चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५३१
...क्तं जलौकसा, रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च ॥ २१९ ॥
प्रतिसारणमेकैकं भिन्नेन गण इष्यते ।
निमिषे नासया पेयं सर्पिस्तेन च पूरणम् ॥ २२० ॥
स्वेदयित्वा बिसग्रन्थि छिद्राण्यस्य निराश्रयम् ।
पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् ॥ २२१ ॥
वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ।
पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ २२२ ॥
पिल्ले स्निग्धो वमेत्पूर्वं शिराव्यधं स्रुतेऽसृजि ।
शिलारसाञ्जनव्योषगोपित्तैश्चक्षुरञ्जयेत् ॥
हरितालवचादारु मुरसारसपेषितम् ।
अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ २२३ ॥
भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ।
काकमाचीफलैश्चैनं घृतयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ २२४ ॥
धूपयेत्पिल्लरोगातं पतन्ति कृमयोऽचिरात् ।
असजनमनुरोगमुनन्दु चेमटनु पट्टिञ्चि भेदन चेसि निष्पीडनमु चेयवलयुनु. पिम्मट शिलाजित्तु एलकुलु तगरमु सैन्धवलवणमु तेने वीटितो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. लेनिचो शस्त्रकर्म नेऱिगि वैद्युँडु रसाञ्जनमु तेनेलतो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. इट्लु प्रतिसारणमुनु चेसि दीपशिखोद्भवमुलगु नुष्णमुतो चेम्मटनु पट्टिम्पवलयुनु. व्रोलिनि रुद्दि आवीरिपट्ट वलयुनु. जेलग्लनु पट्टिञ्चि रक्तमुनु वेडलिम्पवलयुनु. पिम्मट क्रममुगा गोरोचनमु यवक्षारमु मैलुतुत्तमु पिप्पळ्लु तेने वीटि नोक्कोक्कदानिनि प्रतिसारणमु चेयिम्पवलयुनु.
शुक्लान्जनमु
श्लो.
रसाञ्जनं सर्जरसो जातिपुष्पं मनःशिला ॥ २२६ ॥
समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ।
एतत्समांशं मधुना पिष्टं लग्नस्तनर्तनि ॥ २२७ ॥
अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम् ।
मस्तकास्थि चुलुक्यास्तु तुत्थोदलवणान्वितम् ॥ २२८ ॥
ताम्रपात्रेऽञ्जनं घृष्टं पिल्ले प्रक्लिन्नवर्त्मनि ।
ताम्रपात्रे गुहामूलं सिन्धूत्थं मरिचान्वितम् ॥ २२९ ॥
आरनालेन संघृष्टमञ्जनं पिल्लनाशनम् ।
हरिद्रे त्रिफलां लोध्रं मधुकं रक्तचन्दनम् ॥ २३० ॥ भृङ्गराज...
५८२ चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.
रसे पिष्ट्वा घर्षयेल्लोहभाजने, तथा ताम्रे च सप्ताहं कृत्वा वर्तिं रजोऽथवा। २३१। पिच्चिटीधूमदर्शी च तिमिरोपहतेक्षणाः, प्रातर्निश्यञ्जयेन्नित्यं सर्वनेत्रामयापहम्। २३२। मञ्जिष्ठामधुकोत्पलोदधिकफत्वक्चैव्यगोरोचनामांसीचन्दनशङ्खपत्रगिरिमृत्तालीसपुष्पाञ्जनैः, सर्वैरेव समांशैरञ्जनमिदं शस्तं सदा चक्षुषोः कण्डूक्लेदमलाश्रुशोणितरुजापिल्लार्शशुक्रापहम्। २३३।
रसांजनमु सर्जरसमु जाजिपुष्पमु मनश्शिल समुद्रफेनमु उप्पु गैरिकमु वीटिनि सममुगा चेकोनि तेनेलोनूरि कंटिलोवेसिकोनिन क्लिन्नमुलु वर्त्मरोगमुलुनशिंचुनु. चेपतललोनुंडु येमुकनु गंजिनि उप्पुनकलिपि रागिपात्रलो नूरि क्लिन्नवर्त्म मुन्नगु वानिकुपयोगिंप वलयुनु. कोलपोन्न वेर्लनु रागिपात्रलोनूरि सैंधवलवणमु मिरियमुलु कलिपि गंजितो घर्षणचेसि अंजनमुंजेसि वेसिकोनिन पिल्ल्रोगमुलु नशिंचुनु. पसपु म्रानि Charcoal/पसपु त्रिफलुलु लोध्र मधुकमु रक्तचंदनमु वीटिनि गुंटकलगरारसस्रवमुल लो कलिपि लोहपात्रमुनंदु गानि रागिपात्रमुलोगानि घर्षणचेसि वर्तिनिचेसि गानि अंजनमु चेसिगानि कंटिकि वेसिकोनिन पिच्चिटि बूजु ग्रम्मिनट्लुंडुट तिमिरमु मुन्नगुनसवि संपूर्णमुगा नशिंचुनु. मधुकमु मंजिष्ठमु कमलमु समुद्रफेनमु तेजपत्रि गोरोचनमु जटामांसि चंदनमु शंखमु कोंडमिट्टि तालीशपत्रि वीटिनिसमांशमुलनु गोनि अंजनमु चेसि धरिंचिन नेत्रमुलकु हितमु. कंडुवु क्लेदमु रक्तपुपीड मुन्नगुनसवि नशिंचुनु.
तुत्थाञ्जनम्
श्लो. तुत्थकस्य पलं श्वेतमरीचानि च विंशतिः, विंशत्या काञ्चिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत्। २३४। पिल्लानपिल्लान्कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि, तस्यैकेनोपदेहास्रुकण्डूशोथांश्च नाशयेत्। २३५। याप्यः पक्ष्मोपरोधस्तु रोमोद्धरणलेखनैः, वर्त्मन्युपचितं लेख्यं स्राव्यमुत्क्लिष्टशोणितम्। २३६। प्रवृद्धान्तर्मुखं रोम सहिष्णोरुद्धरेच्छनैः, संदंशेनोद्धरेद्दृष्ट्यां पक्ष्मरोमाणि बुद्धिमान्। २३७। रक्षन्नक्षीदहेत्पक्ष्मतप्तहेमशलाकया, पक्ष्मारोगे पुनर्नैवं कदाचिद्रोमसम्भवः। २३८। उत्सङ्गिनी बहुल...
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 533
కర్దమవర్త్మే చ శ్యావం చ యచ్చ పటుతంత్య్రహం బద్ధవర్త్మ, క్లిష్టం చ పోథకియుతం త్ర్యహం వర్త్మ యచ్చ కుంభికినీ చ సహ శర్కరయా వలే ఖ్యాః. 239. శ్లేష్మోపనాహనగణం చనిసం చ భేద్యో, గ్రంథిశ్చ యః క్రిమికృతోఽంజనామికా చ. 240.
మైలుతుత్తము 1 పలము తెల్లమిరియములు 20 పలములు వీటిని 40 పలముల గంజిలో కలిపి తామ్రపాత్రలో ఘర్షణచేసి అంజనముగా వేసికొనిన బహుకాలము నుండియుండిన పిల్లనేత్ర రోగము నశించును. లేక ఈయౌషధులతో సేకము చేసినను ఉపదేహము వాపు మున్నగునవి నశించును. పలకె దులయందు రక్తస్రావమును చేయింపవలయును. ప్రవృద్ధములగు అంతర్ముఖరోగములను బుద్ధిమంతుఁడగు వైద్యుఁడు చిమటలాంటికత్తిరతో వెడలింపవలయును. దురదగల గ్రంథులు మున్నగువానియందు లేఖనకర్మమున్నగు చికిత్సలఁ జేయవలయును.
