चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

598 चक्रदत्त — ६५. रसायनाधिकारमु.

च तावदह्नो मध्ये मासद्वयं शेषम् । 120 । एवं तदमृतमश्नन् कान्तिं लभते चिरस्थिरं देहः । सप्ताहत्रयमात्रात् सर्वरुजो हन्ति किं बहुना । 121 । आर्याभिरिह नवत्या सप्तविधानां यथावदाख्यातं, अमतिविपर्ययसंशयशून्यमनुष्ठानमुपनीतं । 122 । मुनिरचितशास्त्रपारगत्या सारं ततः समुद्धृत्य, निबबन्ध बान्धवानामुपकृतये कोऽपि षट्कर्मा । 123 । यत्र तत्रोद्भवं लोहं निःशेषं मारितं यदि, त्रिफलाह्योषसंयुक्तं भक्षयेद्वलिनाशनम् । 124 । सामान्याद् द्विगुणं चौण्ड्रं कलिङ्गोऽष्टगुणस्ततः, तस्माच्छतगुणं भद्रं भद्राद्वज्रं सहस्रधा । 125 । वज्रात् षष्टिगुणः पाण्डिर्नरविर्दशभिर्गुणैः, ततः कोटिसहस्रं वा अयस्कान्तं महागुणं । 126 । रसस्तस्ताम्रं द्विगुणं ताम्रात्कृत्स्नाष्टभागिकं द्विगुणं, पृथग्येषां शुद्धिस्ताम्रशुद्धिस्ततो द्विधा । 127 ।

---

[तेलुगु व्याख्या]

अन्त ऐक्कुवगा बाधकलुगनिवारु यवक्षारमुनु गोरु वेच्चनि वेडिनीळ्लनु त्रागवलयुनु. मूडुरोजुलु समानमुगा नौषधमुनु ग्रहिञ्चि नालवदिनमुनन्दु क्रममुगा वृद्धिचेयवलयुनु. एनिमिदिनेललवरकु निन्तकण्टे वृद्धिचेयरादु. तोलुत रेण्डुरत्तुलु, पिम्मट मूडु, अतुतरुवात दिनमुनकैकैदुरत्तुलु सेविम्पवलयुनु. संवत्सरमन्तयुनु औषधमुनु सेविम्पवलसेनेनि प्रारम्भमुन नेन्निरोजुलु वृद्धिఁ जेसिरो चिवఱकु अन्निदिनमुलु लोहमुनु संघटिम्पवलयुनु. आयॆन्निदिनॆलललो ప్రొద్దుట मूडुमाषमुलुनु सायङ्कालमु मध्याह्न मुलन्दु रेण्डुमाषमुलनु तिनवलॆनु. ईरीतिगा नामृतमुनुतिनिनचो कान्तिनि स्थिरमगु देहमुनु पोन्दुनु. इरुपदियॊक्क रोजुलु सेविञ्चिन समस्तगोगमुलु नशिञ्चुनु. ईयेडु विधुलनू यथाविधिगा 90 आर्यावृत्तमुलतो चेप्पिरि. मतिविपर्ययमु संशयमुनु लेनियनुष्ठानमुनु चेयवलेनु. मुनि रचिञ्चिन शास्त्रमुलनन्तसुणఱकु चदिवि अन्दलुसारमु तनबन्धुवुलयुपयोगमुनिमित्तमै यॊक ब्राह्मणुडु इट्लु निर्मिञ्चॆनु.

---

लोहसेवनमुन कनुपानादुलु

श्लो. पत्रीकृतस्य गन्धकयोगाद्वा मारणं तथा लवणैः, आत्तेध्मापितताम्रे निर्गुण्डीकल्ककञ्जिकनिमग्ने । 128 । यत्पत...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 599

ति गैरिकाभं तत्पिष्टं चार्धगन्धकं तदनु, पुटपाकेन विशुद्धं शु- द्धं स्या दभ्रकं तु पुनः. 129. हिलमोची मूलपिण्डे क्षिप्तं तदनु मार्दसम्पुटे लिप्ते, तीक्ष्णं दग्धं पिष्ट मम्लाम्भसा साधु चं- द्रकारहितं. 130. रेचितताम्रेण रसः स्वल्पशिलायां घृष्य पिण्डिका कार्या, उत्स्वेद्य गृहसलिलेन निर्गुण्डीकल्केऽस- कृच्छुद्धा. एत त्सिद्धं त्रितयं चूर्णितताम्रान्वितैः पृथ ग्भुं- क्तं. 131. पिप्पलि विडङ्गमरिचैः श्लक्ष्णं द्वित्रैमासिकं भक्ष्यं, शूलामॢ पित्तश्वयथु, ग्रहणीयक्ष्मादि कुक्षिरोगेशु, रसायनं महा देत त्परिहारो नियमतो नात्र. 132.

ఎచ్చటెచ్చటఁబుట్టిన లోహమునైనను నిశ్శేషముగా మరణచేసి త్రిఫలోదక- ములతో సేవింపవలయును. సామాన్యముగా రెండు రెట్లు జేండ్రములు ఎన్నిదిరెట్లు కొడిసెపాలవిత్తులు నూరు రెట్లు తుంగముస్తెలు వేయిరెట్లు వజ్రము అరువది గుణ- ములు పొందిన రవి పదిరెట్లు ఇంతకంటెను వేయిరెట్లు కాంతమును రసమునకంటె రాగి రెండురెట్లును రాగికంటె కృష్ణాభ్రకము రెండురెట్లును ప్రత్యేకముగా శుద్ధిచేసి చేర్ప- వలయును.

❧ ताम्रयोगमु. ❧

श्लो, तनुपत्रीकृतं ताम्रं नैपालं गन्धकं समं, दत्त्वा चोर्ध्व मधो मध्ये स्थालिकामध्यसंस्थितं. 134. कृत्वा स्वल्पविधा- नेनेन स्थालीमध्ये विधायच, शर्कराभक्तलेपेन लिप्त्वा सन्धिं तदू- र्ध्वतः. 135. वालुकापूरितस्थाल्यां पिहितायां पुनस्तथा, सुलि- प्तायां च यामैकमधो ज्वालां प्रदापयेत्. 136. तत आकृष्ट- ताम्रस्य मृतस्य त्विह योजना, अथकर्षं गन्धकस्य वह्निस्थंलौ- हपात्रगं. 137. शिलापुत्रेण संमर्द्य द्रुतं घृष्टं पुनःपुनः, कृत्वा देयं मृतं ताम्रं कर्षमानं ततः पुनः. 138. रसोऽम्ल- मधितः शुद्धस्तावन्मात्रः प्रदीयते, तत स्सधैवं संमर्द्य पुन राज्यं प्रदापयेत्. 139. अष्टबिन्दुक मात्रं च मर्दये न्मूर्च्छितं तथा, सर्वं स्या त्तस्य आकृष्य शिलापुत्रादिकं दृढं. 140. संहृत्या- लम्बुषरसप्रसृतेन विलोडितं, पुन स्सधैव वह्निस्थ लौहपात्रे विम

६०० चक्रदत्त — ६५. रसायनाधिकारमु.

र्धयेत्. 141. यावद्रसक्षयः पश्चा दाकृष्य संप्रपेषितं,
अलम्बुषरसे नैव गुडकं संप्रकल्पयेत्. 142. तत्पिण्डं वस्त्रवि-
स्तीर्णं पिण्डे त्रिकटुजे पुनः, वसनान्तर्हिते दत्त्वा नॊट्टलीं कारये-
द्बुधः. 143. तत स्तां नॊट्टलीं माज्यमग्नां कृत्वा विधारितां,
सूत्रेण डण्डसंलग्नां पाचये त्कुशलो भिषक्. 144. यदा
निष्पेनता चाज्ये फुटिता च दृढा भवेत्.

रागिनिरेकुलुगा चेसिन गन्धकसंयोगमुन गानि उप्पुतो गानि मारणमगुनु.
वानिलि कल्कमुनु गंजिनिपोसि गैरिकसमानमगु कांतिगलदानि नंदु मुंचि नूरी
अभ्रकमु गन्धकमुनु कलिपि पुटपाकमुतो शुद्धि चेयवलयुनु. पिम्मटु नाभिकमुनु
शुद्धिचेयवलयुनु. पिलमोचकपु वेर्ल मुद्दलोनुंचि गुड्डनुचुट्टि दग्धमु चेयवल-
युनु. पिम्मट पुल्लनि रसमुलोनूरिन चंद्रिकलु नशंचुनु. तरुवात रेचितिमुनु चे-
सिन रागितो चिन्न रातिपैनूरी मुद्दचेयवलयुनु. इत्ले मूडुनु सिद्धमु चेसि सग-
मुसगमु भागमुलनु कलिपि ताम्रमुकंटे वेलुपलु पवडलेनु. पिप्पळ्लु वायुविडं-
गमुलु मिरियमुलु वीटिनिनूरि रॆंडु मूडुमाषमु लंत तिनिन अम्लपित्तादुलगु
नखिलरोगमुलु नशंचुनु.

