जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
२७६ सटीकजातकपारिजाते- सोदरारातिगः शुक्रः शोकरोगभयप्रदः । तत्रैव शुभकारी स्यात् पुरतो यदि भास्करात् ॥ ६७ ॥ श्लोकत्रयेण तृतीयभावस्थग्रहाणां फलान्युक्तानि । सरलार्थाः श्लोकाः ॥ ६५-६७ ॥ सूर्य तीसरे भावमें हो तो पराक्रमी, दुर्जन सेवित, विशेष धनी, और दानी हो । चन्द्रमा तृतीय भावमें हो तो अल्प धनी, बन्धुप्रिय, और सात्विक हो । मंगल तीसरे भावमें हो तो अपार पराक्रमी, और शठ-बुद्धि हो । बुध तृतीय स्थानमें हो तो मायावी, घूमनेवाला, अत्यन्त चञ्चल और दीन हो ॥ ६५ ॥ गुरु भ्रातृ स्थानमें हो तो धन रहित, स्त्रीसे पराजित, पाप करनेवाला हो । शुक्र तृतीय भवनमें हो तो रोष युक्त वचन बोले, और पापी हो, तथा स्त्रीसे पराजित हो । शनि तृतीय स्थानमें हो तो अल्प भोजी, धन-शील-वंशसे युक्त और गुणवान् हो । राहु तीसरे भावमें हो तो अत्यन्त बली और धनी हो । केतु हो तो गुणी और धनी हो ॥ ६६ ॥ शुक्र तृतीय और षष्ठभावमें हो तो शोक-रोग-भय देता है, और उन्हीं स्थानों में शुक्र यदि सूर्यके आगे हो तो शुभ फल देता है ॥ ६७ ॥ अथ चतुर्थस्थग्रहफलम् । हृद्रोगी धनधान्यबुद्धिरहितः क्रूरः सुखस्थे रवौ विद्याशीलसुखान्वितः परवधूलोलश्चतुर्थे विधौ । भौमे बन्धुगते तु बन्धुरहितः स्त्रीनिर्जितः शौर्यवान् बन्धुस्थे शशिजे विबन्धुरमलज्ञानी धनी पण्डितः ॥ ६८ ॥ वाग्मी धनी सुखयशोबलरूपशाली जातः शठप्रकृतिरिन्द्रगुरौ सुखस्थे । स्त्रीनिर्जितः सुखयशोधनबुद्धिविद्यावाचालको भृगुसुते यदि बन्धुयाते ॥ ६६ ॥ आचारहीनः कपटी च मातृक्लेशान्वितो भानुसुते सुखस्थे । राहौ कलत्रादिजनावरोधी केतौ सुखस्थे च परापवादी ॥ ७० ॥ त्रिभिः श्लोकैश्चतुर्थभावगतानां ग्रहाणां फलान्युक्तानि । स्पष्टार्थाः श्लोकाः॥६८-७०॥ सूर्य चतुर्थ स्थानमें हो तो हृदय रोगवाला, धन-धान्य-बुद्धिरहित और क्रूर होवे । चन्द्रमा चतुर्थ स्थानमें हो तो विद्या-शील-सुखसे युक्त और परस्त्रीगामी हो । मंगल चतुर्थ स्थानमें हो तो परिवारसे हीन, स्त्रीसे निर्जित और पराक्रमी हो । बुध चतुर्थ स्थानमें हो तो परिवार रहित, श्रेष्ठ ज्ञानी, धनी, और पंडित हो ॥ ६८ ॥ बृहस्पति सुख स्थानमें हो तो वाचाल, धनी, सुख-यश-रूप-बलवाला, शठ-स्वभाव होता है । यदि शुक्र चतुर्थ स्थानमें हो तो स्त्रीसे पराजित, सुख-यश-धन-विद्या युक्त हो और वाचाल हो ॥ ६९ ॥ शनि सुख भवन में हो तो आचार हीन, कपटी, मातृ-क्लेश युक्त हो । राहु चतुर्थमें हो तो स्त्री आदि जनोंका अवरोध करनेवाला हो । केतु सुखमें हो तो दूसरों को दोष लगानेवाला हो ॥ ७० ॥ अथ पञ्चमस्थग्रहफलम् । राजप्रियश्चञ्चलबुद्धियुक्तः प्रवासशीलः सुतगे दिनेशे । मन्त्रक्रियासक्तमना दयालुर्घनी मनस्वी तनये सतीन्दौ ॥ ७१ ॥ क्रूरोऽटनश्चपलसाहसिको विधर्मा भोगी धनी च यदि पञ्चमगे धराजे । मन्त्राभिचारकुशलः सुतदारवित्तविद्यायशोबलयुतः सुतगे सति ज्ञे ॥ ७२ ॥ मन्त्री गुणी विभव(सार समन्वितः स्यादल्पात्मजः सुरगुरौ सुतराशियाते । सत्पुत्रमित्रधनवानतिरूपशाली सेनानुरङ्गपतिरात्मजगे च शुक्रे ॥ ७३ ॥
द्वन्द्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ २७७ मत्तश्चिरायुरसुखी चपलश्च धर्मी जातो जितारिनिचयः सुतगेऽर्कपुत्रे । भीरुर्दयालुरधनः सुतगे फणीशे केतौ शठः सलिलभीरुरतीव रोगी ॥ ७४ ॥ अत्र चतुर्भिः श्लोकैः पञ्चमभावगतग्रहफलान्युक्तानि । श्लोकाः सरलार्थाः ॥ ७१-७४॥ सूर्य पञ्चम स्थानमें हो तो राजाका प्रिय, चञ्चल बुद्धिवाला, और परदेशमें रहनेवाला होता है। चन्द्रमा पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्र-क्रियामें आसक्त चित्त, दयावान्, धनी, और मनस्वी होवे ॥ ७१ ॥ मंगल पञ्चम स्थानमें हो तो क्रूर, घूमनेवाला, चपल, साहसी, विधर्मी, भोगी और धनी होता है। बुध पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्र तथा अभिचारमें कुशल, पुत्र-स्त्री-धन- विद्या-यश-बलसे युक्त होवे ॥ ७२ ॥ बृहस्पति पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्री, गुणी, विभवसारसे युक्त और अल्प सन्तान- वाला हो। शुक्र पञ्चम भावमें हो तो सुपुत्रवान्, धनी, अत्यन्त रूपवान्, सेना और घोड़ों- का पति होवे ॥ ७३ ॥ शनि पञ्चम भावमें हो तो मत्त, चिरायु, सुखरहित, चपल और धर्मात्मा हो। राहु पञ्चममें हो तो डरपोक, दयालु और दरिद्र हो। ५ वें केतु हो तो शठ, जलभीरु और विशेष रोगी हो ॥ ७४ ॥ अथ षष्ठस्थग्रहफलम् । कामी शूरो राजपूज्योऽभिमानी ख्यातः श्रीमान् शत्रूँयाते दिनेशे । अल्पायुः स्यात् क्षीणचन्द्रेऽरिसंस्थे पूर्णे जातोऽतीव भोगी चिरायुः ॥ ७५ ॥ स्वामी रिपुघ्नयकरः प्रबलोदराग्निः श्रीमान् यशोबलयुतोऽवनिजे रिपुँस्थे । विद्याविनोदकलहप्रियकृद्विशालो बन्धूपकाररहितः शशिजेऽरियाते ॥ ७६ ॥ कामी जितारिरबलोऽरिगतेऽमरेज्ये शोकापवादसहितो भृगुजे रिपुस्थे । बह्वाशनो विषमशीलसपत्नभीतः कामी धनी रविसुते सति शत्रूयाते ॥ ७७ ॥ राहौ रिपुस्थानगते जितारिश्चिरायुरत्यन्तसुखी कुलीनः । बन्धुप्रियोदारगुणप्रसिद्धविद्यायशास्त्री रिपुगे च केतौ ॥ ७८ ॥ श्लोकैश्चतुर्भिः षष्ठभावे ग्रहाणां फलानि कथितानि । श्लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ७५-७८ ॥ सूर्य षष्ठ स्थानमें हो तो कामी, शूर, राजपूल्य, अभिमानी, ख्यात और श्रीमान् हो। क्षीण चन्द्रमा शत्रुस्थान (षष्ठ) में हो तो अल्पायु हो, पूर्ण चन्द्रमा हो तो अति भोगी और दीर्घायु हो ॥ ७५ ॥ मङ्गल षष्ठ स्थानमें हो तो जनस्वामी, शत्रुनाशक, प्रबल जठराग्नि, श्रीमान्, यश-बल युक्त हो। बुध षष्ठ स्थानमें हो तो विद्याविनोदी, कलहप्रिय, शीलरहित, परिवारके उपकार- से हीन होवे ॥ ७६ ॥ बृहस्पति षष्ठ स्थानमें हो तो कामी, शत्रुओंको जीतनेवाला और अबल हो। शुक्र षष्ठ स्थानमें हो तो शोक-अपवादसे युक्त हो। शनि षष्ठ स्थानमें हो, तो विशेष भोजन करने वाला, विषमबुद्धि, शत्रुसे भयभीत, कामी और धनवान् हो ॥ ७७ ॥ राहु शत्रु स्थानमें हो तो शत्रुसंहारक, दीर्घायु, विशेष सुखी और कुलीन हो। केतु षष्ठ स्थानमें हो तो बन्धुप्रिय, उदार, गुणप्रसिद्ध, विद्वान् और यशस्वी हो ॥ ७८ ॥ अथ सप्तमस्थग्रहफलम् । स्त्रीद्वेषी मदनस्थिते दिनकरेऽतीव प्रकोपी खल- श्चन्द्रे कामँगते दयालुरटनः स्त्रीवश्यको भोगवान् । स्त्रीमूलप्रविलापको रणरुचिः कामँस्थिते भूमिजे व्यङ्गः शिल्पकलाविनोदचतुरस्तारासुतेऽस्तँ गते ॥ ७६ ॥ २४ जा०
२७८ सटीकजातकापारिजाते- धीरश्चारुकलत्रवान् पितृगुरुद्वेषी मदस्थे गुरौ वेश्यास्त्रीजनवल्लभश्च सुभगो व्यङ्गः सिते कामगे । भाराध्वश्रमसप्तधीरधनिको मन्दे मदस्थानगे गर्वी जारशिखामणिः फणिपतौ कामंस्थिते रोगवान् ॥ ८० ॥ अनङ्गभावोपगते तु केतौ कुदारको वा विकलत्रभोगः । निद्री विशीलः परिदीनवाक्यः सदाऽटनो मूर्खजनाग्रगण्यः ॥ ८१ ॥ अत्र त्रिभिः श्लोकैः सप्तमे भावे ग्रहफलान्युक्तानि । तेषु—स्त्रीमूलप्रविलापकः = स्त्रीज- नितदुःखसन्तप्तान्तःकरणः । भाराध्वश्रमतप्तधीरधनिकः = भारेणोत्पन्नो योऽध्वश्रम्रो मार्ग- क्लान्तिस्तेन तप्तो मनोदुःखी, धीरो धनिकश्चेति । जारशिखामणिः = परस्त्रीरता जारास्ते- षां शिखामणिः शिरोमणिः, जाराग्रणीरिति । अन्यत्सर्वं स्पष्टमिति । ७९-८१ ॥ सूर्य मदन (सप्तम) भावमें हो तो स्त्रीका वैरी, विशेष कोपी तथा खल होवे । चन्द्रमा सप्तम भावमें हो तो दयालु, भ्रमणशील, स्त्रीके वंशमें रहने वाला और भोगवान् होवे । मङ्गल सप्तम भावमें हो तो स्त्रीके कारण विलाप करनेवाला और रणमें प्रीति रखने वाला होवे । बुध सातवें हो तो व्यङ्ग ( शरीरावयवमें वक्रतादि युत ), शिल्प कलाका ज्ञाता, विनोदी और चतुर हो ॥ ७९ ॥ बृहस्पति सप्तम भावमें हो त धीर, रमणीय स्त्रीवाला, पिता-गुरुका वैरी हो । शुक्र सप्तम भावमें हो तो वेश्याका स्वामी, सुन्दर और व्यङ्ग हो । शनि सप्तममें हो तो रास्ताके बोझा ढोने चलनेसे तप्त, धीर, धनिक हो । राहु सप्तम हो तो अहङ्कारी व्यभिचारियोंमें शिरोमणि और रोगवान् हो ॥ ८० ॥ केतु सप्तम हो तो निकृष्टस्त्रीवाला वा स्त्रीभोग रहित हो और शीलरहित, निद्रालु, दीन वचन बोलनेवाला, सदा अति भ्रमणशील और मूर्खोमें अग्रगण्य हो ॥ ८१ ॥ अथ अष्टमस्थग्रहफलम् । मनोऽभिरामः कलहप्रवीणः पराभवस्थे च रवौ न तृप्तः । रणोत्सुकस्त्यागविनोदविद्याशीलः शशाङ्के सति रन्ध्रयाते ॥ ८२ ॥ विनीतवेषो धनवान् गणेशो महीसुते रन्ध्रगते तु जातः । विनीतबाहुल्यगुणप्रसिद्धो धनी सुधारश्मिसुतेऽष्टमस्थे ॥ ८३ ॥ मेधावी नीचकर्मा यदि दिविजगुरौ रन्ध्रयाते चिरायु- र्दीर्घायुः सर्वसौख्यात्तुलबलधनिको भार्गवे चाष्टमस्थे । शूरो रोषाग्रगण्यो विगतबलधनो भानुजे रन्ध्रयाते राहौ क्लेशापवादी परिभवगृहगे दीर्घसूत्रश्च रोगी ॥ ८४ ॥ केतौ यदा रन्ध्रगृहोपयाते जातः परद्रव्यवधूरतेच्छुः । रोगी दुराचाररतोऽतिलुब्धः सौम्येक्षितेऽतीव धनी चिरायुः ॥ ८५ ॥ अत्र सरलार्थकैश्चतुर्भिः श्लोकैरष्टमे भावे ग्रहाणां फलान्युक्तानीति ॥ ८२-८५ ॥ सूर्य पराभव (अष्टम) भावमें हो तो खूब सुन्दर और कलहमें चतुर होता है । चन्द्र- मा अष्टम भावमें हो तो लड़ाईमें उत्सुक, दान-प्रमोद-विद्याशील हो ॥ ८२ ॥ मंगल अष्टम स्थानमें हो तो विनीतवेष, धनवान् और मुखिया हो । बुध अष्टम भावमें हो तो विनीत, विशेष गुणोंसे प्रसिद्ध और धनी हो ॥ ८३ ॥ यदि गुरु अष्टममें हो तो बुद्धिमान्, नीचकर्मा और दीर्घायु हो । शुक्र अष्टम स्थानमें हो तो दीर्घायु, सर्व सौख्य युत, अतुलबल और धनिक हो । शनि अष्टम स्थानमें हो तो वीर, क्रोधियोंमें अग्रसर, विगतबल-धनवाला हो । राहु अष्टम भावमें हो तो क्लेशी, अपवादी, दीर्घसूत्री और रोगी हो ॥ ८४ ॥