--౯ వర్త్మములకు ఘృతాదిశ్చ్యోతనము. ౯--
శ్లో. ఘృతసైంధవచూర్ణేన కఫానాహః పునఃపునః, విలిఖేన్మండలాగ్రేణ పచ్ఛయే ద్వా సమంతతః. 241. పటోలామలకక్వాథై రాశ్చ్యోతనవిధి ర్హితః, ఫణిజ్జకరసో నస్య రసైః పోథకినాశనః 242. అనాహపిడకాం స్విన్నాం తిర్యగ్గృత్వా గ్నినా దహేత్, అర్శ స్తథా వర్త్మనామ్నా శుష్కార్శోఽచ్ఛేద మేవ చ. 243. మండలాగ్రేణతీక్ష్ణేన మూలే ఛిన్ద్వా చ్ఛిషక్ శనైః, సిందూరపిప్పలీకుష్ఠహరిద్రా త్రిఫలారసైః. 244. సురామండేన వర్తి స్స్యాత్ శ్లేష్మాభిష్యందనాశనీ, పోథకీవర్త్మోపరోధ క్రిమిగ్రంథకృతాంశ్చే. 245.
కఫానాహ రోగమును ఘృతసైంధవచూర్ణముచేత పోగొట్టవలయును. పటోలము ఉసిరిక వీటికషాయముతోగాని ఫణిజ్జకరసముతోగాని పోథిగ్రంథులను పోగొట్టవలయును. అనాహపిడికలను చెమ్మట మున్నగువానివలన పోగొట్టవలయును. నేత్రపుఅర్భుదము వర్త్మార్శము శుష్కార్శము ఈరోగములను మొదల శస్త్రముచేసి పిదప సైంధవలవణము మున్నగు నౌషధులను త్రిఫలములరసములో తడిపిమదిరామండములో వర్తిచేసి ధరించిన అభిష్యందాదిరోగములు నశించును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు నేత్రరోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.
౫౯. శిరోరోగాధికారము.
❧ వాతశిరోరోగమునకు చికిత్స. ❧
శ్లో. వాతీకే శిరసో రోగే స్నేహస్వేదా న్సనావనాన్, పానాన్నముపహారాం శ్చ కుర్యా ద్వాతామయాపహాన్. ౧.
కుష్ఠ మేరండతైలం చ లేపా త్కాంజికపేషితం, శిరోర్తిం నాశయ త్యాశు పుష్పం వా ముచుకుందజం. ౨.
పంచమూలీకృతం క్షీరం నస్యే దద్యా చ్ఛిరోగదే, ఆశిరోవ్యాయతం చర్మ కృత్వా ౭ష్టాంగుల ముచ్ఛ్రితం. ౩.
తే నావేష్ట్య శిరో ౭ధస్తా న్మాషకల్కేన లేపయేత్, నిశ్చల స్యోపవిష్టస్య తైలై రుష్ణైః ప్రపూరయేత్. ౪.
ధారయే దారుజః శాంతే ర్యామం యామార్ధ మేవ వా, శిరోబస్తి ర్జయ త్యేష శిరోరోగం మరుద్భవం. ౫.
హను మన్యాక్షికర్ణార్తి మర్దితం మూర్ధకంపనం, తైలే నాపూర్య మూర్ధానం పంచమాత్రాశతాని చ. ౬.
తిష్ఠేచ్ఛేషస్వపి తే ౭ష్టాదశ వాతే శిరోగదే, ఏక ఏవ విధిః కార్యః తథా కర్ణాక్షిపూరణే. ౭.
వాతీక శిరోరోగమునకు స్నేహస్వేదములు పావనములును హితముఁ బోఁగొట్టునన్నపానములను చేయవలయును. కోష్ఠు ఆముదమును గంజితోనూరి లేపనచేసి శిరఃపీడలుతొలగును. లేనిచో ముచికుందవృక్షపుపూలను లేపన చేయవలయును. పంచమూలములలో పాలను కషాయముగాగాచి నస్యము నిచ్చిన శిరోరోగములు నశించును. తలచే నలుప్రక్కలను రాగలచర్మముతో కట్టి క్రిందివైపున మినుముల కల్కమును లేపనచేసి రోగినిస్వస్థునిగా కూర్చుండఁబెట్టి ఆచర్మముపైని వెచ్చనినూనెనుపోయవలయును. రోగికి బాధ యుపశమిల్లువఱకును జాముగాని రెండుజాములుగాని ఉంచిన సమస్తశిరోరోగములు నశించును. తలత్రిప్పుడు మున్నగునవి పోవుటకు ఈరీతిగనె తైలముతోతలను పూరింపవలయును. ఇయ్యదివినూరు మాత్రల తైలము కఫోత్పన్నములును, పిత్తోత్పన్నములును ఎన్మిది వందలవాతపు శిరోరోగములను పోగొట్టును. దీనినే కర్ణములకునక్షేత్రములకును చేయవలయును.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 535.
పైత్తిక శిరోరోగములకు.
శ్లో. పైత్తే ఘృతం పయః సేకాః శీతలేపాః సనావనాః, జీవనీయాని సర్పీంషి పానాన్నం చాపి పిత్తనుత్. 8.
పిత్తాత్మకే శిరోరోగే స్నిగ్ధం సమ్యగ్విరేచయేత్, మృద్వీకాత్రిఫలేక్షూణాం రసైః క్షీరైః ఘృతై రపి. 9.
శతధౌతఘృతాభ్యంగః శీత వాతాది సేవనం, శీతస్పర్శాశ్చ సంసేవ్యాః సదా దాహార్తిశాన్తయే. 10.
చందనోశీర యష్ట్యాహ్వబలావ్యాఘ్రనఖోత్పలైః, క్షీరపిష్టైః ప్రదేహాః స్యాచ్ఛృతై ర్వా పరిషేచనం. 11.
మృణాలబిసశాలూక చందనోత్పల కేసరైః, స్నిగ్ధశీతైః శిరో దిహ్యాత్తద్వ దామలకోత్పలైః. 12.
యష్ట్యాహ్వ చందనానంతా క్షీరసిద్ధం ఘృతం హితం; నావనం శర్కరాద్రాక్షా మధుకైర్వాపి పిత్తజే. 13.
త్వక్పత్రశర్కరాపిష్టానావనం తండులాంబునా, క్షీరసర్పిర్హితం నస్యం రసావా జాంగలాః శుభాః. 14.
రక్తజే పిత్తవ త్సర్వం భోజనాలేపసేచనం, శీతోష్ణయో శ్చ వ్యత్యాసో విశేషో రక్తమోక్షణం. 15.
పైత్తికశిరోరోగములందు నేతిని పాలను సేకము చేయవలయును. శీతలలేపములు నస్యవిధులు జీవనీయగణపుటౌషధులచేత సిద్ధముచేయఁబడిన యన్న పానములు సేవింపవలయును. పిత్తజశిరోరోగములందు స్నిగ్ధౌషధులు ద్రాక్ష త్రిఫలములు చెఱకు వీటితో విరేచనములను చేయించుట మంచిది, శిరోదాహాదులు శాంతించుటకై నూరు పర్యాయములు శుద్ధిచేసిన నేతిని రుద్దవలయును. చందనమువట్టివేళ్లు మధుకము నుత్తువుపులగమువానడు కమలములు వీటినిపాలతో నూరిలేపన చేయవలయును. లేనిచో ఈయౌషధులనే పాలతో కషాయముచేసి సేకము చేయవలయును. కమలనాళములు గడ్డలు జాజికాయ చందనము కమలకేసరములు వీటిని నేతిలో పక్వముజేసి శీతలలేపనులను చేయవలయును. ఈఘృతమును నస్యమిచ్చుట చేతగాని కండచక్కెర ద్రాక్ష యష్టిమధుకము వీటికషాయమును నస్యమిచ్చుట చేతఁ గాని శిరోరోగములునశించును. తేజపత్రి కలకండ నేటిని బియ్యపుకడుగుతోనూరి నస్యవిధిఁ జేసినచో హితమగును. రక్తజములగు శిరోరోగములందు సంపూర్ణములగు భోజన లేపనాదులను పిత్తవిధానపురీతిని చేయవలయును. శీతోష్ణముల మార్పును రక్తస్రావమును విశేషము.
५८६ चक्रदत्त — ५९. शिरोरोगाधिकारमु.
कफशिरोरोगमुलु.
