంధవలవణమును కలిపి అస్వస్థముగా నుండిన కంటిజబ్బులకు వేయవలయును. కంటిలోను కనుగుడ్డులో ను పుట్టెడి ప్రతిశ్యాయము వ్రణములు జ్వరముల మున్నగు నీ యైదురోగములును లం ఘనమును చేయించుటచేత నయిదురాత్రులలో నెమ్మదించును. స్వేదము పట్టువేయుట చేదుపదార్థములతినుట సేకము నాలుగురోజులు లంఘనము ననునీయారును అమములగు నక్షీరోగాములను పక్వముచేయును. అపక్వనేత్రరోగమునకు కాటుకలు కలికములు క షాయపానములు చేయింపరాదు. ఉసిరికపండులోని జిగట కంటిలొ బెట్టిన నూత్నము లగు నక్షీరోగాములు నశించును. మునగాకురసములో సైంధవలవణము తేనెను కలిపి కన్నులకు సేచనముచేయుట శ్రేష్ఠము. లేనిచో మ్రానిపసపు రసాంజనము వీటిని చన్ను పాలతో నూరి కలికము గానైనను వేసికొనవలయును. దీన నతిశీఘ్రముగా నేత్రపీడలు తొలగి పోవును. కన్నులు పోటులెత్తునప్పుడు తొలుతనే గన్నేరు ఇగుళ్ళ గిల్లి అందుండి చెమర్చునీటిని కంటియందుంచికొనవలయును. నెమలియడుగు వేరును రాగిపాత్ర పైనూరి అందుకొంచెమంత సైంధవలవణమును కలిపి పిమ్మట మజ్జిగతో నూరి పట్టువేసిననే నేత్ర రోగములన్నియును నశించును. సైంధవలవణము మ్రానిపసపు గైరికము కరక్కాయ రసాంజనము వీటిని కన్నులకుపైన పట్టును వేసినయెడల నేత్రరోగములు సంపూర్ణ ముగా నశించును. లోధ్ర నేతితో వేయించిన కరక్కాయ వీటిని నూరి కంటికిపైని కడ్డితో రాచినయెడల నేత్రములు నిర్మలములగును. కొండముట్టి చందనము వస వీటిని నూరి కన్నులకు వెలుపట పట్టువేసిన నక్షీరోగములు నశించును. నేలయుసిరిక సైంధవ లవణము వీటిని తామ్రపాత్రముపై గట్టిపడునంతకునూరి కన్నులకు వెలుపల పట్టువైచిన నక్షీరోగములు హరించును.
—: నేత్రాభిష్యందమునకు సేకాదులు. :—
శ్లో. ఆశ్చ్యోతనం మారుతజే క్వాథో బిల్వాదిభిఃకృతం, కోష్ణ స్సైరండబృహతీతార్యారిమధుశిగ్రుభిః. 13. ఏరండపల్ల వేన్మూలేత్వ
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 505
చిఞ్చాజం పయఃశ్శృతం, కంటకార్యాశ్చ మూలేషు సుఖోష్ణం సేచనేహితం. 14. సంపక్వేఽక్షిగదే కార్యం చాఞ్జనాదికమిష్యతే, ప్రశస్తవర్త్మతాచాక్ష్ణోః సంరంభాశ్రుప్రశాంతతా. 15. మందవేదనతా కండూః పక్వాక్షిగదలక్షణం, అంజనాదివిధిశ్చాగ్రే నిఖిలేనాభిధాస్యతే. 16. బృహత్యేరండమూలత్వక్ శిగ్రోర్మూలం ససైంధవం, అజాక్షీరేణ పిష్టంస్యాద్వర్తిర్వాతాక్షిరోగనుత్. 17. హరిద్రే మధుకం పథ్యా దేవదారు చ పేషయేత్, అజేన పయసా శ్లేష్మాభిష్యందేత దంజనం. 18. గైరికం సైంధవం కృష్ణాం నాగరం చ యథోత్తరం, పిష్టద్విరంశతోఽద్భిర్భావ్యా గుళికాంజనమిష్యతే. 19. ప్రపౌండరీకయష్ట్యాహ్వనిశామలకపద్మకైః, శీతైర్మధుసితాయుక్తైః సేకః పిత్తాక్షిరోగనుత్. 20. ప్రాతరాశ్చ్యోతనం పథ్యం శోధమూలాక్షిరోగినాం.
