गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

सप्तत्रिंशः पटलः । ३२६ अत ऊर्ध्वं वहेद्देवि त्रिदिनं यदि मारुतः । न्यूनं वा तद्धः प्राणः शरीरं परिमुञ्चति ॥ ७३ ॥ यावत्कालं वहेदेतद्वायुश्च जगदीश्वरः । तावच्चलति देहोऽयं तद्दिना चाचलः स्मृतः ॥ ७४ ॥ निश्चलं पवनं कृत्वा योगी भवति साधकः । वायुना नीयते बाह्ये मनस्तु प्राणिनां शिवे ॥ ७५ ॥ वायौ च सुस्थिरीभूते मनोऽपि स्थिरतां वहेत् । तयोरद्वैतभावे तु निश्चलत्वं गते द्वयोः ॥ ७६ ॥ देहं निरामय विद्धि यथाकामविलासिनम् । इह स्थित्वा यथाकामं संत्यज्य च कलेवरम् ॥ ७७ ॥ अद्वैतभावमापन्नो न स पुनरिहाव्रजेत् । प्रसङ्गात् कथिता देवि देहसिद्धिरनुत्तमा ॥ ७८ ॥ येन तेन विधानेन परितुष्टा महेश्वरी । संसारनिगडैर्बद्धः पुमान्विमुच्यते तया ॥ ७९ ॥ तस्यास्तोषं विना देवि विमुक्तिर्नैव विद्यते । अनिग्रहीतचित्तस्य पुरुषस्य महेश्वरि ॥ ८० ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शक्तिमा- हात्म्य-देहसिद्धिवर्णनं नाम सप्तत्रिंशः पटलः ॥ ३७ ॥ १ 'ना' क पाठ.। २ 'वेन' क पाठ.। ३ 'त्वगतेस्तयो' क पाठ । ४ 'अनेनैव' ख पाठ । ५ 'तन्नि' क पाठ ।

अष्टात्रिंशः पटलः। —❀❀❀❀— ईश्वर उवाच बहुकालं पूजिता तु तुष्टा स्यात्सूक्ष्मरूपिणी । यथा तुष्यति भोगेन तपायोगैश्च न तथा ॥ १ ॥ अतो भोगेन तां तोष्य तथा मुक्तो भवेत्सुखी । मया चापि पुरा देवि सेविता योगवर्त्मना ॥ २ ॥ परितुष्टा न मे देवी सूक्ष्मरूपान्तरस्थिता । शक्तिहीनं च मां वीक्ष्य वनिताविमुखं तथा ॥ ३ ॥ विषण्णवदनो ब्रह्मा हृदयेन विदूयता । चिन्तावशमुपाविष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४ ॥ मामासाद्य तथा विष्णुं ययौ क्षीरपयोनिधिम् । क्षीरोदस्योत्तरे तीरे रत्नद्वीपे सुशोभिते ॥ ५ ॥ तत्र स्थित्वावयोर्मध्ये ब्रह्मा ध्यानपरोऽभवत् । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थे देवीपादसरोरुहे ॥ ६ ॥ मनो निधाय योगात्मा देवीसूक्तं परं जगौ । व्यतीते बहुकालेऽथ देवी त्रिभुवनेश्वरी ॥ ७ ॥ १ ‘लपूजितैस्तु’ क पाठ । २ ‘पवि’ क पाठ ।

अष्टात्रिंशः पटलः । ३३१ शूलपाशधरा देवी किरीटादिविमण्डिता । चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च बालार्ककिरणारुणा ॥ ८ ॥ दर्शयामास स्वं रूपं तस्य तुष्टा तदा शिवे । प्रसन्नां तां समालोक्य स्रष्टा सर्वजगद्गुरुः ॥ ९ ॥ भक्त्या विनम्रवदनस्तुष्टाव च ननाम च । ब्रह्मोवाच त्वं सावित्री च वाग्देवी त्वं श्रीः सर्वजगत्प्रसूः ॥ १० ॥ स्वाहा त्वं देवयज्ञेषु पितृयज्ञेषु च स्वधा । सुधा त्वं देवलोकेषु हविस्त्वं खलु मानुषे ॥ ११ ॥ त्वं विद्याश्चैव मन्त्राश्च वेदास्त्वं हि (सु १ स्व)रात्मिका । अर्धमात्रात्मिका त्वं वै यानुच्चार्या विशेषतः ॥ १२ ॥ त्वमेव परमा शक्तिर्जगत्कारणरूपिणी । विचार्याष्टाङ्गयोगेन लक्षणाद्यैर्मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥ यत् स्थिरीक्रियते देवि तत्ते रूपं सनातनम् । यद्व्यक्तमनिर्देश्यं निष्कलं परमात्मनः ॥ १४ ॥ रूपं तवैव तत् सूक्ष्मं सकलं च जगन्मयम् । या सृष्टिशक्तिरस्माकं स्थितिशक्तिस्तथा हरेः ॥ १५ ॥ अन्तशक्तिस्तथेशस्य सा त्वं शक्तिः सनातनी । त्वं जातवेदोगता शक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः आह्लादिका त्वं बहु चन्द्रिकाया- स्तां त्वामहं नौमि नमामि चाम्बिकाम् ॥ १६ ॥ १ 'स्व' क पाठ । २ 'यि' ख पाठ ।