ताम्रभस्म पुट पाकविधिः

श्लो. तदा पक्वं त माक्रम्य पंचगुंजा तुलाप्लुतं.
145. त्रिकटु त्रिफलाचूर्णं तुल्यं प्रातः प्रयोजयेत्, तक्रं
स्या दनुपानं तु अम्लपित्तोच्छ्रये पुनः. 146. त्रिफलैव समा-
देया कोष्णं वारि पिबे दनु, सप्तमे दिवसे रक्तवृद्धि स्यान्नात्र
मासकं. 147. यावत्प्रयोग श्च तद्वै वापकर्षः पुनर्भवेत्.
योगोऽयं ग्रहणीयक्ष्मपित्तशूलाम्लपित्तहा. 148. रसायनं
चेतदिष्टं गुदकीलादिनाशनं, नचात्र परिहारोऽस्ति विहाराहारकर्मणि.

नेपाल ताम्रमुनु रेकुलुगाचेसि सममुगा गन्धकमुनु तेच्चिस्थालीकि
क्रिंदनुनु मीदनुनु सममुनुंचि चक्कर जॊन्नमुनु नूरी लेपन चेसि पिम्मट इसुकनु
पूरिंचि ओकजामुवरकु तगलंबॆट्टवलयुनु. पिम्मट मारणमु चेसिन ताम्रमु-
नु कलुपवलयुनु. पिम्मट मृतमैन ताम्रमुनंदु ओकतुलमु गंधकमुवैचि रा-
तितोनूरी मरला मृतताम्रमुनु चेर्पवलयुनु. पुल्लनि रसमुलॊ मथिंचिन रस-
मुनु कूड नंते चेर्पवलयुनु. पिम्मट अल्ले मर्दनचेसि नेतिनिकलिपि २२ दिबिंदुवुल

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 601

మాత్రను చేర్చి మర్దన చేయవలయును. పిమ్మట తీసి గట్టిరాతితో నూరి 2 పలములు లజ్జావంతిరసమును పోసి కలిపి పెట్టవలయును. ద్రవములేకుండునంతవరకు లజ్జావంతిరసమును పోయుచు మాత్రను కట్టి గుడ్డలోనుంచి త్రిఫలములపిండములోనుంచి పొట్లము కట్టి నేతితో తరిగి సూత్రమూలమున దండముపైనుంచి పక్వముచేయవలయును.

తామ్రసేవనము.

శ్లో. హేమాద్యా౭పి సూర్యసంతప్తాః స్రవంతి గిరిధాతవః,
జతాభం మృదుమృత్స్నాచ్ఛం యన్మలం తచ్ఛిలాజతు. 150.
అనమ్లం చకషాయం చ కటుపాకి శిలాజతు, నాత్యుష్ణశీతం ధాతుభ్యశ్చతుర్భ్య స్తస్య సంభవః. 151.
హేమ్నో౭థ రజతాత్తామ్రాద్వరం కృస్నాయసా దపి, మధురం చ సతిక్తం చ జపాపుష్పనిభం చ యత్. 152.
విపాకే కటుతిక్తం చ తత్సువర్ణస్య నిస్స్రవం, రాజితం కటుకం శ్వేతం స్వాదు శీతం విపచ్యతే. 153.
తామ్రాద్బర్హిణకంఠాభం తీక్ష్ణోష్ణం పచ్యతే కటు, యత్తు గుగ్గులుసంకాశం తిక్తకం లవణాన్వితం. 154.
విపాకే కటుశీతం చ సర్వశ్రేష్ఠం తదాయసం, గోమూత్రగంధిః సర్వేషాం సర్వకర్మసు యోగికః. 155.
రసాయనప్రయోగేషు పశ్చిమం తు విశిష్యతే.

పక్వమైనపిమ్మట తీసి విదురతులజౌషధమును సమముగా నేతిని కొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు చూర్ణముచేసి కలిపి ప్రాతఃకాలమునందు సేవించుచుండవలెను. ఆమ్లపిత్తాధిక్యమునందు మజ్జిగను అనుపానముచేసి కొనవలయును. త్రిఫలములను సమానముగా చేర్చి కొంచెము వెచ్చ జేసి త్రాగవలయును. విడవభోజన శక్తిని వృద్ధిచేయవలయును. ఇయ్యది గ్రహణి మున్నగు రోగములను పోగొట్టును.

శిలాజితు భేదాదులు.

శ్లో. యథాక్రమం వాతపిత్తే శ్లేష్మపిత్తే కఫే త్రిషు. 156.
విశేషేణ ప్రశస్యంతే మలా హేమాదిధాతుజాః, లౌహీకిట్టాయతే వహ్నౌ విధూమం దహ్యతే౭ంభసి. 157.
తృణాత్ర్యగ్రే కృతం సర్వ మధో గలతి తంతువత్, మలినం యద్భవేత్తచ్చ క్షాలయేత్కేవలాంభసా. 158.
శాహపాత్రేషు విధినా ఊర్ధ్వభూతం చ సంహరేత్, వాతపిత్తకఫఘ్నైస్తు నిర్యూహై స్తద్విభావితం. 159.
వీర్యోత్కర్షం పరం యాతి

---

76

६०२ चक्रदत्त—६५. रसायनाधिकारमु.

सर्व्यै रैकैकशोऽपिवा, प्रक्षिप्योद्धृतमावानं पुन स्तत्प्रतीपे द्रसे। १६०। कोष्णे सप्ताह मेतेनविधिना तस्य भावना, तुल्यं गिरि जेन जले चतुर्गुणे भावनौषधं क्वाथ्यं, ततः क्वाथे पादांशे पूतोष्णे प्रतीपे द्गिरिजं, तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रती पे द्रसे भूयः। १६१।

हेमादुलगु गिरिधातुवुलु सूर्यसंतापमुवलन मृदुवुगा स्वच्छमु गा लक द्रवलेकलगुनु. अदिये शिलाजतु वఁबडुनु. पुलुपु लेक नु रसायनमु लेक नु कटुपाकमु गलिगि वेडिगनु चल्लगनुंडक नालुगु धातुवुलवलन शिलाजितु पु ट्टुचुन्नदि. बंगारमु वेंडि रागि यिनुमु वीटिनुंडि स्रविंचिनदि श्रेष्ठमु. वेंडि वलनఁबुट्टिन शिलाजितु तेल्लगा नुंडुनु. सक्यमुचेसिन स्वादुगनु शीतलमुगनुंडुनु. ताम्रजमगुनदि मयूरकंठमुवले कांतिगलिगि कॊंचेमु वेच्चगा नुंडुनु. गुग्गिलमुवले नुंडुनदि लोहजमु. अन्निशिलाजितुललोनु गोमूत्रमुवंटि वा सनयुंडुनु. समस्तकर्मलंदुनु चेर्पఁदगियुंडुनु.

—۝ शिलाजितु भस्ममुसेविंचुटवलनि फलमु. ۝—

श्लो. पूर्वोक्तेन विधानेन लौहै श्चूर्णी कृतै स्सह, तत्पी तं पयसा दद्या दीर्घ मायूः शुभान्वितं। १६२। जराव्याधिप्र शमनं देहदार्ढ्यकरं परं, मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी त त्प्रयोजयेत्। १६३। प्रयोगः स प्तसप्ताहस्त्रयश्चैकश्च सप्त कः, निर्दिष्ट स्त्रिविध स्तस्य पुरो मध्योवर स्तथा। १६४। मात्रापलं त्वर्धपलं स्या त्कर्षं तु कनीयसी, शिलाजितु प्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च। १६५। वर्जये त्सर्वकालं च कुलुत्था न्परिवर्जयेत्, पयांसि शुक्तानि रसाः सय strip -> सयूषा स्तोयं समूत्रं विविधाः कषायाः, आलोडनार्थे गिरिजस्य शस्ता स्तै स्ते प्रयोज्याः प्रसमी क्ष्य कार्यं। १६६।

पूर्वोक्तविधानमुलतो चूर्णमुचेसि पालतो नेविंचिन आयुष्यमुनु अभि वृद्धिसेयुनु. मुसलितनमुनुपोगॊट्टुनु. मेधास्मृतुलनु वृद्धिसेयुनु. दीनिनि एडु सप्ताहमुलनु मूडुसप्ताहमुलुनु, ऒक सप्ताहमुनु सेविंचिन उत्तममध्य माधममु लनఁबडुदुरु. नालुगुतुलमुलु उत्तममगुनु. रॆंडुतुलमुलु मध्य ममु, ऒकतुलमुदि अधममुनगुनु. शिलाजितुनु सेविंचुनप्पुडु दाहकारकमु

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 608

లును గురుపదార్థములును వర్జింపవలయును. పాలు శుక్తము గంజిరసము యావము నీరు గోమూత్రము అనేక విధములగు కషాయములును ఆలోడనార్థమై యుత్తమములగును.

