गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२ भूमिका । “अतऊर्ध्वम्पतन्त्येते सर्वकर्मबहिष्कृताः” इति याज्ञवल्क्येन गौणकालपर्यन्तमप्यनुपनीतेषु पातित्याभिधानात्। विवा- होऽपि नित्यः । आवश्यक-सत्प्रजोत्पादनार्थत्वात् । “तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्योदारसंग्रहः” इति देवलवचनात् । “दारान्सर्वप्रयत्नेन विशुद्धानुद्वहेत्ततः” इति कश्यपवचनाच्च । गर्भाधानादि तु न तथा । अतएवानावश्यकत्वान्नानु- तिष्ठन्ति बहव इति मुरारिमिश्रादयः । अत्र गर्भाधानं क्षेत्रसंस्कारद्वारा- ऽपत्यसंस्कारकम् । पात्रसंस्कारस्य प्रक्षालनादेस्तत्स्थजलादिसंस्कारकत्व- वत् । पुंसवन-सीमन्तोन्नयने अपि तथा । स च क्षेत्रसंस्कारः प्रथमगर्भएव- संपन्नश्चेन्नैतेषान्त्रयाणां प्रतिगर्भमावृत्तिः । आरम्भणीयान्यायात् । “सकृच्चसंस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता । यंयंगर्भं प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृतोभवेत्” इति हारीतवचनाच्च । पत्नीभेदे तु भवत्येव त्रयाणामावृत्तिः । “प्रधानावृत्तौ गुणावृत्तिरिति”-तिन्यायात् । जातकम्र्मादिकन्तु न स्त्रीद्वाराऽपत्यसंस्कारकमिति न तत्प्रत्यपत्यमावर्त्तते । अत्र याज्ञवल्क्यः— “ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयोद्विजाः । निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः” मातुर्यदग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात् । ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशस्तस्मादेते द्विजाः स्मृताः” ” इति । इमे च संस्काराः पुंसामिव स्त्रीणामपि चातुर्वर्ण्येषु नियमिता महर्षिभिः । केवलमेषु विवाह एव समन्त्रकोऽन्येसंस्कारा अमन्त्रका एव भवन्तीति— “तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहस्तु समन्त्रकः । इति स्मृत्योक्तम् । तूष्णीम्-अमन्त्रिकाः। एता-जातकम्र्मादिकाः । यत्त्वत्र “निषेकाद्या” इति मुरारिमिश्रैरुक्तन्तद्युक्तम् । जन्मतः पूर्वं स्त्रीत्वनिर्णयास- म्भवात् । मनुः—“अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालंयथाक्रमम् ॥ वैवाहिकोविधिः स्त्रीणामौपनायनिकःस्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया”॥ इति । औपनायनिकः । उपनयनकार्य—(प्रायत्य—) कारी । स्त्रीणामुपन- नयस्थाने विवाहएवेति यावत् । गुरुशुश्रूषणस्थाने-पतिसेवा । अग्निपरिचरण- स्थाने गृहकार्यम् । एतेसंस्काराः शूद्राणाममन्त्रका भवन्ति । तथा च यमः

भूमिका । ३ “शूद्रोऽप्येवं विधः कार्योंविनामन्त्रेण संस्कृतः । न केन चित्समसृजच्छन्दसा तं प्रजापतिः ॥” इति । एवंविधोऽदुष्टकर्मा । यथोदितकर्मा च । “अशूद्राणामदुष्टकर्मणा- मि”-ति आपस्तम्बेनोपनयने शूद्रपर्युदासात्तस्यामन्त्रकमप्युपनयनं निषि- द्धम् । अत एव— “तस्मादस्याधिकारोस्ति न वेदेषु न च स्मृतौ” इति तस्य वेदाद्यध्ययननिषेधः । तथा-“विवाहमात्रसंस्कारं शूद्रोऽपि लभतां सदा ।” इत्यत्र मात्रग्रहणाद्विशेषविहितव्यतिरिक्तन्निवृत्तिरितिनोक्तवचनविरोधः । इदंवाक्यं विवाहे कन्यादानादिवाक्यसम्बन्धोभवति । संस्कारान्तरेषु च लौकिकवैदिक-सर्वविधवाक्यनिवृत्तिरित्येतत्तात्पर्यकमित्यपरे वदन्ति । अथास्य प्रकाशने निदानम् एकदा वर्त्तमानमिथिलेश-तातपादा रहस्येतमर्थमस्माभिः सविनयं प्रबोधिता यदेते संस्कारा नाधुना पठनपाठनक्रमेण समाहताइति यथापुस्तकमधीतशास्त्रान्त- राअपि पौरोहित्यमनुतिष्ठन्तो “यथालिखितपाठक”-तया “गीती-शीघ्री-शिरः कम्पी यथालिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षड़ेते पाठकाधमाः ॥” इति पाणिनिशिक्षया पाठकाधमेषु परिगणिताः सन्तोयथावत्कर्मकारयितु- मपारयन्तः पुरोहिताअपि पुरोऽहिताः प्रायोवृत्त्या सम्बोभुवति ततएष कर्मका- ण्डग्रन्थपठनपाठनक्रमोऽभिनवोद्घाटितमुजफ्फरपुरीयधर्मसमाजसंस्कृतमह- विद्यालये धर्म्यइति कृत्वा स्थापितश्चेद्भविता तदा महती धर्मोन्नतिः ( धर्म्य- कर्मज्ञानेन ) सम्पादिता स्यादिति । एवमस्मदभ्यर्थनया लुप्तप्रचारस्यास्य ( कर्मकाण्डग्रन्थपठनपाठनक्रमस्य ) सम्पाठनमुखेनराजकीयपरीक्षायामपिशास्त्रान्तरवदुपयोजयितुमावर्जितस्वान्तै रु- क्तास्मत्प्रभुवरैर्मिथिलामहीमहेन्द्रैः श्रीमद्रमेश्वरसिंहवीरविक्रान्तैर्विहारोत्क- लप्रान्तीयः सम्राड्द्वितीयप्रतिनिधिः सपुरस्कारन्तदर्थमार्थिकसाहाय्यकदानेनानु- कूलितः। ततश्चास्य श्रौत-स्मार्त्ता-गमऽऽभेदभिन्नस्य त्रिविधस्यापि कर्म्मकाण्डस्य सर्व्वाअपि प्रथमादिका उपाध्यन्ताः परीक्षास्तेन तत्र महाविद्यालयेकालेन प्रवर्त्तिताः अथ तत्रोक्तविषयाध्यापनायोक्तप्रभुवरैर-हमेव तत्र नियोजयितुमुपश्लोकितो- ऽथानुमतश्च “गवर्निङ्गबडी”-समाख्यसभायां समलमकार्षमुक्ताध्यापनस्थानम् । अथ गते बहुतिथे काले बिहारोत्कलप्रान्तीय-“संस्कृत-कौन्वोकेसन” सभायाः सभ्येष्वन्यतमः संवृत्तः। अथ तत्र ( सभायां ) सभ्यैरनतिप्रचाराणां दुर्बोधानाञ्च कर्म्मकाण्डे पाठ्यग्रन्थानां ससरलव्याख्यं प्राकाश्यमभिलक्ष्यमाणानां प्राचीनानान्मध्ये