వాతోత్పన్నమగు నేత్రాభిష్యందమునకు బిల్వాద్యౌషధులకషాయమును వెచ్చవెచ్చగా కాచవలయును. ఆముదపుఆకులు వాకుడు యష్టిమధుకము మునగచెక్క వీటికషాయముతో కన్నులను తడుపుచుండవలయును. ఆముదపువ్రేళ్లయందుగాని ఆకులయందుగాని పట్టయందుగాని పాలనుకాచి ఆపాలతో కన్నులను తడుపుచుండవలయును. లేనిచో వాకుడువ్రేళ్లలో పాలను పోసి కాచి కన్నులను నీటితో తడుపుచుండవలయును. కన్నులు పోటు లెత్తుచున్నచో అంజనము వేయుటయే యుత్తమము. కన్నులు చక్కగానగుపడుట కంటినీరు అతివేగముగా వచ్చుట స్వల్పముగా వేదన కలిగియుండుట ఇయ్యవి పక్వమగు నక్షిరోగములకు లక్షణములు. పెద్దవాకుడుచెక్క వ్రేళ్లున్ను మునగ వ్రేళ్లున్ను సైంధవలవణమున్ను మేకపాలలో నూరి వర్తిచేసి కన్నులలో పెట్టుకొనిన నేత్రరోగములు నశించును. పసుపు మ్రానిపసుపు యష్టిమధుకము కరక్కాయలు దేవదారువు వీటిని మేకపాలతోనూరి కంటిలో వేసికొనిన నభిష్యందరోగములు నశించును. గైరికము సైంధవలవణము పిప్పళ్లు శొంతి వీటిని ఉత్తరోత్తరము నధికముగా తీసికొని నీటితో నూరి యుండలు గాగట్టి కాటుకగా వేసికొనవలయును. కమలములు ముల్లంగి పసుపు మ్రానిపసుపు ఉసిరిక పద్మాక్షము వీటినినూరి తేనె చక్కెరల నిందు కలిపి పిత్తదూనములగు నేత్రములకు పట్టువేయవలయును. ద్రాక్ష ముల్లంగి మంజిష్ఠము జీవనీయగణపుటౌషధములు వీటిని పాలలో కషాయముగాగాచి ప్రొద్దుటి పూటల కన్నులలో వేసికొనుచున్న నేత్రశూలలు మున్నగునవి తొలగి చనును.
64
506 चक्रदत्त—५६. नेत्ररोगाधिकारमु.
❧ निम्बपत्रकल्कादुलु. ❧
श्लो. निम्बस्य पत्रैः परिलिप्य लोध्रं स्वेदाग्निना चूर्णमथापि कल्कं, आश्च्योतनं मानुषदुग्धयुक्तं पित्तास्रवातापहमुग्र्यमुक्तं. २१. कफजे लङ्घनं स्वेदः नस्यं तिक्तान्नभोजनं, तीक्ष्णैः प्रधमनं कुर्यात्तीक्ष्णैश्चैवोपनाहनं. २२. फणिज्जकास्फोटकपीतबिल्वधत्तूरपीलूसुरसार्जभङ्गैः, स्वेदं विदध्यादथवा प्रलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरदारुकुष्ठैः. २३. शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डः सुखोष्णः स्वल्पसैन्धवैः, धार्यश्चक्षुषि संलेपात् शोधकण्डूरुजावहः. २४. वल्कलं पारिजातस्य तैलकाञ्जिकसैन्धवं, कफोद्भूताक्षिशूलघ्नं तगुघ्नं कुलिशं तथा. २५. ससैन्धवं लोध्रमथाज्यभृष्टं सौवीरपिष्टं सितवस्त्रबन्धं, आश्च्योतनं तन्नयनस्य कुर्यात्कण्डूं च दाहं च रुजां च हन्यात्. २६.