-•[ శిలాజితూద్భవములగు శిలాగుటికలు. ]•-

శ్లో. చరకోక్తశిలాజతునో విధానం సోపస్కరం హ్యేతత్, కాలే తు రవితాపాఢ్యే కృష్ణాయసజా శిలాజతుప్రవరం. 168.

త్రిఫలారససంయుక్తం త్ర్యహ శ్చ శుష్కం పునః శుష్కం, దశమూలస్య చ గుడూచ్యా రసే బలాయా స్తథా పటోలస్య. 169.

మధుకరసైర్గోమూత్రే త్ర్యహం త్ర్యహం భావయేత్క్రమశః, ఏకాహం క్షీరేణ తు త చ్చ పున ర్భావయే చ్ఛుష్కం. 170.

సప్తాహం భావ్యం స్యాత్క్వాథే నైషాం యథాలాభం, కాకోల్యౌ ద్వే మేదే విదారీయుగ్మం శతావరీ ద్రాక్షా. 171.

ఋద్ధియుగర్భ భవీరా ముండితికా జీర కేంశుమత్యౌ చ, రాస్నాపుష్కరచిత్రకదంతీభకణాకలింగచవ్యాబ్దాః. 172.

కటుకాశృంగీ పాఠా ఏతాని పలాంశికాని కార్యాణి, అద్రోణే సాధితానాం రసేన పాదాంశికేన భావ్యాని. 173.

గిరిజ స్యైవం భావితశుద్ధస్య పలాని దశ షట్చ, ద్విపలం చ విశ్వధాత్రీ మాగధికాయాశ్చ మరిచానాం. 174.

చూర్ణం పలం విదార్యా స్తాలీసపలాని చత్వారి, షోడశసితాపలాని చత్వారి ఘృతస్య మాక్షిక స్యాష్టౌ. 175.

తిలతైలస్య ద్విపలం చూర్ణార్థపలాని పంచానాం, త్వక్ క్షీరిపత్రత్వక్ నాగేలానాం చ మిశ్రయిత్వా తు. 176.

గిరిజస్య షోడశపలై ర్గుడికాః కార్యా స్తతోఽక్షసమాః, తాః శుష్కా నవకుంభే జాతీపుష్పాధివాసితే స్థాప్యాః, తాసా మేకా కాలే భక్ష్యా పేయాపి వా సతతం. 177.

చరకమునందుచెప్పబడిన శిలాజిత్తుయొక్క విధానమిట్లు:-- సూర్యుని వేడిమిగల కాలములో కృష్ణాయసమువలన బుట్టిన శిలాజిత్తు శ్రేష్ఠమైనది. త్రిఫలారసముతో చేర్చి మూడురోజు లెండించి. దశమూలములు తిప్పతీగ ముత్తువపులగము చేదుపొట్ల వీటి రసముతో మరల నెండించి మధుకరసము గోమూత్రములలో మూడేసి రోజులును పాలలో నొకరోజు భావనచేసి ఎండిన పిమ్మట ఏడురోజులు కషాయముతో భావన చేయవలయును. రెండు విధములగు కాకోలులు మేదలు విదారులు పిల్లిపీచర ద్రాక్ష ఋద్ధి ఋషభము జీలకఱ్ఱ బ్రాహ్మీసాలపర్ణి గన్నేరాస్నా పుష్కరమూలము దంతీపిప్పళ్లు

६०४ चक्रदत्त—६१. रसायनाधिकारमु.

कोष्ठु चव्यमु तुंगमुस्तेलु कटुकरोहिणी विषबॊद्दि इय्यदियॊक्कॊक्क पलमु चेर्चिकॊनि ऒक द्रोणमु नीतिलो पक्वमुंजेसि नाल्गवपालु मिगुलगा दिंचि भावन चेसि शुद्धिचेसि शिलाजित्तु १८ पलमुलु शोंठि उसिरिक पिप्पळ्लु मिरियवुलु गंडेसि पलमुलु विदारिगंड ऒकपलमु ताडिशपत्री ४ पलमुलु चक्केर १६ पलमुलु नेयि ४ पलमुलु तेने ८ पलमुलु तिलतैलमु २ पलमुलु वीटिनि चूर्णमु अरपलमु कलिपि मात्रलनु कट्टि ऎंडिंचि जाजिपूलतो वासिंचि सेविंचुट मंचिदि.

---

शिवागुटिकासेवनविधिः

श्लो. क्षीररसदाडिमरसाः सुरासवं मधु च शिशिरतोयानि,
आलोडनानि तासा मनुपाने वा प्रशस्यन्ते. १७८.

जीर्णे लघ्वन्नपयो जांगलनिर्यूहयूषभोजी स्यात्,
सप्ताहं याव दतः परं भवेत्तोऽपि सामान्यः. १७९.

भुक्त्वापि भक्षितेयं यद्यच्छया नावहे द्भयं किंचित्,
निरुपद्रवाप्रयुक्ता सुकुमारैः कामिभि श्चैव. १८०.

संवत्सर प्रयुक्ता हं त्येषा वातशोणितं प्रबलं,
बहुवार्षिक मपि गाढं यक्ष्माणं चाढ्यवातं च. १८१.

ज्वरयोनि शुक्रदोषप्लीहार्शःपांडुग्रहणीरोगान्,
ब्रध्नमिवगुल्मपीनस हिक्काकासारुचिश्वसान्. १८२.

जठरं श्वित्रं कुष्ठं पांड्यं क्लैब्यं मदं क्षयं शोषं,
उन्मादापस्मारौ वदनाक्षिशिरोगदा न्सर्वान्. १८३.

आनाह मतीसारं सासृग्दरं कामलाप्रमेहं श्च,
यकृदर्बुदानि विद्रधिं भगंदरं रक्तपित्तं च. १८४.

अतिकार्य्य मतिस्थौल्यं स्वेद मथश्लीपदं च विनिहंति,
दंष्ट्राविषः समालं गराणि च बहुप्रकाराणि. १८५.

मंत्रौषधियोगादीन् विप्रयुक्ता न्भौतिका न्भावान्,
पापालक्ष्म्यौ चेयं शमये द्गुडिका शिवा नाम्ना. १८६.

बल्या वृष्या धन्या कांतियशःप्रजाकरी चेयं,
दद्या न्नृपतिवल्लभतां जयं विवादे मुखस्था च. १८७.

श्रीमा न्वृकवृष्टिमेधः स्मृतिबुद्धिबलान्वितोऽतुलशरीरः,
पुष्ट्योजोनेंद्रियतेजो बलसंपदादिसदुपेतः. १८८.

वलिपलितरोगरहितो जीवे च्छरदां शतद्वयं पुरुषः,
संवत्सरप्रयोगा द्द्वाभ्यां शतानि चत्वारि. १८९.

सर्वामयजि त्कथितं मुनिगणाभ्यर्चितं रसायनवरमु...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 605

యనరహస్యం, సముద్బభూ వామృతమంథనోత్థః స్వేదః శిలాభ్యోఽమృతవద్గిరేః ప్రాక్. 190. యో మందర స్యాత్మభువా హితాయ న్యస్తశ్చ శైలేషు శిలాజరూపీ, శివాగుడికేతి రసాయన ముక్తం గిరీశేన గణపతయే. 191. శివవదనవినిర్గతాం యస్మా న్నామ్నా తస్మా చ్ఛివా గుడికేతి.

