चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

514 చక్రదత్త — ౫౮. నేత్రరోగాధికారము.

శస్త్య సైంధవం. 86. మధునాంజనయోగా స్స్యుశ్చత్వారః శుక్రశా-
న్తయే, వటక్షీరేణ సంయుక్తం శ్లక్ష్ణం కర్పూరజం రజః. 87. క్షిప్ర-
మంజనతో హన్తి శుక్రం చాపి ఘనోన్నతం, త్రిఫలామజ్జమంగల్యామ-
ధుకం రక్తచందనం. 88. పూరణం మధుసంయుక్తం క్షతశుక్రజకాస్త్ర-
జిత్, తాలస్య నారికేరళస్య తథై వారుష్కరస్య చ. 89. కరీరస్య చ
వంశానాం కృత్వా క్షారం పరిశ్రుతం, కరభాస్థికృతం చూర్ణం క్షారే-
ణ పరిభావితం. 90. సప్తకృత్వో౭ష్టకృత్వో వా శ్లక్ష్ణం చూర్ణం తు కా-
రయేత్, ఏతచ్ఛుక్లేష్వసాధ్యేషు కృష్ణీకరణ ముత్తమం. 91. యా-
ని శుక్రాణి సాధ్యాని తేషాం పరమ మంజనమ్.

ఏనుగు పంది ఒంటె ఆవు గుఱ్ఱము మేక గాడిద వీటిదంతములలో నాలవపాలు శంఖము ముత్తెములు సముద్రఫేనము మిరియములు వేసి వర్తిని చేయవలయును. ఇయ్యది క్షతశుక్రముల నశింపఁజేయును. శంఖము నాలుగు భాగములు మణిశిల అందర్ధభాగము దానిలో నర్ధభాగము మిరియములు మిరియములలో నర్ధభాగము సైంధవలవణము వీటిని చూర్ణముచేసి నేత్రములందు వైచిన శుక్రములునశించును. పిచ్చటరోగమునందు దీనినే తేనెలో కలిపి వేయవలయును. అర్బుదరోగమునందు మజ్జిగతేటతో నూరివేయుట మంచిది. విషబొద్ది మధుకము సత్తుతాడివిత్తులు సైంధవలవణము ఈనాల్గింటిని వేరువేరుగా తేనెలో కలిపి కన్నులలో వేసికొనిన పూవులు పూచుట నశించును. కర్పూరమును మఱ్ఱిపాలతోనూరి కాటుక వేసికొనినచో మిక్కిలి పెఱిగిన పూవునైనను పోగొట్టును. త్రిఫలములు కమలములు గోరోచనము మధుకము రక్తచందనము వీటిని తేనెలో కలిపి కన్నులలో వేసికొనినను దెబ్బవలనఁ గలిగిన శుక్రములు అంక్షువులు నశించును. తాళవృక్షము నారికేలము జీడివిత్తులు అడ్డసరమువీటిని క్షారమునందు ఒంటె ఎముకల చూర్ణమును భావనచేసి పిమ్మట వేడెనిమిది మాఱులు భావనచేసి ఈచూర్ణము నుపయోగింప వలయును. అసాధ్యములగు శుక్రములునశించును. సాధ్యము లగువానికి నుత్తమమగు అంజన మనఁదగును.

•— పటోలాద్యఘృతము •—

శ్లో. పటోలం కటుకాం దార్వీం నింబం వాసాం ఫలత్రికాం. 92.
దురాలభాం పర్పటకం త్రాయంతీం చ పలోన్మితాం, ప్రస్థమామలకా-
నాంచ క్వాథయే ద్దుల్బణే౭ంభసి. 93. పాదశేషే రసే తస్మి నృృతప్రస్థం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 515

विपाचयेत्, कल्कैर्द्धात्रीनिम्बकुटज मुस्तायष्ट्याह्वचन्दनैः. 94.
सपिप्पलीकै स्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्र रोहितं, घ्राणकर्णाक्षि नर्त्
त्वङ्मुख रोगव्रणापहं. 95. कामला ज्वरवीसर्ष, गंडमाला
हारं परं.

చేదుపొట్ల కటుకరోహిణి మ్రానిపసపు నింబము అడ్డసరము త్రిఫలములు దూలగొండి పిత్తపాపడ లజ్జావంతి వీటిని తొలినాల్గింటిని మూడుపలములు చొ॥ చివరివానిని ఒక్కొక్క పలము చొప్పునను తీసికొని 16 పలముల ఆమలకములను ఒకద్రోణపు నీటిలో కషాయముఁగాచి ఔషధులనందు పక్వముచేసి నాల్గవపాలు మిగిలియుండగా దింపి 16 పలముల నేతిని పక్వము చేయవలయును. నేలవేము కోష్టు తుంగముస్తెలు మధుకము చందనము పిప్పళ్లు వీటిని కల్కముచేసి పైదానిలో కలిపి సేవించినచో, శుక్రములు నశించును. ముక్కు చెవి కన్ను ఒడలు ముఖము వీట్లయందుగల వ్రణములను పోగొట్టును. కామెలలు జ్వరము మున్నగువానిఁ బోగొట్టును.

---

కృష్ణ్యాద్యతైలము.

श्लो.
कृष्णाविडङ्ग मधुयष्टिकसिन्धुजन्म विश्वौषधैः पयसि
सिद्ध मिदं छगल्याः, तैलं नृणां तिमिरशुक्र शिरोऽक्षिशूल पाका
त्ययं जयति नस्यविधौ प्रयुक्तं. 97.
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकं, व्रणं गोमयचूर्णेन पूरये
त्सर्पिषा सह. 98.
सैन्धवं वाजिपादं च गोरोचनसमन्वितं,
शेलुत्वग्रससंयुक्तं पूरणं चाजकापहं. 99.

పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు మధుకము సైంధవలవణము శొంఠి వీటికల్కము పాలలొపక్వముచేసి అందు తైలమును పక్వముచేయవలయును. దీనిని నస్యముగా నుపయోగించినచో తిమిరము శుక్రము మున్నగునవినశించును. నేత్రజములగు అజగల్లి కాదులను సూదితో కుట్టి చెడునీటిని వెడలించి పేడచూర్ణము నాగాయమునందు పోయవలయును. సైంధవలవణము గోకర్ణి గోరోచనము వీటిని పూరించిన అజకారోగములు హరించును.

---

శశకాది ఘృతము.

श्लो.
शशकस्य शिरःकल्के शेषाङ्गक्वाथिते जले, घृतस्य कुड
वं पक्वं पूरणं चाजकापहं. 100.
शशकस्य कषाये च सर्पि

512 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

లయును. తిందుక చెక్కతో సిద్ధము చేసినట్టిగాని త్రిఫలములతో సిద్ధముచేసినట్టిగాని నేతినయినను కేవలము ప్రాతనేతినయినను లేపన చేయవలయును. నాడీభేదనము లేకుండ పిత్తాభిష్యందములను హరించు క్రియలను చేయవలయును. నేయియును క్షౌద్రాంజనమును శిరోత్పాతమునకు తగిన భేషజములు. శిరాహర్షమునందు సైంధవలవణము సీసము వీటిని చనుబాలతో నూరి అంజనము వేయవలయును. లేనిచో తేనెతో రసాంజనమును గాని కాసీసమును గాని కలిపివేయుట మంచిది.

నేత్రవ్రణములకు షడంగగుగ్గులును.

శ్లో. వ్రణశుక్రప్రశాంత్యర్థం షడంగం గుగ్గులుం పిబేత్, కతకస్య ఫలం శంఖం తిందుకం రూప్యమేవ చ. 70.
కాంస్యే నిఘృష్టం స్తన్యేన క్షతశుక్రార్తిరాగజిత్, చందనం గైరికం లాక్షామాలతీ కలికాసమా. 71.
వ్రణశుక్రహరీ వర్తిః శోణితస్య ప్రసాదనీ, శిరయా వా హరేద్రక్తం జలౌకాభిశ్చ లోచనాత్. 72.
అక్షమజ్జాంజనం సాయం స్తన్యేన శుక్రనాశనం, ఏకం వా పుండరీకం చ క్షీరావసేచితం. 73.
రాగాశ్రు వేదనాం హన్యాత్తత్పాకాత్ర్యయూజకాః, తుత్థకం వారిణా యుక్తం శుక్రం హన్త్యక్షిపూరణాత్. 74.
సముద్రఫేనదహ్వాండ త్వక్సిందూరైః సమాంశికైః, శిగ్రుబీజయుతై ర్వర్తిః శుక్రఘ్నీ శిగ్రు వారిణా. 75.
ధాత్రీఫలం నింబపటోలపత్రం యష్ట్యాహ్వ లోధ్రం ఖదిరం తిలాశ్చ, క్వాథః సుశీతో నయనే నిషిక్తః సర్వప్రకారం వినిహన్తి శుక్రం. 76.