श्लो. कफजे लङ्घनं स्वेदो गूर्ध्वोष्मैः पाचनांश्चापि, तीक्ष्णा
ऽवपीडा धूमाश्च तीक्ष्णाश्च कवलां हिताः. १६. अच्छं च पाय
ये त्सर्पिः पुराणं स्वेदये त्ततः, मधूकसारेण शिरः स्विन्नं
चास्य विरेचयेत्. १७. कृष्णाब्दशुण्ठीमधुक शताह्वाह्वलैः समैः,
जलपिष्टैः शिरोलेपः सद्यः शूलनिवारणः. १८. देवदारुनतं
कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं, लेपः काञ्जिकसंविष्टस्तैलयुक्तो ऽशिरोरु
जानुत्. १९. सन्निपातभवे कार्या दोषत्रयहरी क्रिया, सर्पिःपा
नं विशेषेण पुराणं त्वादिशन्ति हि. २०. त्रिकटुक पुष्कर रज
नी रास्ना सुरदारु तुरगगन्धानां, क्वाथः शिरोरुजालं नासा
पीतो निवारयति. २१. नागरकल्क मिश्रं क्षीरं नस्येन योजयेत्
पुंसाः, नानादोषोद्भूतां शिरोरुजं हन्ति तीव्रतरां. २२. नी
लोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः,
प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्व मेलाकमलोत्पलैश्च.
२३. शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहोह्र काश्मीरशि
रोरुहैश्च.
कफशिरोरोगमुलुकु लङ्घनमुचेयवलयुनु. रूक्षमुलु नुष्णमुलु पाचना-
त्त्वमुलुग वस्तुवुलवलन चेम्मटఁबुट्टिंपवलयुनु. स्वच्छमैन प्रात नेयिनि द्रागिंचि
चेमटपट्टिंचि यष्टिमधुकपु सत्तूतो नस्यमु निप्पिंचवलयुनु. पिप्पळ्ळु तुंगमुस्त-
लु शोंठि मधुकमु पिल्लीपीचर कमलमुलु कोष्ठु वीटिनि नीटितोनूरि लेपनचेसिन शिर-
श्शूललु तोलఁगुनु. देवदारुवु तगरमु कोष्ठु कुरुवेरु शोंठि वीटिनि गंजितो
नूरि तैलमुनुकलिपि शिरस्सुनकु लेपनचेसिनचो शूललु नशिंचुनु. सन्निपातप्रकोप-
रोगमुनन्दु त्रिदोषहरमु लगु चिकित्सलनु पुराणघृतपानमुनु चेयिंपवल-
युनु. त्रिकटुकमु कमलमु पसुपुरास्न देवदारुवु पेन्नेरु वीटिकषायमुनु
मुक्कुतो पील्चिन शिरोबाध उपशमिल्लुनु. तगरमु कमलमुलु चन्दनमु कोष्ठु
वीटिनिनूरि तेनेकलिपि लेपनचेसिननु कमलमुलु देवदारुवु कोष्ठु मधुकमु एलकुलुवीटि
कल्कमुलो तेनेकलिपि गानि लोहरजमु कमलमुलु कचोरमुलु त्रिकल्कमुलो
तेनेनि कलिपि गानि लेपनचेसिननु शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.
आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५८७
❧ शताह्वातैलमु. ❧
श्लो. शताह्वैरण्डमूलं च ग्रन्थ्याम्लीफलैः शृतं,
तैलं नस्यं मरुच्छ्लेष्म तिमिरोर्ध्वगदापहम्। २४।
पिलीपीचर आमुदपु वेळ्लु तगरमु वाकुडु वीटितो पक्वमुचेसिन तैलमुनु नस्यमुगा निच्चिन शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.
❧ जीवकाद्यतैलमु. ❧
श्लो. जीवकर्षभकौ द्राक्षा सितायष्ट्युत्पलैः,
तैलं नस्यं पयः पक्वं वातपित्तशिरोगदे। २५।
जीवकमु ॠषभकमु द्राक्ष कंडचक्केर मधुकमु मुत्तवपुलगमु कमलमुल पालु वीटितो पक्वमुचेसिन तैलमुनु नस्यमु निच्चिन वातपित्तजमुलगु शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.
❧ बृहज्जीवक तैलमु. ❧
श्लो. जीवकर्षभकौ द्राक्षा मधूकं मधुकं बला, नीलोत्पलं चन्दनं च विदारी शर्करा तथा। २६।
तैलप्रस्थं पचे देभिः शनैः पयसि षड्गुणे, जाङ्गलस्य तु मांसस्य तुलार्धस्य रसेन तु। २७।
सिद्ध मेत द्भवे न्नस्यं तैल मर्धावभेदकं, बाधिर्यं कर्णशूलां च तिमिरं गलशुण्डिकां। २८।
वातिकं पैत्तिकं चैव शीर्षरोगं नियच्छति, दन्तचालं शिरःशूल मर्दितं चापकर्षति। २९।
जीवकमु ॠषभकमु द्राक्ष मधूकमु मधुकमु मुत्तवपुलगमु नल्लगल्वलु चन्दनमु विदारि चक्केर वीटिनि १६ पलमुल नेतिलो पक्वमुचेसि नेतिकंटे नारुरेट्लुक्कव पाअलनु ५० पलमुल नडविजंतुवुलमांसरसमुनु कलिपि पक्वमुचेसि सेविंचिन चेवुडु कर्णशूललु तिमिरमुलु मुन्नगुनवि नशिंचुनु.
❧ षड्बिन्दु तैलमु. ❧
श्लो. एरण्डमूलं तगरं शताह्वा जीवन्ती रास्ना सह सैन्धवं च, भृङ्गं विडङ्ग मधुयष्टिका च. विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम्। ३०।
अजं पय स्तैलविमिश्रितं च चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपक्वं, षड्बिन्दवो नासिकया विधेयाः शीघ्रं निहन्युः शिरसो विकारान्। ३१।
च्युतां श्च केशां श्चलितां श्च दन्तान् दु -
६८
538 चक्रदत्त—५९. शिरोरोगाधिकारमु.
र्बद्धमूलां श्च दृढीकरोति, सुपर्णदृष्टिप्रतिमं च चक्षुः बा- ह्वोर्बलं चाभ्यधिकं ददाति. 32. क्षयजे क्षय मासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः, पाने नस्ये च सर्पिः स्या द्वाघ्नघ्नै- र्मधुरैः शृतैः. 33. क्रिमिजे व्योषनक्ताह्वा शिग्रुबीजै श्च नाव- नं, अजामूत्रयुतं नस्यं क्रिमिजे क्रिमिजि त्त्वरं. 34.
एरंडमूलमु तगरमु पिल्लीपीचर जीवंतिक रास्न सैंधवलवणमु गंटु भारंगि अंटुप्प यष्टिमधुकमु शोंठि नल्लनूवुलतैलमु मेकपालु वीटिनि गुंटि कलगराकुरसमुलो पक्वमु चेसि आरुबिंदुवुलु मुक्कुलो पोसिन शिरोविकारमु लन्नियुनु नशंचुनु. रालिन वेंट्रुकलनु कदिलिन पंडलनु गट्टिपऱचुनु. गरुडुनितो सममगु दृष्टि निच्चुनु. क्षयोत्पन्नमुनकु वीर्यवर्धकमुलगु चिकित्सलनु चेयवल युनु. वातनाशकमुलु मधुरमुलु नगु नोषधुलतो सिद्धमुचेसिन नेतिनि त्रागिंप वलयुनु. मऱियुनु नस्यमु चेयिंपवलयुनु. पुरुंगुलवलनं बुट्टिन शिरश्शूल लंदु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्ळु मुनगवित्तुलु वीटिनि मेकमूत्र मुलोनूरि नस्य मुनु वेयवलयुनु.
अपामार्ग तैलमु.