३३२ गन्धर्वतन्त्रे । योषा-योषित्प्रियाणां त्वं विद्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वाञ्छा त्वं सर्वजगतां माया च त्वं तथा हरेः ॥ १७ ॥ यथा प्रकाश्यते ब्रह्म सा त्वं नित्या प्रसीद मे । विश्वादिस्त्वमनादिस्त्वं विश्वयोनिरयोनिजा ॥ १८ ॥ अनन्तात्ससर्वजगतस्त्वमेवैकान्तरूपिणी । एका त्वं त्रिविधा भूत्वा मो(क्ष? ह)संहारकारिणी ॥ १६ ॥ संसारसागरोत्तारतरणिः सुखमोक्षदे । त्वं नित्या त्वमनित्या च त्वं चराचरमोहिनी ॥ २० ॥ नमस्ते जगतां मातः सृष्टिरूपे सनातनि । स्थितिरूपे नमस्तुभ्यं नमः संहाररूपिणि ॥ २१ ॥ एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा विरिञ्चिना । आविर्बभूव प्रत्यक्षं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ २२ ॥ देव्युवाच परितुष्टास्मि लोकेश स्तोत्रेणानेन ते विभो । वरं वृणीष्व भद्रं मे यत्ते मनसि वर्तते ॥ २३ ॥ ईश्वर उवाच मां समीक्ष्य वरं वव्रे जगत्संहारकारकम् । सृष्टिशक्तिं मयि त्वं च विष्णौ पालनरूपिणीम् ॥ २४ ॥ संहारशक्तिमीशाने देहि मातर्नमोऽस्तु ते । एकश्चरति भूतेशो न द्वितीयां समीहते ॥ २५ ॥ तथा मोहय सर्वेशं दारान् स्वयं जिघृक्षति । देव्युवाच यदुक्तं भवता ब्रह्मांस्तच्चैं सत्यं नचान्यथा ॥ २६ ॥ १ 'ता' ख पाठ । २ 'रा ' क पाठ । ३ 'क्ष्य' क पाठ । ४ 'त्स' क पाठ ।

अष्टात्रिंशः पटलः । ३३३ मोहयित्वाहमीशानं सतीरूपेण शंकरम् । संहरिष्यामि लोकेश जगदेतच्चराचरम् ॥ २७ ॥ तत्रापि तां तनुं त्यक्त्वा संभविष्यामि पार्वती । इति तस्मै समाभाष्य ब्रह्मणे परमेश्वरी ॥ २८ ॥ वीक्ष्यमाणा जगत्स्रष्ट्रा तत्रैवान्तरधीयत । तस्यामन्तर्हितायां च ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २९ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विष्णुमाह प्रजापतिः । संहारकरणे योग्यं वीरभावं च यद्भवेत् ॥ ३० ॥ तन्निदेशय महादेवे विष्णो लोकेषु दुर्लभम् । इति तद्वचनं श्रुत्वा भगवान् हरिरीश्वरः ॥ ३१ ॥ आदिष्टवान् मयि भेद वीरभावं सुदुर्लभम् । वीरभावे स्थितः सोऽहं मातस्त्वां समुपास्महे ॥ ३२ ॥ अद्यापि परमेशानि मातस्तुभ्यं नमो नमः । प्रकृतिः सर्वभूतानां त्वं हि सर्वजगत्प्रसूः ॥ ३३ ॥ या (मुक्तिः ? मूर्तिः) मम देवेशि क्षितिरूपा तु गीयते । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३४ ॥ या मे मूर्तिर्द्वितीया च जलमयीति कथ्यते । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३५ ॥ आग्नेयी या तृतीया मे जगत्क्षोभणकारिणी । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३६ ॥ चतुर्थी वायवी मूर्तिः सृष्टिसंहारकारिणी । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३७ ॥ १ 'तिस्रव' क पाठ । २ 'तिस्रव' क पाठ ।