నేత్రవ్రణములు చుక్కలు నశించుటకై షడంగగుగ్గిలును సేవింపవలయును. చిల్లగింజలు శంఖపుష్పి తిందకము కుప్పిచెట్టు వీటిని కంచుపాత్రలో చనుబాలతో నూరి అంజనమును చేసిన క్షతశుక్రములబాధలు అన్నియును నశించును. చందనము గైరికము లత్తుక జాజి వీటిని సమభాగములను వర్తిచేసి యుపయోగించినచో వ్రణములు మున్నగునవి తొలగిచనును. లేనిచో కన్నులకు జలగలను పట్టించిగాని దుష్టరక్తమును వెడలింపవలయును. తాడిగుటికలను స్త్రీ స్తన్యముతో నూరి కాటుకవైచిన శుక్రములు నశించును. కమలమును మేక పాలతో నూరి అవసేచనముఁ జేసిననచో నేత్రరోగములు నేత్ర పాకములను నశించును. మైలుతుత్తమును నీటితో నూరి వైచిన శుక్రములు నశించును. సముద్ర ఫేనము కోహాలాచెక్క సైంధవలవణము మునఁగ విత్తులు వీటిని మునగరసముతో నూరి వర్తిచేసి కన్నులలో నుంచిన శుక్రములు నశించును. ఉసిరిక కాయ

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 518

వేపాకులు పటోలపత్రములు మధుకము లోధ్ర కాచు తిలలు వీటిని కషాయముఁబెట్టి చల్లార్చి నేత్రములపైని చల్లినచో నన్నివిధములగు నేత్రరోగములును నశించును.

సేచనాదులు.

శ్లో. క్షుణ్ణపున్నాగ పత్రేణ పరిభావితవారిణా, శ్యామాక్వాథే 2ంబునా వాథ సేచనం కుసుమాపహం. 77.

దహ్యాండత్వక్కిలాశంఖ కాచచందన గైరికైః, తుల్యై రంజనయోగోఽయం పుష్పార్మాదివిలేఖనః. 78.

శిరీషబీజమరిచిపిప్పలీసైంధవై రపి, శుక్రే ప్రఘర్షణం కార్య మథవా సైంధవేన చ. 79.

బహుశః పలాశకుసుమస్వరసైః పరిభావితా జయత్యచిరాత్, నక్తాహ్వబీజవర్తిః కుసుమచయం దృక్సు చిరజ మపి. 80.

సైంధవత్రిఫలా కృష్ణా కటుకా శంఖనాభయః, సతామ్రరజసో వర్తిః పిష్ట్యా శుక్రవినాశినీ. 81.

చందనం సైంధవం పథ్యా పలాశతరుశోణితం, క్రమవృద్ధ మిదం చూర్ణం శుక్రార్మాదివిలేఖనం. 28. [82]

పున్నాగపు ఆకులను తెచ్చి నీటిలో కలిపి రసముతీసి గాని పిప్పళ్ళకషాయముతోగాని కన్నులకు సేచన చేసిన కంటిపూవులు నశించును. గోరింటచెక్క, శిలాజిత్తు శంఖము కాంస్యము చందనము గైరికము వీటిని సమభాగములను అంజనముఁజేసి నేత్రములపూవులకు వేసిన నశించును. దిరిసెనవితులు మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము వీటితోగాని కేవలము సైంధవలవణముతోగాని శుక్రముచు ఘర్షణచేసిన తొలగును. మోదుగపూవులరసముతో కంటిని అనేకమారులు పరిభావనచేసిన శుక్రములునశించును. నెమలియడుగువిత్తులను వర్తిచేసి కంటిలొనుంచిన పువ్వులు నశించును. సైంధవలవణము త్రిఫలములు పిప్పళ్ళు కటుకరోహిణి శంఖపుష్పము రాగిపొడి వీటినినూరి వర్తిచేసి కన్నులలో వేసికొనిన పూవులు నశించును. చందనము సైంధవలవణము కరక్కాయలు వీటిని ఏకోత్తరములు హెచ్చుగా గ్రహించి చూర్ణము చేసి కన్నులలో వేసికొనిన శుక్రములు అర్మరోగములు నశించును.

దంతవర్తిః.

శ్లో. దంతై రహస్తివరాహోష్ట్రా గవాశ్వాబ్జఖరోద్భవైః, స శంఖమౌక్తికాంభోధिफైనే రరిచపాదికైః. 83.

క్షతశుక్ర మపి వ్యాధిం దంతవర్తి ర్నివర్తయేత్, శంఖస్యభాగా శ్చత్వార స్తతోఽర్ధేన మనశ్శిలా. 84.

మనఃశిలార్ధం మరిచం మరిచార్ధేన సైంధవం, ఏతచ్చూర్ణాంజనం శ్రేష్ఠం శుక్రయో స్తిమిరేషు చ. 85.

పిచ్ఛటే మధునా యోజ్య మర్బుదే మస్తునా తథా, తాప్యం మధుకసారోహీబీజం చా

65

516 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

... कुडवं पचेत्, यष्टीप्रपौण्डरीकस्य कल्केन ... 101.
छागल्याः पूरणं चुक्रश्रुतिपाकात्ययाजकाः ।
भृशं शङ्खशूलं च दाहरागांश्च नाशयेत् ॥ 102.

कुण्डेति तलनूनूरि कल्कमु चेसि तक्किन शरीरमुनु कषायमु ... नाल्गु पलमुल नेतिनि पक्वमु चेसि सेविञ्चिन अजकलु नशिञ्चुनु. ... नाल्गु पलमुल नेतिनि पक्वमु चेसि मधुकमु कल्कमु ... 4 ... मेकपालनु पक्वमुचेसिन्दु सिद्धमु चेसिन घृतमुनु सेविञ्चिन नेत्रसम्बन्धमैन दाहादुलु नशिञ्चुनु.

---

त्रिफलादिसेवनम्

श्लो.
त्रिफलाघृतं मधुयवाः पादाभ्यङ्गः शतावरी ।
गोधूमाः चक्षुष्याः संक्षेपाद्वर्गः कथितो भिषग्वरैः ॥ 103.

हृत्वा तदा वा त्रिफलासु चूर्णितां मधुप्रगाढां तिमिरेऽनिलात्मजे ।
समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः ॥ 104.

कल्कः क्वाथोऽथवा चूर्णं त्रिफलायाः प्रयोजितम् ।
मधुना हविषा वापि समस्ततिमिरांतकृत् ॥ 105.

यश्चूर्णमपथ्यवर्जी सायं समश्नाति हविर्मधुभ्याम् ।
स मुच्यते नेत्रगतैर्विकारैः भृत्यैर्वृथा क्षीणधनो मनुष्यः ॥ 106.

नित्यं तनावरक्वाथं शीलयेत्तिमरापहम् (तिमिरामयान्) ।
जाता रोगा विनश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ॥
त्रिफलायाः कषायेण प्रातर्गण्डूषधारणात् ॥ 107.

जलगण्डूषैः प्रातर्व्यपहृशोऽम्भोभिः प्रपूर्य मुखरन्ध्रम् ।
निर्दय मुक्ष्णती क्षपयति तिमिराणि न सद्यः ॥ 108.

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यत्प्रदीयते ।
अचिरेणैव तदपि तिमिराणि व्यपोहति ॥ 109.

टीका:
त्रिफलमुलु नेयि तेने यवलु पादाभ्यञ्जनमु पिल्लिपीचर पैसलु ईवर्गमु नेत्रमुलकु सुखकरमनि चेप्पबडिनदि. लेनिचो समस्तनेत्ररोगमुलन्दुनु त्रिफलाचूर्णमुनु तेनेतो सेविञ्चिन पित्तोत्पन्नतिमिररोगमुलकुवले चिकित्स चेसिननुमञ्चि. वातजमुलगुवानिकि तैलमुलों कलिपियुनु कफोत्पन्नमुलकु तिमिरमुलनुगूढ नेयितो कलिपि सेविम्पवलयुनु. त्रिफलमुल कल्ककषायमुलनु गानि चूर्णमुनु गानि तेनेतो लेक नेतितो भक्षिञ्चिन समस्ततिमिररोगमुलुनु नशिञ्चुनु. अपथ्यमु...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 517

వులను త్యజించిసాయంకాలములందు త్రిఫలములచూర్ణమును తేనెలో కలిపి భక్షించి నచో సమస్తనేత్రరోగములునశించును. త్రిఫలములకషాయములో తేనెను కలిపి కంటిలో వైచిన తిమిరరోగములు నశించును. త్రిఫలకషాయముతో కన్నులఁ గడిగిన సమస్తనేత్రరోగములు నశించును. క్రొత్తరోగములు పుట్టవు. త్రిఫలోదకములను పుక్కిటి లోనుంచుకొని కంటిమీద నుమిసిననేత్రరోగములు నశించును. భోజనముఁ జేసి చేతుల నుకడిగికొని రెండుచేతులతో కన్నులను ఆనీటితోఁ దుడిచికొనినచో నేత్రరోగములు నశించును.