लाट्यायनीय-श्रौतसूत्रस्य तावज्ज्योतिष्टोमान्तभागस्य तत्प्रास्तुवन् । यत्र च पुरस्कारदानमपि यथानियमं सभायामुद्घोषितमाकर्ण्य प्रावर्त्तिषि तन्निर्माणे- ऽन्तेवसद्भिरभ्यर्थितः । सुसम्पाद्य च तां यथावकाशमग्रिमे वर्षे तस्यां ( पूर्वोक्त- सभायां ) समर्पितवान् । अथ यथाकालं सभ्यैः सुपरीक्षितायां तस्यां पादोनशत- मुद्राः पारितोषिकन्ततोलब्ध्वा काश्यां कृतनिवासायै दरभङ्गामहीमहेन्द्रस्य स्व- र्गवासि-श्रीमल्लक्ष्मीश्वरसिंहवीरविक्रान्तस्य ज्येष्ठायै धर्मपत्न्यै पूर्वं द्वादशवर्षाणि यावत्संसेवितायै संक्षिप्त-तज्जीवनचरित्रवर्णनात्मकखण्डकाव्येन सह सादरं समर्पितवान्। ताञ्च काशिक-चौखम्बासंस्थानस्थित-विद्याविलासयन्त्रालयाध्यक्ष द्वारा मुद्रापयित्वा परारि प्रकाशितवानस्मि। यत्रचसर्वोऽप्यधिकारः पुनर्मुद्रापणे तस्माएव प्रत्तोऽस्ति । अथापरंसामगानां गृह्य-(कल्प-) सूत्रमप्येतत्प्राधान्येन चन्द्रकान्तभाष्य- नारायणभाष्य-भवदेव-मुरारिमिश्र-तत्त्वकारादीनां व्याख्यानमवलम्ब्य स्वोपज्ञ व्याख्यया “मृदुलया” सह मुद्रापयितुमुपक्रान्तं प्रामाणिकैश्छन्दोगपरि- शिष्ट-गृह्यासाङ्ग्रहादिभिःकातीयगोभिलीयै-रन्यैरपि वचनजातै-रुपबृंहितं मिथि- लामहीमहेन्द्र-महाराजरुद्रसिंहस्य पौत्रपत्न्यै श्रीमज्जनेश्वरीदेव्यै संक्षिप्त-तज्जी- वनचरित्रवर्णनात्मकखण्डकाव्येन सह सादरं समर्पितवांस्तामथैनां तेभ्यः का- शिक-चौखम्बासंस्थानस्थित-विद्याविलास-यन्त्रालयाध्यक्षेभ्यःससर्वाधिकारं सम- र्पितवानस्मि । अचास्यैव परिशिष्टरूपेण गोभिलीयं श्राद्धकल्पमपि राजकीयोक्तपरीक्षायां सन्निवेशितमिति तदपि महता यत्नेन सुसरलया दिशा भाष्यानुसारिण्योक्त- व्याख्यया संवलित-मनतिविस्तृतमुक्तवैश्यवरेभ्य एव मुद्रापयितुंसमर्पितवानस्मि । यदम्यल्पीयसैवकालेनैतत्प्रकाशनानन्तरं मुद्रापयितुं प्रतिश्रुतवन्तः सन्तीति सप्रमोदम्पाठकमहाभागेभ्यआवेदयामः । अथापरमप्येतदभ्यर्थयामहे । “मुद्राप्रमादजं दोषं दृष्टिदोषञ्च मामकम् । संशोध्य धीधनैरैतदुपयोज्यं स्वकर्मसु ॥ १ ॥ अथ च— गच्छतः स्खलनं क्वापि सुपथिष्वपि स्यान्नृणाम् । हसन्त्यसावस्तत्र समादधति सज्जनाः ॥ २ ॥ इति सहृद्योक्तमनुस्मृत्य विरमामोनिर्अर्थकाद्विस्तरादिति शम् ॥

श्रीगणेशायनमः । अथ गोभिलीयगृह्यसूत्राणि- १ अथातो गृह्याकर्माप्युपदेक्ष्यामः ॥ २ यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ ३ उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ४ यथादेशञ्च ॥ ५ सर्वाय्येवान्वाहार्य्यवन्ति ॥ ६ अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति ॥ ७ ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्त्यां समिधमाधास्यन् ॥ ८ जायाया वा पाणिञ्जिघृक्षन् ॥ ९ अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणं देशं समं वा परिसमुह्योपलिप्य मध्यतः प्राचीं लेखामुल्लिखेदोदीचींश्च संहतां पश्चात् । मध्ये प्राची- स्तिस्र उल्लिख्याभ्युक्षेत् ॥ १० लक्षणावृतैषा सर्वत्र ॥ ११ भूर्भुवःस्वरित्यभिमुखमग्निं प्रणयन्ति ॥ १२ प्रेते वा गृहपतौ परमेष्ठिकरणम् ॥ १३ तथा तिथिनक्षत्रपर्वसमवाये ॥ १४ दर्श वा पौर्णमासे वाऽग्निंलमाधानङ्कुर्वीत ॥ १५ वैश्यकुलाद्वाऽम्बरीषाद्वाऽग्निमाहृत्याभ्यादध्यात् ॥ १६ अपि वा बहुयाजिन एवागाराद्ब्राह्मणस्य वा राजन्यस्य वा वैश्यस्य वा ॥ १७ अपिवाऽन्यं मथित्वाऽभ्यादध्यात् ॥ १८ पुण्यस्त्वेवाऽनर्धुकोभवतीति ॥ १९ यथाकामयेत तथा कुर्यात् ॥ २० स यदेवान्त्यां समिधमादधाति जायाया वा पाणिञ्जिघृक्षन् जु- होति तमभिसंयच्छेत् ॥ २१ स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवति ॥ २२ तेन चैवास्य प्रातराहुतिर्हुता भवति ॥ २३ सायमाहुत्युपक्रम एवात ऊर्ध्वं गृह्येऽग्नौ होमोविधीयते ॥ २४ पुरा प्रादुष्करणवेलायाः सायम्प्रातरनुगुप्ता अप आहरेत्परिचरणीयाः॥ २५ अपि वा सायम् ॥ २६ अपि वा कुम्भाद्वा मणिकाद्वा गृह्णीयात् ॥