३३४ गन्धर्वतन्त्रे । पञ्चमी या च सर्वेषां परिणामस्वरूपिणी । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३८ ॥ षष्ठी या सर्वदेवानामाप्यायनीति गीयते । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ३६ ॥ सप्तमी मम मूर्तिर्या जगदाह्लादकारिणी । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ४० ॥ अष्टमी मम मूर्तिर्या स्थितिसंहारकारिणी । सा त्वमेव न मे नाहं मातः सत्यं नमो नमः ॥ ४१ ॥ नचैवाहं न मे किंचिद्यदिह जगतीतले । त्वयैवेदं जगद्व्याप्तं जगत् सर्वं त्वमेव हि ॥ ४२ ॥ देव्युवाच मया सर्वं जगद्व्याप्तं वत्स सत्यं प्रभाषसे । ममैवैतेऽवताराश्च मत्स्यकूर्मादयोऽपरे ॥ ४३ ॥ त्वमेवाहं नचान्योऽसि ब्रह्माहं विष्णुरप्यहम् । अहमेव जगत् सर्वं नास्ति किंचित् मया विना ॥ ४४ ॥ यत्तु पश्यसि हे वत्स यत् किंचिज्जगतीतले । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमहमेव न संशयः ॥ ४५ ॥ इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । इत्युक्त्वा दर्शयामास शंभवे जगदीश्वरी ॥ ४६ ॥ स्वशरीरे जगत्कृत्स्नं संप्रविष्टमनेकधा । दृष्ट्वा १जगन्मयीं प्राह शंभुर्मायाविमोहितः । मामुद्धर जगन्मातर्मोहसागरमध्यतः ॥ ४७ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवस्य शक्तिप्राप्तिनिरूपणं नाम अष्टात्रिंशः पटलः ॥ ३८ ॥ १ 'जगन्मयीं ततो दृष्ट्वा' क पाठ ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः । -=-:❀:=- जगन्मय्युवाच मा विषीद महादेव सर्वथा त्वं स्थिरो भव । कुलज्ञानी कथं त्वं हि भावज्ञानी कथं पुनः ॥ १ ॥ इत्येवं त्वं मया पृष्टस्त्वमात्मानं न विस्मर । तदानन्दमयं धाम स्वविद्याभेदसंगतम् ॥ २ ॥ पुरुषः प्रकृतिश्चैव नित्यौ द्वौ समुपस्थितौ । सगुणाधिबला देवी निर्गुणो निर्बलः पुमान् ॥ ३ ॥ अविद्यानाद्यरूपा सा मदंशा भेदरूपिणी । सिसृक्ष्यापि नीचास्य सविधे समुपास्थिता ॥ ४ ॥ सिसृक्षया मया पूर्वं प्रार्थितः पुरुषः खलु । मामानन्दय सानन्दमित्युक्त्वा धर्षितः प्रभुः ॥ ५ ॥ मया धर्षितमात्रोऽसौ बभूव सगुणो विभुः । तत्तदानन्दसंदोहै(रा?: सा)नन्दाहं पुनः पुनः ॥ ६ ॥ जडत्वादुभयोर्देव शून्यभावमुपागतम् । अथानन्दात्मनोजाता शक्तिराद्या सनातनी ॥ ७ ॥

३३६ गन्धर्वतन्त्रे । गुणत्रयमयी सा तु बिन्दुत्रयस्वरूपिणी । अधः कृत्वा तु पुरुषं हकारार्धस्वरूपिणी ॥ ८ ॥ विपरीतेन रमते वह्नीन्द्वर्कस्वरूपिणी । अशिरस्कहकारान्त्यमशेषाकारसंस्थितम् ॥ ६ ॥ अन्तश्चरमजस्रं तं स्वमात्मानमुपास्महे । बिन्दुत्रये महादेव सर्गमेतत् प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् । पञ्चभूतमयं विद्धि चासत्यं सत्यवद्भ्रमः ॥ ११ ॥ पृथिवीयं महादेव प्रांकृती नतु (कस्तुरी ? वास्तव्री) । ब्राह्मणी नैव चाण्डाली नैव दैवी न मानुषी ॥ १२ ॥ रसमात्रं जलं विद्धि न द्विजं नच पुक्कसैम् । रूपमात्रं तु यत्तेजस्तत्र किं जातिकल्पना ॥ १३ ॥ स्पर्शमात्रं तु यद्वायुर्नोत्तमो नाधमः खलु । शब्दमात्रं यदाकाशं विभोस्तस्य महात्मनः ॥ १४ ॥ नीचतां कल्पते देवि मूढोऽज्ञानविजृम्भितः । एभिः पञ्चभिरारब्धं देहं स्थावरजङ्गमम् ॥ १५ ॥ पञ्चानां संनिपातं यत् न ब्राह्मणं न पुक्कसैम् । तदसत्यं विजानीयात् सत्यं ब्रह्म न तन्न तत् ॥ १६ ॥ देहाद्भिन्नः शिवो देही परमानन्दरूपवान् । तद्ब्रह्मेति च यो विद्यात् स एव ब्राह्मणो मतः ॥ १७ ॥ यदिदं लक्ष्यते देव पञ्चभूतात्मविग्रहे । वायुभिरिन्द्रियग्रामे प्रेरिते पञ्चभिः शिवम् ॥ १८ ॥ १ 'न्त्यमे' क पाठ.। २ 'प्र' क पाठः । ३ 'शम्' क पाठ । ४ 'श' क पाठ । ५ 'क्षसे' क पाठ ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः । ३३७ कर्तृत्वमात्मनो देव तदविद्याभ्रमो महान् । व्यापृतेष्विन्द्रियेष्वात्मा व्यापारीवाविवेकिनाम् ॥ १६ ॥ दृश्यतेऽभ्रेषु धावत्सु धावन्निव यथा शशी । आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः ॥ २० ॥ स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः । देहेन्द्रियगुणान् कर्माण्यमले सच्चिदात्मनि ॥ २१ ॥ अध्यासत्यात्माविवेकेन गगने नीलतामिवै । अज्ञानान्मानसोपाधेः कर्तृत्वादीनि चात्मनि ॥ २२ ॥ कल्प्यन्तेऽम्बुगते चन्द्रे चलनादिर्यथाम्भसः । रागेच्छासुखदुःखादि (वृ ? बु) द्धौ सत्यां प्रवर्तते ॥ २३ ॥ सुषुप्तौ नास्ति तन्नाशे तस्माद् बुद्धेस्तु नात्मनः । प्रकाशोऽर्कस्य तोयस्य शैत्यमग्नेर्यथोषष्णता ॥ २४ ॥ स्वभावैः सच्चिदानन्दनित्यनिर्मलतात्मनः । आत्मनः सच्चिदंशश्च बुद्धेर्वृ (द्धि ? त्ति) रिति द्वयम् ॥ २५ ॥ संयोज्य चाविवेकेन जानामीति प्रवर्तते । आत्मनो विक्रिया नास्ति बुद्धेर्बोधो न जात्विति ॥ २६ ॥ जीवः सर्वमलं ज्ञात्वा कर्ता द्रष्टेति मुह्यति । रज्जुसर्पवदात्मानं ज्ञात्वा जीवो भयं वहेत् ॥ २७ ॥ नाहं जीवः परात्मेति ज्ञातश्चैं निर्भयो भवेत् । आत्मावभासयत्येको बुद्ध्यादीनीन्द्रियाणि हि ॥ २८ ॥ दीपो घटादिवत् स्वात्मजौतैस्तैर्नावभास्यते । स्वबोधे नान्यबोधेच्छा बोधरूपस्य चात्मनः ॥ २६ ॥ 'विवेकी चा' क पाठ । २ 'न्मवि' क पाठ । ३ 'वत्' क पाठ । ४ सत्या, ख पाठ । 'वस' क पाठ । ६ 'जीव सवमय ज्ञात्वा ज्ञात्वा दृ' क पाठ । ७ श्चेन्नि क, पाठ । धश्च' क पाठ । ६ 'पंस्तथा' क पाठ. :