श्लो. अपामार्ग फल व्योष निशाक्षारक रामुकैः, सविडंगैः शृतै र्मूत्रै स्तैलं नस्यं क्रिमिं जयेत्. 35. नागरं सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैंधवा, भुज स्तंभादिरोगेषु सर्वे ष्प्वोर्ध्वगदे- षु च. 36. सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादि भेषजं, पायये- त्सगुडं सर्पि र्घृतपूरां श्च भक्षयेत्. 37. सूर्यावर्ते शिरो- वेधो नावनं क्षीरसर्पिषा, हितः क्षीरघृताभ्यास स्ताभ्यां चैव वि- रेचनं, क्षीरपिष्टै स्तिलै स्स्वेदो जीवनीयै श्च शस्यते. 38. सशर्क- रं कुंकुम माज्यभृष्टं नस्यं विधेयं पवनासृगुत्थे, भ्रूशंख- कर्णाक्षिशिरोर्धशूले दिनाभिवृद्धिप्रभवे च रोगे. 39. कृतमालपल्ल- वरसे खरमूर्जरिकल्कसिद्धनवनीतं, नस्येन जयति नियतं सूर्या- वर्तं सुदुर्वारं. 40.
उत्तरेणु त्रिफलमुलु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्ळु पसुपु यवक्षारमु इंगुव वायुविडंगमुलु वीटिनि गोमूत्रमुतोपक्वमुचेसि नस्यमिच्चिन क्रिमुलु नशंचुनु. तुंगमुस्तेलु बेल्लमु शोंठि पिप्पळ्ळु सैंधवलवणमु वीटिकल्कमुनु
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ५३९
नस्यमिच्चिन भुज स्तम्भरोगमुलु सम्पूर्णमुगा नशिंचुनु. सूर्यावर्तमुनकु पगटि पूट बाधगल शिरोगोगमुलकु नस्यमु निव्ववलयुनु. लेनिचो नुवुलनु पालो नूरी लेपन चेसि चेम्मटनु पुट्टिंपवलयुनु. जीवनीगणपुटौषधुलनु नूरी लेपन चेसिननु हितमे यगुनु. कुंकुमपुव्वु नेतीतो वेयिंचि चक्केरनु कलिपि नस्यमु चेयिंचिन वातरक्तजमुलगु शिरोरोगमुलु नशिंचुनु. नेमलिअडुगुआकुल रसमुलो उत्तरेणुवुनु कल्कमुचेसि नवनीतमुनंदु पक्वमुचेसि नस्य मिच्चिनचो दारुणमुलगु सूर्यावर्तरोगमुलु तोलगिपोवुनु.
-- दशमूलक्वाथादुलु. --
श्लो. दशमूलीकषायं तु सर्पिः सैन्धवसंयुतं, नस्य मर्घావभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरोग्रिनूत्. ४१. शिरीषमूलकफलै रव पीडं च योजयेत्, अवपीडो हितो वा स्या द्यचासिप्पलिभिः शृतः. ४२. जाङ्ग्लानि च मांसानि कारये दुपनाहनं, तेनास्य शाम्यति व्याधिः सूर्यावर्तः सुदारुणः. ४३. एष एव विधिःकृत्स्नः कार्य श्चार्धावभेदके, शारीवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लुपेषितं. ४४. सर्पि स्तैलयुतो लेपः सूर्यावर्तार्धभेदयोः, पिबे त्सशर्करं क्षीरं नीरं वा नारिकेलजं. ४५. सुशीतं वापि पानीयं सर्पि र्वा नस्तत स्तयोः, अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहितो विधिः. ४६ शिरावेधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये, आहार श्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः. ४७. मधुमस्तुसंयावहविःपूरै श्च यः क्रमः, सूर्यावर्ते हितं य त्त च्छङ्खके स्वेदवर्जितं. ४८. क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्यपानं च शङ्खके, शतावरीं कृष्णतिला न्मधुकं नील मुत्पलं. ४९. मूर्वां पुनर्नवां चापि लेपं सा ध्यवतारयेत्, शीततोयावसेकां श्चक्षीरसेकांश्च शीतलान्. ५०. कल्कै श्च क्षीरिवृक्षाणां शङ्खकस्य प्र लेपनं, क्रौञ्चकादम्बहंसानां शरार्याः कच्छपस्यच. ५१. रसैः संविहितस्त्वाथ तस्य शङ्खकसन्धिजः, ऊर्ध्वं तिस्रः शिराः प्राज्ञो भिन्द्या देव न ताडयेत्. ५२. शिरःकम्पेऽमृतां रास्ना बलास्नेह सुगन्धिभिः, स्नेहस्वेदादिवातघ्नं शिरोबस्ति श्च शस्यते. ५३.
६०. असृग्दररोगाधिकारमु.
असृग्दरमुन कुपायमुलु.
श्लो. दध्ना सौवर्चलाजाजीमधुकं नील मुत्पलं, पिबेत्
क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता. १.
पिबेदैणेयकं रक्तं शर्करामधुसंयुक्तं, वासक स्वरसं प्रैतेर्गुडूच्या रस मेव वा. २.
रोहीतका न्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्, जले ना-
मलका द्वीजकल्कं वाससितामधु. ३.
धातक्या श्चाक्षमात्रा वा आमलक्या मधुद्रवं, काकादुकमूलं वा मूलं कार्पास मेव हि. ४.
पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा,
अशोकवल्कल्काथशृतं दुग्धं सुशीतलं, यथाबलं त्वाप्रत स्तीव्रासृग्दरनाशनं. ५.
दार्वी रसांजनवृषाब्द किराता बिल्व भल्लातकै रवक्वैतो मधुना कषायः,
पीतो जय त्यतिबलं प्रदरं सशूलं पीतासितारुणविलोहितनीलशुक्लं. ६.
रसांजनं (चूर्णीतं) यस्य मूलं क्षौद्रान्वितं तण्डुलोतोयपीतं,
असृग्दरं सर्व्वभवं निहन्ति श्वासं च भार्य्या सहनागरेण. ७.
नल्लयुप्पि जीलकఱ్ఱ मधुकमु नल्लकल्वलु वीटिनि पेఱुगुलो कलिपि तेनेनु वेसिकोनि त्रागिन वातजमुलगु प्रदरमुलु नशिंचुनु. जिंक नेत्तुटिलो तेनेनु कंडचक्केरनु कलिपिकोनि त्रागिनचो प्रदरमुलु नशिंचुनु. रोहितकपु (सोमिचेट्टु) कल्कमुनु पांडुर वर्णमुगा रक्तमु स्रविंचु प्रदररोगमुलकु त्रागवलयुनु. उसिरिककल्कमुनु नीटिलो कलिपि कंडचक्केर तेने कलिपि त्रागुट मंचिदि. लेनिचो आरेपूवुलनु ताडि युसिरिक रसमुललो तेनेतो त्रागुट मंचिदि. काकबाडकपु वेळ्ळुगानि प्रत्तिवेळ्ळुगानि बिय्यपुकडुगुतो नूरि त्रागिन पांडुनुलु प्रदररोगमुलु नशिंचुनु. अशोकपु चिक्कतो नाञ्चिन पालगु काचि चल्लार्चि बलानुसारमुगा प्रातःकालमुन सेविंप वलयुनु. म्रानिपसपु रसांजनमु अड्डसरमु तुंगमुस्तलु नेलवेमु मारेडुचेक्क जीडिवित्तुलु वीटिनि कषायमुपेत्ति तेनेनु वैचि
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ५४३
కొని త్రాగిన శూలలు కల ప్రదరరోగము లైనను నశించును. పచ్చనినల్ల నియ్యెఱ్ఱనిరం గులుగల యోనిసంబంధములగు రక్తరోగములును నశించును.
స్త్రీ ప్రదరమునకు దశమూలాదులు
श्लो. दशमूलं समुद्धृत्य पेषये त्त्ण्डुलाम्बुना, एत-
त्पीत्वा त्र्यहां न्नारी प्रदरा त्परिमुच्यते. १०. क्षौद्रयुक्तं
फलरसं कोष्ठोदुम्बरजं पिबेत्, असृग्दरविनाशाय सशर्करप-
योऽन्नभुक्. ११. प्रदरं हन्ति बलाया मूलं दुग्धेन मधु-
युतं पीतं, कुशवाट्यालकमूलं तण्डुलसलिलेन रक्ताख्यं. १२.