సుఖావతీవర్తి.

శ్లో. కతకస్య ఫలం శంఖం త్ర్యూషణం సైంధవం సితా, ఫేనో రసాంజనం క్షౌద్రం విడంగాని మనశ్శిలా. 110. కుక్కుటాండకపాలాని వర్తి రేశా వ్యపోహతి, తిమిరం పటలం కాచ మర్మ శుక్రం తథైవ చ, కండూత్క్లేదార్బుదం హంతి మలం చాశు సుఖావతీ. 111.

కతికపుగింజలను శంఖచూర్ణమును శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము శర్కర సముద్రఫేనము రసాంజనము తేనె వాయువిడంగములు మణిశిల కోడిగుడ్లచిప్పలు వీటిని వత్తిచేసి కంటిలో వేసికొనిన తిమిరములు పటలములు కాచము అర్మము శుక్రము ఖుజ్జ క్లేదము అర్బుదము మున్నగు నేత్రరోగములు నశించును.

చంద్రోదయవర్తి.

శ్లో. హరీతకీవచాకుష్ఠం పిప్పలీమరిచాని చ, విభీతకస్య మజ్జా చ శంఖనాభి ర్మనఃశిలా. 112. సర్వ మేత త్సమం కృత్వా ఛాగక్షీరేణ పేషయేత్, నాశయే త్తిమిరం కండూం పటలా న్యర్బుదాని చ. 113. అధికాని చ మాంసాని యశ్చ రాత్రౌ న పశ్యతి, అపి ద్వివార్షికం పుష్పం మాసే నై కేన సాధయేత్. 114. వర్తి శ్చంద్రోదయా నామ నృణాం దృష్టిప్రసాదనీ, హరీతకీ హరిద్రా చ పిప్పల్యో లవణాని చ. 115. కండూతిమిరజి ద్వర్తి ర్న క్వచి త్ప్రతిహన్యతే.

కరక్కాయలు వస కొష్ఠు పిప్పళ్లు మిరియములు తాడిమజ్జ శంఖనాభి మణిశిల వీటిని సమముగాఁ దెచ్చి మేకపాలతో నూరి వత్తిఁజేసి కంటియం దుంచికొనినచో తిమిరములు దురదలు పటలము అర్బుదము దుర్మాంసము రేచీకటి మున్నగు వాటిని పోగొట్టును. రెండుసంవత్సరములు ముదిరిన పూవునైనను నశింపఁజేయును. ఇయ్యది దృ

518 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

ష్టి నిచ్చెడిని. కరక్కాయలు పసపు పిప్పళ్లు పంచలవణములు. వీటిని వత్తిచేసి కంట నుంచికొనిన కంటిదురదలు నశించును.

❧ కుమారికా వర్తిః. ❧

శ్లో. అశీతి స్తిలపుష్పాణి షష్టిః పిప్పలితండులాః. 119. జాతీకుసుమపంచాశ న్మరిచాని చ షోడశ, ఏషా కుమారికా వర్తి ర్గతం చక్షు ర్నివారయేత్. 117.

తిలపుష్పములను 80 పిప్పలి తండులములను 60 జాతీకుసుమములను 50 మిరియములను 16 ని వత్తిచేయవలయును. ఇయ్యది నష్టమైన దృష్టిని గూడ నొసగును.

❧ త్రిఫలాదివర్తులు. ❧

శ్లో. త్రిఫలాకుక్కుటాండత్వక్కాసీసమాయసారజః, నీలోత్పలం విడంగాని ఫేనంచ సరితాంపతేః. 118.
అజేన పయసా పిష్ట్యా భావయేత్తామ్రభాజనే, సప్తరాత్ర్రం స్థితం భూయః పిష్ట్యాఽక్షీరేణ వర్తయేత్. 119.
ఏషా దృష్టిప్రదా వర్తి రంధస్యాభిన్నచక్షుషః, చందనం త్రిఫలా ఘూగపలాశతరుశోణితైః. 120.
జలపిష్టై రియంవర్తి రశేషతిమిరాపహః,
నిశాద్వయా భయా మాంసీ కుష్ఠకృష్ణా విచూర్ణితా. 121.
సర్వనేత్రామయాన్ హన్యా ద్ధేత త్త్యోగత మంజనం, వ్యోమోత్పలా భయాకుష్ఠతార్క్ష్యైర్వర్తిః కృతా హరేత్. 122.
అర్బుదం పటలం కాచం తిమిరాంశ్చాశ్రునిస్రుతిం, త్ర్యూషణం త్రిఫలావక్త్ర సైంధవాల మనఃశిలాః,
క్లేదోపదేహకండుఘ్నీ వర్తిః శస్తా కఫాపహా. 123.
ఏకగుణామాగధికా ద్విగుణా చ హరీతకీ సలిలపిష్టా, వర్తి రియం నయనసుఖా రక్తతిమిరపటలకాచాశ్రుహరీ. 124.

త్రిఫలములు కోడిగుడ్డు చెక్కులు కాసీసము లోహపుపొడి నల్లకల్వలు వాయువిడంగములు సముద్రఫేనము వీటిని తామ్రపాత్రలో నూరి యేడుదినములు మేకపాలతోఁ దడిపియుంచవలయును. పిమ్మటఁ జక్కఁగా నూరి వత్తిని చేసి యుపయోగించిన గుడ్డివానికిఁ గూడ కన్నులు వచ్చును. చందనము త్రిఫలములు పోకచెక్క మోదుగపూలలోనికిం జక్కవములు వీటిని నూరి వత్తిఁజేసి కంటిలోనుంచికొనిన సంపూర్ణమగు తిమిరరోగములనశించును. పసపు, మ్రానిపసపు జటామాంసి కోష్ఠు పిప్పలి వీటిని కాటుక చేసి వేసికొనిన సమస్తనేత్రరోగములును నశించును. శొంఠిమిరియ ముశీలు పిప్పళ్లుం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 519

కరక్కాయలు కోష్టు వీటితో వర్తింజేసి ధరించిన అర్బుదము పటలము కాచము తిమిరము ఆర్మము అంకుపతనము మున్నగు రోగములు నశించును. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు తగరము సైంధవలవణము హరిదళము మణిశిల వీటివర్తి క్లేదము శోఫ దురద మున్నగువానికి పోగొట్టును. నేత్రములకఫమును తొలగించును. పిప్పళ్లు 1 భాగము కరక్కాయలు 2 భాగములు వీటిని నీటిలోనూరి వర్తినిచేసి కంటిలోనుంచిన దురద ఆర్మము తిమిరము పటలము నీళ్లుకారుట మున్నగునవి నశించును.

---

❦ చంద్రప్రభావ వర్తి ❧

శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో):

अञ्जनं श्वेतमरिचं पिप्पली मधुयष्टिका ।
विभीतकस्य मध्यं तु शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥ १२५ ॥
एतानि समभागानि अजाक्षीरेण पेषयेत् ।
छायाशुष्कां कृतां वर्तिं नेत्रेषు च प्रयोजयेत् ॥ १२६ ॥
अर्बुदं पटलं काचं तिमिरं रक्तराजिकाम् ।
अधिमांसं मलं चैవ యచ్చ శక్తా న పశ్యతి (यच्च नक्तं न पश्यति) ॥ १२७ ॥
వర్తిశ్చంద్రప్రభా నామ జాతాంధ్యమపి శోధయేత్ (वर्तिश्चन्द्रप्रभा नाम जातान्ध्यमपि शोधयेत्) ।

మూల శ్లోకము (తెలుగు లిపి):

శ్లో. అంజనం శ్వేతమరిచం పిప్పలీ మధుయష్టికా, విభీతకస్య మధ్యం తు శంఖనాభి ర్మనశ్శిలా. 125.
ఏతాని సమభాగాని అజాక్షీరేణ పేషయేత్, ఛాయాశుష్కాం కృతాం వర్తిం నేత్రేషు చ ప్రయోజయేత్. 126.
అర్బుదం పటలం కాచం తిమిరం రక్తరాజికాం, అధిమాంసం మలం చైవ యచ్చ శక్తా న పశ్యతి. 127.
వర్తి శ్చంద్రప్రభా నామ జాతాంధ్య మపి శోధయేత్.