పాలు దానిమ్మరసము సురాసవము మధువు శీతోదకములు వీటి ఆలోడనములు గాని అనుపానములు గాని యుక్తములు. అడవిజంతువుల మాంసమును తినెడివాడు జీర్ణమైన పిమ్మట లఘ్వన్నమును పాలను త్రాగవలయును. ఇట్లేదురోజులు గడచిన పిమ్మట నదియును సామాన్యముగ నే భుజింపవలయును. భుజించి దీనిని భక్షించినను యదృచ్ఛావశముననైన భయమును కలిగింపదు. సుకుమారులును కాతుకులును దీనిని ప్రయోగించిన నేయుపద్రవములు నుండవు. ఒకసంవత్సరము దీనిని సేవించినచో ప్రబలములగు వాతశోణితములు హరించును. అనేక సంవత్సరములనుండి వచ్చిన క్షయరోగమును ఆధ్మానాతమును పోగొట్టును. జ్వరములును యోనిదోషములును శుక్రదోషములును ప్లీహరోగములును మూలరోగములును పాండురోగములును గ్రహణులును బ్రధ్నములును వమి గుల్మములును పీనస ఎక్కిళ్లు కాసశ్వాస అరుచి కుష్ఠు బొల్లి పాండ నపుంసకత్వము మదము క్షయ వాపు పిచ్చి యపస్మారము వదననేత్రశిరోగోగములును ఆనాహమును అతిసారమును అసృగ్ధరమును కామెల ప్రమేహములు యకృత్తు అర్బుదమును విద్రధియును భగందరము రక్తపిత్తము మిక్కిలి కృశించుట ఊలుట చెమర్చుట శ్లీపదము మున్నగునవి నశించును. దంష్ట్రావిషములను బహుప్రకారములగు విషములను మంత్రాషధాదిప్రయోగములను వియతములగు భూతరోగములను పాపను అభాగ్యములను శివయను నీగుటిక శమింపజేయును. బలకరమును వృష్యమును ధన్యమును కాంతిని కీర్తిని సంతానమును ఇచ్చునట్టిదిగుటిక. వివాదకాలమున ముఖస్థము చేసికొనిన జయమునిచ్చును. దీనిని సేవించినవాడు శ్రీమంతుఁడై ప్రకృష్టమేధాసంపన్నుఁడై స్మృతిబుద్ధిబలాన్వితుఁడై నిరుపమానమగు శరీరముగలిగి పుష్టి తేజస్సు కాంతి ఇంద్రియబలము మున్నగు సంపదలు గలవాడై వలీపలితములు లేక 200 వర్షములు జీవించును. ఒక సంవత్సరము సేవించినంత మాత్రానను రెండుసంవత్సరములు సేవించిన 400 వందలేండ్లు జీవించును. సమస్తరోగములను జయించును. మునిగణములు సేవింపదగిన రహస్యపు రసాయనమని చెప్పఁబడినది.

తొలుత సముద్రమథనకాలమునందు మంధరపర్వతమునుండి చెమట పుట్టెను. దానిని బ్రహ్మగారు లోకకల్యాణమునకై కొండలలో శిలాజిత్తురూపముగానుంచెను.

606 చక్రదత్త—౬౫. రసాయనాధికారము.

ఈశివాగుటికయనురసాయనమును ఈశ్వరుఁడుగణపతికి చెప్పెను. శివునివలన నుక్తమయ్యె నుకావున నిది శివాగుటిక యనఁబడెను. ఇయ్యదిశైవసిద్ధాంతమునందు చెప్పఁబడియెను.

—౩ అమృతభల్లాతకి. ౩—

శ్లో. సుపక్వభల్లాతఫలాని సమ్యగ్ద్విధా విదా ర్యాఢకసమ్మి తాని. 192. విపాచ్య తోయేన చతుర్గుణేన చతుర్థశేషే వ్యపనీయ తాని, పునః పచే త్క్షీరచతుర్గుణేన ఘృతాంశయుక్తేన ఘనం యథా స్యాత్. 193. శీతోపలాషోడశభిః పలై స్తు విమిశ్ర సంస్థాప్య దినాని సప్త, తతః ప్రయోజ్యాగ్నిబలేన మాత్రాం జయే ద్గుదోత్థా నఖిలాం స్వికారాన్. 194, కచాం స్సుశీలా నసకుంచితాగ్రాన్ సువర్ణపుష్టిం సుకు మారతాం చ, జవం హయానాం చ మతంగజం బలం స్వరం మయూ రస్య హుతాశదీప్తిం. 195. స్త్రీవల్లభత్వం లభతే ప్రజాం చ నీరోగ మబ్దద్విశతాని చాయుః, న చాన్నపానే పరిహార్య మస్తి నచాతపే చాధ్వని మైథునే చ. 196. ప్రయోగకాలే సకలామయానాం రాజా హ్వయం సర్వరసాయనానాం. భల్లాతకశుద్ధిరిహ ప్రాగిష్టచూర్ణగుండ నాత్, ఘృతా చ్చతుర్గుణం క్షీరం ఘృతస్య ప్రస్థ ఇష్యతే. 197.

చక్కగా పక్వములైన జీడివిత్తనములను రెండుగాచీల్చి ఒకఆఢకమును నాలుగు రెట్లనీటిలో పక్వముచేసి నాల్గవపాలు మిగిలియుండగా దించి నాల్గురెట్లు పాలను కలిపి మరల పక్వము చేయవలయును. ఇట్లు గట్టిపడునంతవరకును చేసి పిమ్మట 16 పల ముల చక్కె‌రను కలిపి ఏడురోజు లుంచవలయును. పిమ్మట అగ్ని బలానుసారము గ మాత్రల నుపయోగింపవలయును. ఇయ్యది గుదరోగములను సంపూర్ణముగా పోగొ ట్టును, వెంట్రుకలను నల్లగను సన్నని యగ్రములు గల వానిగను చేయును, గరుడునిలా గంటిచూపును సుకుమారతను ఇచ్చును. గుఱ్ఱమువంటి వేగమును ఏనుగుల వంటిబల మును నెమలివంటి స్వరమును అగ్నివంటి తేజమును స్త్రీవల్లభత్వమును మంచి సంతా నము నిచ్చి నీరోగముగా రెండునూళ్ల యేండ్లయాయువు నొసగును. అన్నపానములలో పరిహరింపదగిన దేదియును లేదు. ఎండ, దారి, మైథునములు పరిహరింపనవసరము లేదు. ప్రయోగకాలమునందు అన్నిరోగములకును స్వేచ్ఛగా దీనిని వాడవచ్చును. సమస్తరసా యనములలో నిది శ్రేష్ఠమైనది. జీడివిత్తులను శుద్ధిచేయుటలో పూర్వము చెప్పినచొప్పు న వాంఛితమగు చూర్ణగుండనముతో చేయవలయును. నేతికంటె నాలుగురెట్లపాలను 16 పలముల నేతిని గ్రహింపవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు రసాయనాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

६६. वृष्याधिकारमु

— वाजीकरणोपायमुलु —

श्लो. पिप्पलीलवणोपेतौ बस्ताण्डौ क्षीरसर्पिषा ।
साधितौ भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत्प्रमदाशतम् ॥ १ ॥

बस्ताण्डसिद्धे पयसि साधितानसकृत्तिलान् ।
यः खादेत्स नरो गच्छेत्स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ॥ २ ॥

चूर्णं विदार्याः सुकृतं स्वरसेनैव भावितम् ।
सर्पिःक्षीरयुतं लीढ्वा शतं गच्छेद्वराङ्गनाः ॥ ३ ॥

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् ।
शर्करामाधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥ ४ ॥

एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवाइव परिहृष्यते ।
विदारीकन्दकल्कं तु घृतेन पयसा नरः ॥ ५ ॥

उदुम्बरसमं खादन्वृद्धोऽपि तरुणायते ।
स्वयंगुप्तागोक्षुरयोर्बीजचूर्णं सशर्करम् ॥ ६ ॥

धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ।
उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममुच्यते ॥ ७ ॥

शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं सुखार्थिना ।
कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् ॥ ८ ॥

पयोऽनुपानं यो लिह्यान्नित्यवेगः स ना भवेत् ।
गोक्षुरकः क्षुरकः शतामूली वानरी नागबलातिबला च ॥ ९ ॥

