चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 495

గువానియందును దీనినే చేయవలయును. బెల్లము శొంతి వీటిరసముతో నస్యవిధినొనర్చుట మంచిది. కర్ణస్రావరోగమునందు పంచకషాయములను వెలగరసముతోను తేనెతోను కలిపి చెవిలోపోయవలయును. జాజిఆకుల రసమును తేనెకలిసికొని గోమూత్రమును కలిపిగాని చెవిలోపోసిన కర్ణసంబంధమగు దుర్గంధము హరిచును. దేవదారు చక్కపొడిని పత్తికాయలరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి కర్ణస్రావమునకై యుపయోగింపవలయును.

❧ జంబ్వామ్రతైలము. ❧

శ్లో. జంబ్వామ్ర పత్రం తరుణం సమాంశం కపిత్థ కార్పాసఫలం చ సార్ద్రం. 33.
తుల్యారసం తం మధునావిమిశ్రం స్రావాపహం సంప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః,
ఏతైశ్చపక్వం నింబకరంజతైలం ససార్షపం స్రావహరం ప్రదిష్టం,
పుటపాకవిధిస్విన్న హస్తివిడ్జాతగోండకః రసః సతైలసింధూత్థః కర్ణస్రావహరః పరః. 34.

మామిడి నేరేడు చిగుళ్లను సమభాగములునుగా తెచ్చి వెలగపండు పత్తికాయలు వీటిరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి చెవిలోపోసిన కర్ణస్రావములు నశించును. ఈయౌషధులతో సిద్ధముచేసిన నింబతైలముగాని నెమలిఅడుగు తైలముగాని ఆవనూనెతో కలిపిపోసిన, పెద్దలు కర్ణస్రావములు మానునని చెప్పెదరు. ఏనుగలద్దిని పుటము పెట్టి చక్కగా పండికాల్చి పిమ్మట తీసి దానిరసముతో తైలమును సైంధవలవణమును కలిపి చెవిలోపోసికొనిన కర్ణస్రావములు హరించును.

---

❧ నాడీశోధనతైలము. ❧

శ్లో. జంబూకస్య తు మాంసేన కటుతైలం విపాచయేత్,
తస్య పూరణమాత్రేణ కర్ణనాడీ ప్రశామ్యతి. 35.
నిశాగంధ పలే పక్వం కటుతైలం పలాష్టకం,
ధుత్తూరపత్రజరసే కర్ణనాడీ జిముత్తమమ్. 36.

గ్రద్దమాంసముతో ఆవనూనెను కాచి చెవిలోపోసినంతనే కర్ణనాడి యుపశమించును. గంధకము పసుపు ఒకపలమును 8 పలముల తైలములో వైచికాచి యుమ్మెత్త రసముపోసి పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది కర్ణనాడీరోగములను జయించును.

---

❧ స్నేహము స్వేదముమున్నగు నితరములగు నుపాయములు. ❧

శ్లో. అథకర్ణ ప్రతీనాహే స్నేహస్వేదౌ ప్రయోజయేత్,
తతో విరిక్తశిరసః క్రియాంల ప్రాప్తాం సమాచరేత్. 37.
కర్ణపాకస్య భైష

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 497

పోసినచెవిలోనిపురుగులు నశించును. క్రిమికర్ణరోగము నశించుటకు క్రిములంజంపెడి విధు ల నుపయోగింపవలయును. వాకుడుఆకు పొగ వేయుటగాని ఆవనూనెను పోయుటగాని మిక్కిలి మంచిది. పొద్దుతిరుగుడు చెట్టు త్రికటుకములు వీటిరసమును చెవిలో పోసిన తత్క్షణమే క్రిములుపడిపోవును. నీలిరసములో సైంధవలవణము గంజికలిపివెచ్చజేసి చెవిలో పోసినను క్రిములు నశించును. చెవిదుర్గంధము అడఁగుటకు గుగ్గులుధూపము శ్రేష్ఠము. చెవిని పిచికారు పట్టుట పైచూర్ణముతో చెవిని పూరించుట నల్లతులసి రసమును పోయుట మున్నగునవిహితకరములు. రసాంజనమును నేయిని చనుబాలతో తేనెను చేర్చిచెవిలో పోసికొనినచో చిరకాలమునుండి యుండిన కర్ణస్రావములు కర్ణములదుర్గంధమును నశించును.

౼ కుష్ఠాది తైలము. ౼

శ్లో. కుష్ఠహింగు వచాదారు శతాహ్వావిశ్వ సైన్ధవైః, పూతికర్ణాపహం తైలం బస్తమూత్రేణ సాధితం. 28.

కోష్టుఇంగువ వసపసపు శతావరి శొంఠి సైంధవలవణము వీటితోసిద్ధము చేయఁబడిన తైలమును మేకమూత్రముతో కాచి చెవిలో పోసికొనిన చెవివాసన నశించును.

౼ విద్రధి మున్నగువానికి ఇతరములగు ఉపాయములు. ౼

శ్లో. విద్రధాచాపి కుర్వీత విద్రధ్యుక్తం హిభేషజం, శతావరీ వాజిగంధాౘయస్పైరండజీవకైః. 29. తైలం విపక్వం సక్షీరం పాలీసాంపుష్టికృత్పరం, గుంజాచూర్ణయుతే జాతే మాహిషే క్షీర ఉద్ధృతం, నవనీతం తదభ్యంగాత్కర్ణ పాలివివర్ధనం, విషగర్భంతిక్తతుంబీతైల మష్టగుణే స్వరాత్. 31. మూత్రే పక్వం తదభ్యంగాత్కర్ణ పాలీవివర్ధనం. కల్కేన జీవనీయేన తైలం పయసి సాధితం. 32. అనూపమాంసక్వాథేన పాలీపోషణవర్ధనం, మాహిషనవనీతయుతం సప్తాహం ధాన్యరాశిపరినసితం. 33. నవముసలికందచూర్ణ న్వృద్ధికరం హి కర్ణపాలీనాం, కర్ణస్య దుర్వ్యధేభూతే సంరంభో వేదనా భవేత్. 34. తత్రదుర్వ్యధరోహార్థం లేపో మధ్వాజ్య సంయుతైః, మధూకయవమంజిష్ఠారుబుమూలైస్సమంతతః. 35. అనేకధాతుచ్ఛిన్నస్య సంధిః కర్ణస్య వైభిషక్, యో యథాభినివిష్టస్స్యాత్తం తథా వినియోజయేత్. 36. ధాన్యామ్లోష్ణోదకానాం తు సేకో వాతేన దూషితే, రక్తపిత్తేన పయసా శ్లేష్మణా తూష్ణవారినా. 37. తతస్సీవ్య స్థిరం కుర్యాత్సంధిం బంధేన వా

63

498 చక్రదత్త—౪౭. నాసారోగాధికారము.

పునః, మధ్వాజ్యేన తతోఽభ్యజ్య పిచునాసంధివేష్టకమ్ . ౩౪. కపాలచూర్ణేనతత్కూర్చారయేత్పథ్యయాఽథవా.

కర్ణ విద్రధులకు విద్రధికి చెప్పిన చికిత్సనే చేయవలయును. పిల్లిపీచర అశ్వగంధ (పెన్నేరు) పాలచెట్టు ఆముదపువిత్తులు వీట్లతో తైలమును పక్వముచేసి పాలను కలిపి చెవిలోపోసికొనిన కర్ణ పాలి వృద్ధినొందును. మఱియు నన్నిరోగములును కుదురును. గురిగింజపొడిని పోసి గేదెపాలను కాచి దానినుండి వెన్నతీసి దానిని రాచిన కర్ణపాలీలు (చెవితమ్మెలు) పెరుగును. విషగర్భమను తైలమును చేదసారతైలమును ఎనిమిది రెట్లగాడిదమూత్రమునను పక్వముచేసి లేపనచేసినచో కర్ణపాలి వృద్ధియగును. జీవనీయగణపు ఓషధులను కల్కముచేసి పాల నందుకలిపి తైలమునుచేర్చి పక్వముచేసి చెవిలో పోసిన కర్ణపాలి పుష్టినొందును. నీటిపట్టులలోని మృగములమాంసమును క్వాథము చేసి పోసిన కర్ణపాలి పెరుగును. లేనిచో గేదెనేతిని ఏడురోజులు ధాన్యపుకుండలో నుంచి తీసిరాచిన కర్ణపాలీ వృద్ధియగును. ముసలికందను తినినను వృద్ధియగును. చెవిలో చెడునీరు నిలిచిన పోటు పుట్టును. అద్దానిని పోగొట్టికొనుటకై యష్టిమధుకము యవలు మంజిష్ఠను ఆముదపువేళ్లు వీటిని తేనె నేయి కలిపి నూరి అనేకవిధములుగా తెగిన చెవులకు పట్టింపవలయును. ఎట్లు తెగినదానినట్లులనే జోడింపవలయును. గంజి వేడినీరు వీటిని పోయుట చేతను వాతదూషితములయందు హితము కలుగును. రక్తపిత్తదూషితమగు చెవిని పాలతోను కఫదూషితమగు దానిని వేడినీరుతోను కడిగి పిమ్మట తెగినచెవినిసరిగాచేర్చి కట్టు కట్టవలయును. తేనెనేయి కలిపి వేపఆకునూరికటై నెను కట్టవలయును. శంఖుచూర్ణముతోగాని కరక్కాయ పొడితోగాని కట్టును కట్టవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు కర్ణరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౪౭. నాసారోగాధికారము.