लोद्दगपुष्पमुनु वेपाकुलतो पोदिवि काचि चूर्णमुचेसि कानि कल्कमुनु चेसि कानि चनुपालतो रंगरिंचि कन्नुललो पॆट्टिनचो पित्तरक्तवातमुलवलन पुट्टिन नेत्ररोगमुलु हरिंचुनु. कफोत्पन्नमुलगु नेत्ररोगमुलकु स्वेदमु नस्यविधि तिक्तान्नभक्षणमु तीक्ष्णमुलगु नौषधमुलचेत काचुट पिंडिकट्टुलनु कट्टुटमुन्नगुवानिनि चेयवलयुनु. फणिज्जकमु श्वेतगोकर्णि मारेडुपंडु गोगु तुलसि वीटिकल्कमुनु कंटिलो वैचि स्वेदक्रिय्नु चेयवलयुनु. लेनिचो कुरुवेरु शोंठि देवदारुचेक्क कोष्ठु वीटितो चेमट पट्टिंचुट गानि हितकरमु अगुनु. शोंठि निम्बपत्रमुलनु पिडुचगा चेसि कोंचेमु वॆच्चजेसि सैन्धवलवणमुनु कलिपि नेत्रमुलकु पट्टुनु वेयुट मंचिदि. निम्बवृक्षपु बॆरडु गंजि सैन्धवलवणमु वीटिकल्कमुनु लेपनमुचेसिननु कफोत्पन्नमुलगु नेत्रशूललु हरिंचुनु. लोद्दुगनु नेतिलो नुंची सैन्धवलवणमुनु कलिपि गंजिलो नूरी तॆल्लनि वस्त्रमुनंदु कट्टि केंटिपैनि पॆट्टिकोनिनयॆडल दुरद मंट बाधयुनु तॊलगिपोवुनु.
❧ वाताधिक्यमुनंदु भिन्नमुलगु नुपायमुलु. ❧
श्लो. स्निग्धैरुष्णैश्च वातोत्थः पित्तजो मृदुशीतलैः, तीक्ष्णरूक्षोष्णविशदैः प्रशाम्यति कफात्मकः. ३२. तीक्ष्णोष्णमृदुशीता...
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 507
संस्कृतश्लोकाः
...नां व्यत्यासात्सान्निपातिकाः ।
तिरीटत्रिफलायष्टीशर्कराभद्रमुस्तकाः ॥ ३३ ॥
पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः ।
कशेरुमधुकानां च चूर्णं मम्बरसंयुतम् ॥ ३४ ॥
न्यस्तमप्स्वन्तरीक्ष्यासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ।
दर्वीपटोलमधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम् ॥ ३५ ॥
प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे ।
विपाच्य पादशेषं तु तत्पुनः कुडवं पचेत् ॥ ३६ ॥
शीतभूते तत्र मधु दद्यात्पादांशिकं ततः ।
रसक्रियेषा दाहाश्रुरोगरक्तरुजापहा ॥ ३७ ॥
तिक्तस्य सर्पिषः पानं बहुशश्च विरेचनम् ।
अक्ष्णोरपि समन्ताच्च पातनं तु जलौकसः ॥ ३८ ॥
पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ।
शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे ॥ ३९ ॥
घृतेन धूपितो हन्ति शोफघुर्घ्राक्षिवेदनाः ।
पिष्टैर्निम्बस्य पत्रैरतिविमलतरैर्जातिसिन्धूत्थमिश्रा
अन्तर्गर्भं दधाना पटुतरगुटिका पिष्टलोध्रेण भृष्टा ।
तूलैः सौवीरसान्द्रैरतिशयमृदुभिर्वेष्टिता सा समन्ता-
च्चक्षुःकोपप्रशान्तिं चिरमुपरि दृशोर्भ्राम्यमाणा करोति ॥ ४१ ॥
ఆంధ్రతాత్పర్యము
వాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములను స్నిగ్ధములు నుష్ణములగు నౌషధములచేత బాగుచేయవలయును. కఫోత్పన్నములగు రోగములు తీక్ష్ణములు రూక్షములు నగు నౌషధులచేత శాంతిని పొందింపవలయును. సన్నిపాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములయందు తీక్ష్ణములు నుష్ణములును కోమలములునగు చికిత్సను చేయవలయును. లోధ్ర త్రిఫలములు మధుకము కండచక్కెర భద్రముస్తెలు వీటిని నూరి చల్లని నీటిలో కలిపి సేకముచేసిన రక్తాభిష్యందములు తొలగును. కశేరువు మధుకము వీటిచూర్ణమును వస్త్రమునందుంచి పొట్లమునుకట్టి నీటిలోనుంచి కంటిలో పిండుట మంచిది. మ్రానిపసపు పటోలము మధుకము నింబము పద్మాక్షము కమలము నల్లకల్వలు వీటిని నాలుగురెట్ల నీటిలో పక్వము చేసి నాలవపాలు బాకీయండగా దింపి చల్లార్చి యొకపలము తేనెను కలపవలయును.