( २ ) २७ पुरास्तमयादग्निं प्रादुष्कृत्यास्तमिते सायमाहुतिञ्जुहुयात् ॥ २८ पुरोदयात्प्रातः प्रादुष्कृत्योदितेऽनुदिते वा प्रातराहुतिञ्जुहुयात् ॥ इति प्रथमप्रपाठकस्य प्रथमा कण्डिका ॥ १ ॥ १ ॥ ✻ ॥ अथ द्वितीया कण्डिका— १ यज्ञोपवीतं कुरुते सूत्रं वस्त्रं वाऽपि वा कुशरज्जुमेव ॥ २ दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य शिरोऽवधाय सव्येऽंसे प्रतिष्ठापयति, दक्षिणं कक्षमन्ववलम्बं भवत्येवं यज्ञोपवीती भवति ॥ ३ सव्यं बाहुमुद्धृत्य शिरोऽवधाय दक्षिणेऽंसे प्रतिष्ठापयति, सव्यङ्क- क्षमन्ववलम्बं भवत्येवं प्राचीनावीती भवति ॥ ४ पितृयज्ञेष्वेव प्राचीनावीति भवति ॥ ५ उदगग्रेरुत्सृप्य प्रक्षाल्य पाणी पादौ चोपविश्य त्रिराचामेद्द्विः प्रमृजीत ॥ ६ पादावभ्युक्ष्य शिरोऽभ्युक्षेत् ॥ ७ इन्द्रियाण्यद्भिः संस्पृशेत् ॥ ८ अक्षिणी नासिके कर्णाविति ॥ ९ यद्यन्मीमांस्यं स्यात्तत्तदद्भिः संस्पृशेत् ॥ १० तत्रैतदाहुः ॥ ११ नोपस्पृशेद्ब्रजन् ॥ १२ न तिष्ठन् ॥ १३ न विलोकयन् ॥ १५ नाप्रणतः ॥ १६ नाङ्गुलीभिः ॥ १७ नातीर्थेन ॥ १८ न सशब्दम् ॥ १९ नानवेक्षितम् ॥ २० न वाह्यांसः ॥ २१ नान्तरीयैकदेशस्य कल्पयित्वोत्तरीयताम् ॥ २२ नोष्णाभिः ॥ २३ न सफेनाभिः ॥ २४ न च सोपानत्कः क्वचित् ॥ २५ कासकिकः ॥

( ३ ) २६ गले बद्धः ॥ २७ चरणौ न प्रसार्य्य च ॥ २८ अन्ततः प्रत्युपस्पृश्य शुचिर्भवति ॥ २९ हृदयस्पृशस्त्वेवाप आचामेत् ॥ ३० उच्छिष्टोहैवातोऽन्यथा भवति ॥ ३१ अथ प्रत्युपस्पर्शनानि ॥ ३२ सुप्त्वा-भुक्त्वा-क्षुत्वा-स्नात्वा-पीत्वा-विपरिधाय च-रथ्यामाक्रम्य श्मशानञ्चाचान्तः पुनराचामेत् ॥ इति प्रथम प्रपाठकस्य द्वितीया कण्डिका ॥ १ ॥ २ ॥ ॐ ॥ अथ तृतीया कण्डिका— १ अग्निमुपसमाधाय परिसमूह्य दक्षिणजान्वक्तो दक्षिणेनाग्निमदितेऽ- नुमन्यस्वेत्युदकाञ्जलिं प्रसिञ्चेत् ॥ २ अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चात् ॥ ३ सरस्वत्यनुमन्यस्वेत्युत्तरतः ॥ ४ देवसवितः प्रसुवेति प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्षेत् सकृद्वा त्रिर्वा ॥ ५ पर्युक्षणान्तानव्यतिहरन्नभिपर्युक्षन्होमीयम् ॥ ६ अथ हविष्यस्यान्नस्याग्नौ जुहुयात् कृतस्य वाऽकृतस्य वा ॥ ७ अकृतञ्चेत्प्रक्षाल्य जुहुयात् प्रोदकङ्कृत्वा ॥ ८ अथ यदि दधि-पयो-यवागूंवा, कंसेन वा चरुस्थाल्या वा ॥ ९ अग्नये स्वाहेति पूर्वां, तूष्णीमेवोत्तरां मध्ये चैवापराजितायां दिशी- ति सायम् ॥ १० अथ प्रातः-सूर्याय स्वाहेति पूर्वां, तूष्णीमेवोत्तरां मध्ये चैवापराजि- तायान्दिशि ॥ ११ समिधमाधायानुपर्युक्ष्य तथैवोदकाञ्जलीन्प्रसिञ्चेदन्वमंस्था इति मन्त्रविशेषः ॥ १२ प्रदक्षिणमग्निं परिक्रम्यापां शेषं निनीय पूरयित्वा चमसं प्रतिष्ठाप्य यथार्थम् ॥ १३ एवमत ऊर्ध्वङ्गृह्योऽग्नौ जुहुयाद्वा हावयेद्वाऽऽजीवितावभृथात् ॥ १४ अथाप्युदाहरन्ति ॥ १५ कामं गृह्योऽग्नौ पत्नी जुहुयात्सायं प्रातर्होमौ गृहाः पत्नी गृह्य एषोऽ- ग्निर्भवतीति ॥

