गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

११२ गन्धर्वतन्त्रे । परंब्रह्मात्मशक्त्यन्ते पूर्ववद् ब्रह्मरन्ध्रके ॥ ४६ ॥ विन्यस्यैवं महेशानि तत्त्वन्यासं समाचरेत् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं मूलान्तं पुनरेव हि ॥ ४७ ॥ मूलवाग्भवमुच्चार्य आत्मतत्त्वपदं ततः । [स्वा?ख्या]पिकायै चतुर्थ्यन्ता महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ४८ ॥ नम इति प्रविन्यस्य कामराजमतः परम् । विद्यातत्त्वपदात् पूर्वं पूर्ववद् हृदयावधि ॥ ४६ ॥ न्यसे(त्वात्मी?त्तार्ती)यबीजान्ते शिवतत्त्वस्वरूपिणीम् । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं तदादिभ्रूलतावधि ॥ ५० ॥ ततो न्यसेन्महादेवि विद्याकूटत्रयं पृथक् । करयोर्मूलमध्याग्रमूलहृद्गुह्युगान्तरे ॥ ५१ ॥ मूलविद्यात्रयावृत्त्या स्थानेष्वेषु क्रमान्न्यसेत् । ब्रह्मरन्ध्रे तुरीयं च तेनैव व्यापकं न्यसेत् ॥ ५२ ॥ ब्रह्मरन्ध्रे तथाधारे हृदि नेत्रत्रये तथा । कर्णयोर्मुखवृत्ते च भुजयोः पृष्ठदेशके ॥ ५३ ॥ जानुद्वये तथा नाभौ मूलवर्णान् प्रविन्यसेत् । स्वयं मन्त्रतनुर्भूत्वा देवीं मन्त्रमयीं यजेत् ॥ ५४ ॥ त्रैलोक्यमरुणं ध्यायञ् श्रीविद्यां मनसि स्मरेत् । योनिमुद्रां महेशानि ब्रह्मरन्ध्रे प्रविन्यसेत् ॥ ५५ ॥ ललाटे च प्रविन्यस्य भ्रुवोर्मध्ये च विन्यसेत् । मुखे कण्ठप्रदेशे तु हृदये तामनुक्रमात् ॥ ५६ ॥ १ 'र' क पाठ । २ 'प्र' क पाठ ।

एकादशः पटलः । ११३ न्यासः संमोहनाख्योऽयं त्रैलोक्यमोहनक्षमः । श्रीदेव्युवाच अन्तर्यागविधिं ब्रूहि बहिर्यागविधिं तथा ॥ ५७ ॥ ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यजनं चान्तरं महत् । मनोजीवात्म(नः?नोः)शुद्धिः प्राणायामेन जायते ॥५८॥ अन्तर्गतं यच्च मलं तच्च शुद्धं प्रजायते । प्राणायामैर्विना देवि कृतं कर्म निरर्थकम् ॥ ५६ ॥ प्राणायामात्परं तत्त्वं प्राणायामात् परं तपः । प्राणायामात् परं ज्ञानं प्राणायामात् परं पदम् ॥ ६० ॥ प्राणायामात्परं योगं प्राणायामात्परं धनम् । नास्ति नास्ति पुनर्नास्ति कथितं तव सुव्रते ॥ ६१ ॥ वत्सराभ्यासयोगेन ब्रह्म साक्षाद्द्भवेद् ध्रुवम् । चैतन्यावरणं यद्भूत् क्षीयते नात्र संशयः ॥ ६२ ॥ प्राणायामं विना मुक्तिमार्गो नास्ति मयोदितम् । प्राणायामेन मुनयः सिद्धिमापुर्नचान्यथा ॥ ६३ ॥ प्राणायामपरो योगी न योगी शिव एव सः । गमनागमनं वायोः प्राणस्य धारणं तथा ॥ ६४ ॥ प्राणायाम इति प्रोक्तो योगशास्त्रविशारदैः । प्राणो वायुरिति ख्यात आयामस्तन्निरोधनम् ॥ ६५ ॥ प्राणायाम इति प्रोक्तो योगिनां योगसाधनम् । बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको भवेत् ॥ ६६ ॥

१ 'हु' क पाठ ।

११४ गन्धर्वतन्त्रे । संपूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् । बहिर्यद्रेचनं वायोरुदराद्रेचको भवेत् ॥ ६७ ॥ पूरकं च यथाशक्त्या कुम्भकं तच्चतुर्गुणम् । कुम्भकार्धं भवेद्रचेः प्राणायामोऽयमीरितः ॥ ६८ ॥ ☸ कनिष्ठानमिकाङ्गुष्ठैर्यन्नासापुटधारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना ॥ ६६ ॥ वामया पूरयेद्वायुं शनैः शनैस्तु मध्यया । धारयेद्दक्षया³ मुञ्चेदपरं तत् क्रमोत्क्रमात् ॥ ७० ॥ यावच्छक्यं नियम्यासून् मनसैव स्मरन् पराम् । मन्त्रस्य मुखबीजं वा समस्तं वा जपन् प्रिये ॥ ७१ ॥ मूलाधारे त्रिकोणाख्ये कोटिसूर्यसमप्रभे । ध्यायेत् कुण्डलिनीं नित्यं कालानलँशिखोपमाम् ॥ ७२ ॥ रक्तां सूक्ष्मां च विश्वस्य सृष्टिस्थितिलयात्मिकाम् । विश्वातीतां ज्ञानरूपां चिन्तयेदूर्ध्ववाहिनीम् ॥ ७३ ॥ हूङ्कारोच्चारणेनैव समुत्था(य?प्य)परां शिवे । षट्चक्रं च विनिर्भिद्य प्रापयित्वा परं शिवम् ॥ ७४ ॥ परानन्देन⁴ संयोज्य परमानन्दरूपिणीम् । तदभेदसमापन्नामनाकुलमनाः स्मरेत् ॥ ७५ ॥ [श्रा?स्त्रा]वयित्वा सु[रा?धा]धारां प्रापयेच्छक्तिमण्डलम् । तेनैव चक्रभेदेन मूलाधारं समानयेत् ॥ ७६ ॥ १ 'क' क पाठ । २ 'म' क पाठ । ३ 'वामया' क पाठ । ४ 'कामानन्द' क पाठ । ५ 'रमा' क पाठ । ☸ प्राणायाममुद्रा निर्दिशति कनिष्ठेयादिना ।