తాత్పర్యము: అంజనము తెల్లమిరియములు పిప్పళ్లు మధుకము విభీతకమధ్యము శంఖనాభి మనశ్శిల వీటిని సమభాగములను మేకపాలతోనూరి వర్తిచేసి నీడలో నెండింపవలయును. వీటిని నేత్రములలోవైచినచో అర్బుదము పటలము కాచము తిమిరము కన్నులయొరుపు దుర్మాంసము పుసి రేఁజీకటి ఇవియన్నియును నశించును. ఇయ్యది చంద్రప్రభయను వర్తి. జాత్యంధునైనను శోధించును.

---

❦ నాగార్జునీయాంజనము ❧

శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో):

त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतूत्थरसान्जनम् ॥ १२८ ॥
प्रपौण्डरीकञ्जं तुत्थं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ।
द्रव्याण्येतानि सञ्चूर्ण्य वर्तिः कार्या नभोऽञ्जना ॥ १२९ ॥
नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ।
नाशनी तिमिराणां च पटलानां तथैव च ॥ १३० ॥
सद्यःप्रकोपं स्तन्येन स्त्रिया विजयते ध्रुवम् ।
किंशुकस्वरसेनापि पीलुकपुष्पकरक्ततः ॥ १३१ ॥
अञ्जनाल्लोध्रतोयेन चासन्नतिमिरं जयेत् ।
चिरसंछादिते नेत्रे बस्तमूत्रेण संयुता ॥ १३२ ॥
उन्मीलयत्यकृच्छ्रेण प्रसादं चाधिगच्छति ।

మూల శ్లోకము (తెలుగు లిపి):

త్రిఫలావ్యోషసింధూత్థయష్టీతుత్థరసాంజనం. 128.
ప్రపౌండరీకంజం తుత్థం లోధ్రం తామ్రం చతుర్దశ, ద్రవ్యా ణ్యేతాని సంచూర్ణ్య వర్తిః కార్యా నభోంజనా. 129.
నాగార్జునేన లిఖితా స్తంభే పాటలిపుత్రకే, నాశనీ తిమిరాణాం చ పటలానాం తథైవ చ. 130.
సద్యఃప్రకోపం స్తన్యేన స్త్రియా విజయతే ధ్రువం, కింశుకస్వరసేనాథ పీలుపుష్పకరక్తతః 131.
అంజనా ల్లోధ్రతోయేన చాసన్నతిమిరం జయేత్, చిరసంఛాదితే నేత్రే బస్తమూత్రేణ సంయుతా. 132.
ఉన్మీలయత్యకృచ్ఛ్రేణ ప్రసాదం చాధిగచ్ఛతి.

తాత్పర్యము: త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము మధుకము మైలుతుత్తము రసాంజనము కమలము వాయువిడంగములు లోధ్ర తామ్రము అనునీపదునాలు...

520 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

గింటిని చూర్ణముచేసి వర్తి చేసి సేవింపవలయును. ఈవర్తిని నాగార్జునుఁడు పాటలిపుత్రపు స్తంభమున వ్రాసెను. ఇయ్యది తిమిరరోగములను నేత్రపటలములను తొలంగించును. చనుబాలలో కలిపివేసిన తత్క్షణమేనేత్ర ప్రకోపమును పోగొట్టును. మోదుగరసములోనూఱివై చిన పిలు పూవులు మున్నగునవినశించు. లోధ్రోదకములతో నూరివై చిన కొలదిరోజులతిమిరరోగములు నశించును. చాలరోజులనుండి మూసికొనిపోయిన కన్నుకు మేకమూత్రమును వేయవలయును. శీఘ్రముగా నెమ్మది యగును.

—• పిప్పల్యాద్యంజనములు. •—

శ్లో. పిప్పలీం సతగరోత్పలపత్రాం వర్తయే న్మధుకాం సహరిద్రాం, ఏతయా సతత మంజయితవ్యం య స్సువర్ణసమ మిచ్ఛతి చక్షుః. 133.

వ్యోషాయశ్చూర్ణసింధూత్థా త్రిఫలాంజనసంయుతా, గుడికా జలపిష్టేయం కోకిలా తిమిరాపహా. 134.

త్రీణి కటూని కరంజఫలాని ద్వే రజనీ సహసైంధవకం చ, బిల్వతరో ర్వరుణస్య చ మూలం వారిచరం దశమం ప్రవదన్తి. 135.

హన్తి తమ స్తిమిరం పటలం చ పిచ్చట శుక్రక మధార్జునం చ, అంజన కంజన రంజనకంచ దృక్చ న నశ్యతి వర్షశతం చ. 136.

పిప్పళ్లు తగరము కమలపత్రములు పసపు వీటినినూరి తేనెనుకలిపి వర్తినిచేయవలయును. ఈవర్తిని కన్నులలో వైచికొనిన గరుత్మంతునిబోలిన దృష్టి యలవడును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు లోహరజము సైంధవలవణము త్రిఫలములు అంజనము వీటిని నీటితోనూరి మాత్రలను కట్టియుపయోగించిన తిమిరరోగములు నశించును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు నెమలియడ్డువిత్తులు శంఖము వీటిని నూరి కాటుక చేసి వేసికొనిన తిమిరములు పటలములు మున్నగునవి నశించును.

—• నీలకమలాద్యంజనము. •—

శ్లో. నీలోత్పలం విడంగాని పిప్పలీ రక్తచందనం, అంజనం సైంధవం చైవ సద్య స్తిమిరనాశనం. 137.

పత్రగైరికకర్పూర యష్టీనీలోత్పలాంజనం, నాగకేసరసంయుక్త మశేషతిమిరాపహం 138.

శంఖస్య చతురో భాగా స్తదర్ధేన మనఃశిలా, మనఃశిలార్ధం మరీచం మరీచార్ధేనపిప్పలీ. 139.

వారిణాతీమిరంహం న్తిఅర్బుదంహన్తిమస్తునా,పిచ్చటం మధునా హంతి,స్త్రీక్షీరేణ తదుత్తమం. 140.

హరిద్రాణింబపత్రాణి పిప్పల్యో మరీచాని చ, భద్రముస్తం విడంగాని సప్తమం విశ్వభేషజం. 141.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५२१

गोमूत्रेण गुडी कार्या छागमूत्रेण चाञ्जनं, ज्वरांश्र्च निखिलान् हन्ति भूतावेशं तथैव च. १४२. वारिना तिमिरं हन्ति मधुना पटलं तथा, नक्तान्ध्यं भृङ्गराजेन नारीक्षीरेण पुष्पकं. १४३. शिशिरेण नरिस्राव मर्बुदं पिच्चटं तथा.

नल्लकमलमुलु वायुविडंगमुलु पिप्पळ्लु रक्तचन्दनमु अञ्जनमु सैन्धवलवणमु वीटिनि चूर्णमुचेसि कण्टिलो वेसिकोनिन तत्कालपु तिमिररोगमुलु नशिञ्चुनु. तेजपत्रि गैरिकमु कर्पूरमु मधुकमु नल्लकमलमुलु अञ्जनमु नागकेसरमुलु वीटिकाटुकनु वैचिकोनिन तिमिररोगमुलु सम्पूर्णमुगा नशिञ्चुनु. शङ्खमु नालुगुभागमुलु मणिशिल रॆण्डुभागमुलु मिरियमु लॊकभागमु पिप्पळ्लु अर्धभागमु वीटिनि नीटितो नूरि मज्जिग तेततो कलिपिकण्टिलो नुञ्चिकोनिनचो तिमिरमुलु नर्बुदमुलु नशिञ्चुनु. तेनॆलो कलिपिवेसिकोनिन पिच्चितरोगमुलु नशिञ्चुनु. स्तन्यमुतो नैन पूवुलु नशिञ्चुनु. पसपु वेपाकुलु पिप्पळ्लु मिरियमुलु भद्रमुस्तलु वायुविडंगमुलु शोंठि वीटिनि गोमूत्रमुतो नूरि मात्रलनु कट्टवलयुनु. पिम्मट मेकमूत्रमुतो चादि वेसिकोनिन ज्वरमुलु भूतप्रेतादिबाधलु नशिञ्चुनु. नीटितो चादिन तिमिररोगमुलनु तेनॆतो पटलरोगमुलनु गुण्टकलगराकुरसमुतो रेఁजीकटुलनु स्तन्यमुतो नैन पूवुलनु नशिञ्चुनु.

कज्जलाञ्जनमु.