( ४ ) १६ निष्ठिते सायमासप्रातराशे भूतमिति प्रवाचयेत् ॥ १७ श्रुतेऽभगया वाचा शुचिर्भूत्वा ॥ १८ प्रतिजपत्योमित्युक्तैस्तस्मै नमस्तन्माहा इत्युपांशु ॥ इति प्र० प्र० तृतीया कण्डिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ☸ ॥ अथ चतुर्थी कण्डिका— १ अथ वाग्यतोबलीन्हरेत् ॥ २ भाषेतार्न्नसंसिद्धिमतिथिभिः कामं सम्भाषेत ॥ ३ अथ हविष्यस्यान्नस्योद्धृत्य हविष्यैर्व्यञ्जनैरुपसिच्याग्नौ जुहुयात् तू- ष्णींपाणिनच ॥ ४ प्राजापत्या पूर्वाऽऽहुतिर्भवति सौविष्टकृत्युत्तरा ॥ ५ अथ बलीन्हरेत् बाह्यतोवाऽन्तर्वा सुभूमिं कृत्वा ॥ ६ सकृदपोनिनयि चतूर्धा बलिं निदध्यात् सकृदन्ततः परिषिञ्चेत् ॥ ७ एकैकं वाऽनुनिधानमुभयतः परिषिञ्चेत् ॥ ८ स यत्प्रथमं निदधाति स पार्थिवोबलिर्भवति । अथ यद्द्वितीयं स वायव्यो यत्तृतीयं स वैश्वदेवो यच्चतुर्थं स प्राजापत्यः ॥ ९ अथापरान्बलीन्हरेत् । उद्घानस्य, मध्यमस्य द्वारस्याब्दैवतः प्रथमो- बलिर्भवत्योषधिवनस्पतिभ्यो द्वितीय, आकाशाय तृतीयः ॥ १० अथापरं बलिं हरेत्-शयनं वाऽधिवर्चों वा स कामाय वा बलिर्भवति मन्यवे वा ॥ ११ अथ संस्तूपं स रक्षोजनेभ्यः । १२ अथैतद्बलिशेषमद्भिरभ्यासिच्यापसलवि दक्षिणा निनयेत्तत् पितृभ्यो भवति ॥ १३ आसीन एवाग्नौ जुहुयात् ॥ १४ आसीनः पितृभ्यो दद्यात् यथोपपादमितरान् ॥ १५ स्वयन्त्वेवैतान्यावद्वसेद्बलीन्हरेत् ॥ १६ अपि वाऽन्योब्राह्मणः ॥ १७ दम्पती एव ॥ १८ इति गृहमेधिव्रतम् ॥ १९ स्त्री ह सायं प्रातः पुमानिति ॥ २० सर्वस्वत्वेवाऽन्नस्यैताम्बलीन्हरेत्-पित्र्यस्य वा स्वस्त्य

( ५ ) २२ यद्येकस्मिन्काले व्रीहियवौ प्रक्रियेयाताम् अन्यतरस्य कृत्वा कृतं मन्येत ॥ २३ यद्येकस्मिन्काले पुनः पुनरन्नं पच्येत सकृदेवैतद्बलितन्त्रं कुर्वीत ॥ २४ यद्येकस्मिन्कुले बहुधान्नं पच्येत गृहपतिमहानसादेवैतद्बलितन्त्रं कुर्वीत ॥ २५ यस्य त्वेषामग्रतः सिद्ध्येत् । नियुक्तमग्नौ कृत्वाऽग्रं ब्राह्मणाय दत्त्वा भुञ्जीत ॥ २६ यस्यो जघन्यं भुञ्जीतैवेति ॥ २७ अथाप्युदाहरन्ति ॥ २८ एतस्यैव बलिहरणस्यान्ते कामं प्रब्रूवीत भवति हैवास्य ॥ २९ स्वयन्त्वेवासस्यं बलिं हरेत् । यवेभ्योऽध्याव्रीहिभ्यः, व्रीहिभ्योऽध्या- यवेभ्यः । स त्वासस्योनाम बलिर्भवति ॥ ३० दीर्घायुर्हैव भवति ॥ ३१ विश्राणिते फलोकरणानामाचामस्यापामिति बलिं हरेत् स रौद्रो- भवति स रौद्रोभवति ॥ इति प्रथमप्र० चतुर्थी कण्डिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ❊ ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका १ अथ दर्शपूर्णमासयोः ॥ २ सन्ध्याम्पौर्णमासीमुपवसेत् ॥ ३ उत्तरामित्येके ॥ ४ अथ यदहश्चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्याम् ॥ ५ पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः ॥ ६ आमावास्येन हविषा पूर्वपक्षमभियजते पौर्णमासेनापरपक्षम् ॥ ७ यः परमो विप्रकर्षः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी, यः परमः सङ्कर्षः सा अमावास्या ॥ ८ यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्याङ्कुर्वीत ॥ ९ दृश्यमानेऽप्येकदा गताध्वा भवति ॥ १० त्रयः पौर्णमासी काला भवन्ति, सन्ध्यावाऽस्तमितोदया वोळचैर्वा ॥ ११ अथ यदहः पूर्णोभवति ॥ १२ पृथगेवैतस्य ज्ञानस्याध्यायो भवति अधीयीत वा, तद्विद्योवा प- र्यागमयेत ॥

( ६ )

१३ अथ यदहरुपवसथो भवति तदहः पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वैतदग्नेः स्थण्डिलङ्गोमयेन समन्तं पर्य्युपलिम्पति ॥ १४ अथेध्मानुपकल्पयते, खादिरान्वा पालाशान्वा ॥ १५ खादिरपालाशालाभे-विभीतक-तिल्वक-बाधक-नीप-निम्ब-राजवृ- क्ष-शाल्मल्य-ऽरलु-दधित्थ-कोविदार-श्लेष्मातक-वर्ज्जं, सर्व्ववन- स्पतीनामिध्मोयथाथं स्यात् ॥ १६ विशाखानि प्रतिलूनाः कुशा बर्हिः ॥ १७ उपमूललूनाः पितृभ्यः ॥ १८ तेषामलाभे-शुक-तृण-शर-शीर्य्य-बल्वज-मुतव-नल-शुण्ठ-वर्ज्जं, सर्व्वतृणानि ॥ १९ आज्यं स्थालीपाकीयान्व्रीहीन् वा यवान्वा चरुस्थालीं मेक्षणं स्रुव- मनुगुप्ता अप इति । २० यानि चानुकल्पमुदाहरि