एकादशः पटलः । ११५ मूलाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तं बिसतन्तुस्वरूपिणीम् । उद्यत्सूर्यसहस्राभां ध्यायेन्मन्त्रात्मदेवताम् ॥ ७७ ॥ कुण्डलीं त्रिविधां तत्र तथा बीजत्रयं त्रिधा । तुरीयां कुण्डलीं मूर्ध्नि महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ ७८ ॥ वाग्भवं मूलदेशे च द्रुतस्वर्णनिभं स्मरेत् । मूलादिहृदयं यावद् वह्निकुण्डलिनीं तथा ॥ ७९ ॥ हृदये कामराजं च सूर्यकोटिसमप्रभम् । सूर्यकुण्डलिनीं तत्र सूर्यकोटिसमप्रभाम् ॥ ८० ॥ हृदयाद्गलपर्यन्तं ध्यायेदनाकुलः शिवे । भ्रूमध्ये शक्तिबीजं तु चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ ८१ ॥ भ्रूमध्याद् ब्रह्मरन्ध्रान्तं चन्द्रकुण्डलिनीं शिवे । चन्द्रकोटिसमप्रख्यां (भ्र?स्र)वदमृतविग्रहाम् ॥ ८२ ॥ बीजत्रयमयीं बिन्दौ तुर्यां बिन्दुत्रयात्मिकाम् । देशकालानवच्छिन्नां सर्वतेजोमयीं स्मरेत् ॥ ८३ ॥ तुर्यकुण्डलिनीं तद्वत्केवलं ज्ञानविग्रहाम् । एवं ध्यात्वा पुनर्विद्यां संपूर्णां मनसा स्मरेत् ॥ ८४ ॥ चिदानन्दमयीं स्वच्छामेकात्मकतया प्रिये । सुधावृष्ट्याभिपतन्त्या तर्पयेत् परदेवताम् ॥ ८५ ॥ ध्यात्वा ध्यात्वा पुनर्ध्यात्वा सहजानन्दविग्रहाम् । बिन्दु(श्रु?स्रु)तसुधाभिस्तुं तर्पयेच्च पुनः पुनः ॥ ८६ ॥ अन्तर्याग इति प्रोक्तो जीवतो मुक्तिदायकः । १ 'रीया' क पाठ । २ 'द्भिस्तु' ख पाठ ।

११६ गन्धर्वतन्त्रे । मुनीनां च मुमुक्षूणामधिकारोऽत्र केवलम् ॥ ८७ ॥ प्रातः सायं चरेन्नित्यं षोडश प्राणसंयमान् । नाशयेत् सर्वपापानि तृणराशिमिवानलः ॥ ८८ ॥ सर्वेषामेव पापानां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । स्वदेहस्थं यथा सर्पश्वर्मोत्सृज्य निरामयः ॥ ८६ ॥ प्राणायामात्तथा मुञ्चेदविद्याकामकर्मकम् । परोपपापजं पापं परद्रव्यापहारजम् ॥ ६० ॥ परस्त्रीमैथुनोत्पन्नं प्राणायामशतं दहेत् । महापातकजातानि ब्रह्महत्यादिकानि च ॥ ६१ ॥ सर्वाण्येतानि दह्यन्ते प्राणायामचतुःशतैः । (नमः१मनः)शक्तिः समाख्याता पञ्चास्योः२ पञ्च देहगाः ६२ एकरूपं शिवं कृत्वा तदङ्के तां निवेशयेत् । शून्यरूपे परे स्थाप्य तावुभौ सममास्थितौ ॥ ६३ ॥ चिन्तयेत् साधको नत्वा नादरूपं तयोः क्रमात् । तदन्तर्मनसात्मानं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥ समाधिना समागत्य त्यजेत् संसारबन्धनम् ॥ ६४ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे नित्यन्यासान्तर्यागविधिनिरूपण- मेकादशः पटलः ॥ ११ ॥ १ 'मम्' क पाठ । २ 'स्या पञ्च गे' क पाठः ।