शमयति मदिरापानं तदुभय मपि रक्तसंज्ञशुक्लाख्या, गुडेन
बदरीचूर्णं मोच मामं तथा पयः. १३. पीता लाक्षा च स-
घृता पृथक्प्रदरनाशना, रक्तपित्तविधानेन प्रदरां श्चा प्युपा-
चरेत्. १४. असृग्दरे विशेषेण कुटजाष्टक माचरेत्.
తాత్పర్యము:
దశమూలములను తెచ్చి కడుగుతోనూరి మూడురోజులు త్రాగిన ప్రదరములు నశించును. నల్లమేడి పండ్లరసములో తేనెను కలిపికొని త్రాగిన ప్రదరరోగములు నశించును. ముత్తువపులగపు వేరును పాలతో తేనెతో నూరి త్రాగినను ప్రదరములు నశించును. దర్భలు ముత్తువపులగము వీటిని కడుగుతో నూరి త్రాగిన రక్తప్రదరములు నశించును. మద్యమును త్రాగినను రక్తశుక్లప్రదరముల నశింపఁజేయును. రేగుచూర్ణములో బెల్లము కలుపుకొని పాలతో త్రాగినను ఇందుగు చెక్కను పచ్చపాలతో నూరి త్రాగినను ప్రదరములు నశించును.
పుష్యానుగచూర్ణము
श्लो. पाठाजम्ब्वार्मयो रस्थ्यं शिलाभेदरसाञ्जनं. १५.
अम्बष्ठकीमोचरसः समङ्गा पद्मकेसरान्, बाह्वीकातिविषा मुस्तं
बिल्वं लोध्रं सगैरिकं. १६. कट्फलं मरिचं शुण्ठी मृद्वीका रक्त-
चन्दनं, कट्वङ्गवत्स कानन्ता धातकी मधुकार्जुनं. १७. पुष्ये-
णोद्धृत्य तुल्यानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत्, तानि क्षौद्रेणसंयु-
ज्य पायये त्त्ण्डुलाम्बुना. १८. असृग्दरातीसारेषु रक्तं य-
च्चोपवेश्यते, दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाश-
येत्. १९. योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकं, स्त्रीणां
५४४ चक्रदत्त—६०. असृग्दररोगाधिकारमु.
श्यावारुणं यच्च तत्प्रसह्य निवर्तयेत् । २०. चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम् ॥
टीका: विषबोद्दि नेरेडु मामिडि शिलाजित्तु रसांजनमु मंजिष्ठमु कनुल जिगुरु लु इंगुव अतिवस तुंगमुस्तेलु मारेडु चक्क लोध्र गैरिकमु कट्फलमु सुरयबुलु शोंठि द्राक्ष रक्त चंदनमु कट्वंगमु लोस्तुचक्क तिप्पतीग अत्तिपंड्ल रसमु अर्जुनवृक्षपुचक्क वीटि नन्निटिनि पुष्यनक्षत्रमुलों तेच्चि समभागमुलुगा चक्कगा चूर्णमुचेसि तेनेकलिपि कडुगुतो त्रागिंचि असृग्दरोगानिकि मंचिदि.
मुद्गादि घृतमु
श्लो. मुद्गमाषस्य निर्यूहे रास्नाचित्रकनागरैः । २१.
सिद्धं सपिप्पलीबिल्वैः सर्पिः श्रेष्ठ मसृग्दरे, कुमुदं पद्म कोशीरं
गोधूमो रक्तशालयः । २२. मुद्गपर्णी पयस्याच काश्मरी मधुकं
यष्टिका, बलातिबलयोर्मूल मुत्पलं तालमस्तकं । २३. विदारी
शतमूली च शालपर्णी सजीवका, फलत्रिकस्य बीजानि प्रत्यग्रं कदली
फलं, एषामर्धपलान् भागान् गव्यं क्षीरं चतुर्गुणं । २४. तोयं
नीयं द्विगुणं दत्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् । २५. रक्तपित्ते
पित्ते च रक्तगुल्मे हलीमुके, बलूरासं च यत्पित्तं कामिलायां
तशोणिते । २६. अरोचके ज्वरे जीर्णे पाण्डुरोगे मदे भ्रमे, प्रदरणी
चाल्पपुष्पा च या च गर्भं न विंदति । २७. अहन्यहनि नारीणां
स्त्रीणां भवति प्रीतिवर्धनं, शीतकल्याणकं नाम परमुत्तम
सायनम् । २८.
टीका: पेसलु मिनुमुलु वीटि कषायमुतो रास्न चित्रमूलमु शुण्ठि पिप्पळ्लु मारेडु चक्क वीटितो सिद्धमु चेसिन घृतमु प्रदरमुलन्दु हितकरमु. कुमुदिनि कमलसुलु वट्टिवेळ्लु गोधूमलु एट्टबिय्यमु मुद्गपर्णि गुग्गुडु मधुकमु मुत्तुवपुलगमु वीटिवेळ्लुन्नु कमलमुलु तालमस्तकमु विदारीकन्द पिल्लिपीचर सालपर्णि जीवकमु त्रिफलमुलु क्रोत्त यरटि पండ్లు वीटिनन्निटिनि अर्धपलमु चोप्पुन आवुपालु ईयौषधुलतो नालुगुरेत्तुचेकोनि औषधुलकण्टे रेंडिंतलु नीळ्लु कलिपि कषायमुचेसि १६ पलमुलनेति नन्दु पक्वमु चेसि सेविंचिन रक्तगुल्ममुलु हलीमकमु मुन्नुगु रोगमुलु नशिंचुनु.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 545
బృహచ్ఛతావరీ ఘృతము.
శ్లో. శతావరీరసప్రస్థం క్షోదయ్త్వా ౭వపీడయేత్, ఘృతప్రస్థసమాయుక్తం క్షీరద్విగుణితం భిషక్. 29.
అత్ర కల్కా నిమాన్ దద్యా త్తులోదుంబరసంమితాన్, జీవనీయాని యా న్యష్టౌ యష్టీపద్మకచందనం. 30.
శ్వదంష్ట్రా చాత్మగుప్తా చ బలా నాగబలా తథా, శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ విదారీ శారిబాద్వయం. 31.
శర్కరా చ సమా దేయా కాశ్మర్యాశ్చ ఫలాని చ, సమ్యక్ సిద్దం తు విజ్ఞాయ తద్ఘృతం చావతారయేత్. 32.
రక్తపిత్తవికారేషు వాతపిత్తకృతేషు చ, వాతరక్తం క్షయం శ్వాసం హిక్కాం కాసం చ దుస్తరం. 33.
అంగదాహం శిరోదాహం రక్తపిత్తసముద్భవం, అసృగ్దరం సర్వభవం మూత్రకృచ్ఛ్రం సుదారుణం. 34.
ఏతా న్రోగాన్ శమయతి భాస్కరస్తిమిరం యథా.
ఒక ప్రస్థము శతావరిని దంచి రసము తీసి 4 పలముల నేతిని పక్వముచేసి ఆనేతిలో రెండింతలు పాలను కలపవలయును. పిమ్మట నీ నేతిలో ముందు చెప్పంబోవు ఔషధముల కల్కమును పెద్ద మేడిపండంతయుండే జేసి కలుపవలయును. జీవనీయాద్యష్టగణముల యౌషధులను మధుకము కమలములు చందనము పల్లేరు ముత్తువపులగము సాలపర్ణి విదారిగంద గరిక వీటిని కల్కముచేసి కలిపి ఈయౌషధులతో సమముగా కండచెక్కెర నందు కలిపి గుమ్ముడు పలముల నందు కలుపవలయును. పిమ్మట నిందులో నేతిని చక్కగా పక్వము చేసి దింపి నేపించినచో రక్తపిత్తవికారములను వాతపిత్తవికారములను పోగొట్టుటకుత్తమమైనది అగును. వాతరక్తములు క్షయశ్వాసరోగము ఎక్కిళ్లు కాస అంగదాహము శిరోదాహము రక్తపిత్తములవలనఁ బుట్టిన ప్రదరరోగములు దారుణములగు మూత్రకృచ్ఛ్రములు మున్నగువానిని ఈఘృతము సూర్యుఁడు చీకటులను పోగొట్టునట్టులు నశింపఁజేయును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు అసృగ్దరాధికారప్రకరణము ముగిసెను.