३३८ गन्धर्वतन्त्रे । न दीपस्यै तु दीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने । निषिध्य निखिलोपाधिं नेति नेतीति वाक्यतः ॥ ३० ॥ विद्यादैक्यं महावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोः । आविद्यकं शरीरादि दृश्यं बुद्बुदवत् क्षणम् ॥ ३१ ॥ एतद्विलक्षणं विद्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् । देहोऽन्यम विभिन्नत्वान्न मे जन्मजरादयः ॥ ३२ ॥ शब्दादिविषयैः सङ्गो निरिन्द्रियतया नच । अमनस्त्वान्न मे दुःखरागद्वेषभयादयः ॥ ३३ ॥ अप्राणो ह्यमनाः शुद्ध इत्यादिश्रुतिशासनात् । निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरञ्जनः ॥ ३४ ॥ निर्विकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मलः । नित्यशुद्धविमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम् ॥ ३५ ॥ सत्यं ज्ञानमयं यत्तत् परं ब्रह्माहमेव तत् । एवं निरन्तरं कृत्वा ब्रह्मैवास्मीति वासना ॥ हरत्यविद्याविक्षेपान् रोगानिव रसायनम् ॥ ३६ ॥ शंभुरुवाच देहाद्भिन्नः कथं ह्यात्मा कीदृशः कुत्र संस्थितः । कथं वा ज्ञायते ब्रह्म तन्मे वद जगन्मयि ॥ ३७ ॥ जगन्मय्युवाच अवच्छिन्न इवाज्ञानात् तन्नाशे सति केवलः । स्वयं प्रकाशते ह्यात्मा मेघापायेऽंशुमानिव ॥ ३८ ॥ अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्मलम् । कृत्वाज्ञानं स्वयं नश्येजलं कतकरेणुवत् ॥ ३६ ॥ १ 'पतया' क पाठ । 'स्यान्त्य' ख पाठ.। २ 'देहात्यत्वान्न' मे जन्मजराकार्श्यलयादय.' ख पाठ । ३ 'अ' ख पाठ । ४ 'राभ्यस्ता, ख. पाठ.' ।