श्लो. संगृह्यापह्रता नलक्तकरसे नामृज्य गन्धूपदान्, लाक्षारञ्जिततूलवर्तिनिहिता न्सृष्टिमधूनीश्रितान्. १४४. प्रज्वाल्योत्तमसर्पिषा नलशिखासन्तापजं कज्जलं, दूरासन्ननिशान्ध्यसर्वतिमिरप्रध्वंसकॄच्चोदितं. १४५. भूमौ निष्ठाष्टयां गुळ्या अञ्जनं शमनं तयोः, तिमिरकाचार्शहरं धूमिकायाश्च नाशनं. १४६. त्रिफलाभृङ्गमधूकाशथ मध्वाज्यच्छागपयसि गोमूत्रे, नागंशप्तनिषिक्तं करोति गरुडोपमं चक्षुः. १४७. त्रिफलासलीलयोगे भृङ्गराजद्रवे च, हविषी च विषकल्के क्षार आज्ये मध्वाग्रे. १४८. प्रतिदिन मथ सप्तं सप्तधा सीस मेकं प्रणिहित मथ पश्चात्कारये च्छलाकां, सवितु रुदयकाले साञ्जना ऽव्यञ्जना वा करकरिकसमेता नर्पचेत्यरोग्रान्.

६६

५२२ चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

१४९. असितसितसमुत्था सन्धिphase/वर्त्माभिजातान् हरति नयनरोगान् सेव्यमाना शलाका॥

दीनिनेकपूर्रमुतो नैन परिस्रावमु पिच्चटमु अर्बुदमुनु नशिंचुनु. पच्चि नल्लजीललनु तेच्चि लत्तुक पूसि लत्तुकपूसिन दूदिलो चुट्टि यष्टिमधुकमु तेने दानिपै निपूसि मंडिंचि आपोगवलन बुट्टिनकाटुकनु वेसिकोनिन कनिपिंपकपोवूट रेचीकटि मुन्नगुनवि अन्नियुनु नशिंचुनु. अंगुळिनि भूमिकि रुद्दि कंटिकिद्द तिमिरार्गा दुलु नशिंचुनु. त्रिफलमुलु भारंगि शोंठि तेने मेकपालु गोमूत्रमु वीटितो नेडुदिनमुलु सीसमु नुंचि चूर्णमुचेसि धरिंचिन गरुडुनिवले दिव्यदृष्टि वच्चुनु. इदि चेयुविध मेट्लुलु— त्रिफलोदकमुलो गुंटकलगराकुरसमुलो नेतिकल्कमुलो तेनेलो मेकपाललो गोमूत्रमुलो दिनदिनमु नेडु रोजुलवఱकुनु सीसमुनु तपिंपఁजेसि पिम्मट शलाकनु चेसि ओक्कदानिनेगानि अंजनमुतोఁगानि कन्नुलकु तगिल्चि कोनुचुंडिनन यनरोगमुल नन्निटिनि पोगोट्टुनु.

चिञ्चादिचूर्णमु

चिञ्चापत्ररसं निधाय विमले चौदुम्बरे भाजने,
मूलं तत्र निघृष्टसैन्धवयुतं गाङ्गेयं विशोष्यातपे।
तच्चूर्णं विमलाञ्जनेन सहितं नेत्राञ्जने शस्यते,
काचारारुणपिच्छिटीसतिमिरे स्रावं च निर्वासयेत्॥ १५०॥

चित्राषष्ठीयोगे सैन्धवममलं विचूर्ण्य तेनाक्षि।
शममञ्जनेन तिमिरं गच्छेत् सर्वं तदसाध्यमपि॥ १५१॥

दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणासैन्धवं,
तच्छृतं सम्प्लुतं भूयः पचेत्कल्कं क्षिपेद्घने॥ १५२॥

शीते तस्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्।
धात्री रसाञ्जनक्षौद्रसर्पिष्षु रसक्रिया॥ १५३॥

पित्तानिलाक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा।

चिंताकुरसमुनु मेडिपात्रलोपोसि सैंधवलवणमु चिटिसेनग वेरुनु नूरि कलिपि एंडलौ नेंडिंचि कन्नुललौवेसिकोनिन ग्रुड्डि अर्बुमु पिच्चिटमु तिमिरमु स्रावमुमुन्नगु नन्नियुनु तोलगुनु. चित्रा नक्षत्र षष्ठीयोगमुनंदु सैंधवलवणमुनु चूर्णमुचेसि वेसिकोनि संवत्सरमुलो असाध्यमैन तिमिररोगमौननु नशिनु. वट्टिवेर्ळनिर्यूहमुनंदु सैंधवलवणमुनु पिप्पलीचूर्णमुनु कलिपि नेतिनि पोसि पक्वमु चेसिगट्टि पडिनपिम्मट तेनेनु वेयवलयुनु. दीनिचल्लारिन पिम्मटवा़डिनचो तिमिररोगमुलनु नशिंपఁजेयुनु. उसिरिक रसांजनमु तेने नेयि वीटिनि रसक्रियनొ

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 523

చేసికంటిలొ వైచికొనినచో పిత్తవాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములు తిమిరములు పటలములు తొలగిపోవును.

శృంగిబేర నస్యాదులు.

శ్లో. శృంగిబేరం భృంగరాజం యష్టీతైలేన మిశ్రితం. 154.
నస్య మేతేన దాతవ్యం మహాపటలనాశనం, లింగనాశే కఫోత్థూతే యథావద్విధిపూర్వకం. 155.
విద్ధ్వా దైవకృతే ఛిద్రే నేత్రం స్తన్యేన పూరయేత్, తతో దృష్టేషు రూపేషు శలాకా మాహరే చ్ఛనైః. 156.
నయనం సర్పిషాభ్యజ్య వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్, తతో గృహే నిరాబాధేశయితోత్తాన ఏవ చ. 157.
ఉద్గార కాస క్షువథుష్ఠీవనోత్కం పనాని చ, తత్కాలం నాచరే దూర్ధ్వం యంత్రణా స్నేహపోతవత్. 158
త్ర్యహాత్త్ర్యహం ధారయే త్తు కషాయై రనిలాపహైః, వాయో ర్భయాత్త్ర్యహం దూర్ధ్వం స్నేహయే దక్షి పూర్వవత్. 159.
దశరాత్రం తు సంయమ్య హితం దృష్టిప్రసాదనం, పశ్చా త్కర్మ చ సేవేత లఘ్వన్నం చాపి మాత్రయా. 160.
రాగ శోభోర్బుదం శోథో బుద్బుదం కేకరాక్షితా, అధిమంథాదయ శ్చాన్యే రోగా స్స్యుర్దుష్ట వేధజాః. 161.
అహితాచారతో వాపి యథాస్వం తా నుపాచరేత్, రుజాయా మథోగేవా భూయో యోగా న్నిబోధ మే. 162.

అల్లము గుంటకలగర మధుకము వీటియందు సిద్ధముచేసిన తైలమును నస్యముగా నిచ్చిన ఘోపటలములు నశించును. కఫోత్పన్నములగు లింగనాశమునందు యథావిధిగాదైవకృతరంధ్రమును వేధన చేసి స్తన్యముతో పూరింపవలయును. రూపములు కనుపింపసాగగనే కడ్డిని లాగి వేయవలసినది. పిమ్మట వాయ్వాది బాధ లేనియింటిలొ పరుండఁ బెట్టవలయును. అప్పుడు రోగి కేకరించుట దగ్గుట తుమ్ముట చీదుట వడకుట మున్నగు వానిం జేయరాదు. బొమ్మలాగున కదలక యుండవలెను. పిమ్మట మూడురోజలైన తరువాత నేత్రమును వాతహరములగు కషాయములతో నిందించి పిమ్మట వాతముచేయకుండుటకై ఇంకను మూడురోజులు తైలముతోనించవలెను. ఇట్లుపదిదినములు గడచినపిమ్మట చక్కని దృష్టియలవడును. తరువాతకూడ మాత్రానసారముగా తేలికపదార్థమును భుజింపవలయును. విపరీతముగా బ్రవర్తించెనేని ఎఱుపుచోషముఅర్బుదమువాపుబుద్బుదము కేకరాక్షీత్వము అధిమంథము మున్నగు దుష్టరోగములు పుట్టును. ఈరోగములను పోగొ

524 చక్రదత్త — ౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

ట్టుకొనుటకై అపథ్యవస్తువులను సేవింపరాదు. కంటిపోటు రోగమునందు చేయుఁదగిన యోగముల నింకను వినుఁడు.