నాసారోగోపాయములు.

శ్లో. పంచమూలీశృతం క్షీరం స్వాచ్చిత్రకహరీతకీ, సర్పిర్గుడషడంగశ్చ యూషః పీనసశాంతయే. 1.

పంచమూలములకషాయము పాలు చిత్రమూలము కరక్కాయ బెల్లము నేయి అను నీయారువస్తువులతో సిద్ధముచేసిన యూషము పీనసరోగములకు వాడవలయును

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 499

వ్యోషాదిచూర్ణము.

శ్లో. వ్యోషచిత్రకతాలీసతింతిడీచామ్రవేతసం, సచవ్యాజాజీతుల్యాంశ మేలాత్వక్పత్రమాదికం. 2.
వ్యోషాదికం చూర్ణమిదం పురాణగుడసంయుతం, పీనసశ్వాసకాసఘ్నం రుచిస్వరకరం పరం. 3.

శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు చిత్రమూలము తాడిశపత్రి ఆమ్లవేతసము, చవ్యము బచ్చలి, జీలకఱ్ఱ యలకులు లవంగిపుప్పట్ట మున్నగువాని సమానభాగములుగా చేకొని చూర్ణముచేసి ప్రాతబెల్లమును అందు కలిపి సేవింపవలయును. ఇయ్యది పీనస శ్వాసదగ్గులను పోగొట్టి రుచిని కలిగించును.

---

పాఠాదులగు వివిధతైలములు.

శ్లో. పాఠాద్విరజనీమూర్వా పిప్పలీ జాతిపల్లవైః, దంత్యాచ తైలం సంసిద్ధం నస్యం సమ్యక్తు పీనసే, వ్యాఘ్రీ దంతీ వచాశిగ్రు సురసోవ్యోషసైంధవైః, పాచితం నావనం తైలం పూతినాసాగ్రదంజయేత్. 5.
త్రికటువిడంగసైంధవబృహతీఫలశిగ్రుసురసదంతీభిః, తైలం గోజలసిద్ధం నస్యం స్యాత్పూతినస్యస్య. 6.
కళింగహింగుమరిచలాక్షాసురసకట్ఫలైః, కుష్ఠోగ్రశిగ్రుజంతుఘ్న రవపీడః ప్రశస్యతే. 7.
తైరేవ మూత్రసంయుక్తైః కల్కైస్తైలం విపాచయేత్, అపీనసే పూతినస్యే శమనం కీర్తితంపరం. 8.
నానాపాకే పిత్తహరం విధానం కార్యంసర్వం బాహ్యమభ్యంతరం చ హరీద్రోత్తీరవృక్షత్వచశ్చ యోజ్యాః స్సేకే సఘృతాశ్చ ప్రదేహః. 9.
పూయాస్రరక్తపిత్తఘ్నాః కషాయానావనాని చ, శుంఠీమధుకణాబిల్వ ద్రాక్షాకల్కకషాయవత్. 10.
సాధితం తైలమాజ్యం వా నస్యం తువథురుక్ప్రణుత్, దీప్తేరోగేక పైత్తికే సంవిధానం సర్వం కుర్యాత్స్నాధురం శీతలం చ, నాసానాహే స్నేహపానం ప్రధానం స్నిగ్ధాధూమా మూర్ధ్ని వస్తిశ్చ నిత్యమ్. 12.

విషబొద్ది పసపు మ్రానిపసపు చాగచక్క పిప్పళ్లు జాజియిగుళ్లు దంతి వీటితో సిద్ధము చేయబడిన తైలమును నస్యముగా నుపయోగించినచో పీనసరోగము తొలగిపోవును. వాకుడు దంతిచెట్టు వస మునగచెక్క నల్లతులసి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము వీటినివైచి తైలమును కాచవలయును. దీనిని నస్యముగాజేసిన నాసాసంభరధమగు పూతిరోగమునశించును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు

500 చక్రదత్త—౫౭. నాసారోగాధికారము.

సైంధవలవణము వాకుడుచెక్క మునగ నల్లతులసి వీటిని ఆవుమూత్రముతో కలిపి తైలమునుపోసి పక్వము చేసి నస్యమిచ్చిన పూతీనాసలు నశించును. కొడిశెపాలవిత్తులు ఇంగువ మిరియములు లక్క మోచరసము కోష్ఠు పిప్పళ్లు మునగచెక్క వాయువిడంగములు వీటితో నవపీడనము (పట్టు) చేయుట హితకరము. ఈయౌషధములనే ఆవుపంచితముతో నూరి ఆవనూనెతో ఉడుక బెట్టి నస్యవిధిఁ జేసినను పీనస మున్నగు రోగములు నశించును. నాసాపాకరోగములందు పిత్తనాశకమగు చికిత్సను చేయవలయును. రక్తమును వెడలింపవలయును. పాలుగలచెట్టుల బెరడు నీటితో తడుపవలయును. నేతిని పైని రాయవలయును. రక్తపిత్తమును నశింపజేసెడి కషాయములనుగాని నస్యములనుగాని యిచ్చుట నాసాపాకరోగమునందు హితకరము. శొంఠి కోష్ఠు పిప్పళ్లు మామిడిచెక్క ద్రాక్ష వీటితోచేసిన కల్కమునందుకాని కషాయమునందుగాని సిద్ధముచేసిన తైలమును లేక నేతిని నస్యముగా నుపయోగించుటవలన తుమ్ములు మున్నగునవి నిలిచిపోవును. పిత్తజమగు నాసాప్రకోపమునకు పూర్తిగా మధురమును శీతలము నగు చికిత్సను చేయవలయును. నాసానాహరోగమునకు పొగవేయుట యుక్తము. శిరోవస్తిని చేయింపవలయును.

వాతకములగు నాసారోగములకు ఘృతపానాదులు.

శ్లో. వాతికేతు ప్రతిశ్యాయే పిబేత్సర్పి ర్యథాక్రమం, పంచభిర్లవణై స్సిద్ధం ప్రథమేన గణేన చ. 13.
నస్యాదిషు విధిం కృత్స్నమవేక్ష్యే తార్దితేరితం, పిత్తరక్తోత్థయోః పేయం సర్పిర్మధురకై శ్శృతం. 14.
పరీషేకా నృదేహాంశ్చ కుర్యాదపి చ శీతలాన్, కఫజే సర్పిరాస్నిగ్ధం తిలమాషవిపక్వయా. 15.
యవాగ్వా వామయిత్వా వా కఫఘ్నం క్రమమాచరేత్, దార్వీంగుదీనికుంభైశ్చ క్రిమిహృత్యసుర సేనవా. 16.
వర్తయో౭త్ర కృతా యోజ్యా ధూమపానైర్యథావిధి, అథవాసఘృతాన్ సక్తూన్ కృత్వామల్లిక సంపుటే. 17.
నవప్రతిశ్యాయవతాంధూమం వైద్యః ప్రయోజయేత్, యః పిబతి శయనకాలే శయనారూఢం సుశీతలం మహ్యం. 18.
సలిలంపీనసయుక్తః సముచ్యతేతేన రోగేణ, పుటపత్రం జయంపత్రం సింధు తైలసమన్వితం. 19.
ప్రతిశ్యాయేషుసర్వేషు శీలితం పరమౌషధం. సోషణం గుడసంయుక్తం స్నిగ్ధదధ్యమ్లభోజనం. 20.
నవప్రతిశ్యాయహరం విశేషాత్కఫపాచనం, ప్రతిశ్యాయేన వేశ్మస్తోయూష