( ७ ) ७ जुगुप्सेयातान्त्वेवावद्येभ्यः कर्म्मभ्यः ॥ ८ न प्रवसन्नुपसेदित्याहुः ॥ ९ पत्न्या व्रतम्भवतीति ॥ १० यथा कामयेत तथा कुर्य्यात् ॥ ११ एवमेवाहिताग्नेरप्युपवसथो भवति ॥ १२ यद्वाम्नायो विदध्यात् ॥ १३ अथ पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वाऽग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणतोऽग्नेः प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य्य ॥ १४ तेषां पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्सव्यस्य पादोरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या ब्रह्मासनात्तृणमभिसङ्गृह्य दक्षिणापरमश्मन्देशं निरस्यति “निरस्तः परावसुर्”ति ॥ १५ अप उपस्पृश्याथ ब्रह्मासन उपविशत्या“वसोः सदने सीदामी”ति ॥ १६ अग्निमभिमुखोवाग्यतः प्राञ्जलिरास्त आकर्म्मणः पर्य्यवसानात् ॥ १७ भाषेत यज्ञसंसिद्धिम् ॥ १८ नायज्ञियां वाचं वदेत् ॥ १९ यद्ययज्ञियां वाचं वदेद् वैष्णवीमृचं यजुर्वा जपेत् ॥ २० अपि वा नमोविष्णव इति ब्रूयात् ॥ २१ यद्यु वा उभयर्त्विकीषेद्धौत्रञ्चैव ब्रह्मत्वञ्चैवैतेनैव कल्पेन छत्रं वोत्त- रासङ्गं वोदकमण्डलं दर्भवटुं वा ब्रह्मासने विधाय तेनैव प्रत्याव्रज्या- थान्यच्चेष्टेत ॥ इति प्रथमप्र० षष्ठी कण्डिका ॥ १ ॥ ६ ॥ ❊ ॥ अथ सप्तमी कण्डिका -- १ अथोलूखलमुशले प्रक्षाल्य शूर्पञ्च पश्चादग्नेः प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य्यो- पसादयति ॥ २ अथ हविर्निर्व्वपति व्रीहीन् वा यवान् वा कांस्येन वा चरुस्था- ल्या वा ॥ ३ “अमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामी”ति देवतानामादेशं सकृत् त्रिस्तूष्णीम् ॥ ४ अथ पश्चात्प्राङ्मुखोऽवहन्तुमुपक्रमेत, दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्याम् ॥ ५ त्रिःफलीकृताँस्तण्डुलान् त्रिर्देवेभ्यः प्रक्षालयेदित्याहुर्द्विर्म्मनुष्येभ्यः, सकृत् पितृभ्य इति ॥ ६ पवित्रान्तर्हितांस्तण्डुलानावपेत् ॥ ७ कुशलभृतमिव स्थालीपाकँ श्रपयेत् प्रदक्षिणमुदायुवन् ॥

[८]

८ शृतमभिघार्योद्गुद्वास्य प्रत्यभिघारयेत् ॥ ९ मग्निमुपसमाधाय कुशैः समन्तं परिस्तृणुयात् । पुरस्ताद्दक्षिणत उत्तरतः पश्चादिति ॥ १० सर्वतस्त्रिवृतं पञ्चवृतं वा ॥ ११ बहुलमयुग्मंसंहतम् ॥ १२ प्रागग्रैरग्रैर्मूलानिच्छादयन् ॥ १३ पश्चाद्द्वाऽऽस्तोर्थ दक्षिणतः प्राञ्चं प्रकर्षति तथोत्तरेण ॥ १४ दक्षिणोत्तरायग्राणि कुर्यात् ॥ १५ एष परिस्तरणन्यायः सर्वेष्वेवाहुतिमत्सु ॥ १६ परिधीनप्येके कुर्वन्ति-शामीलाम्पार्णान्वा ॥ १७ उत्तरतोऽपां पूर्णः स्रुवः प्रणीता ॥ १८ भावे न वा स्यादित्येके ॥ १९ बर्हिषि स्थालीपाकमासाद्येध्ममभ्याधायाज्यँसंस्कुरुते ॥ २० सर्पिस्तैलं दधिपयोयवागू र्वा ॥ २१ तत एव बर्हिषः प्रादेशमात्रे पवित्रे कुरुते ॥ २२ औषधिमन्तर्धाय च्छिनत्ति, न नखेन “पवित्रे स्थो वैष्णव्यावि”ति ॥ २३ अथैने अद्भिरनुमार्ष्टि-“विष्णोर्मनसा पूतेस्थ” इति ॥ २४ सम्पूयोत्पुनात्युदगग्राभ्यां पवित्राभ्याम् ॥ २५ अङ्गुष्ठाभ्याञ्चोपकनिष्ठिकाभ्याञ्चाङ्गुलिभ्यामभिसंगृह्य प्राकश्रिरु- त्पुनाति-“देवस्त्वा सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोःसूर्यस्य रश्मिभिरि”ति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीम् ॥ २६ अथैने अद्भिरभ्युद्याग्नावप्युत्सृजेत् ॥ २७ अथैतदाज्यमधिश्रित्योद्गुद्वासयेत् ॥ २८ एवमाज्यस्य संस्करणकल्पो भवतीति ॥ इति प्र०प्र०सप्तमी कण्डिका ॥ १ ॥ ७ ॥

अथ-अष्टमी-कण्डिका- १ पूर्वमाज्यमपरः स्थालीपाकः ॥ २ पर्युक्ष्य स्थालीपाक आज्य मानीय मेक्षणेनोपघातँहोतुमेवोपक्रमते ॥ ३ जुहुवा उपस्तीर्णाभिघारितञ्जुहुयात् आज्यभागावेव प्रथमौ जुहुयात् ४ चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चावत्तन्तु भृगूणाम् । “अग्नये स्वाहे”- त्युत्तरतः “सोमाय स्वाहे”ति दक्षिणतः प्राक्शो जुहुयात् ॥

" or "माहिंसीरेतदस्तु"? 'मा' 'हिं' 'स' 'ी' 'र्' 'ए' 'त' 'द' 'स' '्' 'त' 'ु' -> "माहिंसीरेतदस्तु". "हुतन्तव" -> 'हु' 'त' 'न्' 'त' 'व'. "स्वाहे"ति ॥ -> quotes around "त्यक्तं रिहाणा व्यन्तु वय" and "यः पशूनामधिपती... स्वाहे".

Let's review the required format: "Transcribe the text on Vedanga Kalpa / Shrauta / Grihya / Shulba Sutra page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all sutras, prayoga vidhi, mantras, bhashya, geometric measurements, altars, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line. Do NOT output LaTeX math syntax."

Let's count the lines on the image carefully to make sure each line matches: ( ६ ) ५ अथ हविष उपस्तीर्यावद्यति ॥ ६ मध्यात्पूर्वाद्धाच्चतुरवत्तीचेद्ववति ॥ (Wait, let's look at user's prompt: in many transcriptions people might write चेद्वदति or चेद्ववति. Let's look at the image again very carefully: could