द्वादशः पटलः। —०— ईश्वर उवाच अथवा परमेशानीं लीलाकलितविग्रहाम् । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां निगृह्येन्द्रियमान(सः१सम् ) ॥ १ ॥ तन्मनाः साधकवरो मनसा पूजयेच्छिवाम् । वामकरस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया ॥ २ ॥ तथा दक्षिणतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् । उन्नतं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामस्य मध्यमादिकाः ॥ ३ ॥ अङ्गुलीर्योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च । वामस्यै पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा ॥ ४ ॥ अधोमुखे तु ते कुर्याद्दक्षिणस्य करस्य च । रक्तपुष्पं गृहीत्वैवं विधाय पाणिकच्छपम् ॥ ५ ॥ कुर्यात्तद् हृदयासन्नं निमील्यै नयनद्वयम् । समकायशिरोग्रीवं कृतासनपरिग्रहः ॥ ६ ॥ पश्यन्निव ततो देवीमेकाग्रमनसा ततः । प्रत्यक्षीकृ[त?त्य,!हृदये मानसैरुपचारकैः ॥ ७ ॥ षोडशानां प्रकारैस्तु हृदिस्थां पूजयेच्छिवाम् । आसनं प्रथमं दद्याद्रत्नसिंहासनं शुभम् ॥ ८ ॥ पाद्यं चरणयोर्दद्याच्छिरस्यर्घ्यं निवेदयेत् । परमामृतपानीयं भावपुष्पैः सुवासितम् ॥ ६ ॥ १ 'न्या' क पाठ । २ 'श्या' क पाठ । ३ 'लि' क पाठ ।

११८ गन्धर्वतन्त्रे । स्वर्णपात्रे जलं कृत्वा दद्यादाचमनं मुखे । मधुपर्कं ततो दद्यात् पुनराचमनं ततः ॥ १० ॥ स्ववामे मण्डलं कृत्वा पर्यङ्कं परिभावयेत् । श्रीरत्नपादुके दत्त्वा नीत्वा तां स्नानमन्दिरे ॥ ११ ॥ भद्रासनोपविष्टाया उद्वर्तनं समाचरेत् । घृतेनोद्वर्तनं कृत्वा मनसा परिभावयेत् ॥ १२ ॥ कर्पूरागुरुकस्तूर्या¹ तथा मृगमदेन च । रोचनाकुङ्कुमैर्मिश्रैर्नानागन्धसमन्वितैः ॥ १३ ॥ सुगन्धिदिव्यतैलैश्च स्नापयेत् परमेश्वरीम् । देवकन्यासहस्रैस्तु स्वर्णकुम्भसहस्रकैः ॥ १४ ॥ नदीभिर्नदराजैश्च अप्सरोगणपन्नगैः । सिञ्चता वारिणा स्नातां चिन्तयेत् परदेवताम् ॥ १५ ॥ दुकूलैर्मार्जितं गात्रं दुकूले परि(धेतथा?धाप्य च) । कंकतीकेशसंस्कारो विधिवद्बन्धनं तथा ॥ १६ ॥ सूत्रावलीं² केशपाशे सिन्दूरं केशमध्यमे । ललाटे तिलकं दद्यादलक्तं रदनच्छदे ॥ १७ ॥ नेत्रेषु ह्यञ्जनं³ कृत्वा गन्धैर्गात्रानुलेपनम् । काञ्चनाञ्चितकञ्चुलीशोभनं हृदयोपरि ॥ १८ ॥ विभूषणं ततो दद्यात् सुवर्णरजतादिना । शिरःकर्णग्रीवादोषसूज्ज्वैलाभरणानि⁴ च ॥ १९ ॥ नूपुरौ च ततो दद्यान्मुकहारं समुज्ज्वलम् । १ 'स्तर्या' क पाठ । २ ली०' क पाठ । ३ 'रञ्जन' क पाठ । ४ 'दीतिउज्ज्व' क पाठः । ५ 'नूपुरौ ततो दद्यादानन्दहार' क पाठ ।

द्वादशः पटलः । ११६ अन्यदाभरणं चैव यत्र येन विराजते ॥ २० ॥ श्रीरत्नपादुके दत्त्वा चक्रमध्ये समानयेत् । गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च ॥ २१ ॥ हेमपात्रगतं दिव्यं परमान्नं सुसंस्कृतम् । कपिलाघृतसंयुक्तं नानाव्यञ्जनसंयुतम् ॥ २२ ॥ भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं पेयं चोष्यं तथैव च । क्षीरपानीयसंयुक्तं दधिमधुसमन्वितम् ॥ २३ ॥ सकर्पूरं च ताम्बूलं मानसं परिकल्पयेत् । मनसापि महादेव्यै नैवेद्यं दीयते यदि ॥ २४ ॥ यो नरो भक्तिसंयुक्तः स दीर्घायुः सुखी भवेत् । माल्यं पद्मसहस्रस्य मनसा यः प्रयच्छति ॥ २५ ॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा तव पुरे श्रीमान् सार्वभौमो भवेत् क्षितौ ॥ २६ ॥ मनसा तु महादेव्यै यः कुर्याच्च प्रदक्षिणम् । स दक्षिणां यमगृहं नरकान्नैव पश्यति ॥ २७ ॥ नमनं मानसं देव्या यो भक्त्या कुरुते नरः । सोऽपि लोकान्विजित्यैव नरलोके महीयते ॥ २८ ॥ महामायां महादेवीं समर्पयामि शक्तितः । नानाविधैस्तु नैवेद्यैरिति चिन्ताकुलस्तु यः ॥ २९ ॥ नैवेद्यं देहि नितरामिति यो भाषते मुहुः । सोऽपि लोकान् विभिद्यैव देवीलोके महीयते ॥ ३० ॥ १ 'पुन श्रीर' क पाठ. । २ 'द्ययं' क पाठ. । ३ 'नि न' क पाठ ।