౬౧. యోనిరోగాధికారము.
యోనిరోగమునకుపాయములు.
శ్లో. యాని వ్యాపత్సు భూయిష్ఠం శస్యతే కర్మ వాతజిత్, వస్త్యభ్యంగపరీషేకప్రలేపాః పిచుధారణం. 1.
వచోపకుంచికా జాతీ కృష్ణా
69
546 चक्रदत्त—६१. योनिरोगाधिकारमु.
वृक्षकं सैन्धवं, अजमोदां यवक्षारं चित्रकं शर्कराऽन्वितम्। २। पिष्ट्वा प्रसन्नयाऽऽलोड्य खादेत्तद् घृतभर्जितम्, योनिपार्श्वार्त्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये। ३। गुडूची त्रिफला दन्ती क्वाथैः कृत्वा परीषेचनम्, नतवार्ताकिनीकुष्ठसैन्धवामरदारुभिः। ४। तैलाक्ताः प्रणीता धार्याः पिचुर्योनौ रुजापहः, पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गाः पिचुक्रियाः। ५। शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च, योन्यां बलासदुष्टायां सर्वयूषोष्णमौषधम्। ६। पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः, वर्त्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी। ७। हिंस्राकल्कं तु वातार्त्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्, पञ्चवल्कस्य पिष्टां वा श्यामादीनां कफोत्तरा। ८। मूषिकमांससंयुक्तं तैलमातपभावितम्, अभ्यङ्गाद्धन्ति योन्यर्शः स्वेदस्नानाम्बुसाधितैः। ९।
योनिव्यापदललो वातनाशकचिकित्सलनु वस्तिकर्मंबुलभ्यङ्गमुलु परिषेकंबुलु लेपमुलु पिचिकारिपट्टुट युत्तममुलु वस, क्रानुगच्च बाजिकाया पिप्पळ्ळु अड्डसरमु सैन्धवलवणमु अजमोद यवक्षारमु चित्रमूलमु कञ्जुडचेक्क वीनिनि कल्लु तेटतो नूरी कलियఁबेट्टि नेतिलो वेयिञ्चि तिनिन योनिरोगमुलु पार्श्वरोगमुलु हृद्रोगमुलु गुल्ममुलु मूलरोगमुलु अन्नियुनु तोलगुनु. तिप्पतीगे त्रिफलमुलु दन्ति वीटिकषायमुतो परिषेचनमु चेयवलयुनु. अगरुवायविडङ्गोष्ठु सैन्धवलवणमु देवदारुवु वीटितोसिद्धमुचेसिन तैलमुलॊ दूदिनि तडिपि योनियन्दुञ्चिन बाधयुपशमिल्लुनु. पित्तयोनिरोगुलकु सेकाभ्यङ्गमुलनु पित्तनाशकशैत्यक्रियलनु चेयवलयुनु. स्नेहनमुनकैकै नेतिनि युपयोगिम्पवलयुनु. कफदुष्टमुलगु योनिगलकु सम्पूर्णमुलगु रूक्षोष्णमुलगु नौषधमुलनु चेयवलयुनु. पिप्पळ्ळु मिरियमुलु मिनुमु सोम्पु सैन्धवलवणमु वीटिनि नूरी चितिकॆडवयन्तवर्त्तिनि चेसि धरिञ्चिन योनिनि शोधिञ्चुनु. पित्तपीडितमुलगुवानिकि पञ्चवल्कलमुलकल्कमुनु धरिम्पఁजेयवलयुनु. कफपीडितुण्डु श्यामादिकल्कमुनु धरिम्पवलयुनु. एलुकमांसमुतो तैलमु नेण्डलोनेण्डिञ्चि तलण्टुकोनिन योनिगलरोगमुलु नशिञ्चुनु.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 547
గోరోచనా చూర్ణము.
శ్లో. గోపిత్తే మత్స్యపిత్తే వా క్షౌమం త్రిస్సప్తభావితం, మధునా కిణ్వచూర్ణం వా దద్యా దాచరణాపహం. 10.
స్రోతసాం శోధనం శోధకండుక్లేదహరం చ తత్, కామిన్యాః పూతియోన్యా శ్చ కర్తవ్యః స్వేదనో విధిః. 11.
క్రమః కార్య స్తత స్స్నేహపిచుభి స్తర్పణం భవేత్, శల్లకీ జంగినీ జంబు ధవత్వక్పంచవల్కలైః. 12.
కషాయై స్సాధిత స్నేహః పిచు స్స్యా ద్విప్లుతాపహః, కర్ణిన్యాం వర్తి కాకుష్ఠపిప్పల్యర్కాగ్రసైంధవైః. 13.
బస్తమూత్రకృతా ధార్యా సర్వం చ శ్లేష్మను ద్ధితం, త్రైవృతం స్నేహనం స్వేద ఉదావర్తానిలార్తిషు. 14.
త దేవ చ మహాయోన్యాం స్రస్తాయాం తు విధీయతే, ఆథో ర్మాంసం సపది బహుధా ఖండీఖండీ కృతం యత్. 15.
తైలే పాచ్యం ద్రవతి నియతం యావ దేత న్న సమ్యక్, తత్తైలాక్తం వసనమనిశం యోనిభాగే దధానా హన్తి పీడాకరభగఫలం నాత్రసందేహబుద్ధిః. 16.
గోవుపిత్తమునందుగాని చేపపిత్తమునందుగాని 21 మార్లు భావనచేసిన పట్టుగుడ్డనైనను కల్లుతో వస ద్రవ్యచూర్ణమును అయినను ఇచ్చిన, ఆచరణమను యోనిరోగము నశించును. రక్తపుకాలువలను పరిశోధించును. వామినిపూతి యోనిరోగములకు స్వేదనముఁజేయింపవలయును. అందుగ గిలిగిత్స, నేరేడు చంద్ర పీటిచెక్కలను పంచవల్కలములను కషాయము చేసి అందుసాధించిన తైలమును ఇచ్చిన విప్లుతములు నశించును. కర్ణినియందు కొష్టు పిప్పళ్లు జిల్లేడు సైంధవలవణము మేకమూత్రము వీటినికలిపి చేసిన వర్తిని ధరించినను కఫనాశకౌషధులనిచ్చినను హితము.
శతపుష్పతైలాది లేపములు.
శ్లో. శతపుష్పాతైలలేపా ద్బదరీదలజా త్తథా. 17.
పేటికామూలలేపా చ్చ యోని ర్భిన్నా ప్రశామ్యతి, మూషికామూలలేపేన ప్రవిష్టాస్త ర్బహి ర్భవేత్. 18.
యోని ర్మాషరసాభ్యంగా న్నిస్సృతా ప్రవిశే దపి, లోధ్రతుంబీ ఫలాలేపో యోనిదార్ఢ్యం కరోతి చ. 19.
వేతసమూలానిః క్వాథ క్షాలనేన తథైవ చ, మూషికా వాగులివసా మ్రక్షణం యోనిదార్ఢ్యదం. 20.
వచానీలోత్పలం కుష్ఠం మరిచాని త
548 चक्रदत्त—६१. योनिरोगाधिकारमु.
...धैव च, अश्वगंधा हरिद्रा च गाढीकरण मुत्तमं. 21. मदनफलमधुककर्पूरपूरितं भवति कामिनीजनस्य, विगलितयौवनस्य च वरांग मतिगाढं सुकुमारं. 22.
जनपत्तैलमुनु लेपनचेसिननु रेगुचेक्कनूरी लेपनचेसिननु पेटिकामूलमुनु लेपनचेसिननु भिन्नमुलगु योनुलु चक्कनगुनु. सुवह्निमूलमु लेपन चेसिनचो बाह्यांतरमुलगु योनिरोगमुलఁ बोఁగొट्टुनु. लॊद्दुग सार वीटिलेपनमु योनिनि गट्टिपऱचुनु. वेतसकषायमुतोఁ गडिगिननु योनिदृढपडुनु. वस नल्लकल्व लु कोष्ठु मिरियमुलु अश्वगंध. पसपु वीटिनिलेपमुचेसिननु योनिनिगट्टि पऱचुनु. उम्मेत्तकाय तेने कर्पूरमु वीटितोयोनिनि पूरिंचिन मुसलिस्त्रीकि गूढयोनि मिक्किलि गाढमुगनु सुंदरमुगनु मेत्तगनु नगुनु.