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 501

శ్చించాదలోద్భవః, తతః పక్వం కఫం జ్ఞాత్వా హరేచ్ఛిరోవిరేచనైః, శిరసోఽభ్యఞ్జనస్వేద నస్యకట్వమ్లభోజనైః. 29. వమనేర్ఘృతపానై శ్చ తాన్యథాస్వముపాచరేత్, భక్షయతి భుక్తమాత్రే సలవణము త్స్విన్న మాషమత్యుష్ణం 23. స జయతి సర్వసముత్థం చిరజాతం చ ప్ర తిశ్యాయమ్, పిప్పల్యా శ్శిగ్రుబీజాని విడంగః మరిచానిచ. 24. అవపీడః ప్రశస్తోఽయం ప్రతిశ్యాయనివారణః సమూత్రపిష్టాశ్చోద్దిష్టాః క్రియాః క్రిమిషుయోజయేత్. 25. నావనార్థం క్రిమిఘ్నాని భేషజాని చ బుద్ధి మాన్, శేషాణాం తు వికారాణాం యథాస్వం స్యాచ్చికీత్సితం. 26.

వాతమువలనఁ బుట్టిన పీనసరోగమునందు వరుసగా పంచలవణములతో సిద్ధము చేసిన ఘృతమును ప్రథమగణోక్తమగు ఘృతమును త్రాగవలయును. రోగిననుసరించి నస్యాదివిధుల చేయవలయును. పిత్తరక్తోత్పన్నమగు నాసారోగమునందు మధురౌషధములచే సిద్ధముచేసిన నేతిని త్రాగవలయును. కఫజమగుదానికి నేతితో స్నేహనముఁజేసి పిదప నువ్వులు మినుములు గంజిచేసి త్రాగించి వాంతిఁ జేయింపవలయును. లేనిచో మానిపసపు గారకాయలు జమాలుగోటా వీటినన్నింటిని రసమునుతీసి వత్తుల నందుతడిపి యథావిధిగా ధూమపానమును చేయింపవలయును. లేనిచో అటుకులను నేతితో తడిపి మల్లికాపుటమునుచేసి పొడలొ పెట్టి కాల్పవలయును. దానిపొగను పీల్చినచో పీనస యుపశమించును. రాత్రి పండుటకు ముంగు వట్టి నేలపై పరుండి చల్లని నీటిని త్రాగినచో పీనసరోగములు నశించును. జాజి ఆకులనూ పుటపాకము చేసి సైంధవలవణమును తైలమును అందుకలిపి నాసికయందుంచవలయును. ఇవియన్నియును పీనసరోగమునకు పరమౌషధములు. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వీటిని బెల్లములోకలిపి తినినను చిక్కనిమజ్జిగను పులియఁబెట్టి త్రాగినను క్రొత్తగా సంకురించిన పీనస నశించిపోగలదు. క్రొత్తగావచ్చిన పీనసకు చింతఆకులను గంజిచేసి త్రాగుట మంచిది. ఇందు ఫలముకలిగినచో మెల్లగా శిరోవిరేకములను చేయవలయును. అభ్యంజనము స్వేదము నస్యము మున్నగువానిని చేయవలయును. ఘృతాదులవలన వమనము హితకరమగును. భుజించిన పిమ్మట పొట్టుతీసినమినపపప్పును ఉప్పును కలిపి వేడిని భక్షించుచుండిన చిరకాలమునుండి యుండినను పీనసరోగము తొలగిపోవును. నాసికనుండి పురుగులు పడుచున్నచో క్రిమినాశకములగు నౌషధములను ఆవుపంచితముతో కలిపి నూరి నస్యవిధిని చేయవలయును. తక్కినవాని ఆయైదోషముల ననుసరించి చికిత్సను చేయవలయును.

502 చక్రదత్త—౫౭. నాసారోగాధికారము.

---

గ్నేరుతైలము.

శ్లో. రక్తకరవీరపుష్పం జాత్యశనకమల్లికాయాశ్చ, ఏతైస్సమం తు తైలం నాసార్శోనాశనం శ్రేష్ఠమ్. 27.

ఎఱ్ఱగన్నేరు అశనపుష్పము జాజిపువ్వు మల్లియ వీటినిదెచ్చి తైలముచేర్చి పక్వముచేసి ఆతైలమును నస్యమునుగా నుపయోగించినచో నాసారోగములును మూలరోగములును ఉపశమిల్లును.

---

శిఖరితైలము.

శ్లో. గృహధూమకణాదారుక్షారనక్తాహ్వసైంధవైః, సిద్ధం శిఖరిబీజైశ్చ తైలం నాసార్శసాం హితం. 28

బూజు పిప్పళ్లు పసపు యవక్షారము కానుగుచెక్క సైంధవలవణము నెమలియడుగువిత్తులు వీటితో సిద్ధముచేసిన తైలము నాసికారోగములను పోగొట్టును.

---

చిత్రక తైలము.

శ్లో. చిత్రక చవికాద్విప్య కనిదిగ్ధికా కరంజబీజలవణారైః, గోమూత్రయుక్తం సిద్ధం తైలం నాసార్శసాంవిహితం. 29.

చిత్రమూలము చవ్యము ఓమము వాకుడు నెమలియడుగువిత్తులు జిల్లేడు ఆవు మూత్రము వీటితో తైలమును సిద్ధముచేసి నస్యమునుగానిచ్చిన నాసారోగములు మూలరోగములును నశించును.

---

చిత్రకరసాయనము.

శ్లో. చిత్రకస్యామలక్యాశ్చ గుడూచ్యా దశమూలజం, శతం శతం రసం దత్త్వా పథ్యాచూర్ణాఢకం గుడాత్. 30.
శతం పచేద్ధ నీభూతే తైలం ద్వాదశకంక్షి పేత్, వ్యోషత్రిజాతయోః క్షారాతృలార్ధ ముపరే ౬హని. 31.
ప్రస్థార్థం మధునోదత్వా యథాగ్న్యద్యాదతంద్రితః, వృద్ధో ౬ ప్యే తైః క్షయంకాసంపీన సం దు స్తరం క్రిమీన్. 32.
గుల్మోదావర్త దుర్నామశ్వాసాంశ్శం తిరసాయనమ్.

చిత్రమూలము ఉసిరిక తిప్పతీగె దశమూలములు వీటిని 100 పలముల చొప్పున వేర్వేరుగా రసమునుతీసి అందొకఆఢకనూత్రమును కరక్కాయలను చూర్ణముచేసివైచి పక్వముచేసి ఉడికి గట్టిపడునప్పుడు 12 పలముల బెల్లమును కలపవలయును. రెండవదినము...

503

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము.

దానిలోశొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లును ముత్తైదుగులగుక్షారములును అర్ధ పలముచొప్పున వైచి 8 పలముల తేనెనుపోసి సిద్ధముచేయవలయును. పిమ్మట నీ రసాయనమును జఠరాగ్నిననుసరించి భక్షించిన జఠరాగ్ని యుద్దీపించును. క్షయ దగ్గు ప్లీహ సజంతువాతములు గుల్మము ఉదావర్తము మున్నగు రోగము లన్నియు తొలగి పోవును. ఇయ్యది చిత్రకహరీతకీరసాయన మని చెప్పఁబడును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు నాసారోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

---

५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

नेत्ररोगमुलकु सामान्यमुलगु औषधमुलु.