१२० गन्धर्वतन्त्रे । बहिर्ध्वचक्रपूजां च मनसैव समाचरेत् । नवावरणशक्तीनां पूजनं मनसैव हि ॥ ३१ ॥ इत्थमन्तः समाराध्य मनसैव जपेन्मनुम् । तदा भवति सिद्धीशो देववद्विहरेत् क्षितौ ॥ ३२ ॥ एवमेव महेशानि पूजयामि महेश्वरीम् । योगिनो मुनयश्चैव पूजयन्ति सदा प्रिये ॥ ३३ ॥ केवलं मानसेनेव नैव सिद्धो भवेद्गृही । सबाह्येन तु तेनैव गृहस्थो मुनिपुङ्गवः ॥ ३४ ॥ पार्वत्युवाच ध्यानयोगं महादेव श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो । संपूर्णां कथयेशान येन सिद्धो भवेत् परैः ॥ ३५ ॥ ईश्वर उवाच विना न्यासैर्विना पूजां विना जप्यैपुरस्क्रियाम् । ध्यानयोगाद्भवेत् सिद्धो नान्यथा खलु पार्वति ॥ ३६ ॥ ध्यानयोगादहं सिद्धो विष्णुश्चापि पितामहः । ध्यानयोगात् परं सिद्धौ मानवा अपि पापिनः ॥ ३७ ॥ सर्वतन्त्रेषु यद्गुह्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । विना येन न सिध्यन्ति वर्षकोटिशतैरपि ॥ ३८ ॥ ध्यानयोगं प्रवक्ष्यामि सर्वतत्त्वप्रदायकम् । एकान्ते विजने रम्ये कृतासनपरिग्रहः ॥ ३६ ॥ निवृत्ताखिलचिद्वृत्तिर्मुद्रामुद्रितविग्रहः । कारणानन्दसंदोहैर्बहिरन्तःप्रपूरितः ॥ ४० ॥ १ 'नर' क. पाठ. । २ 'य्ये.' क पाठः । ३ 'द्धो' क पाठः ।

द्वादशः पटलः । १२१ गुरून् नत्वा विधानेन सोऽहमित्युपरोधतः । ऐक्यं संभावयेद्धीमाञ्जीवस्य ब्रह्मणोऽपि च ॥ ४१ ॥ कारणे सर्वभूतानां तत्त्वान्यपि च चिन्तयेत् । बीजभावेन लीनानि व्युत्क्रमात् परमात्मनि ॥ ४२ ॥ एवं विचिन्त्य देवेशि पार्थिवांशं जले गतम् । जलं तेजसि लीनं च तेजो वायौ विचिन्तयेत् ॥ ४३ ॥ आकाशे संहृतं वायुं खं च मनसि लीयते । मनोऽहंकारवशगं तथाहं महति स्थितम् ॥ ४४ ॥ महान्तं प्रकृतौ लीनं चिन्तयेत् परमेश्वरि । मुमुक्षुश्चिन्तयेल्लीनां प्रकृतिं परमात्मनि ॥ ४५ ॥ नाहो न रात्रिर्न संध्या न सूर्यो नैव चन्द्रमाः । इदं तमोमयं सर्वमासीद्भुवनवर्जितम् ॥ ४६ ॥ अप्रज्ञातमलक्ष्यं च प्रसुप्तमिव सर्वतः । चिन्तयित्वा महेशानि न किंचिदपि भावयेत् ॥ ४७ ॥ एकमासीत् परं ब्रह्म नित्यं सूक्ष्ममतीन्द्रियम् । नित्यानन्दमयं धाम तेजोरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥ तदेव प्रकृतिः सा तु तेजोरूपा सनातनी । नित्यानन्दवपुर्देवी तद्रूपा तत्प्रकाशिनी ॥ ४९ ॥ तयोर्योगार्दभूद्वृष्टिः परमामृतरूपिणी । परिपूर्णमिदं देवि समस्तं प्लावयेत् तथा ॥ ५० ॥

१ ‘तिप’ क पाठ । २ ‘जलं च तेजसो रूपं तेजोरूपं विचिन्तयेत् । निर्वाणवायुना वह्नि वायुनात्र विचिन्तयेत् ॥’ इति क पाठः । ३ ‘तथा वै मनसि’ क पाठ ।