पंचपल्लवघृतमु.
श्लो. पंचपल्लव यष्ट्याह्व मालतीकुसुमै र्घृतं, रविपक्व मन्यथावा योनिगंधा ऽर्त्तवनाशनं. 23. इक्ष्वाकुबीजदंती च पलागुड मदन किण्व यष्ट्याह्वैः, सस्नुक्क्षीरै र्वर्त्ति र्योनिगता कुसुमसंजननी. 24. सकांजिकं जपापुष्पं घृतं ज्योतिष्मतीदलं, दूर्वापिष्टं च संप्राश्य वनिता त्वातఁवं लभेत्. 25. धात्र्यंजनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत्, शेलुच्छद मिश्रपिष्टा भक्षणं च तदर्थकृत्. 26. पुष्योद्धृतं लक्ष्मणाया श्चक्रांगाया स्तु कन्यया, पिष्ट्वा मूलं दुग्धप्लुत पीतमृतौ तु पुत्रदम्. 27. क्वाथेन हयगंधायाः साधितं सघृतं पयः, ऋतुस्नाता बाला पीत्वा गर्भं धत्ते न संशयः. 28. पिप्पल्याः शृंगबेरंच मरिचं केसरंतथा, घृतेन सह पातव्यं वंध्यापि लभते सुतं. 29.
पंचपल्लवमुलु मधुकमु जाजिपुव्वुलु वीटितो नेतिनि ऎंडलोँबॆट्टि गानि मऱियेविधमुगानैननुगानि काचियुपयोगिंचिनचो योनुलदुर्वासनलु पोवुनु. चेदु सारवित्तनमुलु दंतिवेळ्लु पिप्पळ्लु बॆल्लमु उम्मेत्तकाय मद्यमुतो वस मधुकमु जॆमुडुपालु वीटितो वत्तिचेसि धरिंचिन मुट्टु तप्पक यगुचुंडुनु. गंजितो दासेनपुव्वुनु दुर्वलतो नूरिन मालकांगनीपत्रमुलनु तिनिनचो स्त्री आर्तवमु नॊंदॆदरु. पुष्यनक्षत्रमुनंदु लक्ष्मणा चक्रांगि पिल्लवेळ्लनु नूरी पा
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 549
లు నేతులతోఁగలిపి ఋతుకాలమునందు త్రాగిన పుత్రోత్పత్తియగును. అశ్వగంధకషాయ మునుచేసి నేతితో సిద్ధముచేసిన పాలను త్రాగిన గర్భమును ధరింపఁగల్గుటకు సందియము లేదు. పిప్పళ్లు అల్లము మిరియములు కుంకుమపువ్వు వీటిని నేతితో త్రాగిన గొడ్డుబోతు కూడ బిడ్డలను కనును.
--- గర్భోత్పత్తి కుపాయములు. ---
శ్లో. స్వర్ణస్య రూప్యకస్య చచూర్ణే తామ్రస్య చాజ్యసంమిశ్రే, పీతే శుద్ధే క్షేత్రే భేషజయోగా ద్భవేద్గర్భః. 30. కృత్వా శుద్ధా స్నా నం విలంఘ్య దివసాంతరే తతః ప్రాతః, స్నాత్వా ద్విజాయ భక్త్యా సంపూజ్య తథైవ లోకనాథేశం. 31. శ్వేతబలాంఘ్రికయష్టీం కర్షంకర్షం పలం తు శర్కరాయాః, పిష్ట్యేకవర్ణజీవితవత్సాయా గోస్తు దుగ్ధేన. 32. సవఃధికఘృతేన పీతం నాత్ర దినే దేయ మన్నమన్య చ్చ, క్షుధితే సదుగ్ధ మన్నం దద్యాదాపురుషసన్ని ధే స్తస్యాః. 33. సమదివసే శుభ యోగే దక్షిణపార్శ్వావాలంబినీ ధీరా, త్యక్తత్ర్యంశరసంగ ప్రహృష్ట మనసోఽతివృద్ధక్షాణో శ్చ. 34. పురుషస్య సంగమాత్రా ల్లభతే పుత్రం తతో నియతం.
బంగారు వెండి రాగిచూర్ణములలో నేతిని కలిపికొని త్రాగినచో శుద్ధయోని యందు ఔషధయోగమున గర్భము ప్రాప్తించును. పరిశుద్ధముగా స్నానముచేసి రోజు అంతయు నుపవసించి ప్రాతః కాలములందు బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చి పార్వతిని పూ జింపవలయును. ముత్తువపులగపు వేళ్లను మధుకమును అర్ధపలము తీసికొని ఒక పలము కండచక్కెర నందుకలిపినూరి ఒకేరంగుగలిగి జీవించియుండువత్సముగలిగినఆవుయొక్క పాలతో నేతినికలుపుకొని త్రావినచో గర్భముకలుగును. పురుష సంయోగ పర్యంతము సమదినములలో శుభదినములలో దక్షిణపు ప్రక్కలఁబరుండుచు ధీరురాలై పురుషుని కలసినచో తప్పక పుత్రులు పుట్టెదరు.
--- పుత్రజనోపాయములు. ---
శ్లో. గోష్ఠజాతవటకస్య ప్రాగుక్తశాఖజే శుభే. 35. మాషౌ ద్వౌ చ తథా గౌరసర్షపౌ దధియోజితౌ, పుష్యాపీతౌ ధృతా పన్న గర్భాయాః పుత్రకారకా. 36. కానకా న్రాజతా న్వాపి లౌహా న్పురు
५५०
चक्रदत्त — ६१. योनिरोगाधिकारमु.
शकानमून्, ध्यात्वाग्निवर्णां स्त्वयसो दध्नोवा प्युदकस्य वा.
३७. क्षिप्त्वांजलौ पिबे त्तुष्ये गर्भे पुत्रत्वकारकान्.
. सुलभमु.
❧ फलघृतमु. ❧
श्लो.
मञ्जिष्ठां मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला.
३८. मेधा पयस्या काकोली मूलं चैवाश्वगन्धजं,
अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गुकां कटुरोहिणी.
३९. उत्पलं कुमुदं द्राक्षाकाकोल्या चन्दनद्वयं,
एतेषां कार्षिकै र्भागै र्घृतप्रस्थं विपाचयेत्.
४०. शतावरीरसक्षीरं घृता द्देयं चतुर्गुणं,
सर्पि रेत न्नरः पीत्वा नित्यं स्त्रीषु वृषायते.
४१. पुत्रां जनयते नारी मेधाढ्या न्प्रियदर्शनान्,
या चैव स्थिरगर्भा स्या द्या वा जनयते मृतं.
अल्पायुषं वा जनये द्या च कन्यां प्रसूयते.
४३. योनिदोषे रजोदोषे परिश्रावे च शस्यते,
प्रजावर्धन मायूष्यं सर्वग्रहनिवारणं.
४४. नाम्ना फलघृतं ह्येत दश्विभ्यां परिकीर्तितं,
अनुक्तं लक्षणा मूलं क्षिपन्त्यत्र चिकित्सकाः.
४५. जीवद्वत्सैकवर्णायाः घृतमत्र प्रशस्यते,
आरण्यगोमये नापि वह्निज्याला प्रदीयते. ४६.
टीका:
मञ्जिष्ठमु मधुकमु कोष्ठु त्रिफलमुलु कण्डचेक्केर मुत्तुवपुलगमु मेध क्षीरकाकोलि पेन्नेरु अजमोद पसपु म्रानिपसपु इंगुव कटुक रोहिणी कमलमुलु द्राक्ष रक्तचन्दनमु चन्दनमु वीटि नर्धपलमु चो॥ १६ पल॥ नेतिलो पक्वमुचेसि पिल्लीपीचररसमु पालु ६४ पलमुलु कलिपि पै नेतिनि त्रागिन सुखमुगा भोगिंपఁगलुगुनु. स्त्री सेविंचिन प्रियदर्शनुलुनु बुद्धिमन्तुलुनगु पुत्रुलनु कनंज़ालुनु. गर्भमु निलुवनिवारु चच्चिनबिड्डलनु कनुवारु योनिदोषमु रजोदोषमु कलवारु सेविंचिनचो सन्तानायुरारोग्यमुल नॊसఁगि सुखिंपఁजेयुनु.