श्लो. लङ्घनालेपनस्वेदापिरेचनशिराव्यधाः, उपाचरे दभिष्यन्दानञ्जनान् श्च्योतनादिभिः ॥ १ ॥

श्रीवासातिविषालोध्रैः चूर्णितैरल्पसैन्धवैः, अव्यक्तैश्चाक्षिगतैः कार्यं प्रोतस्थेरुण्डनं बहिः ॥ २ ॥

अतीतुक्षीहरा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः, पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ ३ ॥

स्वेदः प्रलेप स्सिक्तान्नं सेको दिनचतुष्टयात्, लङ्घनं चाक्षीरोगाणामामानां पाचनानि षट् ॥ ४ ॥

अञ्जनं पूरणं क्वाथपानमामेन शस्यते, धात्रीफलनिर्यासो नवदृक्कोपं निहन्ति पूरणतः ॥ ५ ॥

सक्षौद्रसैन्धवोवा शिग्रुद्भव पत्ररससेकः, दार्वीरसाञ्जनग वापि स्तन्ययुक्तं प्रपूरणम् ॥ ६ ॥

निहन्ति शीघ्रं दाहाश्रुवेदनास्यन्दसम्भवाः, करवीरतरुणकिसलयच्छेदोद्भव बहुलसलिलसम्पूर्णम् ॥ ७ ॥

नयनयुगं भवति दृढं सहसैव तत्क्षणात्कुपितं, शिखरीमूलं ताम्रकभाजने स्तोक सैन्धवोन्मिश्रं ॥ ८ ॥

मस्तु निघृष्टं भृङ्गाध्रन्ति नवं लोचनोत्कोपं, सैन्धवदारुहरिद्रागैरिकपथ्यारसाञ्जनैः पिष्टैः ॥ ९ ॥

दत्तोबहिः प्रलेपः भवत्यशेषाक्षिरोगहारः, रथाक्षारवकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः, कार्योहारीतकीद्वन्द्वं घृतभृष्टोबिडालकः ॥ १० ॥

शालाक्यज्ञैर्बहिर्लेपो बिडालक उदाहृतः, गिरिमृच्छं

504 చక్రదత్త—౫౬. నేత్రరోగాధికారము.

దన నాగరం ఘటికాంశ్చ యోజితో బహిర్లేపః 11. కురుతే పచయాం మిక్రో లోచన మగదం నసందేహః, భూమ్యామలకీఘృష్టా ససైంధవ గృహ వారియోజితా తామ్రే, యాతాఘనత్వ మక్ష్యోర్జయతి బహిర్లేపతః పీడామ్. 12.

నేత్రాభిష్యందములందు (ఎఱ్ఱవడుట పుసికట్టుట మసకకలుగుట మొ॥) కాటుక వేయుట ఆశ్చ్యోతనము అనగా కలికము మున్నగునానిని వేయుటను చేయవలయును. స రలవృక్షపు బేణును అతివాసలొద్దుగ వీటిని చూర్ణము చేసి కొంచెము సైంధవలవణమును కలిపి అస్వస్థముగా నుండిన కంటిజబ్బులకు వేయవలయును. కంటిలోను కనుగుడ్డులో ను పుట్టెడి ప్రతిశ్యాయము వ్రణములు జ్వరముల మున్నగు నీ యైదురోగములును లం ఘనమును చేయించుటచేత నయిదురాత్రులలో నెమ్మదించును. స్వేదము పట్టువేయుట చేదుపదార్థములతినుట సేకము నాలుగురోజులు లంఘనము ననునీయారును అమములగు నక్షీరోగాములను పక్వముచేయును. అపక్వనేత్రరోగమునకు కాటుకలు కలికములు క షాయపానములు చేయింపరాదు. ఉసిరికపండులోని జిగట కంటిలొ బెట్టిన నూత్నము లగు నక్షీరోగాములు నశించును. మునగాకురసములో సైంధవలవణము తేనెను కలిపి కన్నులకు సేచనముచేయుట శ్రేష్ఠము. లేనిచో మ్రానిపసపు రసాంజనము వీటిని చన్ను పాలతో నూరి కలికము గానైనను వేసికొనవలయును. దీన నతిశీఘ్రముగా నేత్రపీడలు తొలగి పోవును. కన్నులు పోటులెత్తునప్పుడు తొలుతనే గన్నేరు ఇగుళ్ళ గిల్లి అందుండి చెమర్చునీటిని కంటియందుంచికొనవలయును. నెమలియడుగు వేరును రాగిపాత్ర పైనూరి అందుకొంచెమంత సైంధవలవణమును కలిపి పిమ్మట మజ్జిగతో నూరి పట్టువేసిననే నేత్ర రోగములన్నియును నశించును. సైంధవలవణము మ్రానిపసపు గైరికము కరక్కాయ రసాంజనము వీటిని కన్నులకుపైన పట్టును వేసినయెడల నేత్రరోగములు సంపూర్ణ ముగా నశించును. లోధ్ర నేతితో వేయించిన కరక్కాయ వీటిని నూరి కంటికిపైని కడ్డితో రాచినయెడల నేత్రములు నిర్మలములగును. కొండముట్టి చందనము వస వీటిని నూరి కన్నులకు వెలుపట పట్టువేసిన నక్షీరోగములు నశించును. నేలయుసిరిక సైంధవ లవణము వీటిని తామ్రపాత్రముపై గట్టిపడునంతకునూరి కన్నులకు వెలుపల పట్టువైచిన నక్షీరోగములు హరించును.

—: నేత్రాభిష్యందమునకు సేకాదులు. :—

శ్లో. ఆశ్చ్యోతనం మారుతజే క్వాథో బిల్వాదిభిఃకృతం, కోష్ణ స్సైరండబృహతీతార్యారిమధుశిగ్రుభిః. 13. ఏరండపల్ల వేన్మూలేత్వ

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 505

చిఞ్చాజం పయఃశ్శృతం, కంటకార్యాశ్చ మూలేషు సుఖోష్ణం సేచనేహితం. 14. సంపక్వేఽక్షిగదే కార్యం చాఞ్జనాదికమిష్యతే, ప్రశస్తవర్త్మతాచాక్ష్ణోః సంరంభాశ్రుప్రశాంతతా. 15. మందవేదనతా కండూః పక్వాక్షిగదలక్షణం, అంజనాదివిధిశ్చాగ్రే నిఖిలేనాభిధాస్యతే. 16. బృహత్యేరండమూలత్వక్ శిగ్రోర్మూలం ససైంధవం, అజాక్షీరేణ పిష్టంస్యాద్వర్తిర్వాతాక్షిరోగనుత్. 17. హరిద్రే మధుకం పథ్యా దేవదారు చ పేషయేత్, అజేన పయసా శ్లేష్మాభిష్యందేత దంజనం. 18. గైరికం సైంధవం కృష్ణాం నాగరం చ యథోత్తరం, పిష్టద్విరంశతోఽద్భిర్భావ్యా గుళికాంజనమిష్యతే. 19. ప్రపౌండరీకయష్ట్యాహ్వనిశామలకపద్మకైః, శీతైర్మధుసితాయుక్తైః సేకః పిత్తాక్షిరోగనుత్. 20. ప్రాతరాశ్చ్యోతనం పథ్యం శోధమూలాక్షిరోగినాం.

వాతోత్పన్నమగు నేత్రాభిష్యందమునకు బిల్వాద్యౌషధులకషాయమును వెచ్చవెచ్చగా కాచవలయును. ఆముదపుఆకులు వాకుడు యష్టిమధుకము మునగచెక్క వీటికషాయముతో కన్నులను తడుపుచుండవలయును. ఆముదపువ్రేళ్లయందుగాని ఆకులయందుగాని పట్టయందుగాని పాలనుకాచి ఆపాలతో కన్నులను తడుపుచుండవలయును. లేనిచో వాకుడువ్రేళ్లలో పాలను పోసి కాచి కన్నులను నీటితో తడుపుచుండవలయును. కన్నులు పోటు లెత్తుచున్నచో అంజనము వేయుటయే యుత్తమము. కన్నులు చక్కగానగుపడుట కంటినీరు అతివేగముగా వచ్చుట స్వల్పముగా వేదన కలిగియుండుట ఇయ్యవి పక్వమగు నక్షిరోగములకు లక్షణములు. పెద్దవాకుడుచెక్క వ్రేళ్లున్ను మునగ వ్రేళ్లున్ను సైంధవలవణమున్ను మేకపాలలో నూరి వర్తిచేసి కన్నులలో పెట్టుకొనిన నేత్రరోగములు నశించును. పసుపు మ్రానిపసుపు యష్టిమధుకము కరక్కాయలు దేవదారువు వీటిని మేకపాలతోనూరి కంటిలో వేసికొనిన నభిష్యందరోగములు నశించును. గైరికము సైంధవలవణము పిప్పళ్లు శొంతి వీటిని ఉత్తరోత్తరము నధికముగా తీసికొని నీటితో నూరి యుండలు గాగట్టి కాటుకగా వేసికొనవలయును. కమలములు ముల్లంగి పసుపు మ్రానిపసుపు ఉసిరిక పద్మాక్షము వీటినినూరి తేనె చక్కెరల నిందు కలిపి పిత్తదూనములగు నేత్రములకు పట్టువేయవలయును. ద్రాక్ష ముల్లంగి మంజిష్ఠము జీవనీయగణపుటౌషధములు వీటిని పాలలో కషాయముగాగాచి ప్రొద్దుటి పూటల కన్నులలో వేసికొనుచున్న నేత్రశూలలు మున్నగునవి తొలగి చనును.