चूर्णमिदं पयसा निशि पेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति ।

---

आन्ध्रतात्पर्यमु

मेकअण्डमुलनु पालु नेयि वीटितो सिद्धमु चेसि पिप्पळ्ळु लवणमु कलिपि तिनिनचो नूर्वुरुयुवतुलतो भोगिम्पगलवाఁडगुनु. मेक अण्डमुलतो सिद्धमु चेसिन पाललो ननेकमार्लु तिललनु पक्वमुचेसि तिनिनचो क्रोत्तवानिवले प्रमदाशतमु ननुभविम्पఁगलुगुनु. विदारीकन्दनु चूर्णमुचेसि दानिरसमुतोने भावनचेसि पालतो कलिपि नाकिन स्त्रीशतमु नुपभोगिम्प गलुगुनु. इत्ले युसिरिक कायलनु चूर्णमुचेसि युसिरिकरसमुतो भावनचेसि कण्डचक्केर तेने नेयि कलिपि सेविञ्चि पालुत्राఁगवलयुनु. दीनिनि चेसिन एनुबदियेण्ड्लवृद्धुఁडैननु युवकुनिवले सम्भोगिम्पगलुगुनु. विदारीकन्दकल्कमुनु ने तितो पालतो ओकपलमन्ततिनिन वृद्धुఁडुमु युवकुनिवले नगुनु. दुरदगोण्डि पल्लेरुवीटि चूर्णमुलो कण्डचक्केरनु कलिपि धारोष्णमुलगु पालतो त्रागिन क्षयरोगमुलु नशिञ्चुनु. ईरी...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 609

ముపయోగేన జరాం హంతి రుజా మపి. 19. వలీపలితఖాలిత్యమే హపాండ్వర్శఃపీనసాన్, హం త్యష్టాదశ కుష్ఠాని యథాష్టా వుదరాణి చ. 20. భగందరం మూత్రకృచ్ఛ్రం గృధ్రసీం సహలీమకం, క్షయం చైవ మహాశ్వాసా న్పంచ కాసా న్సుదారుణాన్. 21. అశీతిం హితజా న్యోగాం శ్చత్వారింశ చ్చ పైత్తికాన్, వింశతిం శ్లేష్మికాం శ్చైవ సంసృష్టా న్సాన్నిపాతికాన్. సర్వా నర్శోగదాన్ హంతి వృక్ష మింద్రాశనిర్యథా. 22. సకాంచనాభోమృగరాజవిక్రమ స్తురంగమం చా౭ప్యనుయాతి వేగతః, స్త్రీణాం శతం గచ్ఛతి సో౭తిరేకం ప్రకృష్టదృష్టి శ్చ యథా విహంగః. 23. పుత్రా న్సంజనయే ద్వీరా న్నరసింహనిభాం స్తథా, నారసింహమిదం చూర్ణం సర్వరోగహరం నృణాం. 24. వారాహీకంద సంగస్తు చర్మకారాలుకో మతః, పశ్చిమే స్ఫుట్టిశబ్దాభ్యో వరాహేలా లోమవా నివ. 25.

శతావరి 16 పలములు, పల్లేరు 16 పలములు, వారాహీకంద 20 పలములు, తిప్పతీగె 25 పలములు, జీడివిత్తులు, 62 పలములు చిత్రమూలము 10 పలములు శుద్ధి చేసిన దియు, చూర్ణము 16 పలములు, త్రికటుకములు 8 పలములు, చక్కెర 70 పలములు, తేనె శర్కరలో సగము, తేనెలోసగము నేయి, శతావరితో సమముగా పిల్లిపీచర వీటి నొకటిగాకలసి చూర్ణముచేసి స్నిగ్ధభాండములో స్థాపనచేసియుంచి అర్ధపలముచొప్పున తిని మనోవాంఛితరీతిని భోజనమును చేయవలయును. ఒక నెలసేవించినచో వృద్ధత్వము పీడలను నశించును. తల నెఱియుట ఖాలిత్యరు మేహము పాండువు పీనస అష్టాదశకు ష్ఠులు అష్టోదరములు భగందరము మూత్రకృచ్ఛ్రము గృధ్రసి హలీమకను క్షయ మహాశ్వాసములు కాసరోగము లయిదును అశీతివాతరోగములును నలువదిపై త్తికరో గములును వింశతిశ్లేష్మములును సంకరములగు సన్నిపాతములును సమస్తములగు మూలరో గములను పిడుగు చెట్లనువలె నశింపఁజేయును. దీనిని సేవించువాడు సింహవిక్రమముగల వాడుగను స్వర్ణ తేజము గలవాడుగను వేగవిషయమున తురంగమునుగూడ మించెడి వాడు నగును. గరుడునివలె తీక్షాదృష్టిగలవాడుగను స్త్రీశతముతో భోగింపగల వాడుగ నగును. నరసింహునితో తుల్యులగు కొమరులను పుట్టింపగలుగును. ఇయ్యది సమస్తరోగములను హరించునట్టిది. నృసింహచూర్ణము. వారాహీకందతో గలిపి సేవించు వాడు పశ్చిమవయస్సులో దృఢమగును.

77

610 | చక్రదత్త — ౬౬. వృష్యాధికారము

గోధూమాద్యచూర్ణము

శ్లోకములు (సంస్కృత మూలము - దేవనాగరి):

गोधूमाच्च पलशतं निष्क्वाथ्य सलिलाढके ।
पादावशेषपूते च द्रव्याणीमानि दापयेत् ॥ २६ ॥
गोधूमं युंजातकफलं माषद्राक्षापरूषकम् ।
काकोली क्षీరकाकोली जीवन्ती सशतावरी ॥ २७ ॥
अश्वगन्धा सखर्जूरा मधुकं त्वङ्निशासिता ।
भल्लातकमात्मगुप्ता समभागानि कारयेत् ॥ २८ ॥
घृतप्रस्थं सचेदेकं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणं ।
मृद्वग्निना च सिद्धे च द्रव्याण्येतानि निक्षिपेत् ॥ २९ ॥
त्वगेलापिप्पलीधान्यकर्पूरं नागकेशरम् ।
यथालाभं विनिक्षिप्य सिताक्षौद्रपलाष्टकम् ॥ ३० ॥
शक्त्यैक्षुदण्डेन चालोद्य विधिवद्विनियोजयेत् ।
शाल्योदनेन भुञ्जीत पिबेन्मांसरसेन वा ॥ ३१ ॥
केवलस्य पिबेदस्य पलमात्रां प्रमाणतः ।
न तस्य लिङ्गशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत् ॥ ३२ ॥
बल्यं परं वातहरं शुक्रसंजननं परम् ।
मूत्रकृच्छ्रप्रशमनं वृद्धानां चापि शस्यते ॥ ३३ ॥
पलद्वयं तदश्नीयाद्दशरात्रमतन्द्रितः ।
स्त्रीणां शतं च भजते पीत्वा चानुपिबेत्पयः ॥ ३४ ॥
अश्विभ्यां निर्मितं चैतद्गोधूमाद्यं रसायनम् ।
जलद्रोणे तु गोधूमक्वाथे तच्छेषमाढकम् ॥ ३५ ॥
युञ्जातकस्य स्थाने तु तद्गुणं तालमस्तकम् ।
कल्कद्रव्यसमं मानं त्वगादेः साहचर्यतः ॥ ३६ ॥

---

తెలుగు తాత్పర్యము:

గోధుమలు నూరుపలములు ఒక ఆఢకపు నీటిలో పక్వముచేసి నాలవ పాలు మిగిలియుండగా నీ క్రిందిద్రవ్యములను చేర్పవలయును. తవక్షీరి యుంజాతకము మినుములు ద్రాక్ష కాకోలి క్షీరకాకోలి జీవంతి పిల్లపీచర పెన్నేరు ఖర్జూరము మధుకము త్రికటుకములు సీతజీడిగింజలు దురదగొండి వీటిని సమభాగములను చేసి వేయవలయును.

ఒక ప్రస్థము నేతిని నాలుగురెట్లు పాలను అందు కలిపి సన్ననిసెగను సిద్ధముచేసి పిమ్మట నీ క్రింది ద్రవ్యములను వేయవలయును. లవంగపుపట్ట ఏలకులు పిప్పళ్లు ధనియములు కర్పూరము నాగ కేసరములు వీటిని దొరకినంతవఱకు వైచి చక్కెర తేనె 8 పలములు వైచి ఇక్షుదండముతో ఆలోదనచేసి యథావిధిగా ప్రయోగింపవలయును. శాలి తండులముల అన్నమునుగాని మాంసరసమునుగాని సేవింపవలయును. ఒక పలము మాత్రను సేవింపవలయును. లింగము శిథిలముగాదు. వీర్యముజాఱదు. బలమును వృద్ధిసేయును. వాతమును హరించును. వీర్యమును కలిగించును. మూత్రకృచ్ఛ్రములను పోగొట్టును.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 611

2 పలములు తినిన వృద్ధులకును మంచిది. సావధానులై పదిరాత్రులనటుల పాలను ద్రాగుచుండిన స్త్రీశతమును భోగింపగలదు. ఈరసాయనమును అశ్వినీకుమారులు రచించిరి. ద్రోణపుష్పాయుసులో అధికమును మిగుల్పవలయును. యుంజాతకమునకు బదులు తాడమస్తకమును చేర్చవలయును.

