जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
२४४ सटीकजातकपारिजाते- २. हरयोगोदाहरणम् । ३. विधियोगोदाहरणम् । द्वितीयेशसे २।१२।८ स्थानोंमें शुभग्रह हों तो 'हरि' योग होता है । सप्तमेशसे ४।९।८ स्थानोंमें यथा सम्भव गुरु, चन्द्रमा और बुध हों तो 'हर' योग होता है । लग्नेशसे ४।१०।११ स्थानोंमें यथा सम्भव सूर्य, शुक्र और मन्द हों तो 'ब्रह्म' योग होता है ऐसा प्राचीन आचार्यों ने कहा है । ( सु० ज्ञा० कार ) ॥ १६२ ॥ इन तीनों हरि-हर तथा विधि योगोंमें उत्पन्न हुआ जातक सभी शास्त्रों को जाननेवाला सत्यवादी, सकल सुखका भोगी, प्रियवादी, कामशील, सब शत्रुओंको जीतनेवाला, सब जीवोंका उपकारकर्ता तथा पुण्य कर्म करनेवाला होता है ॥ १६३ ॥ अथ नाभसयोगाः। यूपेषुशक्तियवदण्डगदासमुद्रच्छत्राद्र्धचन्द्रशकटाम्बुजपक्तियोगाः । नौचक्रवज्रहलकार्मुककूटवापीशृङ्गाटकाश्च विविधाकृतिविंशतिः स्युः ॥ १६
राजयोगाध्यायः ॥७॥ २५५ योगानाश्रयजान् सत्याचार्यो जगाद। अत्रैतदुक्तं भवति। एकस्मिन् चरराशौ, द्वयोर्वा वा चतुर्षु चरराशिषु यदा सर्वे ग्रहा भवेयुर्न स्थिरे द्वन्द्वे च कश्चिद् ग्रहः स्यात्तदा रज्जुः योगः। एकस्मिन् द्वयोस्त्रिषु वा चतुर्षु स्थिरराशिषु सर्वे ग्रहाः स्युर्न कश्चिचरे द्वन्द्वे च भवेत्तदा मुसलः योगः। एवं द्विस्वभावेऽपि सर्वैः ग्रहैः नलो योगो ज्ञेयः। उक्तञ्च— एको द्वौ वा त्रयः सर्वे चरा युक्ता यदा ग्रहैः। चरयोगस्तदा रज्जुः दुःखिनां जन्मदो भवेत्॥ स्थिराश्चेन्मुसले नाम मानिनां जन्मकृन्नृणाम्। द्विस्वभावो नलाख्यस्तु धनिनां परिकीर्तितः॥ इति। दलयोगावाह—केन्द्रैरिति। यदि शुभग्रहाः केन्द्रेषु भवेयुर्न कश्चित्पापः केन्द्रवर्ती स्यात्तदा स्रक् ( माला ) योगो भवति। यदि पापग्रहाः केन्द्रेषु भवेयुर्न कश्चिच्छुभः केन्द्र- गस्तदा सर्पयोगो ज्ञेयः इति स्रक्सर्पौ योगौ पराशरेण कथितौ। Notes—चन्द्रो हि शुक्लकृष्णपक्षभेदेन शुभत्वं पापत्वं चाप्नोति। तेन शुक्ले सचन्द्रा बुधगुरुशुक्राश्चतुर्षु केन्द्रेषु शुभा इति। कृष्णे सचन्द्रा भौमरविशनयश्चत्वारः पापा- श्चतुर्षु केन्द्रेषु भवेयुरन्यथा त्रयः शुभाः पापाश्च त्रिषु केन्द्रेष्विति विवेचनीयमिति ॥ १६६ ॥
सभी ग्रह चर राशिमें हों तो रज्जु योग होता है। सभी ग्रह स्थिर राशिमें हों तो "मुसल" योग होता है और सभी ग्रह द्विस्वभाव राशिमें हों तो "नल" योग होता है। ये तीन आश्रयज योग सत्याचार्य कहे हैं। स्रक् और सर्प ये दलयोग दो प्रकारके होते हैं। सब शुभ- ग्रह केन्द्रमें हों पापग्रह केन्द्रमें न हों तो "माला" योग होता है। केन्द्रमें सब पापग्रह हों केन्द्रमें शुभग्रह न हों तो "सर्प" योग होता है। ऐसा पराशर ने कहा है॥ १६६॥
१. रज्जुयोगोदाहरणम्।
\ उ.सू. १।गु.बु. /
\ /
\ /
वृ. ४ चं. > < मं. १० श.
/ \
/ \
/ \
२. मुसलयोगोदाहरणम्।
+---------------+---------------+
| शु.बु.र. | १ ड. | वं. |
| ३ | | ११ |
+---------------+---------------+---------------+
| २ | | १० |
| | | |
+---------------+---------------+---------------+
| ५।गु.मं. | व. ८ | |
+---------------+---------------+---------------+
३. नलयोगोदाहरणम्।
+---------------+---------------+
| ल. | १ | १२ |
| गु. | | |
+---------------+---------------+---------------+
| | | |
+---------------+---------------+---------------+
| | ३ | वृ.मं. |
| | | ९ |
+---------------+---------------+---------------+
| | चं.श. ६ | |
+---------------+---------------+---------------+
४. स्रक-योगोदाहरणम्।
\ बु. /
\ /
श. \ / शु.
> <
गु. / \ वृ.
/ \
/ चं. \
मं. १२
५. सर्पयोगोदाहरणम्।
च. \ श. / वृ.
\ /
मं. के. \ / रा.
> <
/ \
/ सू. \
बु. / \ शु.
18
२५६ सटीकजातकपारिजाते- इदानीं प्राक्तनैः कैश्चिदाश्रयदलयोगाः कथं नोक्तास्तस्य कारणमाह— योगा व्रजन्त्याश्रयजाः समत्वं यावाब्जवज्राण्डजगोलकाद्यैः । केन्द्रोपगप्रोक्तफलौ दलाख्यावित्याहुरन्ये न पृथक् फलौ तौ ॥ १६७ ॥ योगा इति । आश्रयजा योगाः-रज्जुर्मुसलो नलश्चेति त्रयो योगाः, यवाब्जवज्राण्डज- गोलकाद्यैर्योगैः समत्वं = तुल्यत्वमुपगच्छन्ति ( कथं समत्वं यान्तीति यवादियोगलक्षणे द्रष्टव्यम् ) अतोऽन्यैर्नोक्ता इति । दलाख्यौ = शक्सर्पौ, केन्द्रोपगप्रोक्तफलौ = केन्द्रेषु व्यवस्थितैर्ग्रहैर्यत्प्रोक्तं फलं तद्वन्तौ । शक् योगस्तु शुभैः केन्द्रगैरुक्तः । सर्पयोगः पापैः केन्द्रगैरुक्तः । केन्द्रत्रिकोणेषु शुभाः प्रशस्तास्तेष्वेव पापा न शुभप्रदाः स्युरिति वचनात्केन्द्रेषु शुभाः शुभं फलं, पापाः पाप फलं ददति, तेन तौ शक्सर्पौ न पृथक्फलौ ( उक्तार्थत्वात् ) इति अन्ये विज्ञा आहुः । पुनरुक्तदोषभयान्नाहुरिति भावः ॥ १६७ ॥ आश्रय (रज्जु-मुसल-नल) योगके फल यव-पद्म-वज्र-पक्षि-गोलक-युग-केदार-शूल योगोंके फलके समान होते हैं, इस लिये अन्य आचायोंने उन्हें नहीं कहे । दल ( शक्- सर्प ) योग केन्द्रगत शुभ और पापग्रहके फलके समान फलवाले हैं इस लिये फलमें कुछ विशेषता नहीं होनेके कारण प्राचीनोंने द्वलयोगको नहीं कहा । (सु० ज्ञा० कार) ॥ १६७ ॥ इदानीं गदाशकटविहगशृङ्गाटकहलान् पञ्च योगानाह— आसन्नकेन्द्रभवनद्वयगैर्गदाख्यस्तन्वस्तगेषु शकटं विहगः खबन्ध्वोः । शृङ्गाटकं नवमपञ्चम लग्नसंस्थैर्लग्नान्यगैर्हलमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ १६८ ॥ आसन्नेति । आसन्ने = समीपवर्त्तिनि, केन्द्रभवनद्वये गतैः सकलैर्ग्रहैः गदाह्वयो योगो भवति । एतदुक्तमवधेयम् । लग्नचतुर्थयोः, चतुर्थसप्तमयोः, सप्तमदशमयोः, दशमलग्न- योर्वा इति भेदचतुष्के कस्मिन्नप्येकस्मिन्भेदे सर्वे ग्रहा भवेयुस्तदा गदा योगः भवति । तन्वस्तगेषु = लग्नसप्तमगतेषु सकलग्रहेषु शकटं नाम योगः स्यात् । खबन्ध्वोः = दशम- चतुर्थयोर्गतेषु ग्रहेषु विहगः = पक्षियोगः स्यात् । नवमपञ्चम लग्नसंस्थैः सर्वैर्ग्रहैः शृङ्गाटकं योगं वदन्ति । लग्नान्यगैः = लग्नेतरैरन्योन्यं त्रिकोणगतैः निखिलखेटैः हलं योगमिति तज्ज्ञा होराशास्त्रज्ञाः प्रवदन्ति । अर्थात् द्वितीय-षष्ठ-दशमोपगैः, वा तृतीय-सप्तम-लाभगैः, वा चतुर्थ-रन्ध्र-व्ययगैः सर्वग्रहैः हलयोगः स्यादिति । तथोक्तम्— “लग्नाम्बुगैरम्बुगतैस्तैर्वा सप्तौम्बुगैरम्बुरलग्नसंस्थैः । एवं चतुर्धा कथितो गदाख्यः शुभाशुभैः खेचरकैस्तु सर्वैः । लग्नोस्तगैस्तु शकटं, विहगः सुखखंगैः । लग्नेपञ्चमनन्दस्थैः खगैः शृङ्गाटकं स्मृतम् ॥ द्वितीयषष्ठकर्मस्थैस्त्रिसप्तायगतैः खगैः । बन्धुनेधनरिःफैल्यैस्त्रिधा तु हलसञ्ज्ञकाः ॥ इति १६८॥ सभी ग्रह दो समीपके केन्द्रमें हों तो 'गदा' योग होता है। यह गदा योग चार प्रकार का है-१ लग्न और चतुर्थमें, २ चतुर्थ और सप्तममें, ३ सप्तम और १० में, दशम और लग्नमें सब ग्रह होने से होता है। सब ग्रह लग्न और सप्तममें हों तो “शकट” योग होता है । समस्त ग्रह दशम और चतुर्थमें हो “विहग- योग” होता है । सब ग्रह नवम, पंचम और लग्नमें हों तो शृङ्गाटक योग होता है। लग्न को छोड़कर सबग्रह परस्पर त्रिकोणमें हो तो “हल” योग होता है । हलयोग के