64

506 चक्रदत्त—५६. नेत्ररोगाधिकारमु.

❧ निम्बपत्रकल्कादुलु. ❧

श्लो. निम्बस्य पत्रैः परिलिप्य लोध्रं स्वेदाग्निना चूर्णमथापि कल्कं, आश्च्योतनं मानुषदुग्धयुक्तं पित्तास्रवातापहमुग्र्यमुक्तं. २१. कफजे लङ्घनं स्वेदः नस्यं तिक्तान्नभोजनं, तीक्ष्णैः प्रधमनं कुर्यात्तीक्ष्णैश्चैवोपनाहनं. २२. फणिज्जकास्फोटकपीतबिल्वधत्तूरपीलूसुरसार्जभङ्गैः, स्वेदं विदध्यादथवा प्रलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरदारुकुष्ठैः. २३. शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डः सुखोष्णः स्वल्पसैन्धवैः, धार्यश्चक्षुषि संलेपात् शोधकण्डूरुजावहः. २४. वल्कलं पारिजातस्य तैलकाञ्जिकसैन्धवं, कफोद्भूताक्षिशूलघ्नं तगुघ्नं कुलिशं तथा. २५. ससैन्धवं लोध्रमथाज्यभृष्टं सौवीरपिष्टं सितवस्त्रबन्धं, आश्च्योतनं तन्नयनस्य कुर्यात्कण्डूं च दाहं च रुजां च हन्यात्. २६.

लोद्दगपुष्पमुनु वेपाकुलतो पोदिवि काचि चूर्णमुचेसि कानि कल्कमुनु चेसि कानि चनुपालतो रंगरिंचि कन्नुललो पॆट्टिनचो पित्तरक्तवातमुलवलन पुट्टिन नेत्ररोगमुलु हरिंचुनु. कफोत्पन्नमुलगु नेत्ररोगमुलकु स्वेदमु नस्यविधि तिक्तान्नभक्षणमु तीक्ष्णमुलगु नौषधमुलचेत काचुट पिंडिकट्टुलनु कट्टुटमुन्नगुवानिनि चेयवलयुनु. फणिज्जकमु श्वेतगोकर्णि मारेडुपंडु गोगु तुलसि वीटिकल्कमुनु कंटिलो वैचि स्वेदक्रिय्नु चेयवलयुनु. लेनिचो कुरुवेरु शोंठि देवदारुचेक्क कोष्ठु वीटितो चेमट पट्टिंचुट गानि हितकरमु अगुनु. शोंठि निम्बपत्रमुलनु पिडुचगा चेसि कोंचेमु वॆच्चजेसि सैन्धवलवणमुनु कलिपि नेत्रमुलकु पट्टुनु वेयुट मंचिदि. निम्बवृक्षपु बॆरडु गंजि सैन्धवलवणमु वीटिकल्कमुनु लेपनमुचेसिननु कफोत्पन्नमुलगु नेत्रशूललु हरिंचुनु. लोद्दुगनु नेतिलो नुंची सैन्धवलवणमुनु कलिपि गंजिलो नूरी तॆल्लनि वस्त्रमुनंदु कट्टि केंटिपैनि पॆट्टिकोनिनयॆडल दुरद मंट बाधयुनु तॊलगिपोवुनु.

❧ वाताधिक्यमुनंदु भिन्नमुलगु नुपायमुलु. ❧

श्लो. स्निग्धैरुष्णैश्च वातोत्थः पित्तजो मृदुशीतलैः, तीक्ष्णरूक्षोष्णविशदैः प्रशाम्यति कफात्मकः. ३२. तीक्ष्णोष्णमृदुशीता...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 507

---

संस्कृतश्लोकाः

...नां व्यत्यासात्सान्निपातिकाः ।
तिरीटत्रिफलायष्टीशर्कराभद्रमुस्तकाः ॥ ३३ ॥

पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः ।
कशेरुमधुकानां च चूर्णं मम्बरसंयुतम् ॥ ३४ ॥

न्यस्तमप्स्वन्तरीक्ष्यासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ।
दर्वीपटोलमधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम् ॥ ३५ ॥

प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे ।
विपाच्य पादशेषं तु तत्पुनः कुडवं पचेत् ॥ ३६ ॥

शीतभूते तत्र मधु दद्यात्पादांशिकं ततः ।
रसक्रियेषा दाहाश्रुरोगरक्तरुजापहा ॥ ३७ ॥

तिक्तस्य सर्पिषः पानं बहुशश्च विरेचनम् ।
अक्ष्णोरपि समन्ताच्च पातनं तु जलौकसः ॥ ३८ ॥

पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ।
शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे ॥ ३९ ॥

घृतेन धूपितो हन्ति शोफघुर्घ्राक्षिवेदनाः ।
पिष्टैर्निम्बस्य पत्रैरतिविमलतरैर्जातिसिन्धूत्थमिश्रा
अन्तर्गर्भं दधाना पटुतरगुटिका पिष्टलोध्रेण भृष्टा ।
तूलैः सौवीरसान्द्रैरतिशयमृदुभिर्वेष्टिता सा समन्ता-
च्चक्षुःकोपप्रशान्तिं चिरमुपरि दृशोर्भ्राम्यमाणा करोति ॥ ४१ ॥

---

ఆంధ్రతాత్పర్యము

వాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములను స్నిగ్ధములు నుష్ణములగు నౌషధములచేత బాగుచేయవలయును. కఫోత్పన్నములగు రోగములు తీక్ష్ణములు రూక్షములు నగు నౌషధులచేత శాంతిని పొందింపవలయును. సన్నిపాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములయందు తీక్ష్ణములు నుష్ణములును కోమలములునగు చికిత్సను చేయవలయును. లోధ్ర త్రిఫలములు మధుకము కండచక్కెర భద్రముస్తెలు వీటిని నూరి చల్లని నీటిలో కలిపి సేకముచేసిన రక్తాభిష్యందములు తొలగును. కశేరువు మధుకము వీటిచూర్ణమును వస్త్రమునందుంచి పొట్లమునుకట్టి నీటిలోనుంచి కంటిలో పిండుట మంచిది. మ్రానిపసపు పటోలము మధుకము నింబము పద్మాక్షము కమలము నల్లకల్వలు వీటిని నాలుగురెట్ల నీటిలో పక్వము చేసి నాలవపాలు బాకీయండగా దింపి చల్లార్చి యొకపలము తేనెను కలపవలయును.

ఇయ్యది రసక్రియ యనబడును. దాహము అశ్రురోగము రక్తరోగము వీటిని పోగొట్టును. కటుతైలమును త్రాగి విరేచనమునకు తీసికొనుట హితకరము. లేనిచో కన్నులకు నలుప్రక్కలను జలగలను పట్టించుట మంచిది. పిత్తాభిష్యందమును పోగొట్టు విధి చెప్పబడినది. మునగాకురసమును రాగిసంపుటములో నూరి నేతితో ధూపనచేసిన శోధ...

508 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

मुन्नगुनविनशिंचुनु. जावित्री सैन्धवलवणमुलनु नूरी मात्रलఁगट्टी वाटिपैनि मेत्तनि निम्बपत्रमुलनु नूरी पूसि लोध्रनु पूसि मळल दूदिनि गंजितो तडिपि दानिपैनि चुट्टी कंटिपैभागमुनन्दु कट्टिन अक्षिप्रकोपमु लुपशांतिंचुनु.

— ం बिल्वांजनमु. ం —

श्लो. बिल्वपत्ररसः पूतः सैन्धवाज्येन चान्वितः, शुल्बे वराटिकाघृष्टो धूपितो गोमयाग्निना. 42. पयसा ऽलोडितश्चाक्ष्णोः पूरणा च्छोथशूलनुत्, अभिष्यन्देऽधिमन्थे च स्रावे रक्ते च शस्यते. 43. सलवणकटुतैलं कांजिकं कांस्यपात्रे घनि त मुपलघृष्टं धूपितं गोमयाग्नौ, सपवनकफकोपं छागदुग्धा वसिक्तं जयति नयनशूलं स्रावशोषं सरागं. 44. तरुण्सविद्धाम लकरसः सर्वार्तिरोगनुत्, पुराणं सर्वथा सर्पिः सर्वनेत्रामया पहं. 45. अयमेव विधि स्सर्वो मन्थादि ष्वाप शस्यते, अशान्ते सर्वथा मन्थे भ्रुवो रुपार दाहयेत् . 46. जलौकः पातनं श स्तं नेत्रपाके विरेचनं, शिराव्यधं वा कुर्वीत सेकालेपा श्च शु क्रवत् . 47.