१२८ गन्धर्वतन्त्रे । तत्राम्भसि स्वमात्मानं चिन्तयेत् साधकोत्तमः । बुद्बुदं चिन्तयेत्तत्र प्रकृतिं चिन्तयेत् पराम् ॥ ५१ ॥ प्रकृतिर्हि महान्तं वै अहं च महतस्तथा । अहङ्कारान्मनश्चैव मनसः खं समुत्थितम् ॥ ५२ ॥ आकाशाद्वायुमुत्कृष्य वायोस्तेजः समुत्थितम् । तेजसो जलमासाद्य जलाच्च पृथिवीं स्मरेत् ॥ ५३ ॥ बहिष्कृत्य यथास्थानं निवेश्य विधिना ततः । हैमं ब्रह्माण्डमेभिः स्याद् भूबीजेन दृढं स्मरेत् ॥ ५४ ॥ प्रणवेन द्विधा कृत्वा जलौघैः परिपूरयेत् । ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे तोयं तदधो भेकमव्ययम् ॥ ५५ ॥ तस्य पृष्ठे महादेवि कालाग्निरुद्ररूपकम् । आधारशक्तिं तत्रैव मूलप्रकृतिरूपिणीम् ॥ ५६ ॥ ब्रह्मशिलांसमारूढां कूर्माकारां शशिप्रभाम् । पद्मद्वयधरां देवीं मूर्धनि कूर्मधारिणीम्^२ ॥ ५७ ॥ नीलाभं चिन्तयेत् कूर्ममनन्तं कुन्दसंनिभम् । तस्य मूर्ध्नि स्थितं देवि श्वेतं वाराहरूपकम् ॥ ५८ ॥ तमालशामलां दन्ते धारयन्तं वसुन्धराम्^१ । तां च संचिन्तयेत्तत्र नीलेन्दीवरधारिणीम् ॥ ५९ ॥ चिन्तयेत् सलिलैः पूर्णां चतुःसागरमेखलाम् । तन्मध्ये चिन्तयेद्देवि सुधासागरमद्भुतम् ॥ ६० ॥ रक्ताभममृतं तत्र शुद्धलाक्षारसोपमम् । १ 'माकृ ख पाठ । २ 'कूर्मे च मूर्ध्नि धारिणीम्' क पाठ ।

द्वादशः पटलः । १२३ तन्मध्ये चिन्तयेद्देवि द्वीपं विद्रुमसंनिभम् ॥ ६१ ॥ गिरिराजशताकीर्णं परितश्चुवनं महत् । गिरौ स्वर्णगिरिं चैव कल्पोद्यानं गिरेस्तटे ॥ ६२ ॥ चम्पकाशोकपुन्नागपाटलैः कुटजैस्तथा । लवङ्गमाधवीबिल्व-देवदारुनमेरुभिः ॥ ६३ ॥ मन्दारपारिजाताद्यैः कल्पवृक्षैः सुपुष्पितैः । सर्वतोऽलंकृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमैः ॥ ६४ ॥ चन्दनैः कर्णिकारैश्च मातुलुङ्गैः करञ्जकैः । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बूभिर्मधुकैराम्रकैरपि ॥ ६५ ॥ दाडिमीचूतपनसैः पूगैः कर्पूरकैरपि । कदलीकुन्दखर्जूरनारिकेलैरलंकृतम् ॥ ६६ ॥ कदम्बैः करवीरैश्च तगरैर्नागकेसरैः । १सै२वन्तीस्वर्ण३यूथीभिर्वज्रैर्दमनकैरपि ॥ ६७ ॥ मालतीमल्लिकाजातीकेतकीशतपत्रकैः । अन्यैः सुगन्धिपुष्पाद्यैः शोभितं यूथिकादिभिः ॥ ६८ ॥ अन्योन्यासक्तवल्लीभिर्वृक्षखण्डैश्च मण्डितम् । सर्वर्तुकुसुमोपेतैर्नमद्भिरुपशोभितम् ॥ ६९ ॥ मन्दमारुतसंभिन्नकुसुमामोददिङ्मुखम् । उत्फुल्लकुसुमामोदप्रहृष्यद्भृङ्गसंकुलम् ॥ ७० ॥ कूजत्कोकिलसंघेन४ वाचालितदिगन्तरम् । कालमेघसमालोकन्नृत्यद्बर्हिकदम्बकम् ॥ ७१ ॥ १ 'ऐश पाठ । २ 'पा' ख पाठ । ३ 'थि' क पाठ । ४ 'हेन' क. पाठ ।

१२४ गन्धर्वतन्त्रे । शारिकाशुकबहुलैः कूजत्कलरवैर्युतम् । द्वन्द्वभावं प्रकुर्वद्भिर्मृगैर्नानाविधैरपि ॥ ७२ ॥ सरित्सरोभिरच्छोदैः शोभितं कुमुदोत्पलैः । तेषु सरःसु विपुलं महारसरसामृतम् ॥ ७३ ॥ सर्वतोऽलंकृतं दिव्यं लसत्काञ्चनपङ्कजम् । मत्तषट्पदनि(र्य्य?र्जु)ष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः ॥ ७४ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि । तन्महासरःपुलिने रत्नसोपानमण्डिते ॥ ७५ ॥ महारसरसान्दोलवीचिविक्षेपशीतले । सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् ॥ ७६ ॥ मौक्तिकैः कुसुमैः स्रग्भिर्दु कूलैः स्वर्णतोरणैः । स्मरेत् कल्पतरुं तत्र तदधो रत्नभूमिकाम् ॥ ७७ ॥ विस्तीर्णां सुमनोध्यासां तन्मध्ये रत्नमण्डपम् । परितः पारिजाताढ्यं भास्वरं शशिशीतलम् ॥ ७८ ॥ उदयदित्यसंकाशं रत्नसोपानमण्डितम् । शतयोजनविस्तीर्णं चतुर्द्वारसमन्वितम् । ७६ ॥ द्वार्षु विद्रुमदेहल्याभातं वज्रकवाटकम् । रत्नसंक्लृप्तसंशोभिकवाटाष्टकसंयुक्तम् ॥ ८०॥ नानारत्नविशोभाढ्यै३रत्नप्राकारमण्डितम् । नवरत्नसमाक्लृप्ततुङ्गप्राकारतोरणम् ॥ ८१ ॥ तत्रतत्र विनिःक्षिप्तनानारत्नोपशोभितम् ।