-- శతావరీఘృతము. --

శ్లో. ఘృతం శతావరీగర్భం క్షీరే దశగుణే పచేత్, శర్కరాపిప్పలీక్షౌద్రయుక్తం తద్వృష్య ముచ్యతే. 37.

పదికట్లశాలలో శతావరికల్కమును వైచి ఘృతమునుపక్వముచేసి పిమ్మట కండచక్కెర పిప్పళ్లు తేనె కలిపి త్రాగినచో వీర్యవృద్ధి యగును.

-- గుడకూష్మాండకము. --

శ్లో. కూష్మాండకా త్పలశతం సుస్విన్నం నిష్కులీకృతం, ప్రస్థం ఘృతస్య తైలస్య తస్మిం స్తప్తే ప్రదాపయేత్. 38. త్వక్పత్రధాన్యకవ్యోషజిరకైలాద్వయానలం, గ్రంథికం చవ్య మానంగ పిప్పలీ విశ్వభేషజం. 39. శృంగాటకం కశేరుం చ ప్రలంబం తాలమస్తకం, చూర్ణీకృతం పలాంశం చ గుడస్య చ తులాం పచేత్. 40. శీతభూతే పలా న్యష్టౌ మధునః సంప్రదాపయేత్, కఫపిత్తానిలహరం మందాగ్నీనాం చ శస్యతే. 41. కృశానాం బృంహణం శ్రేష్ఠం వాజీకరణ ముత్తమం, ప్రమదాసు ప్రసక్తానాం యే చ స్యుః క్షీణరేతసః. 42. క్షయేణ చ గృహీతానాం పర మేత ద్భిషగ్జితం, కాసం శ్వాసం జ్వరం హిక్కాం హన్తి ఛర్ది మరోచకం. 43. గుడకూష్మాండకఖ్యా త మశ్విభ్యాం సముదాహృతం, ఖండకూష్మాండవ త్పాత్రం స్విన్నకూష్మాండక ద్రవః. 44. యత్కించి న్మధురం స్నిగ్ధం జీవనం బృంహణం గురు, హర్షణం మనసశ్చైవ సర్వం త ద్వృష్య ముచ్యతే. 45. భల్లాతక బృహతీ ఫల దాడిమఫలకల్కసాధితం కురుతే, లింగం మర్దనవిధినా కటుతైలం వాజిలింగాభం. 46. కనకరసమప్లుణావ ర్తితహయగంధామూలవిశ్వపర్యూషితం, మాహిష మిహ నవనీతం గతబీజే కనకఫలమధ్యే. 47. గోమయగర్తోద్వర్తితం పూర్వం పశ్చా దనేన సంలిప్తం, భవతి హయలింగసదృశం లింగం కఠినాంగనాదయితం. 48.

612 చక్రదత్త—౬౭. వృష్యాధికారము.

కూష్మాండమును చెక్కుతీసి నూరుపలములు తెచ్చి తప్తముఁజేసి దానియందు ఒక ప్రస్థముచొ॥ నేయిని నూనెను పోయవలయును. లవంగపుపట్ట తేజపత్రి ధనియములు త్రికటుకములు జీలకఱ్ఱ ఏలకులు చిత్రమూలము గ్రంథికము చవ్యము ఉమ్మెత్త పిప్పళ్లు శొంఠి శృంగాటకము కనేరువు తాడమస్తకము వీటినిచూర్ణముచేసి ఒక తులము బెల్లమును చేర్చి పక్వముచేసి చల్లారిన పిమ్మట ఎన్మిదిపలములు తేనెను చేర్చవలయును. కఫపిత్తవాతములను హరించును. మందాగ్నిని పోగొట్టును. చిక్కినవారి బలపఱచును. ఉత్తమమగు వాజీకరణమియ్యది. స్త్రీప్రసక్తిగలిగినప్పుడు క్షీణరేతసులగువారలకును క్షయరోగులకును ఇయ్యది యుత్తమౌషధము. కాసశ్వాసజ్వరము ఎక్కిళ్లు చర్ది అరోచకములను పోగొట్టును. ఇయ్యది అశ్వినీకుమారులచేతం జెప్పఁబడినది. ఏదేది మధురముగను స్నిగ్ధముగను ధాతువులకు బృంహణమును మనస్సునకు హర్షణమునైయుండునో అయ్యదెల్లను వృష్యమేయగును. జీడివిత్తులు వాకుడుకాయలు దానిమ్మపండు వీటికల్కముతో సిద్ధముచేసిన కటుతైలము లింగమును గుఱ్ఱపులింగముపాటిఁగా చేయును. ఉమ్మెత్తరసముతో పూసివర్తిచేసిన పెన్నేరువేళ్లు శొంఠిలో నానబెట్టి గేదెపాలతోనైన వెన్నను ఉమ్మెత్తలోనిగింజలుదీసి దాని మధ్యనుంచి గోమయముతో ఉద్వర్తనముచేసి పిమ్మటదీనితో లింగమును మర్దించిన గుఱ్ఱపులింగమంత లింగమగును.

---

అశ్వగంధాతైలము.

శ్లో. అశ్వగంధావరీకుష్ఠమాంసీసింహీఫలాన్వితం, చతుర్గుణేన దుగ్ధేన తిలతైలం విపాచయేత్. 49. స్తనలింగకర్ణపాలీవర్ధనం మ్రక్షణాదిదం.

అశ్వగంధ పిల్లపీచర కోష్ఠు జటామాంసి వాకుడు వీటికల్కములో నాలుగురెట్లు పాలను తిలతైలమును పక్వముచేయవలయును. ఇది స్తనములను లింగములను చెవితమ్మెలను పెంచును.

---

ఇతరములగు వాజీకరణోపాయములు.

శ్లో. భల్లాతక బృహతీఫల నళినీదల సింధు జలశూకైః, మాహిషనవనీతేన చ కరంబితైః సప్తదిన ముషితైః. 50. మూలేన హయగంధాయా మాహిషమలమర్దితపూర్వ మథ, లిప్తం భవతి లఘుకృతరాసభలింగం ధ్రువం పుంసాం. 51. నీలోత్పలసితపంకజకేసరమధుశర్కరావలిప్తేన, సురతే సుచిరం రమతే దృఢలింగో భవతి నాభివివరేణ. 52. సిద్ధం కుసురంభతైలం భూమిలతాచూర్ణమిశ్రితం కురుతే, చర

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. | 613

---

ణాభ్యంగేన రతే ర్బీజస్తంభో దృఢం లింగం. 53. సప్తాహం ఛాగభవసలిలసంస్థంకరభ వారుణీమూలం, గాఢోద్వర్తనవిధిసా లింగస్తంభం తథా దృఢం కురుతే. 54. గోరోచోన్నతశృంగ్యృగ్వచాచూర్ణేన ధూపితం వస్త్రం, పరిధాయ భజతి లలనానం నై కాంతే భవతి హర్హారః. 55. సమతిలగోక్షురచూర్ణం ఛాగీక్షీరేణ సాధితం సమధు, భుక్తం క్షపయతి షాండ్యం యజ్జనితం సుప్రయోగేణ. 56. యోగజవరాంగబద్ధం మధితేన ఖాలిత్యం హరతి, ఉన్ముభి గోశ్శృంగోద్భవ మ్మల్లేహో యోగజధ్వజభంగహరః. 57. కుష్ఠైలవాలుకైలా ముస్తకధన్యాకమధుజః కవలః, అపహరతి పూతిగంధం రసోనమదిరాదిజం గంధం. 58. క్షౌద్రేణ బీజపూర త్వగ్లీఢాధో వాతగంధనుత్.

జీడివిత్తులు కోష్ఠు పెద్దనాకుడు కమలినీదళములు సైంధవలవణము కురువేరు వీటిని గేదెనేతితో కలిపి ఏడురోజులు ధూపవలయును. పెన్నేరు వేళ్లతో కలిపి పుచ్చుకొనవలయును. గేదెపేడతో మొదల లేపనచేసి పిమ్మట దీనితో చేసిన, గాడిదెలింగమంతయగును. నల్లకమలములు తెల్లకమలములు కుంకుమపువ్వు మధుకము కొండచక్కెర వీటిని నూరిబొడ్డునకు రాచికొని భోగించిన దృఢలింగము కలవాడై చాలసేపు భోగింపకలుగును. తిలలు పల్లేరుచూర్ణము సమములుగా గ్రహించి మేకపాలతో సిద్ధముచేసి తేనెను కలిపికొని త్రాగిన కుత్సితప్రయోగములవలనఁ గలిగిన నపుంసకత్వము నశించును. మాచికాయచెక్కను తేనెతోకలిపి తినిన అధోవాతముల దుర్గంధము నశించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు వృష్యాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౬౭. స్నేహాధికారము.