बिल्वफलपुरसमुलो सैन्धवलवणमु नेतिनि कलिपि रागिपात्रलो गव्वल तोनूरि गोमयाग्नि चेत धूपितमुఁ जेसि पालयन्दु कलिपि नेत्रमुललो वेसिको निन नेत्रशूललु तोलगुनु. इय्यदि अभिष्यन्दमु अधिमन्यु रक्तस्रावमु वीनि यन्दु श्रेष्ठमु. उप्पु आवनूने गंजि वीटिनि कांस्यपात्रलो वैचि गट्टिपडु नन्तवఱकुनु ఱातितो ఱుఁचि गोमयाग्नियन्दु धूपितमुఁजेसि मेकपालतो तडि पि कन्नुलकु वैचिन वातकफमुलप्रकोपमुवलन नुत्पन्नमुलयिन नेत्ररोगमुलु शूललु स्रावमुलु वापु गज्जि इवि यन्नियुनु तोलगिपोवुनु. वृक्षमुनुण्डि अप्पुडु कोसिन उसिरिकरसमुनु कंटिलो पिण्डिनचो सम्पूर्णरोगमुलु नशिंचुनु. प्रात नेयि अग्निविधमुलगु नेत्ररोगमुलनु पोगोट्टुनु. ईविधिये नेत्रपु टधिमन्थ्रोगमुनकुनु चेप्पఁबडिनदि. अधिमन्थ्रोगमु शांतिंपनिचो कनुबोम्मल पैभागमुनु काल्पवलयुनु. नेत्रपाकक्रोगमुनन्दु जलगनु पट्टिंचुटयुनु प्रवृत्तिकिच्चुटयुनु हितकरमुलु. लेनिचो नाडीच्छेदमुఁ जेयवलेनु. शुक्ररोगमु लकु वले सेकमु: लेपन चेयवलेनु.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 509

షడంగగుగ్గిలు.

శ్లో. విభీతక శివా ధాత్రీ పటోలారిష్ట వాసకైః, క్వాథో గుగ్గులునా పేయః శోధశూలాక్షిపాకహా. 48. పీలుం చ సవ్రణం శుక్రం రాగాదీం శ్చాపి నాశయేత్, ఏతై శ్చాపి ఘృతం పక్వం రోగాం స్తాం శ్చ వ్యపోహతి. 49.

తాడి యుసిరిక కరక పటోలములు నింబము అడ్డసరము వీటిని కషాయమును బెట్టి గుగ్గిలమును కలిపి త్రాగిన నేత్రపునొప్పులు శూలపాకములు వ్రణములు గల పీలువు కుజ్జి మున్నగురోగములను పోగొట్టును.

---

వాసకాద్యౌషధము.

శ్లో. ఆతురూషాభయానింబధాత్రీముస్తాక్షకోలకైః, రక్తస్రావం కఫం హంతి చక్షుష్యం వాసకాదికం. 50.

అడ్డసరము కరక్కాయలు వేప యుసిరికలు తుంగముస్తె తాడికాయలు వీటి కషాయము మున్నగువానివలన నేత్రసంబంధములగు రక్తస్రావాదులు అన్నియును దూరములగును.

---

బృహద్వాసాదిక్వాథము.

శ్లో. వాసాఘనం నింబపటోలపత్రం తిక్తామృతాచందన వత్సకత్వక్, కళింగదార్వీ దహనం చ శుంఠీ భూనింబధాత్య్రా విభయావిభీతం. 51. శ్యామాయవక్వాథమథాష్టభాగం పిబే ద్దిమంః పూర్వదినే కషాయం, తైమిర్యగండూ పటలార్బుదం చ శుక్రం నిహన్యా ద్వ్రణమవ్రణం చ. 52. పీలుం చ కాచం చ మహోరజ శ్చ నక్తాంధ్యరాగం శ్వయథుం సశూలం, నిహంతి సర్వా న్నయనామయాం శ్చ వాసాది రేవ ప్రథితప్రభావః. 53.

అడ్డసరము తుంగముస్తెలు నింబము పటోలపత్రములు కటుకరోహిణి తిప్పతీగె చందనము కొష్టు కొడిసెపాలవిత్తులు మ్రానిపసపు చిత్రమూలము శొంఠి నేలవేము ఉసిరిక కరక్కాయలు తాడి పిప్పళ్లు వీటి నెనిమిదిరెట్ల నీటిలొ కషాయమును కాచి త్రాగిన తిమిరము భూజ దురద పటలములు అర్బుదములు మున్నగు నేత్రరోగములు నశించును. మరియును కాచరోగము శోధశూలలును ఇంక నితరరోగములును నశించును.

510 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

❧ पथ्यादि क्वाथ्यमुलु ❧

श्लो. पथ्यास्तिस्रो विभीतक्यः षड् धात्र्यो द्वादशैव तु, प्रस्थार्थे सलिले क्वाथमष्टभागावशेषितं. 54. पीत्वाऽभिष्यन्दमास्रावं रागञ्च तिमिरं जयेत्, संरम्भरागशूलाश्रुनाशनं. दृष्टिप्रसादनं, नेत्रे त्वभिहते कुर्याच्छीतमाश्च्योतनादिकं. 55. दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः, स्वेदाग्निधूमभय शोक रुजाभितापै रभ्याहतामपि तथैव भिषक्चिकित्सेत्. 56. आगन्तुदोषं प्रसमीक्ष्य कार्यं वक्त्रोष्मणा स्वेदितमादितस्तु, आश्च्योतनं स्त्रीपयसा च सद्यो यच्चापि पित्तक्षतजापहं स्यात्. 57. सूर्योपरागानलविद्युदादिविलोकनेनोपहतेक्षणस्य, सन्तर्पणं स्निग्धहिमादिकार्यं सायं निषेव्यास्त्रिफलाप्रयोगाः. 58. निशाब्दत्रिफलादार्वी सिता मधुक संयुतं, अभिघाताक्षिशूलघ्नं नारीक्षीरेण पूरणं. 59. इत्कटाम्‍कुरजस्तद्वत्स्वरसो नेत्रपूरणं, आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च. 60. जीवकर्षभकौ चापि पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्, सर्वनेत्राभिघातेषु सर्पिरेतत्प्रशस्यते. 61.

मूडु करक्कायलु ताडि आरु उसिरिक पंण्ड्रेंडु वीटिनि 8 पलमुल नीटिलो कषायमुचेसि एनिमिदवपालु मिगिलियुंडगा दिंपि त्रागिन नेत्राभिष्यंदमुलु स्रावमुलु रागमु तिम्मि Keep/रुలు अय्यवि नशिंचुनु. दृष्टि निर्मलमगुनु. कनुपोटुलु कुदुरुनु. शीतलाषधलगसमुनु पिंडुट मंचिदि. स्निग्धमुलुनु शीतलतुलुनु मधुरमुलनगु प्रयोगमुलनु चेसि दृष्टिनि स्वच्छमुचेयवलयुनु. स्वेदमु निप्पुपोग भयमु शोकमु बाध अभितापमु मुन्नगुवानिवलन दूषितमैन दानिकिఁगूड नीचिकित्सने चेयवलयुनु. आगंतूकदोषमुलनु चक्कఁगा कनिपेट्टि तोलुतने नोटिलो आविरिनि पट्टवलयुनु. चनुबालतो तडुपूटनुगानि पित्तक्षतमुलनु हरिंचु औषधमुलनुगानि चेयनलयुनु. सूर्यूनि ग्रहणमुनु मंटनु मेरुपुनु चूचुटचेत दृष्टि हतमय्येनेनि स्निग्धमुलुनु शीतलतुलु नगुनौषधमुलचेत तडुपवलयुनु. सायंकालमुलयंदु त्रिफलमुलकषायमुतो कडुगुट मंचिदि.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 511

పసపు తుంగముస్తెలు త్రిఫలములు మ్రానిపసపు చక్కెర మధుకము వీటిని చనుబాలతో నూరి కంటిలో వేసికొనిన కంటికి దెబ్బ తగులుటవలనఁ గలుగుశూల లన్నియును తొలగును. లేనిచో మేకయొక్క నేతిని పాలను మధుకము కమలములు జీవకము వృషభమనుగంధద్రవ్యము వీటిని నూరి నేతిని పక్వము చేసి నేత్రములకు ప్రయోగించినచో, సమస్తములగు నేత్రాభిఘాతములును తొలగును.