१ 'श' क पाठ । २ 'महद्रया' क पाठ । ३ 'ड्य' क पाठ ।

द्वादशः पटलः । १२५ महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः ॥ ८२ ॥ शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरलंकृतम् । चक्षुष्मत्पद्मरागाग्रैर्वज्रभित्तिषु निर्गतैः ॥ ८३ ॥ जुष्टं¹ विचित्रवैतानैर्महा[र्घ्यै?र्घै]र्हेमतोरणैः । सर्वर्द्धयुपचयैरर्कमणिस्तम्भैर्विराजितम् ॥ ८४ ॥ हेमदण्डशिखालम्बिध्वजावलिपरिष्कृतम्³ । स्वस्वस्थान(स्थि?कृ)तावस्थैर्लोकपालैरधिष्ठितम् ॥ ८५ ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भि[र्दु?र्यु²]ष्टदिङ्मुखम् ॥ ८६ ॥ नृत्यसंगीतनिरतैरमरस्त्रीगणैर्युतम् । नवरत्नसमाबद्धस्तम्भराजिविराजितम् ॥ ८७ ॥ तप्तहाटकसंक्लृप्तवातायनमनोहरम् । नानारत्नांशुकोद्वद्धसुवर्णशतकोटिभिः ॥ ८८ ॥ किंकि(नी?णी)मणिसंनद्धपताकाभिरलंकृतम् । महामाणिक्यवैदूर्यरत्नचामरभूषितम् ॥ ८६ ॥ जातरूपमयै रत्नैश्चित्रितैरतिविस्तृतैः । माणिक्यरत्नवैदूर्यस्वर्णमालावलीयुतैः ॥ ६० ॥ अन्तरान्तरसंबद्धरत्नैर्दृष्टिमनोहरैः । विचित्रितैश्चित्रवर्णैर्वितानैरुपशोभिनम् ॥ ६१ ॥ स्थूलमुक्ताफलोद्दामलम्बमानैरलंकृतम् । उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक् पृथक् ॥ ६२ ॥

१ 'युष्ट' क पाठ । २ 'यु' क पाठ । ३ 'स्कृतम्' क पाठ ।

१२६ गन्धर्वतन्त्रे । क्लृप्तैः कशि(म्बु?पु)भिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनैः । दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् ॥ ६३ ॥ दुकूलक्षौमकौ(षे?शे)यैर्नानावर्णैर्विराजितम् । स्रग्भिर्विचित्रपुष्पाभिर्मञ्जुशिञ्जे^१त्षडङ्घ्रिभिः ॥ ६४ ॥ चन्दनागुरुकर्पूरमृगनाभिविलेपितम् । चन्दनागुरुकर्पूरधूपितं^२ सुमनोहरम् ॥ ६५ ॥ नानाकुसुमसौरभ्यवाहिगन्धवहान्वितम् । नन्दनोद्यानमध्यस्थमधः कल्पतरोरपि ॥ ६६ ॥ एवं संचिन्त्य मनसा मण्डपं सुमनोहरम् । तन्मध्ये स्फुरितं ध्यायेन्महामाणिक्यमण्डपम् ॥ ६७ ॥ शरच्चन्द्रनिभच्छत्रं मुक्तामाणिक्यमण्डितम् । हेमदण्डशिखालम्बिश्वेतचामरभूषितम् ॥ ६८ ॥ तदधःस्थां स्मरेद्रक्तां महामाणिक्यवेदिकाम् । उद्यदर्केन्दुकिरणां चतुरस्रोपशोभितम् ॥ ६६ ॥ वेदिकां वेदिकास्थाने सिंहासनं ततोपरि^३ । तस्याग्नेयादिकोणेषु धर्मादिकांस्तु संस्मरेत् ॥ १०० ॥ दिग्वधर्मादिकांस्तत्र चिन्तयेद्गात्ररूपिणः । रक्तश्यामहरिद्रेन्द्रनीलाभान् पादरूपिणः ॥ १०१ ॥ वृषके(शविभृ?सरिभृ) तेभरूपान् धर्मादिकान् स्मरेत् । प्रसूनतूलिकां तत्र सिंहासनस्य मध्यमे ॥ १०२ ॥ तन्मध्ये परमं ध्यायेत् सर्वतत्त्वात्मकाम्बुजम् । १ 'ञ्ष' क पाठ । २ 'प्रधूपितम' क पाठ । ३ ऐश पाठ ।