❧ रेण्डवफलघृतमु. ❧
श्लो.
सहचरे द्वे त्रिफलां गुडूचीं सपुनर्नवां,
शुनिनासां हरिद्रे द्वे रास्ना मेदां शतावरीं.
४७. कल्कीकृत्य घृतप्रस्थं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं,
तत्सिद्धं प्रपिबे न्नारी योक...
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 551
శూలప్రపీడితా. 48. పిండితా చవితా యా చ నిఃసృతా వివృతా చ యా, పిండయోని స్తు విస్రస్తా షండయోని శ్చ యా స్మృతా. 49. ప్రపద్యంతే తు తాః స్థానం గర్భం గృహ్ణంతి చాసకృత్, ఏత త్ఫల ఘృతం నామ యోనిదోషహరం పరం. 50.
గోరింటలు త్రిఫలములు తిప్పతీగె గలిజేరు గుమ్ముడు పసుపు మ్రానిపసుపు రాస్న మేద పిల్లిపీచర వీటిని కల్కముచేసి 64 పలములపాలనుకలిపి 16 పలములనేతిని పక్వ ముచేసి సేవించిన పిండితాదిరోగములన్నియును నశించి మాటిమాటికి గర్భము ధరింప గలుగుదురు.
సోమఘృతము.
శ్లో. సిద్ధార్థకం వచా బ్రాహ్మీ శంఖపుష్పీ పునర్నవా, పయస్యా మధుయష్ట్యాహ్వా కటుకైలా ఫలత్రయం. 51. శారివే రజనీ పాఠా భృంగదారుసువర్చలా, మంజిష్ఠా త్రిఫలా శ్యామా వృషపుష్పం స గైరికం. 52. ధీమా న్పక్త్వా ఘృతప్రస్థం సమ్యఙ్మాత్రాభిమంత్రితం, ద్విమాసగర్భిణీ నారీ షణ్మాసాన్న ప్రయోజయేత్. 53. సర్వాంగం జ నయే త్పుత్రం శూరం పండిత మానినం, జడగద్గదమూకత్వం పానా దేవాపకర్షతి. 54. సప్తరాత్రప్రయోగేణ నరః శ్రుతిధరో భవేత్, నా౭గ్ని ర్దహతి తద్వేశ్మ న వజ్రం హన్తి న గ్రహః. 55. న తత్ర మ్రియతే బాలో యత్రాస్తే సోమసంగితః, వంధ్యా ౬పి లభతే పుత్రం సర్వామయవివర్జితం. 56. యోనిదుష్టాం శ్చ యా నార్యో రేతో దుష్టాంశ్య యే నరాః, అస్యప్రభావాత్కుక్షిస్థః స్ఫుటవా గ్వ్యవహార త్వపి. 57. ద్రాక్షాపరూషకాశ్రా త్త్వా ఫలత్రయ ముదాహృతం “ఓన్న మో మహావినాయకా యామృతం రక్ష రక్ష మమ ఫలసిద్ధిం, దేహి రు ద్రవచనేన స్వాహా సప్తదూర్వాభిమంత్రితం”. 58.
తెల్లఆవాలు వస బ్రాహ్మి శంఖపుష్పి గలిజేరు క్షీరకాకోలి కొష్టుమధుకము కటు కరోహిణి త్రిఫలములు అనంతమూలములు పసుపు విషబొద్ది గుంటకలగర దేవదారు ఆదిత్యభక్తి మంజిష్టము తెల్లతెగడ అడ్డసరము గైరికము వీటిని 16 పలముల నేతితో పక్వము చేసి చక్కగామంత్రించి రెండవమాసపు గర్భిణియగు స్త్రీ సేవించిన సంపూర్ణాంగుడును శూరుడును పండితుడును అగుకుమారుని కనఁగల్గును. ఏడురోజులు దీనిని సేవించినచో మనుష్యుఁడు శ్రుతధరుఁడగును. ఈసోమఘృత మున్న ఇల్లు కాలదు. వజ్రమును భేదింపఁ
552 चक्रदत्त—६१. योनिरोगाधिकारमु.
जालदु. ग्रहमुलु बाधिम्पँजालवु. बालुरुमरणिंपरु. दीनिनिसेवि[ञ्चिन] बिड्डलनु कनुनु. ईक्रिंदिमंत्रमुतो एडुगुरिकि पालनु मंत्रि[ञ्चि] ॐ नमो विनायकाय अमृतं रक्ष रक्ष मम फलसिद्धिं देहि [स्वाहा, मन्मथाय] नेन स्वाहा अनि.
❧ नीलोत्पलादिघृतम् ❧
श्लो. नीलोत्पलोशीरमधूकयष्टीद्राक्षा विदारी क[न्दपलेन पालिकैः।]
लैः, स्याज्जीवनीयै श्च घृतं विपक्वं शतावरीकारसम[न्वितं तु।]
तच्छर्करापादयुतं प्रशस्तं प्रस्रग्दरे मारुतरक्त[पित्ते।]
बले रेतसि सुप्रणष्टे कृच्छ्रे च रक्तप्रभवे च गुल्मे॥
तात्पर्यमु सुलभमु.
❧ बृहच्छतावरी घृतम् ❧
श्लो. शतावरीमूलतुला श्चतस्रः संप्रपीडयेत्[। रसेन तासां द्विगुणेन]
रతుల్యేన पचेत्तेन घृताढकं॥ ६१ ॥
जीवनीयै श्शताव[र्या मृद्वी]काभिः परूषकैः।
पिष्टैः प्रियालै श्चाक्षांशै र्द्वि[गुणक्षीरसम्मितम्।]
र्भिषक्॥ ६२ ॥
सिद्धशीते च मधुनः पिप्पल्या श्चाष्टकं पलं[। अष्टौ]
पलं चात्र सिताया स्तद्विमिश्रितं॥ ६३ ॥
ब्राह्मणा[न् भोजयि]त्पूर्व लेह्य त्पाणितलं ततः।
योन्यसृक् शुक्रदो[षघ्नं गर्भग्रा]ह्यं पुंसवनं च तत्॥ ६४ ॥
क्षतक्षयं रक्तपित्तं क[ासश्वासं] हलीमकं।
कामलां वातरक्तं च विसर्पं हृच्छिरो[ग्रहम्]॥ ६५ ॥
उन्मादादी नपस्मारा न्वातपित्तात्मकां जयेत्।
दग्ध्वा [तु बर्हिणः पक्षान् कन्दुकीं]द्रंभास्वरसे तत्तु पोषितं॥ ६६ ॥
तुल्यालं लेपतो हृ[त्वा पाण्डु]हृदिसंभवं।
रक्तांजनावुच्छचूर्णयुक्तं तैलं तु [कुक्कुटीपुरीषेण]॥ ६७ ॥
सप्ताहं धूपितं हन्ति मूला द्रोमा ण्यसंशयं।
तैलाभ्यंगो वा रोष्णा मुत्पाटिते हितकृत्॥ ६८ ॥
[आन्ध्रटीका / विवरणमु]
पिल्लपीचरवेळ्ळु ४०० पलमुलु तेच्चि रसमुपिंडि अरसमुतो समानमुगा नेयि कलिपि ६४ पलमुल नेयिनि पक्वमुचेसि ५६ जीवनीलगणपु औषधमुलनु द्राक्षा[क्षीरवृ]क्षमुन्नगु वानिनि कालुकालुपलमुनु मधुकमु नर्ध पलमुनुकलिपि सि[द्धमु चेसि] चल्लार्चितेने पिप्पळ्ळु ८ पलमुलु कलिपि १० पलमुल कंडचक्केरनु [मिश्रिञ्चि...]