---

❖ సైంధవాది ప్రయోగములు ❖

శ్లోకములు (సంస్కృత మూలము):

सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गीरसो घृतम् ।
स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् ॥ ६२ ॥

वाताभिष्यन्दवच्चान्यद्वाते मारुतपर्यये ।
पूर्वभुक्तं हितం सर्पिः क्षीरं चाप्यथ भोजने ॥ ६३ ॥

वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि ।
सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चापि पिबेद् घृतम् ॥ ६४ ॥

अभिष्यन्दमधिमन्थं रक्तोत्थमथ वार्जुनम् ।
शिरोत्पातं शिराहर्षमन्यांश्चाक्षिभवान् गदान् ॥ ६५ ॥

स्निग्धस्याज्येन काम्भेण शिराव्यधैः शमं नयेत् ।
आम्लाध्युषितशान्त्यर्थं कुर्याल्लेपान् सुशीतलान् ॥ ६६ ॥

त्रैङ्गुदं त्रैफलं सर्पिर्जीर्णं वा केवलं हितम् ।
शिराव्यधं विना कार्याः पित्तस्यन्दाहरो विधिः ॥ ६७ ॥

सर्पिः क्षौद्राञ्जनं च स्याच्छिरोत्पातस्य भेषजम् ।
तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यपिष्टं च पूजितम् ॥ ६८ ॥

शिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात्फाणितं मधुसंयुतम् ।
मधुना तार्क्ष्यशैलं वा कासीसं वा समाक्षिकम् ॥ ६९ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము:

సైంధవలవణము మ్రానిపసపు శొంఠి మాచిరసము నేయి వీటిని చనుబాలతోను నీటితోను నూరి శుష్కపాక నేత్రములకు వేయుట హితకరము. వాయుజములగు నభిష్యందరోగములయందును ఇతరరోగములయందును మొదట ఘృతమును తినిపించి పిమ్మట పాలను ద్రాగించుట హితము. బదనిక వెలగ బృహత్పంచమూలములు బిల్వపత్రము వీటితో వేరువేరుగా సిద్ధముచేయబడిన పాలతో కూడిన నేతిని త్రాగుట మంచిది. అభిష్యందము అధిమంథము నేత్రార్జునము శిరోత్పాతము శిరోహర్షము ఈరోగములు ఇతర నేత్ర రోగములను స్నిగ్ధము చేయించి నాడులను ఛేదించి పోగొట్టవలయును. ఆమ్లాధ్యుషితరోగమును పోగొట్టుటకై శీతలలేపములను చేయవ...

514 చక్రదత్త — ౫౮. నేత్రరోగాధికారము.

శస్త్య సైంధవం. 86. మధునాంజనయోగా స్స్యుశ్చత్వారః శుక్రశా-
న్తయే, వటక్షీరేణ సంయుక్తం శ్లక్ష్ణం కర్పూరజం రజః. 87. క్షిప్ర-
మంజనతో హన్తి శుక్రం చాపి ఘనోన్నతం, త్రిఫలామజ్జమంగల్యామ-
ధుకం రక్తచందనం. 88. పూరణం మధుసంయుక్తం క్షతశుక్రజకాస్త్ర-
జిత్, తాలస్య నారికేరళస్య తథై వారుష్కరస్య చ. 89. కరీరస్య చ
వంశానాం కృత్వా క్షారం పరిశ్రుతం, కరభాస్థికృతం చూర్ణం క్షారే-
ణ పరిభావితం. 90. సప్తకృత్వో౭ష్టకృత్వో వా శ్లక్ష్ణం చూర్ణం తు కా-
రయేత్, ఏతచ్ఛుక్లేష్వసాధ్యేషు కృష్ణీకరణ ముత్తమం. 91. యా-
ని శుక్రాణి సాధ్యాని తేషాం పరమ మంజనమ్.

ఏనుగు పంది ఒంటె ఆవు గుఱ్ఱము మేక గాడిద వీటిదంతములలో నాలవపాలు శంఖము ముత్తెములు సముద్రఫేనము మిరియములు వేసి వర్తిని చేయవలయును. ఇయ్యది క్షతశుక్రముల నశింపఁజేయును. శంఖము నాలుగు భాగములు మణిశిల అందర్ధభాగము దానిలో నర్ధభాగము మిరియములు మిరియములలో నర్ధభాగము సైంధవలవణము వీటిని చూర్ణముచేసి నేత్రములందు వైచిన శుక్రములునశించును. పిచ్చటరోగమునందు దీనినే తేనెలో కలిపి వేయవలయును. అర్బుదరోగమునందు మజ్జిగతేటతో నూరివేయుట మంచిది. విషబొద్ది మధుకము సత్తుతాడివిత్తులు సైంధవలవణము ఈనాల్గింటిని వేరువేరుగా తేనెలో కలిపి కన్నులలో వేసికొనిన పూవులు పూచుట నశించును. కర్పూరమును మఱ్ఱిపాలతోనూరి కాటుక వేసికొనినచో మిక్కిలి పెఱిగిన పూవునైనను పోగొట్టును. త్రిఫలములు కమలములు గోరోచనము మధుకము రక్తచందనము వీటిని తేనెలో కలిపి కన్నులలో వేసికొనినను దెబ్బవలనఁ గలిగిన శుక్రములు అంక్షువులు నశించును. తాళవృక్షము నారికేలము జీడివిత్తులు అడ్డసరమువీటిని క్షారమునందు ఒంటె ఎముకల చూర్ణమును భావనచేసి పిమ్మట వేడెనిమిది మాఱులు భావనచేసి ఈచూర్ణము నుపయోగింప వలయును. అసాధ్యములగు శుక్రములునశించును. సాధ్యము లగువానికి నుత్తమమగు అంజన మనఁదగును.

•— పటోలాద్యఘృతము •—

శ్లో. పటోలం కటుకాం దార్వీం నింబం వాసాం ఫలత్రికాం. 92.
దురాలభాం పర్పటకం త్రాయంతీం చ పలోన్మితాం, ప్రస్థమామలకా-
నాంచ క్వాథయే ద్దుల్బణే౭ంభసి. 93. పాదశేషే రసే తస్మి నృృతప్రస్థం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 515

विपाचयेत्, कल्कैर्द्धात्रीनिम्बकुटज मुस्तायष्ट्याह्वचन्दनैः. 94.
सपिप्पलीकै स्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्र रोहितं, घ्राणकर्णाक्षि नर्त्
त्वङ्मुख रोगव्रणापहं. 95. कामला ज्वरवीसर्ष, गंडमाला
हारं परं.

చేదుపొట్ల కటుకరోహిణి మ్రానిపసపు నింబము అడ్డసరము త్రిఫలములు దూలగొండి పిత్తపాపడ లజ్జావంతి వీటిని తొలినాల్గింటిని మూడుపలములు చొ॥ చివరివానిని ఒక్కొక్క పలము చొప్పునను తీసికొని 16 పలముల ఆమలకములను ఒకద్రోణపు నీటిలో కషాయముఁగాచి ఔషధులనందు పక్వముచేసి నాల్గవపాలు మిగిలియుండగా దింపి 16 పలముల నేతిని పక్వము చేయవలయును. నేలవేము కోష్టు తుంగముస్తెలు మధుకము చందనము పిప్పళ్లు వీటిని కల్కముచేసి పైదానిలో కలిపి సేవించినచో, శుక్రములు నశించును. ముక్కు చెవి కన్ను ఒడలు ముఖము వీట్లయందుగల వ్రణములను పోగొట్టును. కామెలలు జ్వరము మున్నగువానిఁ బోగొట్టును.

---

కృష్ణ్యాద్యతైలము.