( १० ) ३ “ब्राह्मणस्य तृप्तिमनुतृप्यामी”ति ह यज्ञस्य वेदयन्ते ॥ ४ अथ यदस्यान्यदन्नमुपसिद्धं स्यात् ॥ ५ अथ ब्राह्मणान्भक्तेनोपेप्सेत् ॥ ६ पूर्णपात्रोदक्षिणा तं ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ७ कंसं चमसं वाऽन्नस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य ‟वाऽपि वा फलानामेवैतं पूर्णपात्रमित्याचक्षते ॥ ८ ब्रह्मैवैक ऋत्विक् ॥ ९ पाकयज्ञेषु स्वयंऽहोता भवतीति ॥ १० पूर्णपात्रोऽवमः पाकयज्ञानां दक्षिणा ॥ ११ अपरिमितम्पराद्धर्धम् ॥ १२ अपि ह सुदाः पैजवन ऐन्द्राग्नेन स्थालीपाकेनेष्ट्वा शतं सहस्राणि ददौ ॥ १३ अथ यदि गृह्येऽग्नौ सायं प्रातर्होमयोर्वा दर्शपूर्णमासयोर्वा हव्यं वा होतारं वा नाधिगच्छेत् कथं कुर्यादिति ? ॥ १४ आसायमाहुतेः प्रातराहुतिर्नात्येत्याऽऽप्रातराहुतेः सायमाहुतिरामा- वास्यायाः पौर्णमासं नात्येत्यापूर्णमास्या आमावास्यम् ॥ १५ एतेनैवावकाशेन हव्यं वा होतारं वा लिप्सेत् ॥ १६ अपि वा यज्ञियानामेवौषधिवनस्पतीनां फलानि वा पलाशानि वा श्रपयित्वा जुहुयात् ॥ १७ अप्यप एवान्ततो जुहुयादिति ह स्माह पाकयज्ञ ऐडोहुतं ह्येव ॥ १८ अहुतस्य प्रायश्चित्तं भवतीति ॥ १९ नाव्रतो ब्राह्मणः स्यादिति ॥ २० अथाप्युदाहरन्ति ॥ २१ यावन्न हूयेताभोजनेनैव तावत्सन्तनुयात् ॥ २२ अथ यदाधिगच्छेत् प्रतिजुहुयात् ॥ २३ एवमस्य व्रतं सन्ततं भवतीति ॥ २४ एषोऽत ऊर्ध्वंऽहविराहुतिषु न्यायः ॥ २५ मन्त्रान्ते स्वाहाकारः ॥ २६ आज्याहुतिष्वाज्यमेव संस्कृत्योपघातं जुहुयात् नाज्यभागौ न स्विष्टकृत् ॥ २७ आज्याहुतिष्वनादेशे पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्होमः ॥ २८ यथा पाणिग्रहणे तथा चूडाकरणे चोपनयने गोदाने च ॥ २९ अपवृत्ते कर्म्मणि वामदेव्यगानंऽशान्त्यर्थं शान्त्यर्थम् ॥ इति प्र०प्र०नवमी कण्डिका ॥ १ ॥ ९ ॥ समाप्तश्च प्रथमः प्रपाठकः ॥*॥

( ११ ) अथ द्वितीयप्रपाठके प्रथमा कण्डिका — १ पुण्ये नक्षत्रे दारान्कुर्वीत ॥ २ लक्षणप्रशस्तान्कुशलेन ॥ ३ तदलाभे पिण्डान् ॥ ४ वेद्याः सीताया हृदाद्गोष्ठाच्चतुष्पथाद्देवनादादहनादीरिणात् ॥ ५ सर्वेभ्यः सम्भार्य्यं नवमम् ॥ ६ समान् कृतलक्षणान् ॥ ७ पाणावाधाय कुमार्य्या उपनामये-“ऋतमेवप्रथममृतं नात्येति कश्चनर्त- इयं पृथिवी श्रिता सर्वमिदमसौ भूयादि”ति तस्या नाम गृहीत्वैषा- मेकं गृहाणेति ब्रूयात् ॥ ८ पूर्वेषाञ्चतुर्णांङ्गृण्हन्तीमुपयच्छेत् ॥ ९ सम्भार्य्यमपीत्येके ॥ १० क्रीतकैर्य्यैर्म्मार्गैर्वाऽऽप्लुताᳪसुहृत्सुरोत्तमेन सशरीरां त्रिर्म्मूर्धन्य- भिषिञ्चेत्-“कामं वेद ते नाम मदोनामासी”ति समानयाम्युमिति पतिनामगृह्णीयात्—स्वाहाकारान्ताभिरुपस्थमुत्तराभ्यां प्लावयेत् । ११ ज्ञातिकर्म्मतत् । १२ पाणिग्रहणे पुरस्ताच्छालाया अग्निरुपसमाहितोभवति ॥ १३ अथ जन्यानामेको ध्रुवाणामपां कलशं पूरयित्वा सहोदकुम्भः प्रावृतो वाग्यतोऽग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते ॥ १४ प्राजनेनान्यः ॥ १५ शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान् शूर्पेणोपसादयन्ति । पश्चादग्नेः ॥ १६ दृषदत्पुत्रञ्च ॥ १७ अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता भवति ॥ १८ अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” एतयर्चा “परिधत्त धत्त वाससे”ति च ॥ १९ प्रावृतां यज्ञोपवीतिनीमभ्युदानयन् जपेत् “सोमोऽददद्गन्धर्व्वायेति” ॥ २० पश्चादग्नेः संवेष्टितकूटमेवं जातीयं वान्यत् पद्भ्या प्रवर्तयन्तीं वा- चयेत्-“प्रमे पतियानः पन्थाः कल्पतामि”ति ॥ २१ स्वयं जपेदजपन्त्यां “प्रास्या” इति ॥ २२ बर्हिषेऽन्तं कटान्तं प्रापयेत् ॥ २३ पूर्वे कटान्ते दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशति ॥ २४ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमᳪसंमन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहो-