---

దూర్వారసాదులచేత ముఖలేపము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

कल्किताः सुघृता दूर्वा यवगैरिकशारिबाः ।
सुखलेपाः प्रयोक्तव्या रुजारोगोपशान्तये ॥ १६३ ॥
पयस्या शारिबापत्रं मञ्जिष्ठामधुकैरपि ।
अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः शस्यते ॥ १६४ ॥
वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे ।
काकोल्यादिप्रतीवापं प्रयुञ्ज्यात्सर्वकर्मसु ॥ १६५ ॥
शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ।
ततः शिरां दहेच्चापि मतिमांस्कुरितं यथा ॥ १६६ ॥
दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. కల్కితా స్సుఘృతా దూర్వా యవగైరికశారిబాః, సుఖలేపాః ప్రయోక్తవ్యా రుజా రోగోపశాన్తయే. 163.
పయస్యా శారిబాపత్ర మంజిష్ఠామధుకై రపి, అజాక్షీరాన్వితై ర్లేపః సుఖోష్ణః శస్యతే. 164.
వాతఘ్నసిద్ధే పయసి సిద్ధం సర్పి శ్చతుర్గుణే, కాకోల్యాదిప్రతీవాపం ప్రయుంజ్యాత్సర్వకర్మసు. 165.
శామ్యత్యేవం న చేచ్చూలం స్నిగ్ధస్విన్నస్య మోక్షయేత్, తతః శిరాం దహేచ్చాపి మతిమాం స్కురితం యథా. 166.
దృష్టే రతః ప్రసాదార్థ మంజనే శృణు మే శుభే.

తాత్పర్యము:
గరిక, యవలు, గైరికము, మనుబాల వీటిని నూరి నేతిలో కల్కమునుచేసి బాధితుని వృత్తికై సుఖపూర్వకముగా లేపనఁజేయవలయును. పాలచెట్టు, మనుబాలాకులు, మంజిష్ఠము, యష్టిమధుకము వీటిని మేక పాలతోనూరి సుఖోష్ణముగా లేపన చేయవలయును. వాతఘ్నములగువానిచేత సిద్ధము చేయఁబడిన పాలలో నాలుగురెట్లలో నేతిని సిద్ధము చేసి అందు కాకోల్యాదిగణపు టౌషధములను నూరి కలపవలయును. పిమ్మట దీనిని నేత్ర కార్యములలో వినియోగపెట్టవలయును.

---

వర్త్యంజనము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

मेषशृङ्गस्य पत्राणि शिरीषधवयोरपि ॥ १६७ ॥
मूलत्याश्चापि तुल्यानि मुक्ता वैडूर्यमेव च ।
अजाक्षीरेण सम्पृच्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ॥ १६८ ॥
प्रणिधाय तु तद्वर्तिं योजयेदञ्जने भिषक् ।
स्रोतोऽञ्जनं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाः ॥ १६९ ॥
मरीचानि च तद्वर्तिं कारयेत्पूर्ववद्भिषक् ।
रसाञ्जनं घृतं क्षौद्रं तालीसं स्वर्णगैरिकम् ॥ १७० ॥
गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. మేషశృంగస్య పత్రాణి శిరీషధవయో రపి. 167.
మూలత్యా శ్చాపి తుల్యాని ముక్తా వైడూర్య మేవ చ, అజాక్షీరేణ సంపృచ్య తామ్రే సప్తాహ మావపేత్. 168.
ప్రణిధాయ తు తద్వర్తిం యోజయే దంజనే భిషక్, స్రోతోజం విద్రుమం ఫేనం సాగరస్య మనశ్శిలాః. 169.
మరీచాని చ తద్వర్తిం కారయే త్పూర్వవ ద్భిషక్, రసాంజనం ఘృతం క్షౌద్రం తాలీసం స్వరణగైరికం. 170.
గోశకృద్రససంయుక్తం పిత్తోపహతదృష్టయే.

తాత్పర్యము:
మేషశృంగపుపత్రములును, దిరిసెన, చంద్ర వీటిఆకులును జాజియాకులును సమానముగా గ్రహించి, ముత్తెములు, వైఢూర్యమణి వీటిని సమానభాగములుగా గ్రహించి యేడుదినములవరకు రాగిపాత్రలో మేక పాలతో తడిపియుంచి పిమ్మట నూరి వర్తి చేసి...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 525

వేసికొనిన హితకరము. శంఖము ముద్గములు సముద్రఫేనము మణిశిల మిరియములు వీటిని వత్తిచేసి వేయుట మంచిది. లేనిచో రసాంజనము నేయి తేనె తాడిశపత్రి స్వర్ణగైరికము వీటిని నూరి పేడరసములో కలిపి వత్తిని చేసి ఆవత్తితో పిత్తోపహతములగు దృష్టులు శాంతించును.

గుటికాంరజనము.

శ్లో. నలినోత్పలకింజల్కం గోశకృద్రససంయుతం. 171. గుడికాంరజన మేత త్స్యాద్దినరాత్రాంధయో ర్హితం, నదీజశంఖుత్రికటూర్వ్యథాంజనం మనఃశిలా ద్వే చ నిశే గవాం శకృత్, సచందనేయం గుడికాథ చాంజనే ప్రశస్యతే రాత్రిదినే ష్వపశ్యతాం. 172. కణా చ్ఛాగయకృన్మధ్యే పక్త్వా తద్రసపేషితా, అచిరాద్ధంతి నక్తాంధ్యం తద్వ త్క్షౌద్రమూషణం. 173. పచేత్తు గోధాం హి యకృత్ర్పయుక్తం ప్రకల్పితం మాగధికాభి రంజనా, న్నిషేవితం తస్యకృ దంజనేన నిహంతి నక్తాంధ్య మసంశయం ఖలు. 174. దధ్నా నిఘృష్టం మరిచం రాత్య్రాంధ్యాంజన ముత్తమం, తాంబూలయుక్తం ఖద్యోతభక్షణం చ తదర్థకృత్. 175. శఫరీమత్స్యక్షారో నక్తాంధ్యం చాంజనా ద్వినిహంతి, తద్వ ద్రామఠ టంకణ కర్ణమలం చైకశోంజనా న్మధునా. 177. కేశరాజన్వితం విద్ధం మత్స్యాండం హస్తి భక్షితం, నక్తాంధ్యం నియతం నృణాం సప్తాహ త్పథ్యసేవినాం. 177.

కమలకేసరములను ఆవుపేడలోకలిపి ఉండలుచేసి కంటిలొ నుంచికొనిన పగలు దృష్టి చక్కగా నగపడును. రేచీకటియు నశించును. అత్యుత్పన్నమగు శంఖము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు అంజనము మణిశిల పసపు మ్రానిపసపు పేడ చందనము వీటిని వత్తి చేసి కంటిలో వేసికొనిన దివారాత్రములును దృష్టిస్వచ్ఛముగా నుండును. పిప్పళ్లను మేకకడుపులో (కుడిదిక్కుననున్న) మాంసమునందు పక్వముచేసి కంటిలో వైచికొనిన నిశ్చయముగా రేచీకటులు నశించును. మిరియమును పెరుగులలో నూరి కాటుకగా వేసికొన రేచీకటులు నశించును. తాంబూలములో మిణుగురుపురువును తినినను చేపయొక్క క్షారమును కంటిలొ వేసికొనిన రేచీకటులు నశించును. ఇంగువ సుహాగపువ్వును చెవిగుబిలి వీటి నొక్కొక్కదానిని తేనెతో చాది వేయుట మంచిది.

526 చక్రదత్త—౫౮. నేత్రరోగాధికారము.

త్రిఫలాఘృతము.

త్రిఫలాక్వాథకల్కాభ్యాం సపయస్కం శృతం ఘృతం, తిమి
రా ణ్యాచిరాద్ధంతి పీత మేత న్నిశాముఖే. 178

త్రిఫలాకషాయ కల్కములతో పాలు సహితముగా నేతిని కాచి సాయంకాలములయందు త్రాగిన సంపూర్ణముగా తిమిరిరోగములు నశించును.

మహాత్రిఫలాఘృతము.

శ్లో. త్రిఫలాయారసం ప్రస్థం ప్రస్థం భృంగరసస్యచ, వృషస్యచ రస
ప్రస్థం శతావర్యాశ్చ తత్సమం. 179. అజాక్షీరం గుడూచ్యా శ్చ
ఆమలక్యా రసం తథా, ప్రస్థం ప్రస్థం సమాహృత్య సర్వైరేభిర్ఘృతం పచే
త్. 180. కల్కః కణాసితాద్రాక్షా త్రిఫలా నీల ముత్పలం, మధుకం
క్షీరకాకోలీ మధుపర్ణీ నిదిగ్ధికా. 181. తత్సాధు సిద్ధం విజ్ఞాయ శుభే
భాండే నిధాపయేత్, ఊర్ధ్వపాన మధఃపానం మధ్యపానం చ శస్యతే.
182. యావన్తో నేత్రరోగా స్తా న్పానా దేవాపకర్షతి, సరక్త రక్త
దుష్టే చ రక్తేశ్చాతిస్రుతే౭పి చ. 183. నక్తాంఢ్యే తిమిరే కాచే నీలికా
పటలార్బుదే, అభిష్యందే౭ధిమంథే చ పక్ష్మకోపే సుదారుణే. 184. నే
త్రరోగేశు సర్వేషు వాతపిత్తకఫేషు చ; అదృష్టిం మందదృష్టిం చ
కఫవాతప్రదూషితాం. 185. స్రవతో వాతపిత్తాభ్యాం సకండ్వాసన్న
దూరదృక్, గృధ్రదృష్టికరం సద్యో బలవర్ణాగ్నివర్ధనం. 186. సర్వనే
త్రామయం హన్యా త్రిఫలాద్యం మహా ఘృతం.