श्लो.
कृष्णाविडङ्ग मधुयष्टिकसिन्धुजन्म विश्वौषधैः पयसि
सिद्ध मिदं छगल्याः, तैलं नृणां तिमिरशुक्र शिरोऽक्षिशूल पाका
त्ययं जयति नस्यविधौ प्रयुक्तं. 97.
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकं, व्रणं गोमयचूर्णेन पूरये
त्सर्पिषा सह. 98.
सैन्धवं वाजिपादं च गोरोचनसमन्वितं,
शेलुत्वग्रससंयुक्तं पूरणं चाजकापहं. 99.

పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు మధుకము సైంధవలవణము శొంఠి వీటికల్కము పాలలొపక్వముచేసి అందు తైలమును పక్వముచేయవలయును. దీనిని నస్యముగా నుపయోగించినచో తిమిరము శుక్రము మున్నగునవినశించును. నేత్రజములగు అజగల్లి కాదులను సూదితో కుట్టి చెడునీటిని వెడలించి పేడచూర్ణము నాగాయమునందు పోయవలయును. సైంధవలవణము గోకర్ణి గోరోచనము వీటిని పూరించిన అజకారోగములు హరించును.

---

శశకాది ఘృతము.

श्लो.
शशकस्य शिरःकल्के शेषाङ्गक्वाथिते जले, घृतस्य कुड
वं पक्वं पूरणं चाजकापहं. 100.
शशकस्य कषाये च सर्पि

512 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

లయును. తిందుక చెక్కతో సిద్ధము చేసినట్టిగాని త్రిఫలములతో సిద్ధముచేసినట్టిగాని నేతినయినను కేవలము ప్రాతనేతినయినను లేపన చేయవలయును. నాడీభేదనము లేకుండ పిత్తాభిష్యందములను హరించు క్రియలను చేయవలయును. నేయియును క్షౌద్రాంజనమును శిరోత్పాతమునకు తగిన భేషజములు. శిరాహర్షమునందు సైంధవలవణము సీసము వీటిని చనుబాలతో నూరి అంజనము వేయవలయును. లేనిచో తేనెతో రసాంజనమును గాని కాసీసమును గాని కలిపివేయుట మంచిది.

నేత్రవ్రణములకు షడంగగుగ్గులును.

శ్లో. వ్రణశుక్రప్రశాంత్యర్థం షడంగం గుగ్గులుం పిబేత్, కతకస్య ఫలం శంఖం తిందుకం రూప్యమేవ చ. 70.
కాంస్యే నిఘృష్టం స్తన్యేన క్షతశుక్రార్తిరాగజిత్, చందనం గైరికం లాక్షామాలతీ కలికాసమా. 71.
వ్రణశుక్రహరీ వర్తిః శోణితస్య ప్రసాదనీ, శిరయా వా హరేద్రక్తం జలౌకాభిశ్చ లోచనాత్. 72.
అక్షమజ్జాంజనం సాయం స్తన్యేన శుక్రనాశనం, ఏకం వా పుండరీకం చ క్షీరావసేచితం. 73.
రాగాశ్రు వేదనాం హన్యాత్తత్పాకాత్ర్యయూజకాః, తుత్థకం వారిణా యుక్తం శుక్రం హన్త్యక్షిపూరణాత్. 74.
సముద్రఫేనదహ్వాండ త్వక్సిందూరైః సమాంశికైః, శిగ్రుబీజయుతై ర్వర్తిః శుక్రఘ్నీ శిగ్రు వారిణా. 75.
ధాత్రీఫలం నింబపటోలపత్రం యష్ట్యాహ్వ లోధ్రం ఖదిరం తిలాశ్చ, క్వాథః సుశీతో నయనే నిషిక్తః సర్వప్రకారం వినిహన్తి శుక్రం. 76.

నేత్రవ్రణములు చుక్కలు నశించుటకై షడంగగుగ్గిలును సేవింపవలయును. చిల్లగింజలు శంఖపుష్పి తిందకము కుప్పిచెట్టు వీటిని కంచుపాత్రలో చనుబాలతో నూరి అంజనమును చేసిన క్షతశుక్రములబాధలు అన్నియును నశించును. చందనము గైరికము లత్తుక జాజి వీటిని సమభాగములను వర్తిచేసి యుపయోగించినచో వ్రణములు మున్నగునవి తొలగిచనును. లేనిచో కన్నులకు జలగలను పట్టించిగాని దుష్టరక్తమును వెడలింపవలయును. తాడిగుటికలను స్త్రీ స్తన్యముతో నూరి కాటుకవైచిన శుక్రములు నశించును. కమలమును మేక పాలతో నూరి అవసేచనముఁ జేసిననచో నేత్రరోగములు నేత్ర పాకములను నశించును. మైలుతుత్తమును నీటితో నూరి వైచిన శుక్రములు నశించును. సముద్ర ఫేనము కోహాలాచెక్క సైంధవలవణము మునఁగ విత్తులు వీటిని మునగరసముతో నూరి వర్తిచేసి కన్నులలో నుంచిన శుక్రములు నశించును. ఉసిరిక కాయ

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 518

వేపాకులు పటోలపత్రములు మధుకము లోధ్ర కాచు తిలలు వీటిని కషాయముఁబెట్టి చల్లార్చి నేత్రములపైని చల్లినచో నన్నివిధములగు నేత్రరోగములును నశించును.

సేచనాదులు.

శ్లో. క్షుణ్ణపున్నాగ పత్రేణ పరిభావితవారిణా, శ్యామాక్వాథే 2ంబునా వాథ సేచనం కుసుమాపహం. 77.

దహ్యాండత్వక్కిలాశంఖ కాచచందన గైరికైః, తుల్యై రంజనయోగోఽయం పుష్పార్మాదివిలేఖనః. 78.

శిరీషబీజమరిచిపిప్పలీసైంధవై రపి, శుక్రే ప్రఘర్షణం కార్య మథవా సైంధవేన చ. 79.

బహుశః పలాశకుసుమస్వరసైః పరిభావితా జయత్యచిరాత్, నక్తాహ్వబీజవర్తిః కుసుమచయం దృక్సు చిరజ మపి. 80.

సైంధవత్రిఫలా కృష్ణా కటుకా శంఖనాభయః, సతామ్రరజసో వర్తిః పిష్ట్యా శుక్రవినాశినీ. 81.

చందనం సైంధవం పథ్యా పలాశతరుశోణితం, క్రమవృద్ధ మిదం చూర్ణం శుక్రార్మాదివిలేఖనం. 28. [82]

పున్నాగపు ఆకులను తెచ్చి నీటిలో కలిపి రసముతీసి గాని పిప్పళ్ళకషాయముతోగాని కన్నులకు సేచన చేసిన కంటిపూవులు నశించును. గోరింటచెక్క, శిలాజిత్తు శంఖము కాంస్యము చందనము గైరికము వీటిని సమభాగములను అంజనముఁజేసి నేత్రములపూవులకు వేసిన నశించును. దిరిసెనవితులు మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము వీటితోగాని కేవలము సైంధవలవణముతోగాని శుక్రముచు ఘర్షణచేసిన తొలగును. మోదుగపూవులరసముతో కంటిని అనేకమారులు పరిభావనచేసిన శుక్రములునశించును. నెమలియడుగువిత్తులను వర్తిచేసి కంటిలొనుంచిన పువ్వులు నశించును. సైంధవలవణము త్రిఫలములు పిప్పళ్ళు కటుకరోహిణి శంఖపుష్పము రాగిపొడి వీటినినూరి వర్తిచేసి కన్నులలో వేసికొనిన పూవులు నశించును. చందనము సైంధవలవణము కరక్కాయలు వీటిని ఏకోత్తరములు హెచ్చుగా గ్రహించి చూర్ణము చేసి కన్నులలో వేసికొనిన శుక్రములు అర్మరోగములు నశించును.

దంతవర్తిః.

శ్లో. దంతై రహస్తివరాహోష్ట్రా గవాశ్వాబ్జఖరోద్భవైః, స శంఖమౌక్తికాంభోధिफైనే రరిచపాదికైః. 83.

క్షతశుక్ర మపి వ్యాధిం దంతవర్తి ర్నివర్తయేత్, శంఖస్యభాగా శ్చత్వార స్తతోఽర్ధేన మనశ్శిలా. 84.

మనఃశిలార్ధం మరిచం మరిచార్ధేన సైంధవం, ఏతచ్చూర్ణాంజనం శ్రేష్ఠం శుక్రయో స్తిమిరేషు చ. 85.

పిచ్ఛటే మధునా యోజ్య మర్బుదే మస్తునా తథా, తాప్యం మధుకసారోహీబీజం చా

65