స్నేహ విచారము.

శ్లో. సర్పి స్తైలం వసా మజ్జా స్నేహేషు ప్రవరం మతం,
తత్రాపి చోత్తమం సర్పిః సంస్కారస్యానూవర్తనాత్. 1.
కేవలం పైత్తికే సర్పి ర్వాతకే లవణాన్వితం,
దేయం బహుకఫే చా2పి వ్యోషక్షారసమాయుతం. 2.
తథా ధీస్మృతిమేధాగ్నికాంతీణాం శస్యతే ఘృతం,

६१४ चक्रदत्त—६२. स्नेहाधिकारमु.

ग्रन्थिनाडीक्रिमिश्लेष्म मेदोमारुतरोगिषु. ३. तैलं लाघवदार्ढ्यार्थं क्रूरकोष्ठेषु देहिषु, वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु. ४. रूक्षक्लेश क्षयात्यग्नि वातावृतपथेषु च, शेषा वसन्ते सन्ध्यस्थि मर्मकोष्ठरुजासु च. ५. तथा दग्धाहतभ्रष्ट योनिकर्ण शिरोरुजि, तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पि रन्त्यौ तु माधवे. ६. साधारणऋतौ स्नेहं पिबे त्कार्यवशा दिह.

नेयि तैलमु वस मज्ज यिय्यदि स्नेहमुलो श्रेष्ठमुलु. अन्दुन्नु संस्कारमु ननुवर्तिञ्चुटचेत नेयि युत्तममु. पित्तरोगमुनकु केवलघृतमुनु, वातिकमुनकु लवणसहितमगुघृतमुनु, कफमुनन्दु त्रिकटुकमुलु यवक्षारमुलतो घृतमुनु इय्यवलसिनदि. बुद्धिस्मृती मेध जरराग्नि कावलसिनवारु नेतिनि त्रागुट युत्तममु. ग्रन्थुलु नाडीरोगमुलु क्रिमीरोगमुलु श्लेष्म रोगमुलु मेदोरोगमुलु वातरोगमुलु क्रूरमुलगु कोष्ठमुलुगलवारिकि लाघवमुनु दार्ढ्यमुनु कलिगिञ्चुटकु तैलमु नीयवलयुनु. वातमु ऎण्ड मार्गायासमु स्त्रीव्यायाममु धातुक्षीणमु रूक्षक्लेशमु क्षयवातावृत्तकोष्ठमुलु कीटिलन्दु तैलमुनीयवलयुनु. तक्किनवानि वसन्तकालमुनन्दु सन्धुलु अस्थुलु मर्म कोष्ठरुजलु दग्धमुलु नाहतमुलु नगुयोनुलु कर्णमुलु शिरस्सु वीटि नोप्पुुलकुनु ईयवलयुनु. तैलमुनु वर्षाकालमुलोनु नेतिनि शरद्यृतुवुनन्दु वसा मज्जुलनु वसन्तकालमुनन्दु साधारणऋतुवुललो स्नेहमुनु सेविम्पवलयुनु.

---

स्नेहपानमुनकु योग्यकालमुलु.

श्लो. वातपित्ताधिको रात्रौ तृष्णेचाऽपि पिबेन्नरः. ७. श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबे च्चामलभास्करे. स्वेद्य संशोध्य मध्यस्त्रीव्यायामासक्तिचिन्तकाः. ८. वृद्धा बाला बलकृशा रूक्षक्षीणार्र्दित रेतसः, वातार्त्तस्पन्दतिमिर दारुणप्रतिरोधिनः. ९. स्नेह्या नत्वतिमन्दाग्नि तीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः, ऊरुस्तम्भातिसारामगलरोगगलोदरैः. १०. मूर्च्छा च्छर्द्यरुचि श्लेष्मतृष्णा मद्यैश्च पीडिताः, अप्रसूता युक्ते च नस्ये वस्तौ विरेचने. ११. स्नेहासाध्यभ्यः क्लेशसहा दृढाः काले च शीतले, अच्छमेव पिबे त्स्नेह मच्छापानं हि शोभनं. १२. पिबे त्कृशमुनं स्नेह मन्नकाले प्रका-

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 615

క్షితః, శుద్ధ్యర్థం పునరాహారే నైశే జీర్ణేఽపిబే న్నరః. 13. అహోరాత్ర మహః కృత్స్నం దినార్ధం చ ప్రతీక్షతే.

వాతపిత్తాధిక్యముగలవాడు రాత్రులను వేడిచేసినప్పుడును స్నేహమును త్రాగవలయును. కఫాధిక్యముగలవాడు పగలు శీతమునందు సూర్యుఁ డస్తమించిన పిదప త్రాగవలయును. స్వేద్యమును సంశోధ్యమును అగుమధ్యమునందును వ్యాయామము నందు నాసక్తి గలవారును ముదుసలివారు పసివారు బలములేనివారు రూక్షక్షీణములగు నస్రరేతస్సులు గలవారలు వాతార్తులు తిమిరములు ప్రతిరోధములు గలవారు మందాగ్ని క్షీణాగ్ని స్థౌల్యదౌర్బల్యములు గలవారలను స్నేహపానము చేయరాదు. ఊరుస్తంభము అతిసారము ఆమము గళరోగము ఉదరరోగము మూర్ఛ ఛర్ది అరుచి శ్లేష్మము తృష్ణ మద్యము వీటిచేత పీడితులైనవారును స్నేహమును సేవింపరాదు. అపప్రసూతయగు స్త్రీ వస్తిని విరేచనమును సంహరించును. స్వచ్ఛముచేసిన స్నేహమునే త్రాగవలయును. అన్న కాలమునందు వలసినవాడు సంశమనూపమగు స్నేహమును త్రాగవలయును. రాత్రి భోజనమైన పిమ్మట జీర్ణమైన పిమ్మట శుద్ధ్యర్థమై త్రాగవలయును. అహోరాత్రమును పగలును జీర్ణమగుట ఉత్తమాధమమధ్యమములు.

స్నేహప్రమాణాదులు.

శ్లో. ఉత్తమామధ్యమా హ్రస్వా స్నేహమాత్రా జరాం ప్రతి.
14. ఉత్తమస్య పలం మాత్రా త్రిభి శ్చాక్షై శ్చ మధ్యమే.
జఘన్యస్య పలార్థేన స్నేహాక్వాథ్యావధేషు చ. 15. జల ముష్ణం ఘృతే పేయం యూష స్తైలేఽనుశస్యతే, వసామజ్జ్ఞో స్తు మండోః స్యా త్సర్వే ష్వామ్ల ముధాంబువా. 16. భల్లాతే తైలవ త్స్నేహే శీత మేవ జలం పిబేత్, స్నేహపీత స్తు తృష్ణాయాం పిబే దుష్ణోదకం నరః. 17. ఏవం చానుప్ర శామ్యంతం స్నేహ ముష్ణాంబు నోద్ధరేత్, మిథ్యాచారా ద్బహుత్వా ద్వా యస్య స్నేహో న జీర్యతి. 18. విష్టభ్య చాపి జీర్యేత్తం వారి ణోష్ణేన వామయేత్, తత స్నేహం పున ర్దద్యా ల్లఘుకోష్ఠాయ దేహినే. 19. జీర్ణాజీర్ణవిశంకాయాం పిబే దుష్ణోదకం నరః, తేనోద్గారో భవే చ్ఛుద్ధో రుచి శ్చాన్నం భవే త్త్వితీ. 20. భోజ్యాన్నం మాత్రయా పాస్యన్ శ్వః పిబం స్పీతవా నపి, ద్రవోష్ణ మనభిష్యంది నాతిస్నిగ్ధ మశంకరం. 21. త్ర్యహావరం సప్తదినంపరంతు స్నిగ్ధోఽవరః స్వేద

616 चक्रदत्त — 67. स्नेहाधिकारमु.

[...यि]तव्य इष्टः, नातः परं स्नेहन मादिशन्ति सात्म्यीभवेत्सप्त दिनात्परं तु. 22.