త్రిఫలములరసము 16 ప|| గుంటకలగరాకు రసము 16 ప|| అడ్డసరము రసము 16 పల|| పిల్లిపీచరరసము 16 ప|| మేకపాలు 16 ప|| తిప్పతీగెరసము 16 పలములు ఆమ్లరసము 16 ప|| ఉసిరిక రసము 16. ప|| చొ|| తెచ్చి ఈరసమునందు నేతిని పక్వముచేయవలయును. ఆనేతిలో పిప్పళ్లు చక్కెర ద్రాక్ష త్రిఫలములు నల్లకనులములు మధుకము క్షీరకాకోలి పాలవాకుడు వీటిని కల్కమును చేసి పక్వమగునపుడు కలిపి చక్కగా పచనమైన పిమ్మట నొకపాత్రలో నుంచవలయును. పిమ్మట నీఘృతమును ఊర్ధ్వపానముగాని అధఃపానమునుగాని మధ్యపానమునుగాని చేయవలయును. దీనిని త్రాగుటచే నేత్రరోగము లన్నియును నశించును. రక్తసహితమైన దానియందును రక్తసుష్టుమందు అతిస్రావమునందును రేచీకటియందును తిమిరముకాచము నీలికపటలము అర్బుదము అభిష్యందము అధిమంథము వీటియందును భయంకరమగు పక్ష్మప్రకోపమునందును సమస్త

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 527

వాతపిత్తకములగు నేత్రరోగములయందును అదృష్టి మందదృష్టి వాతపిత్తస్రావము జల ఆసన్నదూరదృక్త్వము మున్నగువాని నియ్యది తొలగించును.

రెండవ త్రిఫలాఘృతము.

శ్లో. త్రిఫలాత్ర్యుషణం ద్రాక్షా మధుకం కటురోహిణీ. 187.
ప్రపౌండరీకం సూక్ష్మైలా విడంగం నాగకేసరం, నీలోత్పలం శారిబే ద్వే చందనం రజనీద్వయం. 188.
కార్షికైః పయసా తుల్యం త్రిగుణం త్రిఫలారసం, ఘృతప్రస్థం పచే దేత త్సర్వనేత్రరుజాపహం. 189.
తిమిరం దోష మాస్రావం కామలాం కాచ మర్బుదం, విసర్పం ప్రదరం కండూం రక్తం శ్వయథు మేవ చ. 190.
ఖాలిత్యం పలితం చైవ కేశానాం పతనం తథా, విషమజ్వరమర్మాణి శుక్రం చాశు వ్యపోహతి. 191.
అన్యే చ బహవో రోగా నేత్రజా యే చ వర్త్మజాః, తా న్సర్వాన్నాశయ త్యాశు భాస్కర స్తిమిరం యథా. 192.
నచైవాస్మాత్పరం కించిద్దృష్టిభిః కాశ్యపాదిభిః, దృష్టిప్రసాదనం దృష్టం యథా స్యాత్త్రైఫలం ఘృతం. 193.
ఫలత్రీకాభీరుకషాయసిద్ధం కల్కేలయష్టీమధుకస్య యుక్తం,
సర్పిస్సమం క్షౌద్రచతుర్థభాగం హన్యా త్త్రిదోషం తిమిరం ప్రవృద్ధం. 194.

త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు ద్రాక్ష మధుకము కటకరోహిణి కమలములు చిన్నయేలకులు వాయువిడంగములు నాగకేసరములు నల్లగల్వలు మనుబాల చందనము పసుపు మ్రానిపసుపు వీటిని ఒక్కొకతులము చొ॥ వీటి అన్నిటితో సమానముగా పాలను దానికి మూడురెట్లు త్రిఫలములరసమును చేర్చి పక్వముచేసి 16 పలములనేతిని పక్వముచేయవలయును. ఇయ్యది నేత్రరోగములను సంపూర్ణముగా పోగొట్టును. తిమిరదోషములు అస్రావములు కామెరలు కాచము అర్బుదము విసర్పము ప్రదరము కండూరక్తవాతము ఖాలిత్యము వెంట్రుకలనెఱుపు విషమజ్వరములు మున్నగునవి నశించు. కాశ్యపాదిఋషులు ఈ త్రిఫలాఘృతముకంటె మించిన యౌషధము నేత్రములకు హితకరమైనది లేదు. త్రిఫలములు పిల్లపీచర వీటికషాయములో మధుకము వీటికషాయములో సమానభాగములను నేతిని కలిపి పక్వముచేసి నాలవపాలు తేనెను కలపవలయును. ఈ నేయి త్రిదోషజములగు తిమిరరోగములు నశించును.

528 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

భృంగరాజతైలము.

శ్లో. భృంగరాజరసప్రస్థే యష్టీమధుపలేనచ, తైలస్య కుడవః పక్వం సద్యో దృష్టిం ప్రసాదయేత్ . 195. న స్యా ద్వలీపలితఘ్నం మాసం నైత న్న సంశయః, గవాం శకృ త్క్వాథవిపక్వ ముత్తమం హన్యాత్ తైలం తిమిరేషు నస్తతః, ఘృతం హితం కేవల మేన పైత్తికే ష్వైణుతైలం పవనాసృగుత్థయోః. 196.

16 పలముల గంటకలగరాకురసములో నొక పలము మధుకకల్కమును 4 పలముల తైలమును పక్వము చేయవలయును. ఈ తైలమును నస్యము నిచ్చిన దృష్టి స్వచ్ఛమగును. ఒక నెల సేవించిన వలీపలితరోగములు నశించును. ఆవుపేడ రసములో... మును పక్వముచేసి యుపయోగించిన తిమిరరోగములు నశించును. కేవలపైత్తిక తిమిరరోగములకును ఈ చికిత్సనే చేయవలయును.

---

నృపవల్లభ తైలము.

శ్లో. జీవనకర్షభకౌ మేధా ద్రాక్షాంశుమతీ నిదిగ్ధికా బృహతీ, మధుకం బలా విడంగం మంజిష్ఠా శర్కరా తథా రాస్నా. 197. త్వచం శ్వదంష్ట్రా ప్రపౌండరీకం పునర్నవాలవణం, పిప్పల్యః సర్వేషాం భాగై రర్ధాంశికైః పిష్టైః. 198. తైలం యది వా సర్పి ర్దత్వా క్షీరం చతుర్గుణం పక్వా, తిమిరం పటలం కాచం నక్తాంధ్యం చాహ్లాదం రాత్రాంధ్యం చ. 199. శ్వేతం చ లింగనాశం నాశయతి పరం న సీతి వ్యంగం; ముఖనాసార్ధాఢ్యతాం పలితం చాకాలజం హాని 200. కాసం శ్వాసం శోషం హిక్కా స్తంభం తథోర్ధ్వగం నేత్రే, ముఖజేర్త్యమురభేదం రోగం బాహుగ్రహం శిరః స్తంభం. 201. రోగా నధోర్ధ్వజత్రోః సర్వా నచిరేణ నాశయతి, నస్యార్థం కుడవం తైలం పక్తవ్యం నృపవల్లభే. 202. అష్టాంశైః శాణికైః కల్కై రస్య త్వాగ్రాది తైలవత్.

ఘృతము జీవక ఋషభకములను గంధద్రవ్యములు మేద ద్రాక్ష శాలిపర్ణి మధుకము ముత్తవపులగము వాయువిడంగములు మంజిష్ఠ చక్కెర రాస్నా సీతాంకు... ములు పల్లేరు గలిజేరు లవణము వీటిని కాలుపల ||చొ|| నూరి నేతిని గాని నూనెను గాని అందు కాచి ఈ తైలముకంటె నాలుగురెట్లు పాలను కలిపి పక్వము చేసి సేవించినచో తిమిరములు పటలములు మున్నగునవి నశించును. ముఖరోగములు అర్ధాంగవాయువు

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 529

నశించును. ఇందు తైలమునుగాని ఘృతమునుగాని నాలుగుపలములను స్వీకరింప వలయును. కొందఱాచార్యులు భృంగరాజతైలమువలె సిద్ధము చేయవలయు ననిరి.

అభిజితైలము.

श्लो. तैलस्य पचेत्कुडवं मधुकस्य पलेन कल्कपिष्टेन, 203. आमलकीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थेन संयुतं कृत्वा, अभिजिन्ना- म्ना तैलं तिमिरं हन्यात् सान्निपातोत्थम्। 204. विमलां कुरुते दृ- ष्टिं नष्टामप्यानयेदिदं शीघ्रम्।

ఒక పలము మధుకకల్కములో నాలుగుపలముల నూనెను ఉసిరిక రసమును పాలను 16 పలములను కలిపి పక్వముచేసి సేవించిన తిమిరరోగములు నశించును. నష్టమైన దృష్టి మరల వచ్చును.