+---------------+---------------+
| | | | |
| | | मं. र. शु. बु.|
| | | | |
+-------+-------+-------+-------+
| | | |
| चं. बृ. रा. | गदा |
| | | |
+-------+-------+-------+-------+
| | | | |
| | | | |
+---------------+---------------+
राजयोगाध्यायः ॥७॥ २५७ ३ भेद हैं। ३।६।१० तथा ३।७।११ और ४।८।१२ भावोंमें सब ग्रह हों तो हल योग होते हैं ॥ [कुण्डली १: शकटम् — १म: मं. र. शु. बु. | ७म: चं. मं. बृ.] [कुण्डली २: विहगः — १म: ल. | ४र्थ: र. बु. बृ. शु. | १०म: श. मं. चं.] [कुण्डली ३: शृङ्गाटकम् — १म: र. बु. शु. | ५म: मं. श. | ९म: चं. बृ.] [कुण्डली ४: हलम् — १म: ल. | २य: बृ. श. | ४र्थ: र. बु. शु. | ६ठ: मं. चं.] इदानीं वज्र-यव-कमल-वापीति योगचतुष्टयमाह— शकटाण्डजवच्छुभाशुभैर्वज्रन्तद्विपरीतगैर्यवः । कमलं तु विमिश्रसंस्थितैर्वापी तद्यदि केन्द्रबाह्यतः ॥ १६६ ॥ शकटेति । शकटाण्डजवच्छुभाशुभैः = शकटयोगवच्छुभैर्व्यवस्थितैरण्डज ( विहग )- योगवदशुभैर्व्यवस्थितैः वज्रं स्यात् । अत्रेदमवधेयम् । लग्नसप्तमयोः शुभग्रहाः, चतुर्थ- दशमयोः पापग्रहाश्च भवेयुस्तदा वज्रयोगो भवति । तद्विपरीतगैर्यवः । चतुर्थदशमयोः शुभग्रहाः, लग्नसप्तमयोः पापग्रहाश्च भवेयुस्तदा यवयोगः स्यादिति । कमलं तु विमिश्र- संस्थितैः = तैरेव सौम्यासौम्यैः विमिश्रसंस्थितैः ( चतुर्ष्वपि केन्द्रेषु व्यवस्थितैः ) कमलयोगो भवति । वापी तद्यदि केन्द्रबाह्यतः । तत्कमलं यदि केन्द्रबाह्यतः स्यादर्थात्पणफरे वा आपोक्लिमे भवेत्तदा वापी स्यात् । सर्वैरेव ग्रहैः पणफरेषु, आपोक्लिमेषु वा संस्थितैः वापी योगो ज्ञेयः । [कुण्डली ५: वज्रम् — १म: बु. शु. | ४र्थ: श. मं. | ७म: बृ. चं. | १०म: सू.] [कुण्डली ६: यवः — १म: मं. श. | ४र्थ: बृ. चं. | ७म: सू. | १०म: बु. शु.]
२५८ सटीकजातकपारिजाते- Notes—अत्र लग्नसप्तमयोः शुभाः, चतुर्थदशमयोः पापाः स्युस्तदा वज्रं, तद्विप- रीते यव इत्यादि यदुक्तं तज्ज्योतिषसिद्धान्तविरुद्धमेव । यतो हि लग्नसप्तमयोः शुभग्रहेषु बुधशुक्रौ लग्नसप्तमौ भवेतां, सूर्यः, पापश्चतुर्थे दशमे वा भवेत्तदा, अथवा चतुर्थे दशमे बुधशुक्रौ, लग्ने वा सप्तमे सूर्य इति तदा सूर्येण सह बुधशुक्रयोरन्तरं राशितुष्टयमिति परममसङ्गतम् । यतो मध्यमौ बुधशुक्रौ सूर्यसमावेव, तथा यदि बुधशुक्रयोः शीघ्रं मन्दं च फलं परममृणं, सूर्यस्य परमं फलं धनमथवा सूर्यस्य परमफलं ऋणं, बुधशुक्रयोः परमं फलद्वयं धनं कल्प्यते तदा स्पष्टयोः सूर्यबुधयोः परममन्तरं स्यात् । तच्च रवेः परममन्द- फलम् = २°।१'।३१"। बुधस्य परमफलयुगलयोगः = २७°।३३'।३७", एतद्वैक्यम् = २°।१'।३१")+ (२७°।३३'।३७") = २९°।३५'।८", इदमेकराशितोऽप्यल्पं सूर्यबुध- योः परमान्तरं भवति । एवं शुक्रस्यापि । तेनैकराशितोऽधिकमन्तरं सूर्ये बुधयोर्न जातु भवितुमर्हति । कथं तर्हि राशितुष्टयेऽन्तरे सति प्राचीनैर्योगाः परिभाषिताः । अत आह 'वराहः पूर्वशास्त्रानुसारेण मया वज्रादयः कृताः । चतुर्थे भवने सूर्यात् ज्ञशुक्रौ भवतः कथम् ? इति ॥ वस्तुतोऽमी योगा न भवन्तीति भावः ॥ १६६ ॥ शकट योगके समान शुभग्रह (१।७ में) हों और अण्डज योगके समान (४।१० में) पापग्रह हों तो "वज्रयोग" होता है। इसके विरीत (१।७ में पापग्रह, ४।१० में शुभग्रह) हों तो "यव" योग होता है । शुभग्रह और पापग्रह सब केन्द्रमें हों, अन्य पणफर आपो- क्लिम में कोई भी न हों तो "कमल" योग होता है । यदि सभी केन्द्रके बाहर हों तो "वापी" योग होता है। उदाहरण चक्रोंमें देखिये ॥ १६९ ॥ इदानीं यूपेषु शक्तिदण्डयोगानाह— कण्टकादिप्रवृत्तैश्च चतुर्गृहगतैर्ग्रहैः। यूपेषुशक्तिदण्डाख्या होराद्यैः कण्टकैः क्रमात् ॥ १७० ॥ कण्टकादीति । होराद्यैः = लग्नाद्यैः, कण्टकैः = केन्द्रैः लग्नकेन्द्रमारभ्य क्रमात्कण्टका- दिप्रवृत्तेश्चतुर्षु गृहेषु गतैर्ग्रहैः यूपेषुशक्तिदण्डाख्याश्चत्वारो योगा भवन्ति । तथा हि— लग्न-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थभावगतैः निखिलैर्ग्रहैः यूपयोगः । चतुर्थ-पञ्चम-षष्ठ-सप्तमेषु सर्वैर्ग्रहैरिषुयोगः । सप्तमादिदशमान्तेषु गतैः शक्तियोगः । दशमादिलग्नान्तेषु चतुर्षु सर्वै- र्ग्रहैर्दण्डयोगो भवति । उक्तमपि तथा— 'एकद्वित्रिचतुर्थस्थैः सर्वखेटैस्तु यूपकम् । तुर्यादिसप्तमान्तस्थैरै वं बाणः प्रजायते ॥ सप्ताष्टनन्दकर्मस्थैः खगैः शक्तिरिति स्मृतः। दशादिलग्नपर्यन्तैः सर्वैर्दण्डाभिधानकः' ॥ इति ज्ञानमुक्तावल्याम् ॥ १७० ॥