( १२ ) ति-“अग्निरेतु प्रथम” इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २५ महाव्याहृतिभिश्च पृथक् ॥ २६ समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ इति द्वितीयपाठकस्य प्रथमा कण्डिका ॥ २ ॥ १ ॥ अथ द्वितीया कण्डिका— १ हुत्वोपोत्तिष्ठतः ॥ २ अनुपृष्ठं पतिः परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते । वध्वञ्जलिं गृहीत्वा ॥ ३ पूर्वा माता लाजानादाय भ्राता वा वधूमाक्रामयेदश्मानं दक्षिणेन प्रपदेन ॥ ४ पाणिग्राहो जपति “इममश्मानमारोहे”ति ॥ ५ सकृत्सङ्गृहीतं लाजानामञ्जलिं भ्राता वध्वञ्जलावावपति ॥ ६ तं सोपस्तीर्णाभिघारितमग्नौ जुहोत्यविच्छिन्दत्यञ्जलिं “इयं नार्यु- पब्रूते” इति ॥ ७ “अर्यमण्णु देवं” “पूषणमि” त्युत्तरयोः ॥ ८ हुते पतिर्यथेतं परिव्रज्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति मन्त्रवान्वा ब्राह्मणः “कन्यलापितृभ्य” इति ॥ ९ परिणीता तथैवावतिष्ठते तथाऽऽक्रामति, तथा जपति तथाऽऽवपति तथा जुहोति ॥ १० एवं त्रिः ॥ ११ शूर्पेण शेषमग्नावावप्य प्रागुदीचीमभ्युत्क्रामय“न्त्येकमिश” इति ॥ १२ दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुक्रामेत् ॥ १३ “मा सव्येन दक्षिणमतिक्रमे”ति ब्रूयात् ॥ १४ ईक्षकान्प्रतिमन्त्रयेत “सुमङ्गलीरियं वधू” रिति ॥ १५ अपरेणाग्निमौदकोऽनुसंव्रज्य पाणिग्राहं मूर्द्धदेशेऽवसिञ्चति, तथेतरां “समञ्जन्त्व”त्येतयर्चा ॥ १६ अवसिक्तायाः सव्येन पाणिनाऽञ्जलिमुपोद्गृह्य दक्षिणेन पाणिना दक्षिणां पाणि साङ्गुष्ठमुत्तानं गृहीत्वैताः षट् पाणिग्रहणीया जपति “गृभ्णामित” इति ॥ १७ समाप्तासूद्वहन्ति ॥ * ॥ इति द्वितीयप्रपाठकस्य द्वितीया कण्डिका ॥ २ ॥ ३ ॥

( १३ ) अथ तृतीया कण्डिका — १ प्रागुदीच्यान्दिशि यद्ब्राह्मणकुलमभिरूपम् । २ तत्राग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ अपरेणाग्निमानडुहं रोहितञ्चर्म्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्णम्भवति ॥ ४ तस्मिन्नेनां वाग्यतामुपवेशयन्ति ॥ ५ सा खल्वास्त एवानक्षत्रदर्शनात् ॥ ६ प्रोक्ते नक्षत्रे षडाज्याहुतीर्जुहोति 'लेखासन्धिष्व'त्येतत्प्रभृतिभिः॥ ७ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातं मूर्धनि वध्वा अवनयेत् ॥ ८ हुत्वोपोत्थायापनिष्क्रम्य ध्रुवन्दर्शयति । ९ "ध्रुवमसि ध्रुवाहम्पतिकुले भूयासममुष्यासावि"ति पतिनाम गृह्णी- यादात्मनश्च । १० अरुन्धतीञ्च ॥ ११ "रुद्धाहमस्मी"त्येवमेव ॥ १२ अथैनामनुमन्त्रयते "ध्रुवाद्यौरि"त्येतयर्चा ॥ १३ अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १४ सोऽस्या ( वाग् ) विसर्गः ॥ १५ तावुभौ तत्प्रभृति त्रिरात्रमक्षारलवणाशिनौ ब्रह्मचारिणौ सह शय्यां याताम् ॥ १६ अश्राद्ध्यमित्याहुः ॥ १७ आगतेष्वित्येके ॥ १८ हविष्यमन्नं प्रथमं परिजपितं भुञ्जीत ॥ १९ श्वोभूते वा समशनीयꣳस्थालीपाकं कुर्वीत ॥ २० तस्य देवता अग्निः प्रजापतिर्विश्वेदेवा अनुमतिरिति ॥ २१ उद्धृत्यस्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत् "अन्नपाशेन मणिने"ति ॥ २२ भुक्तोच्छिष्टं वध्वै प्रदाय यथार्थम् ॥ गौर्दक्षिणा ॥ इति द्वि० तृतीया कण्डिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ❊ ॥ अथ चतुर्थी कण्डिका— १ यानमारोहन्त्याꣳ "सुकिꣳशुकं शाल्मलिम"त्येतामृचं जपेत् ॥ २ अध्वनि चतुष्पथान्प्रतिमन्त्रयते नदीश्च विषमाणि च महावृक्षान् श्मशानञ्च "मा विदन् परिपन्थिन" इति ॥

( १४ ) ३ अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं हरन्ति तमेवे।पसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्भग्द्रव्यमाहृत्य “यन्नृते चिद्- मिक्षिपः” इत्याज्यशेषेणाभिन्यञ्जेत् ॥ ४ वामदेव्यं गीत्वाऽऽरोहेत् ॥ ५ प्राप्तेषु वामदेव्यम् ॥ ६ गृहागतायां पतिपुत्रशीलसम्पन्ना ब्राह्मण्योऽवरोप्यानडुहे चर्मणि उपवेशयन्ति “इहगावः प्रजायध्वमिति ॥ ७ तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ८ तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ९ फलानि वा ॥ १० उत्थाप्य कुमारं ध्रुवा आज्याहुतीर्जुहोत्यष्टा “विहधृतिरि”ति ॥ ११ समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाभिवाद्य मयार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० च० कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका १ अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ २ अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्ताज्याहुतीर्जुहोति “अग्ने प्रायश्चित्त” इति चतुः ॥ ३ अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ४ समस्य पञ्चमीं बहुवदूद्य ॥ ५ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातमुदपात्रेऽवनयेत् ॥ ६ तेनैनाङ् सकेशनखामभ्यज्य हासयित्वाऽऽप्लावयन्ति ॥ ७ ऊर्ध्वन्त्रिरात्रात्सम्भव इत्येके ॥ ८ यदर्त्तुमती भवत्युपरतशोणिता तदा सम्भवकालः ॥ ९ दक्षिणेन पाणिनापस्थमभिमृशेद् “विष्णुर्योनिं कल्पयत्वि”त्येतयर्चा “गर्भन्धेहि शिनीवाली” ति च ॥ १० समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ इतिद्वि०पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी कण्डिका- १ तृतीयस्य गर्भमासस्यादिसद्देशे पुंसवनस्य कालः ॥ २ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु-, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुख्युपविशति ॥