---

శుక్లజరోగములకు ఛేదనాదులు.

श्लो. अर्म छेतुं छेदनीयं स्यात्कृष्णप्राप्तं भवेद्यथा, ब- डिशाविद्धमुन्नम्य त्रिभागं चात्र वर्जयेत्। 205. पिप्पली त्रिफला लाक्षा लोहचूर्णं ससैन्धवं, भृङ्गराजरसे पिष्टं गुडिकांजन- मिष्यते। 206. अर्म सतिमिरं काचं कण्डूम् शुक्लं तदर्जुनम्, अजकां नेत्ररोगांश्च हन्यान् निरवशेषतः। 207. पुष्पाख्य तार्क्ष्यज सि- तोदधिफेनशङ्खसिन्धूत्थगैरिकशिलामरीचैः समांशैः, पिष्टै- श्च माक्षिकरसेन रसक्रियेयं हन्त्यर्म काचतिमिरार्जुनवर्त्म- रोगान्। 208. कान्तस्य सर्पिषः पानैर्विरेकालेपनेचनैः, स्वादु- शीतैः प्रशमयेच्छुक्तिकामुपनाहैस्ततः। 209. प्रवालमुक्ता- वैडूर्य शङ्खस्फटिकचन्दनम्, सुवर्णरजतं क्षौद्रमञ्जनं शुक्ति- कापहम्। 210. शङ्खः क्षौद्रेण संयुक्तः कतकः सैन्धवेन वा, सितयार्णवफेनो वा पृथगञ्जनमिष्यते। 211. पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये, वैदेही श्वेतमरीचं सैन्धवं नागरं स- मम्। 212. मातुलुङ्गरसैः पिष्टमञ्जनं पिष्टकापहम्।

అర్మరోగము నల్లగుడ్డుపైకి ప్రాకిన శస్త్రము చేయుట మంచిది. ఎత్తిపట్టికొని బడిశ మనుశస్త్రముచేత ఛేదింపవలయును. పిప్పళ్లు త్రిఫలములు లత్తుక లోహచూర్ణము సైంధవలవణము వీటిని గుంటగలగరాకురసములో నూరి సిద్ధముచేసి సేవించిన అర్మ

67

530 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

मु तिमिरमु काचमु दुरद शुक्रमु तेलुपु अजक मुन्नगु नेत्ररोगमुलु पोगोट्टुनु. सोम्पु रसांजनमु मिश्री समुद्र फेनमु शंखमु सैंधवलवणमु गडमु शिलाजित्तु मिरियमुलु वीटिनि समभागमुलनु तेनेलो कलिपि कन्नुललो वेसिकोनिन अर्ममु काचमु तिमिरमु पूवुलु मुन्नगु नेत्ररोगमुलु तोलगुनु. रेणुक बीजमुलतो नैन नेतिनि त्रागुटचेतनु विरेचनमुलु लेपनलु सेचनलु चेयुट चेतनु शुक्तिमुन्नगु रोगमुलु नशंचुनु. पेसलु मुत्तेमुलु वैडूर्यमणुलु शंखमु कर्पूरमु चंदनमु बंगारमु वेंडि तेने वीटिनिकलिपि-नूरी अंजनमु: चेसि वेसिकोनिन शुक्तिकुलु नशंचुनु. लेनिचो शंखमुनु नूरी तेनेलो कलिपि कन्नुललो वेसिननु वलियुनु. मिश्री समुद्र फेनमु वीटिनि नूरी काटुकगा वेसिकोनिन पूवुलु नशंचुनु. पूवुलु शांतिकुटुकै तळुचुगा पित्तशांति चिकित्सनु चेयवलयुनु. कुप्पेर्लु तेल्लमिरियमुलु सैंधवलवणमु शोंठि वीटिनि माचिरसमुलो नूरी काटुक वेसिकोनिन पिष्टकमुलु नशंचुनु.

—• संधिसमुल कुपनाहभेदनादुलु. •—

श्लो. भित्त्वोपनाहं कफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः. 213. निशीथे मण्डलाग्रेण प्रच्छये द्व्वा समन्ततः, पथ्यातुत्थत्रिफलामज्जाबीजै स्त्रीद्व्येकभागै र्विदधीत वर्तिं, तयांजये दश्रुमति प्रगाढ मक्ष्णो र्हरेत्कष्ट मपि प्रकोपं. 214. स्रावेषु त्रिफलाक्वाथं यथादोषं प्रयोजयेत्, क्षौद्रेणा ज्येन पिप्पल्या मिश्रं पिबेच्छिग्रां तथा. 215. त्रिफलामूत्र कासीससैन्धवैः सरसांजनैः, रसक्रिया क्रिमिग्रंथौ भिन्ने स्या त्प्रतिसारणं. 216.

कफोत्पन्नमुलगु नुपनाहमुलकु भेदनमुनु चेसिपिप्पळ्लु सैंधवलवणमु तेने वीटि नंदु निंपवलयुनु. करक्कायलु 1 भागमु ताडि 2 भागमु लॊसिरिके 3 भागमुलु वीटिनि मध्यबीजसुलनु क्रममुगा मूडु रेंडु ओक भागमुनु ग्रहिंचि नूरी वर्तिचेसि धरिंचिन नेत्रमुलोनि याशुवुलनु तोलगिंचुनु.

—• प्रतिसारणादुलु. •—

श्लो. स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिन्ना मंजननामिकां, शिलैलानतसिंधूत्थैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्. 217. रसांजनमधूभ्यां च भिन्नां वा शस्त्रकर्मणा, प्रतिसा र्यांजनै र्युंज्या दुष्णै र्दिपशिखोद्भवैः. 218. स्वेदये द्धृष्टयांगुल्या हां...

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५३१

...क्तं जलौकसा, रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च ॥ २१९ ॥
प्रतिसारणमेकैकं भिन्नेन गण इष्यते ।
निमिषे नासया पेयं सर्पिस्तेन च पूरणम् ॥ २२० ॥
स्वेदयित्वा बिसग्रन्थि छिद्राण्यस्य निराश्रयम् ।
पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् ॥ २२१ ॥
वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ।
पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ २२२ ॥
पिल्ले स्निग्धो वमेत्पूर्वं शिराव्यधं स्रुतेऽसृजि ।
शिलारसाञ्जनव्योषगोपित्तैश्चक्षुरञ्जयेत् ॥
हरितालवचादारु मुरसारसपेषितम् ।
अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ २२३ ॥
भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ।
काकमाचीफलैश्चैनं घृतयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ २२४ ॥
धूपयेत्पिल्लरोगातं पतन्ति कृमयोऽचिरात् ।

असजनमनुरोगमुनन्दु चेमटनु पट्टिञ्चि भेदन चेसि निष्पीडनमु चेयवलयुनु. पिम्मट शिलाजित्तु एलकुलु तगरमु सैन्धवलवणमु तेने वीटितो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. लेनिचो शस्त्रकर्म नेऱिगि वैद्युँडु रसाञ्जनमु तेनेलतो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. इट्लु प्रतिसारणमुनु चेसि दीपशिखोद्भवमुलगु नुष्णमुतो चेम्मटनु पट्टिम्पवलयुनु. व्रोलिनि रुद्दि आवीरिपट्ट वलयुनु. जेलग्लनु पट्टिञ्चि रक्तमुनु वेडलिम्पवलयुनु. पिम्मट क्रममुगा गोरोचनमु यवक्षारमु मैलुतुत्तमु पिप्पळ्लु तेने वीटि नोक्कोक्कदानिनि प्रतिसारणमु चेयिम्पवलयुनु.

शुक्लान्जनमु

श्लो.
रसाञ्जनं सर्जरसो जातिपुष्पं मनःशिला ॥ २२६ ॥
समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ।
एतत्समांशं मधुना पिष्टं लग्नस्तनर्तनि ॥ २२७ ॥
अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम् ।
मस्तकास्थि चुलुक्यास्तु तुत्थोदलवणान्वितम् ॥ २२८ ॥
ताम्रपात्रेऽञ्जनं घृष्टं पिल्ले प्रक्लिन्नवर्त्मनि ।
ताम्रपात्रे गुहामूलं सिन्धूत्थं मरिचान्वितम् ॥ २२९ ॥
आरनालेन संघृष्टमञ्जनं पिल्लनाशनम् ।
हरिद्रे त्रिफलां लोध्रं मधुकं रक्तचन्दनम् ॥ २३० ॥ भृङ्गराज...