राजयोगाध्यायः ॥७॥ २४६ | बु.शु. | र. मं. ल. | | | बृ. | यूपयोगः | | | चं. श. | | | | | ल. | | | र. मं. | इषुयोगः | | | बु.शु. / चं. बृ. | श. | | | | | | | शक्तियोगः | र. मं. | | | चं. श. | बु. शु. / बृ. | | | शु. बु. | र.मं. / बृ. | | | दण्डयोगः | चं. श. | | | | | | लग्नसे चौथे भाव तक चारों गृहोंमें यदि सब ग्रह हों तो “यूप” योग, और यदि चौथे भावसे सप्तम भाव तक सब ग्रह हों तो “इषु” योग, तथा सप्तमसे दशम भाव तक सब ग्रह हों तो “शक्ति” योग, और दशम से लग्न पर्यन्त सब ग्रह हों तो “दण्डयोग” होता है ॥ १७० ॥ अधुना नौकूटच्छत्रचापाद्धेचन्द्रयोगानाह— नौकूटच्छत्रचापानि तद्वत्सप्तर्क्षसंस्थितैः । अर्धचन्द्रस्तु होराद्यैः प्रोक्तादन्यर्क्षसंस्थितैः ॥ १७१ ॥ नौकूटेति । तद्वत् = पूर्वोक्त-(यूपादियोगोक्तप्रकार-) वत्, अर्थादेकस्मात्केन्द्रा- त्सप्तर्क्षसंस्थैः क्रमात् नौकूटच्छत्रचापानि स्युः । यथा च लग्नादिसप्तान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहा भवेयुस्तदा नौयोगः । चतुर्थाद्दशमान्तेषु सप्तसु सर्वैर्ग्रहैः कूटयोगः सप्तमादिलग्नान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहैश्छत्रयोगः । दशमाद्विचतुर्थान्तेषु चापयोगो भवति । तथोक्तं च— लग्नादिसप्तमान्तस्थैः सर्वखेटैस्तु नौरिति । तुर्याद्दशमान्तस्थैः कूट इत्यभिधीयते ॥ सप्तमादिभिलग्नान्तैश्छत्रः सकलखेचरैः । एवं दशादितुर्यान्तैश्चाप इत्युच्यते बुधैः ॥ इति ज्ञानमुक्तावल्याम् । अर्धचन्द्र इति । नावाद्यैरूक्तैर्यौगैरन्यर्क्षसंस्थितैः अर्धचन्द्रो योगः प्रोक्तः । नावाद्या योगो केन्द्रेषूक्ताः । तदितरस्थैर्यथापणफरगैरपोक्लिमगतैश्च सप्तग्रहैर्धचन्द्रो योगः स्यादिति । एतदुक्तं भवति । द्वितीयादि-अष्टमान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहैर्धचन्द्रः । तृतीयादिनवमान्तेऽर्द्धचन्द्रः । एवं पञ्चमादिलाभान्ते । षष्ठादि द्वादशान्ते । अष्टमादिद्विती- यान्ते । नवमादितृतीयान्ते । लाभादिपञ्चमान्ते । द्वादशादिषष्ठान्ते । एवं सप्तसु भावेषु सप्त-
२६० सटीकजातकपारिजाते- ग्रहैरष्टधा अर्द्धचन्द्रयोगः स्यादिति । तथा हि- परस्परं द्वयादष्टौ तृतीयान्नवमान्तिकम् । पञ्चमैकादशः षष्ठाद् द्वादशं त्वष्टधा शशी ॥ इति ज्ञा. मु. ॥ १७१ ॥
(कुण्डली चक्र १ - नौयोगः एवं कूटयोगः):
| २ बु. | १ ल. वृ. | ल. | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ३ र. | नौयोगः | १० मं. | |||||
| ४ शु. | ४ बु. | कूटयोगः | श. | ||||
| ५ श. | ६ मं. | ७ चं. | र. | शु. | चं. | वृ. |
(कुण्डली चक्र २ - छत्रयोगः, चापयोगः एवं अर्द्धचन्द्रस्य त्रयो भेदाः):
| १ ल. श. | वृ. | मं. | शु. | र. ल. | बु. | मं. | मं. | ल. | च" | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| चं. | श. | चापयोगः | १० चं. | बु. म' | अर्द्धचन्द्रस्य त्रयो भेदाः | वृ". | |||||
| छत्रयोगः | बु. | ४ वृ. | र. बु'. | श" च'. | |||||||
| ७ शु. | र. | शु. र' म" | श. शु'. बु". | वृ. श. र". | चं. शु". वृ'. |
लग्नसे सप्तम भाव तक प्रत्येक भाव में एक एक ग्रह हों तो "नौ" योग, चतुर्थसे दशम पर्यन्त सब ग्रह हों तो "कूट" योग, और सप्तमसे लग्न तक सब ग्रह हों तो "छत्र" योग, और इसी प्रकार दशमसे चतुर्थ पर्यन्त प्रत्येक भावमें एक एक ग्रह हों तो "चाप" योग, होता है। इसके अतिरिक्त स्थानोंमें ग्रह हों तो "अर्ध चन्द्र" योग होता है वह आठ प्रकार का है। द्वितीय भावसे अष्टम भाव तक सब ग्रह हों तो १ भेद, ३ से ९ तक हों तो २ भेद, ५ से ११ तक हों तो ३ भेद, ६ से १२ तक हों तो ४ भेद, ८ से २ तक हों तो ५ वाँ भेद, ९ से ३ तक हों तो ६ भेद, ११ से ५ तक ७ भेद, और बारहसे छः पर्यन्त ८ वां भेद है ॥ इदानीं समुद्र-चक्रयोगावाह- एकान्तरगतैरित्थत्समुद्रः षड्गृहाश्रितैः । विलग्नादिस्थितैश्चक्रमित्याकृतिजसङ्ग्रहः ॥ १७२ ॥ एकान्तरगतैरिति । अर्थात् = द्वितीयभावात्, एकान्तरगतैः = एकस्मात्परमेकं परित्य- ज्यैवं यथावासनभावगैः षड्गृहाश्रितैः समुद्रो योगः स्यात् । एतदुक्तं भवति-द्वितीय-चतुर्थ- षष्ठा-ष्टम-दशम-द्वादशेति-भावषट्के सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा समुद्रो नाम योगो भवति । चक्रमाह-विलग्नादिस्थितैः = लग्नप्रभृतिषड् । श्ष्विकान्तरगतेषु सर्वैर्ग्रहैर्व्यवस्थितैः चक्रं नाम योगः। लग्न-तृतीय-पञ्चम-सप्तम-नवम-लाभेष्विति-भावषट्के सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा चक्रयोगो भवति । इत्येतावानाकृतिजानां योगानां सङ्ग्रहो जात इति । सारावल्यां समुद्र- चक्रयोर्लक्षणं च तथा- राश्यन्तरितैर्लग्नात् षड्भवनगतैर्भवेच्चक्रम् । अर्थात् तथैव यातैश्चक्राकारो भवेज्जलधिः ॥ १७२ ॥
(कुण्डली चक्र ३ - समुद्र-योगः एवं चक्रयोगः):
| मं. २ | ल. | श. | मं. ल. १ | ११ श. | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| समुद्र-योगः | १० चं | र. बु. ३ | चक्रयोगः | |||
| र. शु. ४ | वृ. ९ | |||||
| बु. | वृ. ८ | शु. ५ | चं. ७ |
राजयोगाध्यायः ॥७॥ २६१ द्वितीय भावसे बारहवें भावोंके बीचमें यदि एक २ स्थान छोड़ कर ( २।४।६।८।१०।१२ ) में सब ग्रह हों तो "समुद्र" योग और लग्नसे ११ पर्यन्त इसी प्रकार एक एक भाव छोड़ कर ( १।३।५।७।९।११ ) में सब ग्रह हों तो "चक्र" योग होता है । इस प्रकार आचार्यों ने आकृति योगका संग्रह किया है ॥ १७२ ॥ अधुना सङ्ख्यायोगानाह— सङ्ख्यायोगाः सप्त सप्तर्क्षसंस्थैरेकापायाद्वल्लकीदामपाशाः । केदाराख्यः शूलयोगो युगं च गोलश्चान्यान् पूर्वमुक्तान्विहाय ॥ १७३॥ सङ्ख्येति । सप्तर्क्षसंस्थैः=येषु तेषु सप्तसु भावेषु व्यवस्थितैः सप्तभिर्ग्रहैरेकापायादेक- मेकं पूर्वस्मात्पूर्वस्माद्विहाय वल्लकी-( वीणा ) प्रभृति-सप्त सङ्ख्यायोगाः स्युः । इदमुक्तं भवति । येषु तेषु सप्तसु भावेषु सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा वल्लकी ( वीणा ) योगः । षट्सु भावेषु सर्वैर्ग्रहैर्द्दामिनी (दाम) योगः । पञ्चसु भावेषु सर्वैर्ग्रहैः पाशः । चतुर्षु केदारः । त्रिषु शूलः । द्वयोः युग्मम् । एकस्मिन्नेव भावे सप्त ग्रहाः स्युस्तदा गोलो योगो भवतीति । पर- मैते योगाः पूर्वमुक्तानन्यान्योगान् विहाय सम्भवन्ति । अत्रेदं चिन्त्यम् । पूर्वोक्तानामाकृति- योगानां मध्याद्यदि कस्मादपि संख्यायोगस्य सादृश्यं भवति तदा अमी सङ्ख्यायोगा न स्वीकार्याः । तदानीमाकृतियोगा एवाङ्गीकर्त्तव्या इति ॥ १७३ ॥ संख्या योग सात प्रकार का होता है। किसी भी सात स्थानोंमें सात ग्रह हों तो "वल्लकी" योग होता है । छः स्थानोंमें सातों ग्रह हों तो "दामिनी" योग । पाँच स्थानों में हों तो 'पाश' योग । चार स्थानोंमें हों तो 'केदार' योग । तीन स्थानोंमें हों तो "शूल" योग । दो स्थानोंमें सब ग्रह हों तो "युग" योग होता है। एक स्थानमें सब ग्रह हों तो 'गोल' योग होता है । इस प्रकार संख्या योगोंको कहे हैं । जिस जगह संख्या योगकी प्राप्तिमें पूर्वोक्त योगोंकी भी प्राप्ति हो वहां वे योग ही फल देते हैं, संख्यायोग फल नहीं देते । संख्यायोग वहां ही फल देगा जहां पूर्वोक्त आश्रय योगोंकी प्राप्ति नहीं हो ॥ १७३ ॥ अथ आश्रयदलयोगफलम् । ईर्ष्युर्विदेशनिरतोऽध्वरतश्च रज्ज्वाम् ,मानी धनी च मुसले बहुभृत्यसक्तः । व्यङ्गः स्थिराढ्यनिपुणो नलजः खगुत्थो, भोगान्वितो भुजगतो बहुदुःखभाजः ॥ अथ गदादियोगफलम् । यज्वाऽर्थभाक् सततमर्थरुचिर्गदायां, तद्वृत्तिभुक् शकटजः सरुजः कुदारः । दूतोऽटनः कलहकृद्द्विहगे प्रदिष्टः, शृङ्गाटके चिरसुखी कृषिकृद्धलाख्ये ॥१७५॥ वज्रेऽन्यपूर्वासुरतः सुभगोऽतिशूरः, शौचान्वितोऽपि च यवे सुखितो वयोऽन्तः । विख्यातकीर्तिमितसौख्यगुणाश्च पद्मे वाप्यां तनुस्थिरसुखी निधिपोऽन्नदाता ॥ त्यागात्मवान् क्रतुवरैर्यजते च यूपे हिंस्रोऽथ गुप्त्यधिकृतः शरकृच्छराख्ये । नीचोऽलसः सुखधनैर्वियुतश्च शक्तौ दण्डे प्रियैर्विरहितः पुरुषोऽन्यवृत्तिः १७७ छत्रे चाद्यन्तसौख्यस्तुलधनबलवान् नौभवस्तोयजीवी चक्रे राजा यशस्वी जलधिभवनरस्तोयवृत्तिः क्षितीशः । अर्धेन्दौ भोगशाली गिरिविपिनचरः क्रूरकर्मा च कूटे चापे जाता मनुष्या यदि गहनचराश्चौर्यनिष्ठा निकृष्टाः ॥ १७८ ॥ वीणायां सकलक्रियासु निपुणः सङ्गीतनृत्यप्रियो- दामिन्यामुपकारकस्त्वपटुमतिः प्रख्यातविद्याधनी । पाशे शीलधनार्जनेऽतिचतुरो वाचालकः पुत्रवान् केदारे कृषिवित्तवानलसधीर्बन्धूपकारी भवेत् ॥ १७६ ॥
२६२ सटीकजातकपारिजाते- शूले कोपरसान्वितो धनरुचिः शूरः क्षतो निर्धनी भिक्षाशी युगयोगजोऽतिचपलः पाषण्डको मद्यपः । गोले निर्द्धनकोऽलसोऽटनपरः स्वल्पायुरज्ञानधी- र्द्वात्रिंशत् कथिता वराहमिहिराचार्येण योगा इमे ॥ १८० ॥ इदानीं श्लोकषट्केन पूर्वोक्तद्वात्रिंशद् ( विंशत्याकृतित्रयाश्रयद्विदलसप्तसङ्ख्येतिद्वा- त्रिंशत्-) योगानां फलानि कथ्यन्ते । श्लोकार्थ स्पष्टार्था एवेत्यलमतिविस्तरेण ॥ १७४-१८०॥ रज्जु योगोत्पन्न जातक पराई भलाईसे जलनेवाला तथा निरंतर परदेश में रहने वाला और हमेशा मार्ग पर चलने में रुचि रखने वाला होता है । जो मुसल योगमें उत्पन्न हो वह मानी, धनी और विशेष नौकर वाला होता है । जो मनुष्य नल योगमें उत्पन्न हो वह अङ्गहीन, दृढ़ निश्चयवाला, धनी और समस्त कार्यमें सूक्ष्म दृष्टिसे विचारनेवाला होता है । ये तीनों आश्रययोगके फल हैं । माला योगमें उत्पन्न होनेवाला भोगी होता है । सर्प योगोत्पन्न मनुष्य अनेक प्रकार का दुःख भोगता है ॥ १७४ ॥ गदा योगवाला मनुष्य यज्ञ करने वाला और धन भोगने वाला तथा धनसंग्रहमें उद्यमी होता है । शकट योगोद्भव मनुष्यकी जीविका गाड़ी रथ आदिसे होती है, नित्य रोगी और उसकी स्त्री कुरूपा होती है । विहंग योगवाला मनुष्य दूत का काम करता है और झगड़ालु होता है । शृङ्गाटक योगवाला मनुष्य बहुत काल तक सुखी रहता है । हलयोग वाला मनुष्य खेती का काम और पशुपालन आदि बहुत उत्तम जानता है ॥ १७५॥ वज्र योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य प्रथम और अन्त्य अवस्था में सुखी, मध्यममें दुःखी और सबका प्यारा तथा अत्यन्त पराक्रमी होता है । यव योग वाला मनुष्य बलवान् और मध्य अवस्था में सुखी रहता है । पद्म योगोद्भव मनुष्य विख्यात कीर्तिवाला और अत्यन्त सुख, गुण तथा विद्यावाला होता है । वापी योगवाला मनुष्य बहुत काल पर्यन्त थोड़े सुख पाता और धन बढ़ाने वाला तथा कृपण होता है ॥ १७६ ॥ यूप योगमें उत्पन्न मनुष्य दानी, अहंकारी और यज्ञ करनेवाला होता है । शर (इषु) योग में हिंसक, बंधे हुयेको पालनेवाला और शर बनानेवाला होता है । शक्ति योगमें नीच कर्म करनेवाला, आलसी, दुःखी और दरिद्र होता है । दण्ड योगमें प्रिय (पुत्रादि) से रहित और शूद्रकी वृत्तिवाला (टहलुआ) होता है । छत्र-योगोद्भव जातक आदि और अन्त्य अवस्था में सुखी, अतुल धनवाला तथा बली होता है । नौ योगोत्पन्न जातक जलकी जीविकावाला होता है । चक्र योगका जातक यशस्वी राजा होता है । जलधि (समुद्र) योगवाला मनुष्य जलवृत्तिवाला राजा होता है । अर्धेन्दु योगमें जायमान मनुष्य भोगशाली होता है । कूट योगमें उत्पन्न नर पहाड़ और जंगलका रहनेवाला तथा क्रूर कर्म करनेवाला होता है। चाप योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य जंगली, चोरी कर्म करनेवाला और निकृष्ट होता है ॥ १७८ ॥ वीणा योगमें उत्पन्न मनुष्य सकल क्रियामें चतुर, संगीत नृत्यका प्रिय होता है । दा- मिनी योगमें उत्पन्न मनुष्य उपकारी, पटु बुद्धिवाला, विद्यामें विख्यात और धनी होता है । पाश योगमें उत्पन्न जातक शीलवान्, धनोपार्जनमें चतुर, वाचाल और पुत्रवान् होता है । केदार योगमें उत्पन्न होनेवाला जातक कृषि-कार्य परायण, धनवान्, आलसी बुद्धिवाला और बन्धुजनोंका उपकारी होता है ॥ १७९ ॥
राजयोगाध्यायः ॥७॥ २६३ शूल योगमें पैदा हुआ मनुष्य क्रोध-रससे युक्त, धनमें रुचिवाला, लड़ाका, घाववाला और दरिद्र होता है। युग योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य अत्यन्त चञ्चल पाखण्डी और शराबी होता है। गोल योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य दरिद्र, आलसी, भटकनेवाला, थोड़ी आयुवाला और नादान बुद्धिवाला होता है। ये ३२ योग श्रीवराहमिहिराचार्यजी- ने बृहज्जातकमें कहे हैं। सु० शा० कारः ॥ १८० ॥ भूपालयोगरुचकपञ्चकभास्कराद्याः केमद्रुमाधमसमग्रहमालिकाश्च । लक्ष्मीहरीशविधिकाहलनामसाद्याः सूर्यादिदेवकृपया परिकीर्तितास्ते ॥१८१ श्लोकेनानेनाध्यायमुपसंहरतीति । स्पष्टार्थः ॥ १८१ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररञ्जिता । सप्तमे राजयोगोऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता ॥ ७ ॥ सभी राजयोग, रुचक आदि पांच योग, भास्कर आदि योग, केमद्रुम, अधम, सम, ग्रह- मालिका योग, लक्ष्मीयोग, हरि-हर विधियोग, काहलयोग और नाभसादि योग इनके सूर्यादि ग्रहोंकी कृपासे इस ७ वें अध्यायमें वर्णन किया ॥ १८१ ॥ इति श्रीवैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते राजयोगाख्ये सप्तमेऽध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ ७ ॥ अथ द्वथादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ अथाधुना द्वथादिग्रहयोगाध्यायो व्याख्यायते । तत्र प्रथमं द्विग्रहयोगाः— जातः स्त्रीवशगः क्रियासु निपुणश्चन्द्रान्विते भास्करे, तेजस्वी बलसत्त्ववाननृतवाक् पापी सभौमे रवौ । विद्यारूपबलान्वितोऽस्थिरमतिः सौम्यान्विते पूषणि, श्रद्धाकर्मपरो नृपप्रियकरो भानौ सजीवे धनी ॥ १ ॥ स्त्रीमूलार्जितबन्धुमाननियुतः प्राज्ञः सशुक्रेऽरुणे मन्दप्रायमतिः सपत्नवशगो मन्देन युक्ते रवौ ॥ शूरः सत्कुलधर्मवित्तगुणवानिन्दौ धराजान्विते । धर्मी शास्त्रपरो विचित्रगुणवान् चन्द्रे सतारासुते ॥ २ ॥ जातः साधुजनाश्रयोऽतिमतिमानार्येण युक्ते विधौ, पापात्मा क्रयविक्रयेषु कुशलः शुक्रे सशितद्युतौ । कुब्जोऽजः पितृदूषको गतधनस्तारापतौ सार्कजे, वाग्मी चौषधशिल्पशास्त्रकुशलः सौम्यान्विते भूसुते ॥ ३ ॥ कामी पूज्यगुणान्वितो गणितविद् भौमे सदेवार्चिते, धातोर्वादरतः प्रपञ्चरसिको धूर्तः सभौमे भृगौ ॥ वादी गानविनोदविज्जडमतिः सौरेण युक्ते कुजे । वाग्मी रूपगुणान्वितोऽधिकधनी वाचस्पतौ सेन्दुजे ॥ ४ ॥ शास्त्री गानविनोदहास्यरसिकः शुक्रे सचन्द्रात्मजे विद्यावित्तविशिष्टधर्मगुणवानर्कात्मजे सेन्दुजे ॥ तेजस्वी नृपतिप्रियोऽतिमतिमान् शूरः सशुक्रे गुरौ । शिल्पी मन्त्रिणि सार्कजे पशुपतिर्मल्लः सिते सासिते ॥ ५ ॥
२६४ सटीकजातकपारिजाते- भास्करे=सूर्ये चान्द्रान्विते (सूर्याचन्द्रमसोर्योगे) जातः स्त्रीवशगः=स्त्रिया वश्यो भवति, क्रियासु=व्यावहारिककार्येषु निपुणो दक्षो भवति । समौमे रवा=सूर्यमङ्गलयोर्योगे जातो हि तेजस्वी भवति, बलवान्-सत्त्व-(पराक्रम-)वान् भवति, अनृतवाक्=मिथ्यावादी पापी च भवति । सौम्येऽन्विते=बुधेन युक्ते पूषणि=सूर्ये जातो विद्यया, रूपेण, बलेन चान्वितो युक्तोऽस्थिरमति- श्चपलबुद्धिश्ध भवति । भानौ सजीवे=गुरुसँहिते सूर्ये जातो नरः श्रद्धाकर्मपरः=श्रद्धाकर्मपरा- यणो नृपस्य=राज्ञः प्रियकरः=आह्लादकश्च भवति । एवं सूँ. शु.⁶, सूँ. श⁷, चँ.⁸ मं., चँ. बुँ.⁹, चँ. गृ.¹⁰, चँ. शु.¹¹ च. श.¹², मंँ. बु.¹³, मंँ. गृ.¹⁴, मंँ. शु.¹⁵ मं श.¹⁶, बुँ. गृ.¹⁷, बुँ. शु.¹⁸, बुँ. श.¹⁹, गृ. शु., गृँ. श., शैँ. श., इत्येकविंशतिभेदा द्विग्रहयोगे सम्भवन्ति । तेषां फलानि सरलार्थकानि चेति ॥ १-५ ॥ अब दो दो ग्रहोंके योगोंका फल कहते हैं-जिसके जन्म समयमें चन्द्रमासे युक्त सूर्य हो वह स्त्रीका अनुगामी हो और क्रियामें निपुण हो । मङ्गलके साथ सूर्य हो तो बलवान्, तेजवान्, झूठ बोलनेवाला और पापी होता है। बुधसे युक्त सूर्य हो तो विद्या-रूप और बलसे युक्त, चञ्चल बुद्धिवाला होता है। बृहस्पतिसे युक्त सूर्य हो तो श्रद्धाकर्ममें निपुण, राजाका प्रिय करनेवाला और धनी होता है ॥ १ ॥ यदि सूर्य शुक्रसे युक्त हो तो स्त्रीके द्वारा धनप्राप्त हो और बान्धवोंसे युक्त हो । यदि सूर्य शनिसे युक्त हो तो प्रायः मन्दबुद्धि और शत्रुके अधीन पुरुषको करता है। यदि चन्द्रमा मङ्गलके साथ हो तो पुरुष शूर, कुलीन, धर्मात्मा, धनी तथा गुणवान् होता है। यदि चन्द्रमा बुधसे युक्त हो तो धर्म करनेवाला, शास्त्रका ज्ञाता तथा विचित्र गुणोंसे युक्त पुरुष हो ॥ २ ॥ यदि चन्द्रमा गुरुयुक्त हो तो जातक साधुजनावलम्बी और पूर्ण बुद्धिमान् हो । यदि चन्द्रमा शुक्रसे युक्त हो तो वह जातक पापात्मा, क्रय-विक्रय करनेमें कुशल होवे । यदि चन्द्रमा शनिसे युक्त हो तो वह जातक बुरी जीवाला, पिताका निन्दक तथा जनहीन व्यक्ति होवे। यदि मङ्गल बुधसे युक्त हो तो वह जातक वक्ता, औषधका जानकार तथा शिल्पकलाका ज्ञाता होवे ॥ ३ ॥ यदि मङ्गल जन्म-समयमें बृहस्पतिसे युक्त हो तो पुरुष कामी, पूजनीय, गुणवान्, गणित शास्त्रका ज्ञाता हो । मङ्गल यदि शुक्रसे युक्त हो तो वह पुरुष धातुओंका व्यवहार वाला, प्रपञ्च सुननेका प्रेमी तथा धूर्त हो । यदि मङ्गल शनिसे युक्त हो तो पुरुष चहल करने वाला, गाने बजानेका रसिक और जडबुद्धि हो । यदि बृहस्पति बुधसे युक्त हो तो पुरुष वक्ता, रूपवान्, गुणवान् और अधिक धनवान् हो ॥ ४ ॥ यदि बुध शुक्रसे युक्त हो तो पुरुष शास्त्र जाननेवाला, गानेका प्रेमी और हँसमुख हो वे । यदि बुध शनिसे युक्त हो तो पुरुष विद्वान्, धनी, अधिक धर्मात्मा और गुणवान् हो वे । यदि बृहस्पति शुक्र संयुक्त हो तो जातक तेजस्वी, राजप्रिय, अत्यन्त बुद्धिमान् तथा बलवान् हो । यदि बृहस्पति शनिसे युक्त हो तो शिल्पकार तथा शनि और शुक्र एकत्रित हों तो पुरुष अधिक पशुवाला तथा मल्ल (पहलवान्) होवे ॥ ५ ॥ अथ त्रिग्रहयोगाः। सूर्येन्दुक्षितिनन्दनैरि कुलध्वंसी धनी नीतिमान् जातश्चन्द्ररवीन्दुजैर्नृपसमो विद्वान् यशस्वी भवेत् ॥ सोमार्काम्रमन्त्रिभिर्गुणनिधिर्विद्वान् नृपालप्रियः, । शुक्रार्केन्दुभिरन्यदारनिरतः क्रूरोऽरिभीतो धनी ॥ ६ ॥ मन्देन्द्वर्कसमागमे खलमतिर्मायी विदेशप्रियो भार्व्वाद्वभूसुतबोधनैर्गतसुखः पुत्रार्थदारान्वितः ॥
द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २६५ जीवाकौवनिर्जैरतिप्रियकरो मन्त्री चमूपोऽथवा भौमार्कासुरवन्दितैर्नयनरुग् भोगी कुलीनोऽर्थवान् ॥ ७ ॥ मन्दार्कावनिर्जैः स्वबन्धुरहितो मूर्खोऽधनो रोगभाक् । इन्द्राचार्यरवीन्दुजैः पटुमतिर्विद्यायशोवित्तवान् ॥ भानुज्ञासुरपूजितैर्मृदुतनुर्विद्यायशस्वी सुखी सौरादित्यबुधैर्विबन्धुरधनो द्वेषी दुराचारवान् ॥ ८ ॥ जीवादित्यसितैः सदारतनयः प्राज्ञोऽचिरुग् वित्तवान् मन्देन्द्रार्चितभानुभिर्गतभयो राजप्रियः सात्विकः ॥ जातो भानुसितासितैः कुचरितो गर्वाभिमानान्वित- श्चन्द्रारेन्दुसुतैः सदाऽशनपरो दुष्कर्मकृद् दूषकः ॥ ६ ॥ जीवेन्दुक्षितिजैः सरोषवचनः कामातुरो रूपवा- निन्दुक्ष्माजसितैर्विशीलतनयः सञ्चारशीलो भवेत् ॥ तारेशार्कजभूसुतैश्चलमतिर्दुष्टात्मको मातृहा जीवेन्दुज्ञसमागमे बहुधनख्यातोऽवनीशप्रियः ॥ १० ॥ विद्यावानपि नीचकर्मनिरतः सेव्यः सितज्ञेन्दुभि- स्त्यागी भूपतिपूजितश्च गुणवानिन्दुज्ञतिग्मांशुजैः ॥ प्राज्ञः साधुसुतः कलासु निपुणः शुक्रेन्दुदेवार्षितैः शाखी वृद्धवधूरतो नृपसमो वाचस्पतीन्द्वर्कजैः ॥ ११ ॥ वेदी राजपुरोहितोऽतिसुभगः शुक्रेन्दुचण्डांशुजै- र्गान्धर्वश्रुतिकव्यनाटकपरो जीवज्ञभूनन्दनैः ॥ हीनाङ्गः खलवंशजश्चलमतिः शुक्रारचन्द्रात्मजैः प्रेष्यः सामयलोचनोऽटनपरस्ताराजभौमासितैः ॥ १२ ॥ शुक्रारेन्द्रपुरोहितैर्नरपतेरिष्टः सपुत्रः सुखी जीवारार्कसुतैः कृशोऽसुखतनुर्मानी दुराचारवान् ॥ सौरारासुरपूजितैः कृतनयो नित्यं प्रवासान्वितः शुक्राज्ञामरमन्त्रिभिर्जितरिपुः कीर्तिप्रतापान्वितः ॥ १३ ॥ देवेज्येन्दुजभानुजैरतिसुखश्रीकः स्वदारप्रियो मन्दज्ञासुरवन्दितैरनृतवाग् दुष्टोऽन्यजायारतः ॥ जातो जीवसितासितैरमलधीर्विख्यातसौख्यान्वित- श्चन्द्रे पापयुते सदल्पसुखवान् भानौ पितुस्तद्वदेत् ॥ १४ ॥ अत्र त्रिग्रहयोगे पञ्चत्रिंशद्भेदा भवन्ति । यथा हि—१. र. चं. मं. । २. र. चं. बु. । ३. र. चं. बृ. । ४. र. चं. शु. । ५. र. चं. श. । ६. र. मं. बु. । ७. र. मं. बृ. । ८. र. मं. शु. । ९. र. मं. श. । १०. र. बु. बृ. । ११. र. बु. शु. । १२. र. बु. श. १३. र. बृ. शु.। १४. र. बृ. श.। १५ र. शु. श.। १६. चं. मं. बु.। १७. चं. मं. बृ.। १८. चं. मं. शु. । १६. चं मं. श. । २०. चं. बु. बृ. । २१. चं. बु. शु. । २२. चं. बु. श. । २३. चं. बृ. शु. । २४. चं. बृ. श. । २५. चं. शु. श. । २६. मं. बु. बृ. । २७. मं. बु. शु. । २८. मं. बु. श. । २९. मं. बृ. शु. । ३०. मं. बृ. श. । ३१. मं. शु. श. । ३२. बु. बृ. शु. । ३३. बु. बृ. श. । ३४. बु. शु. श. । ३५. बृ. शु. श. । इति । एवं फला- न्यत्रोक्तानि । श्लोकाः स्पष्टार्था इति ॥ ६–१४ ॥
२६६ सटीकजातकपारिजाते- यदि सूर्य्य, चन्द्रमा तथा मङ्गल तीनों एक स्थानीय हों तो जातक शत्रुओंको मारने वाला, धनी तथा नीति (कानून) का जानने वाला होवे। यदि सूर्य्य, चन्द्र तथा बुध एक- त्रित हों तो राजाके समान यशवाला और विद्वान् हो। यदि सू० चं० बृ० एकत्र हों तो वह गुणवान्, विद्वान्, और, राजाओंका प्रिय होवे। यदि रवि, सोम, और शुक्र एकस्थानी हों तो वह परस्त्रीगामी, क्रूर, शत्रुसे डरनेवाला, धनिक होवे ॥ ६ ॥ यदि शनि, चन्द्रमा और सूर्य्य एक राशिस्थ हों तो जातक खलबुद्धि, मायावी, विदेश- प्रिय होवे। सूर्य्य, मङ्गल और बुधके एक राशिमें होनेसे जातक सुख रहित, पुत्र स्त्रीसे युक्त होवे। बृहस्पति, सूर्य्य और मङ्गलके एकत्र होनेसे लोगोंका विशेष प्रिय हो तथा मन्त्री, वा सेनापति होवे। चन्द्रमा, सूर्य्य और शुक्र एकत्र हों तो नेत्ररोगी, भोगी, कुलीन और धनवान् होवे ॥ ७ ॥ शनि सूर्य्य और मङ्गलके एकत्र होनेसे बन्धुओंसे रहित, मूर्ख, धनी और रोगी हो। बृह- स्पति, सूर्य्य, और बुध एकत्र हों तो चतुरबुद्धि, विद्वान् यशस्वी और धनवान् होवे। सूर्य्य बुध और बृहस्पति एकत्र हों तो कोमल शरीर, विद्वान्, यशस्वी और सुखी हो। शनि सूर्य्य और बुधसे बन्धुहीन, धनहीन, वैरी, तथा दुराचारी होवे ॥ ८ ॥ बृहस्पति, सूर्य्य और शुक्रके एकत्र होनेसे पुत्र-स्त्रीसे युक्त, बुद्धिमान्, नेत्ररोगी और धनवान् होवे। शनि, बृहस्पति और सूर्य्यसे भयरहित, राजप्रिय और सात्विक होवे। सूर्य्य शुक्र और शनिके एकत्र रहनेपर उत्पन्न हो तो दुष्ट चरित्रवाला, गर्वी, और अभिमानी होवे। चन्द्रमा, मङ्गल और बुध एकत्र हों तो सदा भोजनमें रत दुष्कर्मी और दूसरोंका दूषक हो ॥ बृहस्पति, चन्द्रमा और मङ्गल एकत्र हों तो रोषयुक्त वचन बोलनेवाला, कामातुर और रूपवान् हो। चन्द्रमा, मङ्गल और शुक्र एकत्र हों तो विशील, विपुत्र और भ्रमणशील हो। चन्द्रमा, शनि और मङ्गल एकत्र हों तो चञ्चलबुद्धि, दुष्टात्मा और माताको मारने वाला होवे। बृहस्पति, चन्द्रमा और बुधके एकत्र होनेसे भारी धनी और राजाका प्रिय होवे। १० शुक्र बुध और चन्द्रमाके एकत्र होनेसे विद्वान्, नीच कर्म करनेवाला, सेव्य (सेवा करने योग्य) होता है। चन्द्र-बुध-शनि एकत्र हों तो जातक ज्ञानी, राजपूलित और गुणवान् होता है। शुक्र, चन्द्रमा और बृहस्पतिके एकत्र होनेसे जातक प्राज्ञ, सुपुत्री और कलामें निपुण होता है। बृहस्पति, चन्द्रमा और शनिके एकत्र होनेसे जातक पापी, वृद्धा स्त्रीमें रत और राजाके तुल्य होता है ॥ ११ ॥ शुक्र, चन्द्रमा और शनि एकत्र हों तो वेद जाननेवाला, राजपुरोहित, और अत्यन्त सुभग होता है। बृहस्पति, बुध और मङ्गलके एकत्र होनेसे गान्धर्व विद्या-काव्य-नाटकका ज्ञाता होता है। शुक्र, मङ्गल और बुध एकत्र हों तो जातक हीनाङ्ग, दुष्टवंशोत्पन्न और चञ्चल बुद्धिवाला होता है। बुध, मङ्गल और शुक्रके एकत्र होनेसे प्रेष्य (दूत) नेत्ररोगी और सदा भ्रमणशील होता है ॥ १२ ॥ शुक्र, मङ्गल और चन्द्रमा एकत्र हों तो राजाका मित्र, सुपुत्री और सुखी होता है। बृहस्पति मङ्गल और शनि एकत्र हों तो दुबला शरीरवाला, मानी, और दुराचारी होवे। शनि, मङ्गल और बृहस्पतिके एकत्र होनेसे कुपुत्री, सदा प्रदेशमें रहनेवाला होता है। शुक्र, बुध और बृहस्पति एकत्र हों तो शत्रुओंको जीतनेवाला और कीर्त्त-प्रतापसे युक्त होता है ॥ १३ ॥ बृहस्पति, बुध और शनिके एकत्रतासे विशेषसुखी, श्रीमान्, और अपनी स्त्रीका प्रिय होता है। शनि, बुध और बृहस्पतिके एकत्र रहनेसे झूठ बोलनेवाला, दुष्ट, परस्त्रीगामी होता है। बृहस्पति, शुक्र और शनिके एकत्र होनेसे स्वच्छ बुद्धिवाला, विख्यात, और सुखसे युक्त होता है। चन्द्रमा पापग्रह युक्त हो तो जातक अल्पसुखी और सूर्य्य . पापयुत हो तो उसके पिताको अल्पसुखी जाने ॥ १४॥
द्व्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २५७ अथ चतुर्ग्रहयोगाः । एकर्क्षगैरिनसुधाकरभूसुतज्ञैर्मार्थी प्रपञ्चकुशलो लिपिकश्च रोगी ! चन्द्रारभानुगुरुभिर्धनवान्यशस्वी धीमान्नृपप्रियकरो गतशोकरोगः ॥१५॥ आरार्कचन्द्रभृगुजैः सुतदारसम्पद् विद्वान् मिताशनसुखी निपुणः कृपालुः । सूर्येन्दुभानुसुतभूमिसुतैरशान्तनेत्रोऽटनश्च कुलटापतिरर्थहीनः ॥ १६ ॥ तारासुतेन्दुरविमन्त्रिभिरिष्टपुत्रदारार्थवान् गुणयशोबलवानुदारः । शुक्रेन्दुभानुशशिजैर्विकलश्च वाग्मी मन्देन्दुविद्धिनकरैरधनः कृतघ्नः ॥ १७॥ तोयाटविच्छित्तिचरोऽवनिपालपूज्यो भोगी दिनेशतुहिनद्युतिजीवशुक्रैः । जातो विशालनयनो बहुवित्तपुत्रो वाराङ्गनापतिरिनेन्दुसुरेज्यमन्दैः ॥ १८ ॥ मन्देन्दुभानुभृगुजैर्विबलोऽतिभीरुः कन्या
२६८ सटीकजातकपारिजाते-