( १५ ) ३ पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यान्त- र्हितं नाभिदेशमभिमृशेत् । “पुमांसौ मित्रावरुणावि”त्येतयर्चा ॥ ४ अथ यथार्थम् ॥ ५ अथाऽपरम् ॥ ६ प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलमम्लामामकृमिपरिस्सृ- प्तां त्रिःसप्तैर्यैवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥ ७ “यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वारुणी वरु- णायत्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वसुभ्यो वसुभ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यस्यादित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्योदेवेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि ॥ ८ “ओषधयः ! सुमनसोभूत्वाऽस्यां वीर्यं समाधत्तेयङ्कर्मकरिष्यतीत्यु” स्थाप्य तृणैः परिधायाऽऽहृत्य नैहायसौ निदध्यात् ॥ ९ दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धूः कुमारी वाऽप्रत्याह- रन्ती पिनष्टि ॥ १० प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राक् शिराः संविशति ॥ ११ यश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या- ऽभिसङ्गृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् । “पुमानग्निः पुमानि- न्द्र” इत्येतयर्चा ॥ १२ अथ यथार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० षष्ठी कण्डिका ॥ २ ६ ॥ अथ सप्तमी कण्डिका-- १ अथ सीमन्तकरणम्प्रथमगर्भे ॥ २ चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमे वा ॥ ३ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्गुपविशति ॥ ४ पश्चात्पतिरवस्थाय युग्मन्तमौदुम्बरं शलाटुग्रप्समाबध्नाति । “अयमुर्जोवतोवृक्ष” इति ॥ ५ अथ सीमन्तमूर्ध्वन्नयति “भूरि”ति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमं, “भुव- रि”ति द्वितीयं, “स्वरि”ति तृतीयम् ॥ ६ अथ वीरतरेण “येनादितेरे” तयर्चा ॥

( १६ ) ७ अथ पूर्णपात्रेण "राकामहमित्ये" तयर्चा ॥ ८ त्रिश्वेतया च शलल्या "यास्ते राके सुमतय" इति ॥ ९ कृसरः स्थालीपाक उत्तरघृतस्तमवेक्षयेत् ॥ १० "किम्पश्यसी" त्युक्त्वा "प्रजामि"ति वाचयेत् ॥ ११ तं सा स्वयम्भुञ्जीत ॥ १२ "वीरसूर्जीवसूर्जीवपत्नी"ति ब्राह्मण्या माङ्गल्याभिर्वाग्भिरुपासीरन् ॥ १३ अथ सोष्यन्तीहोमः ॥ १४ प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निमाज्याहुती जुहोति "या तिरश्ची" त्येतयर्चा "विपश्चित्पुच्छमभरद्दि"ति च ॥ १५ "पुमानयं जनिष्यतेऽसौ नामे"ति नामधेयं गृह्णाति ॥ १६ यत्तद्गुह्यमेव भवति ॥ १७ यदास्मै कुमारं जातमाचक्षीरन्, ब्रूयात् "काङ्क्षत नाभिकृन्तनेन स्तनप्रतिधानेन च ॥ १८ व्रीहियवौ पेषयत्तथैवाऽऽवृता यथा शुङ्गम् ॥ १९ दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याऽभिसंगृह्य कुमारस्य जिह्वायां निर्मार्ट्टी-"यमाङ्गे"ति ॥ २० तथैव मेधाजननं सर्पिष्प्राशयेत् ॥ २१ जातरूपेण वाऽऽदाय कुमारस्य मुखे जुहोति "मेधान्ते मित्रावरुणा- वि"त्येतयर्चा "सदसस्पतिमद्भुतमिति च ॥ २२ कृन्तत नाभिमिति ब्रूयात्स्तनञ्च प्रतिधत्तेति ॥ २३ अत ऊर्ध्वमसमालम्भनमादशरात्रात् ॥ इति द्वितीयप्रपाठके सप्तमी कण्डिका ॥ २ ॥ ७ ॥ अथाष्टमी कण्डिका— १ जननाद्यस्तृतीयोज्यौत्स्नस्तस्य तृतीयायां प्रातः सशिरस्कं कुमार- माप्लाव्यास्तमिते वीते लोहितिमन्यञ्जलिकृतः पितोपतिष्ठते ॥ २ अथ माता शुचिना वसनेन कुमारमाच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं पित्रे प्रयच्छत्युदक्शिरसम् ॥ ३ मनु पृष्ठं परिक्रम्योत्तरतोऽवतिष्ठते ॥ ४ अथ जपति-"यत्ते सुसीम" इति । "यथायन्नप्रमीयेत पुत्रोऽजनिष्या- म्रधी"ति ॥ ५ उदञ्चं मात्रे प्रदाय यथार्थम् ॥ ६ अथ येऽतऊर्ध्वञ्ज्योत्स्नाः प्रथमोद्दिष्ट एव तेषु पितोपतिष्ठतेऽपामञ्ज-

लि पूरयित्वाऽभिमुखश्चन्द्रमसम् ॥ ७ "यददश्चन्द्रमसो"ति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमुत्सृज्य यथाऽर्थम् ॥ ( अत ऊर्ध्वं ज्योत्स्नेष्वेतत्कर्मासंवत्सरम् ) ८ जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामधेयकरणम् ॥ ९ अथयस्तत्करिष्यन्भवति पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखउपविशति ॥ १० अथमाता शुचिना वसनेन कुमारमारच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं कर्त्रे प्रय- च्छत्युदक्शिरसम् ॥ ११ अनुपृष्ठं परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १२ अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्रे देवताया इति ॥ १३ तस्य मुख्यान्प्राणांन्संमृशन् "कोऽसि कतमोऽसी" त्येतं मन्त्रं जपति । १४ "माहस्पत्यं मासं प्रविशासावि"त्यन्ते च मन्त्रस्य घोषवदाद्यन्तर- न्तः स्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं कृतं नाम दध्यात् । १५ एतदतद्धितम् ॥ १६ अयुग् दान्तं स्त्रीणाम् ॥ १७ मात्रे चैव प्रथमं नामधेयमाख्याय यथार्थम् ॥ १८ गौर्दक्षिणा ॥ १९ कुमारस्य मासि मासि संवत्सरे, सावँत्सरिकेषु वा पर्वस्वग्नीन्द्रौ धावापृथिवी विश्वान्देवाँश्च यजेत ॥ २० दैवतमिष्ट्वा तिथिनक्षत्रञ्च यजेत ॥ २१ विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेत् । यदा वा पिता म इति विद्यात् । उपेतस्य वा "ऽङ्गादङ्गात् सँ- स्रवसी"ति ॥ २२ "पशूनान्त्वा हिङ्कारेणाभिजिघ्रामी"त्यभिजिघ्रथ यथार्थम् ॥ २३ एवमेवापरेषाम् ॥ २४ यथा ज्येष्ठयँथोपलम्भं वा ॥ २५ क्रियास्तूष्णीं मूर्धन्यभिजिघ्रणं मूर्धन्यभिजिघ्रणम् ॥ इति द्वितीयप्रपाठकस्याष्टमी कण्डिका ॥ २ ॥ ८ ॥ अथ-नवमी-कण्डिका- १ अथातस्तृतीये वर्षे चूडाकरणम् ॥ २ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ तत्रैतान्युपक्लृप्तानि भवन्ति । ४ एकविँशतिर्दर्भपिञ्जल्य उष्णोदककँस औडुम्बरः क्षुर आदर्शो ३