एकपलमुदि उत्तममात्र, मुक्कालुपलमुदि मध्यममु, अरपलमुदि ह्रस्वमात्रयनఁबडुनु. स्नेहक्वाथादुललो निदिये मात्रक्रममु. घृतमुनन्दु वेडिनीरुनु तैलमुनन्दु यूषमुनु वसामज्जलकु मण्डमुनु अन्निटिकि वेडिनीरु गानि त्रागवलयुनु. स्नेहमुनु त्रागिनवानिकि दप्पि कलिगिन वेडिनीटिनि त्रागवलयुनु. मिथ्याचारमुवलनఁगानि एक्कुवयगुटఁगानि आऱुगकुन्नचो वेडिनीटितो वान्तिनि चेयिम्पवलयुनु. लघुकोष्ठमुगल यारोगिकि मरुल स्नेहमू निप्पिम्पवलयुनु. जीर्णाजीर्णसन्देहमुनन्दु वेडिनीटिनि त्रागिन नान्तियैननगुनु. जीर्णमैननगुनु. भोज्यान्नमुनु मात्रतो द्रागेडिवान्डुगानि त्रागिननाडुगानि द्रवोष्णमु कानट्टियुनु अनभिष्यन्दियु नఁतिस्निग्धमु नगु स्नेहमुनु त्रागवलयुनु.

---

कोष्ठभेदमुवलन सेवनपरिमाणमु.

श्लो. मृदुकोष्ठ स्त्रिरात्रेण स्निह्य त्यच्छोपसेवया, स्निह्यति क्रूरकोष्ठ स्तु सप्तरात्रेण मानवः. 23.
स्निग्धद्रवोष्णभोज्योथ रसभु क्स्वेद माचरेत्, स्निग्धः त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं वमनं पुनः. 24.
एकाहं दिन मन्यच्च कफ मुल्लेख्य तत्करैः, वातानुलोम्यं दीप्ताग्नि र्वर्चः स्निग्ध मसंहतं. 25.
स्नेहाद्वेगः क्लमः सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः, अतिस्निग्धे तु पाण्डुत्वं घ्राणवक्त्रगुदस्रवाः. 26.
रूक्षस्य स्नेहनं कार्यं मतिस्निग्धस्य रूक्षणं, श्यामाककोरदूषान्न तक्रपिण्याकसक्तुभिः. 27.
बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु, योगा निमा ननुद्वेगा त्सद्यः स्नेहो न्प्रयोजयेत्. 28.
भृष्टे मांसरसे स्निग्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला, सक्षौद्रा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहन मुच्यते. 29.
सर्पिस्तैलवसामज्जा तण्डुलप्रसृतैः शृता, पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहन मिच्छता. 30.
सर्पिष्मती बहुतिला तथैव स्वल्पतण्डुला, सुभोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहन मुच्यते. 31.
शर्कराघृतसंस्पृष्टे दुह्याद्गां कलशे ऽथवा, पाययेदक्षमे तद्धि सद्यः स्नेहनमुच्यते. 32. ग्राम्या

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ६१७

नूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान्, कुक्षौ शोधप्रमेही च स्नेहनेन प्रयोजयेत्. ३३.
स्नेहैर्गृध्रास्यं तान् सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः, पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलया सह. ३४.
स्नेहामग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरं, स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधन मथान्तरम्. ३५.

मृदुकोष्ठमु गलवाडु स्वच्छमुनु सेविञ्चुटचेत मूडुरात्रुललो स्निग्धुण्डगुनु. क्रूरकोष्ठुఁ डेडुरात्रुललो नगुनु. स्निग्धमुलु द्रवमुलु उष्णमुलु रसमु वीटिनि सेविञ्चुचु स्वेदमुनु पट्टवलयुनु. स्निग्धुण्डै मूडुरोजुलैन पिम्मट विरेचनमुनकु इप्पिम्पवलयुनु, ओकटि रेंडुदिनमुलु कफकारकमुलगु वानि తో కఫము / तो कफमु नुल्लेखिञ्चिनपिम्मट वातानुलोमक दीप्ताग्नि असंहतमलमु नगुनु. स्निग्धुनिकि स्नेहोद्वेगमुनु रूक्षमुनंदु तद्विपरीतमुनु हितकरमुलु. चामलु कोऱ्ऱलु तक्रमु पिण्डिसत्तुवु वीटिनि बालवृद्धामुलकुनु स्नेहपरिहारासहिष्णुवुलकुनु ईयोगमुलनु प्रयोङ्गिम्पवलसिनदि.

इत्लु चक्रदत्तयंदु स्नेहाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

९. स्वेदाधिकारमु.

स्वेदाधिकारुलुनु तदुपायमुलुनु.

श्लो.
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते,
स्निग्धो रूक्षस्तथा स्निग्धो रूक्षश्च त्युपकल्पितः. १.

व्याधौ शीते शरीरे च महास्स्वेदो महाबले,
दुर्बले दुर्बलस्स्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः. २.

आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रये,
रूक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च. ३.

वृषणौ हृदयं दृष्टिं स्वेदयेन्मृदु वा न वा,
मध्यमं वंक्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः. ४.

न स्वेदयेदतिस्थूलरूक्षदुर्बलमूर्च्छितान्,
स्तम्भनीयक्षतक्षीणविषमद्यविकारिणः. ५.

तिमिरोदरविसर्पकुष्ठशोफाढ्यरोगिणः,
पीतदुग्धदधिस्नेहमधून कृतविरेच...

78

618 చక్రదత్త—౬౯. స్వేదాధికారము.

నాన్. 6. భ్రష్టదగ్ధ గుదమ్లాని క్రోధశోకభయార్దితాన్, క్షుత్తృష్ణా కామలాపాండుమేహినః పిత్తపీడితాన్. 7. గర్భిణీం పుష్పితాం సూతాం మృదు ర్వాత్యయికే గదే, స్వేదో హిత స్త్వనాగ్నేయో వాతే మేదఃకఫావృతే. 8. నివాతగృహ మాయాసో గురుప్రావరణం భయం, ఉపనాహహవక్రోధ భూరిపాన క్షుధాతపాః. 9. స్వేదయంత్యదహైతాని నర మగ్నిగుణాదృతే, శీతశూలవ్యుపరమే స్తంభగౌరవనిగ్రహే. 10. సంజాతే మార్దవే స్వేదే స్వేదనా ద్వీరతి ర్మతా.

వాతశ్లేష్మ మునందుగాని వాతమునందుగాని కఫమునందుగాని స్వేదము హితము. వ్యాధియందును శీతలశరీరమునకును విస్తారము స్వేదము హితకరము. దుర్బలునకు కొలదిగాను మధ్యమునికి మధ్యమముగాను స్వేదమును పట్టింపవలయును. ఆమాశయగతవాతమునఁదును పక్వాశయగతకఫమునందును రూక్షపూర్వకమగు స్వేదమును స్నేహపూర్వకమగు స్వేదమును పట్టుట మంచిది. వృషణములు హృదయము కన్నులు స్వేచ్ఛగా స్వేదమును పట్టవలయును. అండసంధులను స్వేదితములఁ జేయవలయును. అతిసారమందు రూక్షదుర్బలము మూర్ఛకలవారికి చెమ్మటనుపట్టింపరాదు. స్తంభనీయక్షతక్షీణులు విషమద్యవికారులును తిమిరము ఉదరరోగము విసర్పికుష్ఠు వాపుకలవారును పాలుపెరుగుతైలము తేనెను త్రాగినవారలును విరేచనమునకు తీసికొనినవారును ఆకలి దప్పి కామెల పాండువు మేహముకలవారును పిత్తరోగముకలవారును గర్భిణి రజస్వలప్రసూతయైన స్త్రీలును స్వేదమును పట్టుకొనుట హితము. గాలిలేనియిల్లు ఆయాసము బరువగు ఆచ్ఛాదనము భయము ఉపనాహము యుద్ధము కోపము విస్తారపుత్రాగుడు ఆకలి యెండ ఈపదియును అగ్ని మున్నగు లేకయే చెమటను కలిగించును.

అతిస్వేదమున కుపశమనపురీతులు.

శ్లో. స్ఫోటోత్పత్తిః పిత్తరక్త ప్రకోపో మదో మూర్ఛా భ్రమదాహౌ క్లమశ్చ, అతిస్వేదే సంధిపీడా తృష్ణా చ క్రియాః శీతాస్తత్ర కుర్యాద్విధిజ్ఞః. 11. సర్వా న్స్వేదా న్నివాతే తు జీర్ణాన్ స్నేహావచారయేత్. 12. యేషాం నస్యం విధాతవ్యం వస్తిశ్చాపి హి దేహినాం, శోధనీయం సు యే కేచి త్పూర్వం స్వేద్యా స్తు తే మతాః. 13. పశ్చా త్స్వేద్యా హృతే శల్యే మూఢగర్భానుపద్రవాః, సమ్య