मं. बृ. शु. ( २५ ) चं. मं. बृ. श. ( २६ ) चं. मं. शु. श. ( २७ ) चं. बु. बृ. शु. ( २८ ) च. बु. बृ. श. ( २९ ) चं. बु. शु. श. ( ३० ) चं. बृ. शु. श. ( ३१ ) मं. बु. बृ. शु. ( ३२ ) मं. बु. बृ. श. ( ३३ ) मं. बु. शु. श. ( ३४ ) मं. बृ. शु. श. ( ३५ ) बु. बृ. शु. श., इति ३५ भेदा जायन्ते, तेषु-२६, ३३, ३४, तमभेदास्त- त्फलानि चात्र नोक्तानि । शेषं सर्वं स्पष्टमेवेति ॥ १५-२५ ॥ एक राशिमें सूर्य, चन्द्रमा, मंगल और बुध हों तो जातक मायावी, प्रपञ्ची, लेखक और रोगी होवे । चन्द्रमा, मंगल, सूर्य और बृहस्पतिके एकराशिस्य होने से जातक धन- वान्, यशस्वी, बुद्धिमान्, राजाका प्रिय करनेवाला, निरोग और निश्चिन्त होता है ॥१५॥ मंगल, सूर्य, चन्द्रमा और शुक्रके एक राशिमें होनेसे पुत्र-स्त्री-धनसे युक्त, विद्वान्, अल्पभोजी, सुखी, कार्योंमें निपुण और कृपालु होता है । सूर्य, चन्द्रमा, शनि और मंगलसे चञ्चल नेत्रवाला, घूमने वाला, व्यभिचारिणी स्त्रीका स्वामी, और निर्धन होता है ॥ १६ ॥ एक राशिस्थ बुध, चन्द्र, सूर्य और गुरु होनेसे जातक मित्र-पुत्र-स्त्रीसे युत, धनवान्, गुणी, यशस्वी, बलवान् और उदार होवे । शुक्र, चन्द्रमा, सूर्य और बुध एकत्र हों तो विकल और वाचाल होवे । शनि, चन्द्र, सूर्य और बुध एकत्र हों तो निर्धन और कृतघ्न होवे । सूर्य, चन्द्रमा, बृहस्पति और शुक्र एकत्र हों तो जलमें, वन्यस्थलमें चलनेवाला, राज- पूज्य और भोगी हो । सूर्य, चन्द्र, गुरु और शनि एक राशिस्थ हों तो विशाल नेत्र, बहुत धन पुत्र से युत हो और वेश्याका पति होवे ॥ १८ ॥ शनि, चन्द्रमा, सूर्य और शुक्र एक राशिस्थ हों तो निर्बल, डरपोक, कन्याओंके द्वारा धनोपार्जन और खाने पीने में तत्पर होता है । मंगल, सूर्य, बुध और गुरु एकत्र हों तो सबल, विपत्तिसे युक्त, स्त्री-सम्पत्तिवाला, नेत्र रोगी, और भ्रमणशील होता है ॥ १९ ॥ सूर्य, मंगल, बुध और शुक्र के एकत्र रहनेसे दूसरेकी स्त्रीमें लीन, विषमनेत्र (छोटा बड़ा नेत्र, या टेढ़ा नेत्र) चोर बुद्धि, धनादिसे रहित होता है । सूर्य, मंगल, बुध और शनि एक राशिमें हों तो सेनापति वा राजमंत्री, नीच कर्म करनेवाला और भोगी होता है ॥२०॥ सूर्य, मंगल, बृहस्पति और शुक्रके एकत्र होनेसे राजाके सदृश, विख्यात, विशेष पूज्य और धनी होता है । बृहस्पति, मंगल, शनि और सूर्य एक राशिमें हों तो निर्धन, भ्रान्त हो तथा मित्र और परिवारवाला होवे । मंगल, सूर्य, शुक्र और शनि एक राशिस्थ हों तो हारनेवाला, कुकर्मियोंमें प्रधान होवें । शुक्र, सूर्य, बुध और गुरु एकत्र हों तो धन और यशमें मुख्य, लोकमें प्रधान होवे ॥ २१ ॥ बृहस्पति, शनि, बुध, और सूर्यके योगसे झगड़ालु, मानी और दुराचारी होता है । शनि, बुध, सूर्य और शुक्रके योगसे सुन्दरमुख, सत्यव्रत, और आचारवान् होता है । सूर्य, शनि, बुध और शुक्र एकत्र हों तो कलामें निपुण, नीचोंका मालिक और साहसी होता है । बृहस्पति, चन्द्रमा, बुध और मंगल एकत्र हों तो राजाका प्रिय करनेवाला, मंत्री, कवि और राजा होता है ॥ २२ ॥ चन्द्रमा, मंगल, बुध और शुक्र एकत्र हों तो सुन्दरी स्त्री-सुन्दर पुत्रसे युत, बुद्धिमान्, विरूप और सुखी होता है । शनि, मंगल, चन्द्रमा और बुध एकत्र हों तो जातक दो माता पितावाला, पराक्रमी और विशेष स्त्री-पुत्रवाला होता है । चन्द्रमा मंगल बृहस्पति और शुक्र एकत्र हों तो पापकर्ममें निपुण, निद्रालु और धनादिमें आतुर होता है । बृहस्पति, मंगल, सूर्य और चन्द्रमा एक राशिमें हों तो स्थिर बुद्धि, पराक्रमी सुखी और पण्डित होता है । शुक्र, बुध, चन्द्रमा और बृहस्पतिके योगसे बधिर, विद्वान्, यशस्वी और धनी होता है । चन्द्रमा, शनि, बुध और गुरु एक राशिमें हों तो बड़ा धनी, बन्धुप्रिय, और धार्मिक होता है । शुक्र, बुध, शुक्र और शनिके एकत्र होनेसे बहुत जनसमूहोंका वैरी, दूसरेकी स्त्रीका प्रेमी होता है । बृहस्पति, चन्द्रमा, शनि और शुक्र एक राशिमें हों तो सुख और श्रद्धा-दयासे हीन होता है ॥ २४ ॥ मंगल, बुध, गुरु और शुक्रके एकत्र होनेसे धनवान् और निन्दित होता है ।
म्बरः'? It is 'तराम्वरः' (म् + व, i.e., म्व).
Now line : "पूज्यः कलासु निपुणो वधबन्धनाढ्यो रोगी सितासितगुरुज्ञधराकुमारैः ।" Planets: सित (शुक्र), असित (शनि), गुरु (बृहस्पति), ज्ञ (बुध), धराकुमार (मंगल).
Line : "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः क्षुधार्तः शन्यारबोधनविकर्तनदानवेज्यैः ॥३२॥" Wait, look at the first word: "प्रेष्योऽतिदुःख..." -> In image: "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः क्षुधार्तः शन्यारबोधनविकर्तनदानवेज्यैः ॥३२॥" Wait, look at 'प्रेष्यो': In : "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः" In : "प्रेष्योऽधनो मलिनवेषयुतोऽतिमुर्खश्चोरः कुजेन्दुगुरुशुक्रदिनेशपुत्रैः ।" Wait, 'अतिमुर्खश्चोरः' or 'अतिमूखश्चोरः' or 'अतिमूर्खश्चोरः'? In : "अतिमुर्खश्चोरः" - wait, look at 'मुर्ख
और शुक्र एक राशिमें हों तो मन्त्री, धनी, प्रतापसे दूसरोंLine 3:को दण्ड देनेवाला होवे। सूर्य, बुध, चन्द्र, गुरु, और शनि एकत्र हों तो पराश्रमोपजीवी, विशेषLine 4:डरपोक, पाप करनेवाला, और उग्रवृत्ति वाला होवे ॥ २९ ॥Line 5:बुध, शनि, चन्द्रमा, शुक्र और सूर्य एकत्र हों तो धन-हीन, दीर्घ आकृति, पुत्ररहितLine 6:और बहुत रोगवान् हो । बृहस्पति, चन्द्रमा, शुक्र, सूर्य और शनि एकत्र हों तो वह स्त्रीLine 7:सहित वाचाल, इन्द्रजाल करनेमें चतुर, भयरहित और शत्रु युत होवे ॥ ३० ॥Line 8:शुक्र, मंगल, सूर्य, गुरु और बुध एकत्र हों तो शोकरहित, सेना और घोड़ोंका स्वामीLine 9:और अन्य स्त्रीमें चञ्चल हो । मंगल, गुरु, रवि, बुध और शनि एकत्र हों तो मिष्टासेWait, line 9:मिष्टासेorमिष्ठासे? Look at line 9: मिष्ठासेorमिष्टासे? It has 'ष्ठ': मिष्ठासे! Line 10: भोजन, मलीन-पुराना वस्त्र धारण करनेवाला होवे ॥ ३१ ॥Line 11:शुक्र
द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २७१ होता है। बृहस्पति-मंगल-चन्द्रमा-रवि-बुध-शनि एक राशिमें हों तो चोर, परस्त्रीमें रत, कोढ़ी, बाँधवोंसे दूषित, पुत्र-रहित, मूर्ख और विदेशी होवे ॥ ३७ ॥ मंगल-सूर्य-चन्द्र-शुक्र-शनि-बुध एक राशिमें हों तो जातक नीच, दूसरेके कर्ममें लीन, क्षय और पीनस दुःखसे दुःखी हो। शुक्र-शनि-मंगल-सूर्य-बृहस्पति-चन्द्रमा एक राशिमें हों तो मन्त्री, स्त्री-धन-पुत्र-हर्षसे हीन और शान्त होवे ॥ ३८ ॥ अथ मेषादिराशिस्थग्रहफलम् जातः स्वल्पधनंस्तु गानरसिको विद्याधनैःक्लेशधी- रज्ञः सर्वकलारसज्ञचतुरो हैरण्यकैः साहसी । सम्पूज्यः कुवणिजत्क्रियासु कुशलः पुत्रादिभाग्यैश्च्युतः श्रीमाँस्तोयकृषिक्रियादिभिरिने मेषादिराशिस्थिते ॥ ३९ ॥ स्वर्क्षे भूपकृषिक्रियाटनधनः,