ఇయ్యది రసక్రియ యనబడును. దాహము అశ్రురోగము రక్తరోగము వీటిని పోగొట్టును. కటుతైలమును త్రాగి విరేచనమునకు తీసికొనుట హితకరము. లేనిచో కన్నులకు నలుప్రక్కలను జలగలను పట్టించుట మంచిది. పిత్తాభిష్యందమును పోగొట్టు విధి చెప్పబడినది. మునగాకురసమును రాగిసంపుటములో నూరి నేతితో ధూపనచేసిన శోధ...
508 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.
मुन्नगुनविनशिंचुनु. जावित्री सैन्धवलवणमुलनु नूरी मात्रलఁगट्टी वाटिपैनि मेत्तनि निम्बपत्रमुलनु नूरी पूसि लोध्रनु पूसि मळल दूदिनि गंजितो तडिपि दानिपैनि चुट्टी कंटिपैभागमुनन्दु कट्टिन अक्षिप्रकोपमु लुपशांतिंचुनु.
— ం बिल्वांजनमु. ం —
श्लो. बिल्वपत्ररसः पूतः सैन्धवाज्येन चान्वितः, शुल्बे वराटिकाघृष्टो धूपितो गोमयाग्निना. 42. पयसा ऽलोडितश्चाक्ष्णोः पूरणा च्छोथशूलनुत्, अभिष्यन्देऽधिमन्थे च स्रावे रक्ते च शस्यते. 43. सलवणकटुतैलं कांजिकं कांस्यपात्रे घनि त मुपलघृष्टं धूपितं गोमयाग्नौ, सपवनकफकोपं छागदुग्धा वसिक्तं जयति नयनशूलं स्रावशोषं सरागं. 44. तरुण्सविद्धाम लकरसः सर्वार्तिरोगनुत्, पुराणं सर्वथा सर्पिः सर्वनेत्रामया पहं. 45. अयमेव विधि स्सर्वो मन्थादि ष्वाप शस्यते, अशान्ते सर्वथा मन्थे भ्रुवो रुपार दाहयेत् . 46. जलौकः पातनं श स्तं नेत्रपाके विरेचनं, शिराव्यधं वा कुर्वीत सेकालेपा श्च शु क्रवत् . 47.