ऊनचत्वारिंशः पटलः । ३३६ संसारः स्वप्नतुल्यो हि रागद्वेषादिसंगतः । अबोधे सत्यवद्भाति सुबोधेऽसत्यवद्भवेत् ॥ ४० ॥ तावत् सत्यं जगद्भाति शुक्तिकारजतं यथा । यावन्न ज्ञायते ब्रह्म सर्वाधिष्ठानमद्वयम् ॥ ४१ ॥ सच्चिदात्मन्यनुस्यूता नित्ये विष्णौ प्रकल्पिताः । व्यक्तयो विविधाः सर्वा हाटके कटकादिवत् ॥ ४२ ॥ यथाकाशो हृषीकेशो नानोपाधिगतो विभुः । तद्भेदाद्भिन्नवद्भाति तन्नाशे लैकवद्भवेत् ॥ ४३ ॥ नानोपाधिवशादेव जातिवर्णाश्रमादयः । आत्मन्यारोपितास्तोये रसवर्ण्णाविभेदवत् ॥ ४४ ॥ पञ्चीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम् । शरीरं सुखदुःखानां भोगायतनमुच्यते ॥ ४५ ॥ पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमान्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् ॥ ४६ ॥ अनाद्यविद्यानिर्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते । उपाधित्रितयादन्यदात्मानमवधारयँ ॥ ४७ ॥ सर्वभूतस्थमात्मानमहमेव तथात्मनि । सर्वभूतानि संचिन्त्य चिन्तयस्वैकमेव हि ॥ ४८ ॥ उत्पत्तिप्रलयाभ्यां च न सदिदं निशामय । मनः करोति पापानि मनः पापेन लिप्यते । मनस्युन्मननीभूते न धर्मो नच पातकम् ॥ ४६ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवस्य देवीकृतज्ञानोपदेशवर्णनं नामोनचत्वारिंशः पटलः ॥ ३६ ॥ १ 'संकुल' ख पाठ । २ स्वकाले' ख पाठ । ३ प्र' ख पाठ । ४ 'सति केवल' ख पाठ । ५ 'र्णादि' ख पाठ । ६ 'मा' ख पाठ । ७ 'येत्' ख पाठ ।

चत्वारिंशः पटलः । —=०•❀•०=— शंभुरुवाच कथ्यतां देवदेवेशि व्यक्तीभूतावुभौ कथम् । शिवशक्तिमयं ज्ञानं कथं वा जायते तथा ॥ १ ॥ जगन्मय्युवाच पुंभावः शिव ईत्याहुः स्त्रीभावः प्रकृतिः परा । शिवो ज्ञानमयो देहे शक्तिर्बुद्धिमयी परा ॥ २ ॥ शुक्लं शिवो महामेदः शक्तिः कुण्डलिनी त्विति । लिङ्गं शिवस्तथा शक्तियोंनिर्जगति दृश्यते ॥ ३ ॥ इत्येवं त्रिपुरा शक्तिरित्येवं त्रिपुरः शिवः । नानयोर्विद्यते भेदो या शक्तिः स शिवो ध्रुवम् ॥ ४ ॥ न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः । न तद्भूतस्तयोर्भेदश्चन्द्रचन्द्रिकयोरिव ॥ ५ ॥ एवं तौ सर्वभूतेषु द्विधाभूतौ व्यवस्थितौ । तस्मान्नास्ति तयोर्भिन्नं जगदेतच्चराचरम् ॥ ६ ॥ पिता माता सुतश्चेति भावोऽयं विविधो (मु? मृ)षा । स्वाँविद्यासुदृढाभ्यासाद् दृढीभूतो हृदि स्थितः ॥ ७ ॥

१ 'मि' क. पाठ. । २ 'व' क पाठ । ३ 'क्त्यावा' क पाठ । 'स्व' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४१ गुरुवाक्येन तं विद्याद् दृढाभ्यासेन मानवः । जीवन्मुक्तः सर्वभूतमयो भवति वै ध्रुवम् ॥ ८ ॥ शरीरं विविधाङ्गं मे कथ्यते शृणु सादरम् । ब्रह्मैवाहं नचान्योऽस्मि शरीरमेतदेव हि ॥ ९ ॥ चैतन्यं सर्वभूतानां शब्दब्रह्मस्वरूपकम् । वर्णरूपेण तद्व्यक्तं मन्त्रविद्यादिभेदतः ॥ १० ॥ कुङ्कुमागुरुकस्तूर्या रोचनाचन्दनेन्दुभिः । प्रकाश्य तव पीठे तु शक्त्यन्तःस्थं यथा भवेत् ॥ ११ ॥ तत्र पूजा सदा कार्या तत्तद्धर्मविधानतः । सर्वेषामेव देवानां मन्त्रमाद्यं शरीरकम् ॥ १२ ॥ पूजयेत्तद् गुरुमन्त्रदेवतात्मस्वरूपतः । द्वितीयं कथ्यते देव यत्पुनर्ध्यानगोचरम् ॥ १३ ॥ कृत्वा रत्नमयं रूपं शुद्धकाञ्चननिर्मितम् । प्रत्यहं पूजयेद्देवममुत्र मासि मासि च ॥ १४ ॥ वार्षिकं त्वथ वा कुर्यान्महोत्सवमनुत्तमम् । विमुखो दम्भमाश्रित्य द्रव्यनाशैवशादुत ॥ १५ ॥ महोत्सवाविधौ यो मे (स्व ? स ) स्याद्भग्नमनोरथः । विमुखास्तस्य दुर्बुद्धेः पितरः सौमरा गणाः ॥ १६ ॥ तस्मात्परदिने४ प्राप्ते बोधयित्वा विधानतः । प्रत्यहं पूजयेद्भक्त्या पूर्णं५ तस्या महोत्सवम् ॥ १७ ॥ तृतीयं कथ्यते यन्त्रं रौत्नं६ वा हेमनिर्मितम् । मद्भावरूपमात्रं तु विदित्वा सद्गुरोर्बुधः ॥ १८ ॥ . 'हर्मन्त्री' क पाठः । २ 'दोषो नाश्य' क पाठ । ३ 'समरा' क पाठ । ४ 'न' ख पाठ । ५ 'पूर्णान्त स्यान्म' क पाठ । ६ 'र' ख पाठ ।