द्वादशः पटलः । १२७ आनन्दकन्दमेवात्र संविन्नालं तथैव च ॥ १०३ ॥ प्रकृतिविकाररूपद्वात्रिंशत्पत्रकेसरम् । पञ्चाशद्वर्णबीजाढ्यकर्णिकापरिमण्डितम् ॥ १०४ ॥ कर्णिकायां स्मरेत् सूर्य तन्मध्ये सोममण्डलम् । [सोममण्डलमध्ये तु संस्मरेद्वह्निमण्डलम्] ॥ १०५ ॥ वह्निमण्डलमध्ये तु सत्त्वं च परिचिन्तयेत् । रजश्च तत्र संचिन्त्य तमोऽपि च तन्मध्यतः ॥ १०६ ॥ ज्ञानतत्त्वात्मनश्चैव मायातत्त्वात्मनस्तथा । विद्यातत्त्वात्मनो देवि कलातत्त्वात्मनो यजेत् ॥ १०७ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते पञ्च महाप्रेताश्चतुर्दिक्ष्वध्यसंस्थिताः ॥ १०८ ॥ सदाशिवोपरिगतं त्रिशृङ्गज्योतिरव्ययम् । तस्य मध्ये महापद्मं पीयूषपरिपूरितम् ॥ १०६ ॥ सुधार्णवासने तत्र त्रिपुरां प्रकटेश्वरीम् । पोताम्बुजासने तद्वच्चिन्तयेत् त्रिपुरेश्वरीम् ॥ ११० ॥ चिन्तयेत् साधको भक्त्या गुप्तयोगिन्यधीश्र्वरीम् । आत्मासनगतां तत्र स्मरेत् त्रिपुरसुन्दरीम् ॥ १११ ॥ गुप्ततरेश्वरीं देवीं, चक्रासने विचिन्तयेत् । त्रिपुरवासिनीं देवीं संप्रदायगणेश्वरीम् ॥ ११२ ॥ सर्वमन्त्रासने देवि चिन्तयेत् त्रिपुराश्रियम् । कुलकौलेश्वरीं देवीं, साध्यासनगतां ततः ॥ ११३ ॥

१ 'राश्रि' ख पाठ ।

१२८ गन्धर्वतन्त्रे । त्रिपुरमालिनीं प्राज्ञे निगर्भयोगिनीश्वरीम् । सिंहासने ततः पश्चात् सिद्धां त्रिपुरपूर्विकाम् ॥ ११४ ॥ पर्यङ्कशक्तिपीठे तु त्रिपुरामबां विचिन्तयेत् । कामेश्वराङ्कपर्येङ्कंसमासीनां परां कलाम् ॥ ११५॥ रक्तपद्मनिभां देवीं बालार्ककिरणारुणाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥ ११६ ॥ पद्मरागप्रतीकाशां कुङ्कुमोदकसंनिभाम् । स्फुरन्मुकुटमाणिक्यकिङ्किणीजालमण्डिताम् ॥ ११७ ॥ कालालिकुलसंकाशकुटिलालकपल्लवाम् । प्रत्यग्रारुणसंकाशवदनाम्भोजमण्डलाम् ॥ ११८ ॥ किंचिदर्थेन्दुकुटिलललाटमृदुपट्टिकाम् । पिनाकधनुराकारसुभ्रुवं परमेश्वरीम् ॥ ११९ ॥ आनन्दमुदितोल्लोललीलान्दोलितैलोचनाम् । स्फुरन्मयूखसंघातविलसद्धेमकुण्डलाम् ॥ १२० ॥ सुँगण्डमण्डलाभोगजितेन्द्वमृतमण्डलाम् । विश्वकर्मविनिर्माणसूत्रसुँस्पष्टनासिकाम् ॥ १२१ ॥ ताम्रविद्रुमबिम्बाभरक्तोष्ठीममृतोपमाम् । दाडिमीबीजवज्राभदन्तपङ्क्तिविराजिताम् ॥ १२२ ॥ रत्नदीपसमुल्लासिजिह्वां मधुरभाषिणीम् १ 'मोपमाम्' क पाठ । २ 'श्रुलता' क पाठः । ३ 'लङ्घित' ख पाठ । ४ 'ललित' क. पाठः । ५ 'न्दुसुतलोचनाम्' क पाठ. । ६ 'दिनि' क पाठः । ७ 'वि' ख पाठ. । ८ 'रक्त' ख. पाठ । ९ 'न्तर्बिम्बोष्ठी ' क पाठः । १० 'सुशोभिताम् ' क पाठ. । ११ 'स्फुरद्भापजिह्ववामूलविराजिताम्' ख पाठ. । इद पद्यार्ध क पाठे नास्ति ।

द्वादशः पटलः । १२६ स्मितमाधुर्यविजितमाधुर्यरससागराम् ॥ १२३ ॥ अनौपम्यगुणोपेतचिबुकोद्देशशोभिताम् । कम्बुग्रीवां महादेवीं मृणालललितैर्भुजैः ॥ १२४ ॥ मणिकङ्कणकेयूरभारखिन्नैः प्रशोभिताम्¹ । रक्तोत्पलदलाकारसुकुमारकराम्बुजाम् ॥ १२५ ॥ कराम्बुजनखज्योत्स्ना²विराजितनभःस्थलाम्³ । मुक्ताहारलतोपेतपीनोन्नत⁴पयोधराम् ❊ । त्रिवलीवलनायुक्तमध्यदेशसुशोभिताम् ॥ १२६ ॥ लावण्यसरिदावर्त्ताकारनाभिविभूषिताम्⁵ । अनर्घ्यरत्न⁶घटितकाञ्चीयुक्तनितम्बिनीम् ॥ १२७ ॥ नितम्बबिम्बद्विरदरोमराजीवराङ्कुशाम् । कद्ली⁷ललितस्तम्भसुकुमारोरुमिश्ररीम् ॥ १२८ ॥ लावण्यकन्दलीतुल्यजङ्घायुगलमण्डिताम् । गूढगुल्फपदद्वन्द्वप्रपदाजितकच्छपाम् ॥ १२६ ॥ नूपुरैर्विलसत्पादपङ्कजातिमनोहराम् । ब्रह्मविष्णुशिरोरत्ननिघृष्टचरणाम्बुजाम् ॥ १३० ॥ तनुदीर्घाङ्गुलीभास्वन्नखचन्द्रविराजिताम् । शीतांशुशतसंकाशकान्तिसंतानहासिनीम् ॥ १३१ ॥ लौहित्यजितसिन्दूरजपादाडिमरागिणीम् । रक्तवस्त्रपरीधानां रक्ताभरणभूषिताम् १३२