२७२ सटीकजातकपारिजाते-- मङ्गल अपनी राशि (मे. वृश्चि.) में हो तो राजासे, कृषि क्रियासे, यात्रासे धन प्राप्त होवे । शुक्रके गृह (वृ. तु.) में हो तो कामवृद्धि हो । बुधके गृह (मि. कं.) में हो तो दीन वचन बोलने वाला, कर्कमें राजप्रिय, धनवान्, सिंहमें हो तो निर्भय धनी होवे । बृहस्पति की राशि (ध. मी.) में होतो शत्रुजित, सुखी, कुम्भमें हो तो दुर्जनसेवित, मकरमें हो तो राजा वा राजाके सदृश होता है ॥ ४० ॥ बुध मङ्गलकी राशि (१. ८.) में होतो दरिद्र, शुक्रके गृहमें (वृ. तु.) में विद्वान्, मिथुन में सुखी, कर्कमें निज धनका नाशक, सिंहमें अपनी स्त्रीसे पराजित, कन्यामें हो तो सुन्दर- गुणका खान, भयरहित, धनुमें हो तो राजा का प्रिय, मीनमें हो तो लेखकसे पराजित और शनिके गृहमें हो तो शिल्पी (कारीगर) और दूत होता है ॥ ४१ ॥ बृहस्पति मङ्गलके गृह (१. ८.) में हो तो अधिक सेना-वित्त-सुतसे युत हो, गुणी तथा दाता हो । शुक्रके गृहमें (वृ.तु.) में हो तो तेजस्वी हो, बुधके गृह (मि. कन्या) में हो तो परिच्छद-सुहृद्-युत हो, कर्कमें हो तो बुद्धिमान्, पुत्र-धनी, कुम्भमें भोगी, सिंहमें यशस्वी और अपने गृह (ध. मी.) में राजा या राजाके सदृश हो और नीच (मकर) में हो तो घूमनेवाला, क्लेश बुद्धिवाला होवे ॥ ४२ ॥ शुक्र मेषादि राशिमें स्थित हो तो छिनार, वृषमें हो तो धन-बुद्धि-मित्र-बन्धु वाला हो, मिथुनमें हो तो विद्या-धन-ज्ञानवान्, कर्कमें हो तो डरपोक, सिंहमें हो तो अल्पपुत्र, कन्यामें हो तो अति नीच आचारवाला, तुलामें हो तो राजप्रिय, वृश्चिकमें हो तो दुष्ट स्त्रीगणोंसे सेवित, धनुमें हो तो जनोंका स्वामी, मकरमें हो तो भोगी, कुम्भमें हो तो कुमारी कन्यासे भोग करनेवाला, मीनमें हो तो श्री-विद्या-गुण-शीलवान् होवे ॥ ४३ ॥ मेषादि राशिस्थ शनिका फल-मेष राशिमें शनि हो तो मूर्ख, वृषमें हो तो अल्पधनी, मिथुनमें हो तो धन-पुत्र-बुद्धिसे हीन, कर्कमें हो तो मातृसुखसे रहित, सिंहमें हो तो स्त्रीके अनुकूल, कन्यामें होतो थोड़ा धन-पुत्र, तुलामें होतो गुणाग्रणी, पुर तथा ग्राममें मुखिया, वृश्चिकमें उग्र बुद्धिवाला, धनुमें पुत्र कलत्र-धन-विभवयुक्त, मकरमें राजप्रिय कुम्भमें धनवान्, मीनमें तेज आदि गुणसे बड़ा होवे ॥ ४४ ॥ चन्द्रमाके मेषादि राशिमें जो फल कहे हैं वे तथा यहां नवांशका फल विचार कर पण्डित कहें ॥ ४५ ॥ अथ दृष्टिफलम्- पापेक्षिते गगनगामिनि दुष्टरोगी जातः स्वधर्मगुणवित्तयशोविहीनः । पापन्विते तु परवित्तवधूविलोलोः पारुष्यावाक्पटुबुद्धियुतोऽलसः स्यात् ॥ ४६ ॥ यदि शुभकरदृष्टे खेचरे जातमर्त्यः सुतधनयुतभोगी सुन्दरो राजपूज्यः । परिभवरहितः स्यात्सौम्यखेटोपयाते जितरिपुरिह धर्माचारवानिङ्गितज्ञः॥४७॥ इदानीं दृष्टिफलमुच्यते । गगनगामिनि=ग्रहे (अत्र ग्रहशब्देन कारकग्रहोऽवगन्तव्यः) पापेक्षिते = पापग्रहेणावलोकिते, शेषं स्पष्टार्थमेवेत्यलं विस्तरेण ॥ ४६-४७ ॥ कारक ग्रह पापग्रहसे यदि देखा जाता हो तो दुष्ट-रोगी, अपने धर्म-गुण-धन-यशसे हीन होवे । पापग्रहसे युक्त हो तो परायेका धन-स्त्री भोगनेवाला,
दृष्ट्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २७३ कर्कस्थे शशिनि क्षमासुतमुखैरालोकिते शौर्यवा- नार्यश्रेष्ठकविर्महीपतिरयोजीवी सनेत्रामयः । भूपः पण्डितवाग् धनी नरपतिः पापी विभुः सिंहगे कन्यायां धनिको विभुः प्रभुसमो विद्वान् विशीलः सुखी ॥ ४९ ॥ तौलिस्थे हिमगौ बुधादिशुभदैरालोकिते स्यात् क्रमाद् भूपः स्वर्णकरो वणिक्कुजरविच्छायासुतैर्वञ्चकः । कीटस्थे शशिनि द्विमातृपितृको राजप्रियो नीचकृ- द्रोगी निर्धनिको नृपालसचिवो दृष्टे बुधादिग्रहैः ॥ ५० ॥ चन्द्रे धनुःस्थे शुभदृष्टियुक्ते विद्याधनज्ञानयशोबलाढ्यः । दृष्टे कुजादित्यदिनेशपुत्रैः सभाशठः पत्यवधूरतः स्यात् ॥ ५१ ॥ राजा महीपतिर्विद्वान् धनी निर्धनिको विभुः । कुजादिग्रहसन्दृष्टे मकरस्थे निशाकरे ॥ ५२ ॥ कुम्भस्थिते निशानाथे शुभदृष्टे यशोधनः । जातः परवधूलोलः पापखेटनिरीक्षिते ॥ ५३ ॥ मीनस्थे शुभवीक्षिते हिमकरे हास्यप्रियो भूपति- र्विद्वान् पापनिरोक्षिते परुषवाक् पापात्मको जायते । पापांशे खलवीक्षिते शठमतिर्जातोऽन्यजायारतः सौम्यांशे शुभवीक्षिते हिमकरे जातो यशस्वी भवेत् ॥ ५४ ॥ राशिदृष्टिफलं यत्तद्वंशकेषु च योजयेत् । भवन्ति शुभदाः सर्वे शुभदृग्योगसंयुताः ॥ ५५ पूर्वं सामान्यतो दृष्टिफलमुक्तमिदानीं चन्द्रस्य स्थानपरत्वेन ग्रहदृष्टिफलमुच्यते । चन्द्रे मेषराशौ गते तत्र कुजादिखचरैर्मङ्गलादिग्रहैरवलोकिते जातो भूपतिः, विद्वान, राजसमो वा समस्तगुणवान् भवति । एतदुक्तं भवति, जन्मकाले यदि चन्द्रे मेषराशौ भौमादिकेन ग्रहे- णावलोक्यते तदा जातः क्रमात् राजा, विद्वान, राजसदृशः, सकलगुणयुक्तः, चोरः, दरिद्रः, भवति । एवं स्पष्टमेव निखिलमिति । अत्र राशिपरत्वेन चन्द्रस्य यथा दृष्टिफलमुक्तं तथैव तत्तद्राशेर्नवांशवशतोऽपि दृष्टिफलं तदेव तथैव चावगन्तव्यम् । तत्र शुभग्रहस्य योगो दृष्टिश्च यदि भवेत्तदा शोभनमन्यथा ( पापयोगदृष्ट्या ) न शुभमिति ॥ ४८-५५ ॥ चन्द्रमा मेष राशिमें स्थित हो मंगलादि ग्रह उसको न देखते हों तो क्रमसे राजा, विद्वान्, राजसम, समस्त गुणवान्, चोर, दरिद्र होवे । वृष राशिमें चन्द्रमा को मङ्गल देखता हो तो निर्धन, बुध देखे तो राजा, गुरुकी दृष्टिसे मान्य, शुक्रकी दृष्टिसे राजा, शनिकी दृष्टिसे धनी, सूर्यकी दृष्टिसे दूत होता है ॥ ४८ ॥ चन्द्रमा मिथुन राशिमें हो उसपर मंगलकी दृष्टि हो तो विकल, बुधकी दृष्टिसे राजा, गुरुकी दृष्टिसे सुमतिमान्, शुक्रकी दृष्टिसे वीर, शनिकी दृष्टिसे खल, सूर्यकी दृष्टिसे दरिद्र होता है। कर्क राशिमें चन्द्रमा हो उसपर यदि मंगलकी दृष्टि हो तो पराक्रमी, बुधकी दृष्टिसे श्रेष्ठ कवि, शुक्रकी दृष्टिसे राजा, शनिकी दृष्टिसे लौहजीवी, सूर्यकी दृष्टिसे नेत्र रोगी होवे। कन्या राशिमें चन्द्रमापर कुजादि ग्रहकी दृष्टि हो तो फल इस प्रकार है कि मंगलकी दृष्टिसे धनिक, बुधकी दृष्टिसे विभु ( स्वामी-व्यापक ) गुरुकी दृष्टि हो तो प्रभुके सदृश, शुक्रकी दृष्टि हो तो विद्वान्, शनिकी दृष्टि हो तो शीलरहित, सूर्यकी दृष्टि हो तो सुखी होता है ॥ ४९ ॥ तुला राशिमें चन्द्रमाको बुधादि शुभग्रह देखते हों तो फल इस प्रकार है कि बुधकी