बिल्वफलपुरसमुलो सैन्धवलवणमु नेतिनि कलिपि रागिपात्रलो गव्वल तोनूरि गोमयाग्नि चेत धूपितमुఁ जेसि पालयन्दु कलिपि नेत्रमुललो वेसिको निन नेत्रशूललु तोलगुनु. इय्यदि अभिष्यन्दमु अधिमन्यु रक्तस्रावमु वीनि यन्दु श्रेष्ठमु. उप्पु आवनूने गंजि वीटिनि कांस्यपात्रलो वैचि गट्टिपडु नन्तवఱकुनु ఱातितो ఱుఁचि गोमयाग्नियन्दु धूपितमुఁजेसि मेकपालतो तडि पि कन्नुलकु वैचिन वातकफमुलप्रकोपमुवलन नुत्पन्नमुलयिन नेत्ररोगमुलु शूललु स्रावमुलु वापु गज्जि इवि यन्नियुनु तोलगिपोवुनु. वृक्षमुनुण्डि अप्पुडु कोसिन उसिरिकरसमुनु कंटिलो पिण्डिनचो सम्पूर्णरोगमुलु नशिंचुनु. प्रात नेयि अग्निविधमुलगु नेत्ररोगमुलनु पोगोट्टुनु. ईविधिये नेत्रपु टधिमन्थ्रोगमुनकुनु चेप्पఁबडिनदि. अधिमन्थ्रोगमु शांतिंपनिचो कनुबोम्मल पैभागमुनु काल्पवलयुनु. नेत्रपाकक्रोगमुनन्दु जलगनु पट्टिंचुटयुनु प्रवृत्तिकिच्चुटयुनु हितकरमुलु. लेनिचो नाडीच्छेदमुఁ जेयवलेनु. शुक्ररोगमु लकु वले सेकमु: लेपन चेयवलेनु.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 509
షడంగగుగ్గిలు.
శ్లో. విభీతక శివా ధాత్రీ పటోలారిష్ట వాసకైః, క్వాథో గుగ్గులునా పేయః శోధశూలాక్షిపాకహా. 48. పీలుం చ సవ్రణం శుక్రం రాగాదీం శ్చాపి నాశయేత్, ఏతై శ్చాపి ఘృతం పక్వం రోగాం స్తాం శ్చ వ్యపోహతి. 49.
తాడి యుసిరిక కరక పటోలములు నింబము అడ్డసరము వీటిని కషాయమును బెట్టి గుగ్గిలమును కలిపి త్రాగిన నేత్రపునొప్పులు శూలపాకములు వ్రణములు గల పీలువు కుజ్జి మున్నగురోగములను పోగొట్టును.
వాసకాద్యౌషధము.
శ్లో. ఆతురూషాభయానింబధాత్రీముస్తాక్షకోలకైః, రక్తస్రావం కఫం హంతి చక్షుష్యం వాసకాదికం. 50.
అడ్డసరము కరక్కాయలు వేప యుసిరికలు తుంగముస్తె తాడికాయలు వీటి కషాయము మున్నగువానివలన నేత్రసంబంధములగు రక్తస్రావాదులు అన్నియును దూరములగును.
బృహద్వాసాదిక్వాథము.
శ్లో. వాసాఘనం నింబపటోలపత్రం తిక్తామృతాచందన వత్సకత్వక్, కళింగదార్వీ దహనం చ శుంఠీ భూనింబధాత్య్రా విభయావిభీతం. 51. శ్యామాయవక్వాథమథాష్టభాగం పిబే ద్దిమంః పూర్వదినే కషాయం, తైమిర్యగండూ పటలార్బుదం చ శుక్రం నిహన్యా ద్వ్రణమవ్రణం చ. 52. పీలుం చ కాచం చ మహోరజ శ్చ నక్తాంధ్యరాగం శ్వయథుం సశూలం, నిహంతి సర్వా న్నయనామయాం శ్చ వాసాది రేవ ప్రథితప్రభావః. 53.
అడ్డసరము తుంగముస్తెలు నింబము పటోలపత్రములు కటుకరోహిణి తిప్పతీగె చందనము కొష్టు కొడిసెపాలవిత్తులు మ్రానిపసపు చిత్రమూలము శొంఠి నేలవేము ఉసిరిక కరక్కాయలు తాడి పిప్పళ్లు వీటి నెనిమిదిరెట్ల నీటిలొ కషాయమును కాచి త్రాగిన తిమిరము భూజ దురద పటలములు అర్బుదములు మున్నగు నేత్రరోగములు నశించును. మరియును కాచరోగము శోధశూలలును ఇంక నితరరోగములును నశించును.