१ 'भूषणै परिशोभिताम्' क पाठः । २ 'तिर्विं' ख पाठः । ३ 'तीम्' क पाठः । ४ 'समुन्न' क पाठः । ५ 'सुशोभिताम्' क. पाठः । ६ 'र्घ्यं' क. पाठः । ७ 'कदली' ख पाठः ।

• पीनोन्नतस्तनकुचा तनुमध्येन शोभितामित्यधिकः पाठः ख ।

१३० गन्धर्वतन्त्र । इच्छाशक्तिमयं पाशमङ्कुशं ज्ञानरूपिणीम् । क्रियाशक्तिमये बाणधनुषी दधतीं पराम् ॥ १३३ ॥ कर्पूरशकलोन्मिश्रताम्बूलपूरिताननाम् । महामृगमदोद्दामकुङ्कुमारुणविग्रहाम् ॥ १३४ ॥ सर्वशृङ्गारवेशाढ्यां सर्वालंकारभूषिताम् । जगदाह्लादजननीं जगद्रञ्जनकारिणीम् ॥ १३५ ॥ जगदाकर्षणकरीं जगत्कारणरूपिणीम् । सर्वदेवमयीं देवीं सर्वमन्त्रमयीं पराम्३ ॥ १३६ ॥ सर्वलक्ष्मीमयीं साक्षात्परमानन्दरूपिणीम्४ । निर्लेपं निर्गुणं शुद्धमात्मानं त्रिपुरामयम् ॥ १३७ ॥ आत्माभेदेन संचिन्त्य याति तन्मयतां नरः । साहमित्यस्य सततं चिन्तनात्तन्मयो भवेत् ॥ १३८ ॥ तामेव चिन्तयेद्देवि नान्यत् किंचित्तया विना । तत्तेजोभिरिदं सर्वं परिपूर्णं विभावयेत् ॥ १३६ ॥ एवं भावनयाविष्टो६ देववद्विहरेत् क्षितौ । ध्यानयोगपरस्यास्य पूज्यो नास्तीह कश्चन ॥ १४० ॥ स एव सुकृती लोके स पूज्यो नतु पूजकः७ । योगात्मा योगविज्ज्ञानी स देवो नतु मानुषः ॥ १४१ ॥ संन्यासी स च विन्यासी युक्तात्मा स मुनिर्मतः । नासाध्यं वर्तते तस्य स सिद्धो योगिपुङ्गवः ॥ १४२ ॥ इन्द्रियप्रीणनैर्द्रव्यैस्तोषयेद् भूषयेत् सदा । १ 'स्थापन' ख पाठः । २ 'मन्त्र' क. पाठः । ३ 'सौभाग्यसुन्दरीम्' ख. पाठः । ४ 'नित्या' ख. पाठः । ५ 'सुन्दरीम्' ख. पाठ । ६ 'सो' ख पाठः । ७ 'दृष्टो' ख. पाठः ।

द्वादशः पटलः । १३१ आत्मानमेव सततं पूजयेद् देवताधिया ॥ १४३ ॥ देववद्विहरेन्नित्यं कालयोगपरायणः । यत् पश्यति यच्छृणोति गीतनृत्यादिकं च यत् ॥ १४४ ॥ परिदधाति यत्किंचित् स्वयं यदनुलिम्पति । हस्त्यश्वरथखट्वादि यदारोहति साधकः ॥ १४५ ॥ यत् करोति यदश्नाति तत् सर्वं देवताधिया । विषयान् विषयी भुङ्क्ते यानेव स्वमनोरथान् ॥ १४६ ॥ तत्तत् समग्रमासाद्य तत्सर्वं देवताधिया । जाग्रदादि सुषुप्त्यन्तं सर्वं तद्देवताधिया ॥ १४७ ॥ दिव्य एव भवेत्तत्र न चैवान्यः कदाचन । तस्माद् दिव्यपरो यस्तु देवीमानन्दरूपिणीम् ॥ १४८ ॥ पूजयेत् सततं भक्त्या महात्रिपुरसुन्दरीम् । मोक्षार्थी लभते मोक्षं ध्यानयोगपरायणः ॥ १४६ ॥ तां तु यश्चिन्तयेद्रात्रौ भोगी ध्यानपरायणः । कामेश्वराङ्कपर्यङ्कसमासीनां परां कलाम् ॥ १५० ॥ सर्वाङ्गसुन्दरीं हृद्यां प्रसादसुमुखेक्षणाम् । सकारेणामभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत् ॥ १५१ ॥ चतुर्वर्गं करे तस्य जीवन्मुक्तः स एव हि । इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे ध्यानयोगनिरूपणं द्वादशः पटलः ॥ १२ ॥ १ 'ध्यान' क पाठ. । २ 'करुणा' ख पाठ. ।