३४२ गन्धर्वतन्त्रे । पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्मदात्मा मद्गभेदतः । चन्दनागुरुकस्तूर्या रोचनाचन्द्रकुङ्कुमैः ॥ १६ ॥ कुलपुष्पैश्च संलिख्य त्वदुक्तविधिना यजेत् । वाराहस्कन्धजैर्दम्भैरनुलेपं विघर्षयेत् ॥ २० ॥ वाराहदेहजैर्दम्भैः कुर्यान्मलविघर्षणम् । प्रीतिर्मे जायते तत्र पूर्णा द्वादशवार्षिकी ॥ २१ ॥ सुगन्धिस্পর্শसुखदैः कुसुमैररुगैरपि । अशून्यं सर्वदा कुर्याच्छून्ये विघ्नाद्यनेकround: विघ्नाद्यनेकशः ॥ २२ ॥ अत्यन्तसुखदैर्वस्त्रैराच्छाद्य भवनान्तरे । त्वल्लिङ्गेनातिशुद्धेन शुक्लेन चित्तहारिणा ॥ २३ ॥ स्थापयेत्पूजयेत्सार्धं यतो नाहं त्वया विना । नैव त्वमपि हे देव प्रभुर्देवो मया विना ॥ २४ ॥ तस्मादावां सदैवार्त्र स्थापयेत्सिद्धिमिच्छुकः । विद्रुममौक्तिकाम्यां वा यो जपेन्मन्त्रमुत्तमम् ॥ २५ ॥ समयाचारयोगेन त्वयोक्तेनैव शंकर । पूजां यः कुरुते नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ २६ ॥ चतुर्धा कालरूपैश्च हस्तैरालिङ्ग्य तं शिवम् । मामक्या कलया युक्तं करोमि पुरनायकम् ॥ २७ ॥ तुरीयं मे परं रूपं गुप्तं यज्जगतीतले । तत्र पूजा सदा कार्या कुलयागविधानतः ॥ २८ ॥ सर्वापायेषु सर्वत्र कौलो धर्मः परो महान् । सुगमा निगमाः सर्वे कौलो धर्मस्तु दुर्गमः ॥ २६ ॥ १ 'स्वा' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४३ निसर्गदुर्गमः कौलः सुगम इव भात्यसौ । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां प्रभवो यत्र कीर्तितः ॥ ३० ॥ तद्रूपं मे परं धाम ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः । सद्गुरोः कृपया लब्धौ तत्र पूजा महोदया ॥ ३१ ॥ ब्रह्मप्रकाशकं तत्त तन्निष्ठं ब्रह्म चोच्यते । स्वयं प्रकाशते ब्रह्म यस्य दर्शनतः शिवः ॥ ३२ ॥ स्पर्शनात्पूजयेद्य॑स्य ब्रह्मरायेव निमज्जति । आनन्दाब्धौ निमज्ज्येव भवाब्धि स न पश्यति ॥ ३३ ॥ कौलो धर्मस्त्वया प्रोक्तस्तमासाद्य कुलं यजेत् । मद्रूपा परमा शक्तिर्लिङ्गरूपी भवान् प्रभुः ॥ ३४ ॥ शुक्रं शिवो रजः शक्तिरिति जानीहि शंकर । त्वया मया जगदिदं परिपूर्णं महेश्वर ॥ ३५ ॥ एकैवाहं परं ब्रह्म शिवशक्तीति भेदतः । संप्रभिन्नं जगदिदं भ्रम एवात्र कारणम् ॥ ३६ ॥ त्वमहं चेति यत्प्रोक्तं तदविद्या(श्र?भ्र)मो महान् । तत्त्वमसि स एवाहं न त्वं नाहं तदेव यत् ॥ ३७ ॥ आवयोर्नहि भेदोऽस्ति युक्त्या बुध्यस्व शंकर । मदन्तेस्त्वयि संलीने त्वमेवाहं भवान् प्रभुः ॥ ३८ ॥ आवयोः सरलाकारमभून्मिलितयोः शिव । तन्महामोक्षमाप्नोति भोगेनैव महेश्वर ॥ ४६ ॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । पूजनान्नहि मे प्रीतिर्यदिहान्यप्रकारतः ॥ ४० ॥

१ 'व' क पाठ । २ 'तम्' क पाठ. । ३ 'रुध्वा' क पाठ । ४ 'ना' ख पाठ । ५ 'त्वा' क पाठ ।

३४४ गन्धर्वतन्त्रे । मांसझारैर्न मे प्रीतिर्न तथा मद्यसागरैः । यथा मे जायते प्रीतिर्भगलिङ्गामृतैः शिव ॥ ४१ ॥ अहमेव महादेव स्त्रियः सर्वा जगत्स्वह । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ४२ ॥ ये देवा मद्गतप्राणा मद्दासा मद्दिभूषणाः । स्वधर्मानपरित्यज्य मामेव शरणं गताः ॥ ४३ ॥ ते पुनर्भोगिनो मुक्ता जीवन्तोऽपि महीतले । मदङ्गस्पर्शमात्रेण चात्मानं ज्ञातुमर्हसि ॥ ४४ ॥ मयि प्रविश विश्वेश मां भजस्व सनातनीम् । जहि शङ्कां महादेव त्वमात्मानं न विस्मर ॥ ४५ ॥ विष्णुः पिबत्यसौ वामं ब्रह्मा मे दक्षिगं स्तनम् । त्वं पिबस्व महादेव ममाधर (श्रु ? स्रु) तामृतम् ॥ ४६ ॥ स्त्रियं गच्छन् स्पृशन्पश्यंस्ताभिरेव विहारवान् । ध्यानं पूजां जपं चैव कुर्यान्मे साधकोत्तमः ॥ ४७ ॥ शक्त्यायुक्तः सदा मन्त्री न तया रहितो भवेत् । तया विरहितो देवः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ४८ ॥ पतिहीना यथा नारी सर्वकर्मविवर्जिता । शक्तिहीनस्तथा मन्त्री तस्माच्छक्तियुतो भव ॥ ४६ ॥ एका चेद्दशगा साध्वी तस्याः कुँष्टिर्भवाय च । दुष्टभार्या (कुला ? करा) कुष्टिर्विनाशायैव केवलम् ॥ ५० । कुलभेदौ नदीतीरे कोषागारं यथा शिव । भगलिङ्गसमायोगाद्यदानन्दः प्रजायते ॥ ५१ ॥ १ 'त' क पाठ । २ 'वतो' क पाठ । ३ 'स्याकृ' क पाठ । ४ 'दि' क पाठ. ।

चत्वारिंशः पटलः । ३४५ ब्रह्मैव तद्विजानीयादनन्तं मोक्षसाधनम् । गुरुपूजा कराकृष्टिर्विघ्नोत्सारणकर्मकृत् ॥ ५२ ॥ रहस्याख्यानकं कर्णे ह्यासनं गण्डचुम्बनम् । भूतशुद्धिः परीरम्भः संतोपेन्द्रियनिग्रहः ॥ ५३ ॥ प्राणायामः स्तनाकृष्टिन्यासमन्र समीरितम् । नखदन्तक्षतादीनि धूपदीपप्रदापनम् ॥ ५४ ॥ चाटुकानि रतान्ते च सुपुष्पा²शय्य³ङ्गसंगमम् । दर्शनं स्पर्शनं योनेर्विकाराल्लिङ्गघर्षणम् ॥ ५५ ॥ अधरामृतपानं च स्वयमावेशनं तथा । विक्षेपोत्क्षेपणं चैव पतनोत्पतनं तथा ॥ ५६ ॥ तर्पणाद्युपचारं तु मथनं हवनं तथा । सीत्कारो मन्त्रजपनं ब्रह्मार्पणैकचित्तता ॥ ५७ ॥ कूजनं गायनं स्तोत्रं¹ रेतःपातो विसर्जनम् । इत्थमेव महादेव पूजनं मे समीरितम् ॥ ५८ ॥ एकंस्या बहुरूपिण्याः प्रत्यहं यः समाचरेत् । जीवन्मुक्तः स्वयं देवोऽप्यसाध्यमपि साधयेत् ॥ ५६ ॥ भोगैश्च मधुपर्काद्यैर्वामाभावे स्थितो यजेत् । ˙श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म त्यजन् वाथ समाश्रयन् ॥ ६० ॥ तत्तत्कर्मपरित्यागाद् (ध्यानं ? हीनं) जातिषु जायते । ततो बहु सुखं भुक्त्वा परेषां च सुदुर्लभम् ॥ ६१ ॥ विद्याभ्यासप्रसादेन भोगेन मोक्षमाप्नुयात् । एवं बहुविधान् भोगी भोगान्वै सुमनोहरान् ॥ ६२ ॥ १ स्तुह्य' ख पाठ । २ 'काया' क पाठ । ३ 'शय्य' क पाठ ।

३४६ गन्धर्वतन्त्रे । समासाद्य च तांस्तांस्तु वैराग्ये वनमाविशेत् । असारांश्च तथा सारान्निःसारांश्च तथा परान् ॥ ६३ ॥ नानाविधैर्विवेकाद्यैर्विविच्य साधकस्तथा । सारभूते परे तत्त्वे मन आधाय योगवित् ॥ ६४ ॥ निःसारमसदाद्यन्तं जगदेतच्चराचरम् । सत्यं किमपि तत्रैव वस्तु सान्द्रान्निरन्तरम् ॥ ६५ ॥ तदानन्दमयं ब्रह्म विदित्वात्मनि साधकः । एकान्तविजने रम्ये मृदौ²कोमल आसने ॥ ६६ ॥ आसीनश्चिन्तयेद्ब्रह्म परमानन्दनिर्भरः । ब्रह्मचिन्तापरामोदी³ भोगेषु विगतस्पृहः ॥ ६७ ॥ एकां भार्यां समादाय योगिनीं सहचारिणीम् । असाध्यं साधयेद्योगी योगिन्येव सहायिनी ॥ ६८ ॥ यथा त्वं मयका नाथ पार्वत्या परमेश्वर । मोहयित्वा पुनर्देवी शंकरं प्राह पार्वती ॥ ६६ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे शिवश- क्तिमयज्ञान-कुलयागवर्णनं नाम चत्वारिंशः पटलः ॥ ४० ॥ १ 'न आ' क. पाठः । २ 'दु' ख पाठः । ३ 'दभो' क पाठ ।

एकचत्वारिंशः पटलः । —=-: ֍ :-=— अतुलैकरसानन्दं कैवल्यायतनं शिवम् । नत्वा शिष्येव सानन्दा तमुवाच परा शिवा ॥ १ ॥ पार्वत्युवाच प्रसीद परमानन्दमय संशान्तविग्रहे¹ । यद्यदेव परं तत्त्वं तत्त्वतो विदितं मया ॥ २ ॥ त्वया देव समाख्याताः सर्वे मन्त्राः क्रियाः पराः । योगाः समाधयो ज्ञानं तथा चान्ये मदीप्सिताः ॥ ३ ॥ तेषां हि कारणं तत्त्वं यदीश परतः परम् । वक्तुमर्हसि तत्त्वेन शांभवं चाप्यनुत्तरम् ॥ ४ ॥ वाच्यस्वरूपठ्याप्तित्वं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । प्रकाशो विमर्शाधीन इति.सत्यं यदि प्रभो ॥ ५ ॥ ममाधीनस्त्वमेवाँसि³ यथोक्तं वद् शंकर । शंभुरुवाच अतिगुह्यतमं सूक्ष्ममवाङ्मनसगोचरम् ॥ ६ ॥ मया यत्नेन गुप्तं तन्न तत्कस्यापि कथ्यते । अहमेव त्वमप्यँस्मि³ खलूक्तेति च मे मतिः ॥ ७ ॥

१ 'सशक्तिविग्रह ' क पाठ.। २ 'व स्यात्' क पाठ । ३ 'प्यस्य' क. पाठ ।

३४८ गन्धर्वतन्त्रे । त्वमप्येवं स्मरस्यस्मात् त्वयापि विदितं प्रिये । सच्चित्संयोगसंसिद्धिस्त्वद्द्दश्या मम सा यतः ॥ ८ ॥ तदेव चोत्तरं प्राहुः सत्यं सत्यं मयोदितम् । तदेव चित्सदाद्यन्तावैक्येन संस्थितं यदा ॥ ९ ॥ तदा शांभवमित्याहुर्मुनयस्तत्त्ववित्तमाः । तदेवाहमितींभावपूर्णानन्दो यदा भवेत् ॥ १० ॥ तदैव शंभुभावः स्यादुक्तमेतत्पदत्रयम् । शक्रोस्त्रिशूली सर्गोऽन्तं तैरेवालंकृता यदि ॥ ११ ॥ सैव हि श्रीपरेत्युच्चैर्मुनिभिः परिकीर्त्तिता । प्रकाशानन्दसंदोहकैवल्यमहमोश्रया ॥ १२ ॥ मत्परत्वान्महासिद्धयै सा परेति च कथ्यते । ये मन्त्राः परमेशानि तेनादावपि संयुताः ॥ १३ ॥ ते जीवन्ति च मन्त्रेभ्यो ह्यन्योन्यमिति मे मतिः । सप्तषष्टिप्रकृत्यर्णा जगत्सृष्ट्यादिकर्तृकाः ॥ १४ ॥ एतेषां जीवभूतत्वादनुत्तरमिदं जगत् । पार्वत्युवाच सकला निष्कलाश्चैव मुक्तिमार्गप्रबोधकाः ॥ १५ ॥ मन्त्रास्तु बहवः सन्ति वद तेषामनुत्तरम् । शंभुरुवाच केषांचिदस्मदुक्तानामेतेऽप्यनर्थदर्शर्णा (?) ॥ १६ ॥ आवयोर्देवदेवेशि मनूनां कारणं मनोः । सर्वेषामेव मन्त्राणां प्राप्यावावां महेश्वरि ॥१७ ॥ आवयोरपि तत्प्राप्यमनुत्तरमिति स्मृतम् । अप्येतदक्षरावृत्तेर्गम्यागम्यतया स्थितम् ॥ १८ ॥ १ 'द्धिमम वश्या मवसायत ' क. पाठः । २ 'ऋत्रि' क. पाठः । ३ 'दा' क पाठ. ।