द्वय्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ २७६ यदि केतु रन्ध्र (अष्टम) गृहमें हो तो जातक परद्रव्य-परस्त्रीमें रत हो, रोगी, दुरा- चारी, विशेष लोभी हो। यदि शुभ ग्रह उसे देखते हों तो धनी तथा दीर्घायु हो ॥८५॥ अथ नवमस्थग्रहफलम्। आदित्ये नवमस्थिते पितृगुरुद्वेषी विधर्माश्रित- श्चन्द्रे पैत्रिकदेवकार्यनिरतस्त्यागी गुरुस्थे यदा। भूसूनौ यदि पित्र्यनिष्टसहितः ख्यातः शुभस्थौनगे सौम्ये धर्मगते तु धर्मधनिकः शास्त्री शुभाचारवान् ॥ ८६ ॥ ज्ञानी धर्मपरो नृपालसचिवो जीवे तपःस्थानगे विद्यावित्तकलत्रपुत्रविभवः शुक्रे शुभस्थे सति । मन्दे भाग्यगृहस्थिते रणतलख्यातो विदारो धनी भाग्यस्थे भुजगे तु धर्मजनद्वेषी यशोवित्तवान् ॥ ८७ ॥ केतौ गुरुस्थानगते तु कोपी वाग्मी विधर्मी परनिन्दकः स्यात् । शूरः पितृद्वेषकरोऽतिदम्भाचारो निरुत्साहरतोऽभिमानी ॥८८॥ सरलार्थैस्त्रिभिः पद्यैरत्र नवमभावे ग्रहाणां फलानि परिकीर्त्तितानि ॥ ८६-८८ ॥ सूर्य नवम भावमें स्थित हो तो पिता-गुरुका द्वेषी, विधर्मके आश्रय रहनेवाला हो। यदि चन्द्रमा नवम भावमें हो तो पितृ कार्य (तर्पण-श्राद्ध) देवकार्य (सन्ध्या-पूजा-जप- यज्ञ) में युक्त और दानी हो। यदि मङ्गल नवम भावमें हो तो पिताका अनिष्ट करने वाला, और विख्यात हो। बुध धर्म (नवम) भावमें हो तो धर्मका धनिक, शास्त्री, और शुभ आचारवान् होवे ॥ ८६ ॥ बृहस्पति नवमें भावमें हो तो ज्ञानी धर्ममें तत्पर, राजाका मन्त्री हो। शुक्र नवम भावमें हो तो विद्या-धन-स्त्री-पुत्रसे युक्त हो। शनि भाग्यगृह (नवम) में हो तो रणमें विख्यात, बिना स्त्रीवाला, और धनी हो। नवम भावमें राहु हो तो धार्मिक जनोंका वैरी, और यशस्वी हो ॥ ८७ ॥ केतु नवम भावमें हो तो क्रोधी, वाचाल, अधर्मी, परनिन्दक, वीर, पिताका वैरी, विशेष दम्भज्ञी, आलस्यमें लीन और अभिमानी हो ॥ ८८ ॥ अथ दशमस्थग्रहफलम्। मानंस्थिते दिनकरे पितृवित्तशील-विद्यायशोबलयुतोऽवनिपालतुल्यः। चन्द्रो यदा दशमगो धनधान्यवस्त्र-भूषावधूजनविलासकलाविलोलः॥८६॥ खेपूरणस्थेऽवनिजे तु जातः प्रतापवित्तप्रबलप्रसिद्धः। व्यापारगे चन्द्रसुते समस्त-विद्यायशोवित्तविनोदशीलः ॥ ६० ॥ सिद्धारम्भः साधुवृत्तः स्वधर्मी विद्वानाढ्यो मानगे चामरेड्ये। शुक्रे कर्मस्थानगे कर्षकाच्च स्त्रीमूलाद्वा लब्धवित्तो विभुः स्यात् ॥ ६१ ॥ मन्दे यदा दशमगे यदि दण्डकर्ता मानी धनी निजकुलप्रभवश्च शूरः। चोरक्रियानिपुणबुद्धिरतो विशीलो मानं गते फणिपतौ तु रणोत्सुकः स्यात् ॥६२॥ सुधीर्बली शिल्पविदात्मबोधी जनानुरागी च विरोधवृत्तिः ॥ कफात्मकः शूरजनाग्रगण्यः सदाऽटनः कर्मगते च केतौ ॥ ६३ ॥ सुखाबगमार्थकैः पञ्चभिः श्लोकैर्दशमे भावे ग्रहाणां फलान्यत्रोक्तानि ॥ ८९-९३ ॥ सूर्य दशम भावमें हो तो पिताका धन और शील प्राप्त हो, विद्या व यशसे युक्त हो और राजाके सदृश हो । यदि चन्द्रमा दशम भावमें हो तो धन-धान्य-वस्त्र-भूषणसे युक्त, स्त्रियों का विलासी, कला जाननेवाला हो ॥ ८६ ॥
२८० सटीकजातकपारिजाते- मङ्गल दशम स्थानमें हो तो प्रबल-प्रताप-धनसे प्रसिद्ध हो । बुध दशम स्थानमें हो तो समस्त विद्याका ज्ञाता, यशस्वी, धनी विनोदी हो ॥ ९० ॥ बृहस्पति दशम स्थानमें हो तो सिद्ध, साधुचरित, स्वधर्मी, विद्वान और धनी होवे। शुक्र दशम स्थानमें हो तो खेती आदि कार्यसे, स्त्रीसे धन प्राप्त हो, विभु हो ॥ ९१ ॥ यदि शनि दशम स्थानमें हो तो दण्डकर्ता, मानी, धनी, निजकुलमें वीर हो । राहु दशम स्थानमें हो तो चोरोंमें निपुण, बुद्धिमान और उद्धत हो ॥ ९२ ॥ केतु दशम स्थानमें हो तो विद्वान्, बली, शिल्पविद्, आत्मज्ञानी, जनानुरागी, विरोधवृत्ति, कफात्मक, वीरोंमें श्रेष्ठ और सदा घूमनेवाला होता है ॥ ९३ ॥ अथ लाभस्थग्रहफलम् । भानौ लाभैगते तु वित्तविपुलस्त्रीपुत्रदासान्वितः सन्तुष्टश्च विषादशीलधनिको लाभस्थिते शीतगौ । आयँस्थे धरणीसुते चतुरवाक्कामी धनी शौर्यवान् सौम्ये लाभगृहं गते निपुणधीर्विद्यायशस्वी धनी ॥ ९४ ॥ आयस्थेऽमरमन्त्रिणि प्रबलधीर्विख्यातनामा धनी लाभस्थे भृगुजे सुखी परवधूलोलाटनो वित्तवान् । भोगी भूपतिलब्धवित्तविपुलः प्राप्तिं गते भानुजे राहौ श्रोत्रविनाशको रणतलश्लाघी धनी पण्डितः ॥ ९५ ॥ उपान्त्यायाते शिखिनि प्रतापी परप्रियश्चान्यजनाभिवन्द्यः । सन्तुष्टचित्तः प्रभुरल्पभोगी शुभक्रियाचाररतः प्रजातः ॥ ९६ ॥ अत्र त्रिभिः श्लोकैर्लाभ-(११) भवने ग्रहाणां फलान्युक्तानि । तेषु—परवधूलोला- टनः = परेषामन्येषां वधूषु स्त्रीषु लोलश्चञ्चलचित्तः ( परस्त्रीकामुक इति ) अटनो भ्रमण- शीलश्चेति । श्रोत्रविनाशकः = कर्णविहीनो बधिर इति । रणतलश्लाघी = सङ्ग्रामप्रियः । अन्यत्सकलं स्पष्टमेवेति ॥ ९४-९६ ॥ सूर्य लाभ ( एकादश ) स्थानमें हो तो विपुल धन, स्त्री, पुत्र और दाससे युक्त हो । चन्द्रमा लाभमें हों तो सन्तुष्ट, विषादी और धनी हो । मङ्गल लाभमें हो तो चतुर- वचन बोलनेवाला, कामी, धनी और पराक्रमी हो । बुध लाभमें हो तो निपुणबुद्धि, विद्या-यशवाला, और धनी हो ॥ ९४ ॥ गुरु लाभमें हो तो प्रबल बुद्धि, विख्यातनाम और धनी हो । शुक्र लाभमें हो तो सुखी, परस्त्रीमें रत, घूमनेवाला और धनी हो । शनि लाभमें हो तो भोगी और राजासे प्राप्त विपुल धनवान् हो । राहु लाभमें हो तो कर्णरहित, रणोत्सुक, धनी और पण्डित हो ॥ ९५ ॥ केतु लाभमें हो तो प्रतापी, परप्रिय, अन्यजनसे वन्दनीय, सन्तुष्टचित्त, समर्थ, अल्प भोगी, शुभ क्रिया तथा आचारवान् हो ॥ ९६ ॥ अथ व्ययस्थग्रहफलम् । व्यैयस्थिते पूषणि पुत्रशाली व्यङ्गः सुधीरः पतितोऽटनः स्यात् । चन्द्रेऽन्त्ययाते तु विदेशवासी भौमे विरोधी धनदारहीनः ॥ ९७ ॥ बन्धुद्वेषकरो धनी विगतधीस्तारासुते रिष्फँगे चार्वाकी चपलोऽटनः खलमत्तिर्जीवे यदाऽन्त्यं गते । शुक्रे बन्धुविनाशकोऽन्यगृहगे जारोपचारोऽधनी मन्दे रिष्फगृहं गते विकलधीर्मूर्खो धनी वञ्चकः ॥ ९८ ॥
द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ २८१ विधुन्तुदे रिष्फँगते विशीलः सम्पत्तिशाली विकलश्च साधुः । पुराणवित्तस्थितिनाशकः स्याच्चलो विशीलः शिखिनि व्ययस्थे ॥ ९६ ॥ स्पष्टार्थैस्त्रिभिः श्लोकैर्व्ययभावे ( १२ ) ग्रहाणां फलान्यत्रोक्तानि । उक्तेषु भावेषु यदि ग्रहाः स्वभवने स्वोच्चे स्ववर्गे च भवन्ति तदोक्तफलानि पूर्णम्परिणमन्ति । अर्थादेव नीचे पापगृहे च विद्यमानानां फले विपर्ययोऽपि भवतीति विवेचनीयम् ॥ ९७-९९ ॥ सूर्य द्वादश भावमें हो तो पुत्रवान्, व्यङ्ग, सुन्दर, धीर, पतित और घूमनेवाला हो । चन्द्रमा अन्त्यभाव ( द्वादश ) में हो तो विदेशवासी हो । १२वें मङ्गल हो तो विरोधी, धन स्त्रीसे हीन हो ॥ ९७ ॥ बुध द्वादश हो तो बन्धुओंसे वैर रखनेवाला, धनी और बुद्धिरहित हो । बृहस्पति द्वादश हो तो चार्वाक मत, चञ्चल, घूमनेवाला और खलबुद्धि हो ।
२८२ सटीकजातकपारिजाते- शुक्र अपनी उच्च राशिमें हो तो स्त्री-संगीत-नृत्य का बड़ा प्रेमी हो । शनि हो तो ग्राम-पुर-बाजारका राजा और कुमारी स्त्रीसे भोग करनेवाला हो । राहु हो तो चोरोंका मालिक, कुलश्रेष्ठ, कुकर्मी तथा धनी हो । केतु हो तो चोरोंसे प्रेम रखनेवाला, नीच राजाका प्रिय हो ॥ १०१ ॥ एक भी उच्च स्थानी ग्रह मित्र ग्रहसे दृष्ट हो मित्रसे युक्त हो तो वह राजा, पूज्य, धनादियुक्त बालकको पैदा करता है, अर्थात् इस प्रकारके योगमें उत्पन्न होनेवाला, धनयुक्त पूज्य राजा होता है ॥ १०२ ॥ एक ग्रह उच्चके बलवान् होनेपर उत्पन्न हो तो वह धन्य और धनी हो । दो ग्रह हों तो सामन्त ( छोटा राजा ), तीन ग्रह हों तो राजा हो । बलवान् चार ग्रह उच्चके केन्द्रमें हों तो महाराजा हो । पांच ग्रह उच्चके हों तो चक्रवर्ती हो ॥ १०३ ॥ अथ मूलत्रिकोणगतफलम् । मार्तण्डे यदि मूलकोणगृहगे जातो धनी वन्दित- श्चन्द्रे वित्तसुखान्वितश्च रुधिरे कोपी दयावर्जितः । ताराजे धनिको जपी, सुरगुरौ भोगी नृपालप्रियः शुक्रे ग्रामपुराधिपस्तरणिजे शूरस्तु, राहौ धनी ॥ १०४ ॥ इदानीं स्वस्वमूलत्रिकोणे ग्रहाणां फलान्युच्यन्ते । श्लोकः स्पष्टार्थ इति ॥ १०४ ॥ यदि सूर्य स्वमूलत्रिकोण गृह ( सिंह ) में हो तो धनी तथा वन्दनीय हो । चन्द्रमा हो तो धन सुखसे युक्त हो । मङ्गल अपने मूलत्रिकोणमें हो तो क्रोधी और निर्दयी हो । बुध हो तो धनी और तपस्वी हो । बृहस्पति हो तो भोगी राजप्रिय हो । शुक्र हो तो ग्राम-पुरका स्वामी हो । शनि हो तो वीर और राहु हो तो धनी हो ॥ १०४ ॥ अथ स्वक्षेत्रस्थफलम् । स्वर्क्षे भास्वति चारुमन्दिरदुराचारोऽग्रकामी, विधौ तेजोरूपधनी, कुजे कृषिवलख्यातो बुधे पण्डितः । जीवे काव्यकलागमश्रुतपरः, शुक्नो मनस्वी धनी, मन्दे चण्डपराक्रमो गतसुखी, राहौ यशोवित्तवान् ॥ १०५ ॥ स्वजातिकल्पा
द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ २८३ वित्तागारसुहृत्प्रियः शशिसुते चातुर्यहास्याग्रणी- जीवे शिष्टरतः सिते सुतसुखी मन्दे परान्नो धनी ॥ १०७ ॥ ख्यातः सुखी सुहृत्प्रीतश्चातुर्यगुणवान् सुधीः ॥ भोगी परान्नभोक्ता च मित्रराशिफलं क्रमात् ॥ १०८ ॥ परद्रव्योपभोक्ता स्यादेको मित्रक्षगो ग्रहः । द्वौ सुहृद्वित्तभोगी स्यात् त्रयः स्वार्जितवित्तभुक् ॥ १०६ ॥ सुहृच्चतुष्टये दाता गणपः पञ्चखेचराः । चमूपः षड्ग्रहाः सप्त ग्रहाः स्याद्धरणीपतिः ॥ ११० ॥ त्रिभिरुच्चंगतैर्भूपास्त्रिभिर्मन्त्री स्वराशिगैः । त्रिभिरस्तं गतैर्दासः त्रिभिर्नीचं गतैर्जडः ॥ १११ ॥ इदानीं स्वस्वमित्रक्षेत्रे ग्रहाणां फलान्युच्यन्ते । जन्मकाले त्रयो ग्रहा उच्चगताः यदि भवेयुस्तदा जातो राजा भवति । त्रयो ग्रहाः स्वराशिगताः स्युस्तदा जातो राज्ञो मन्त्री भवति । यदि त्रयो ग्रहा अस्तंगताः = सूर्यरश्मिपरिभूताः स्युस्तदा जातो दासो भृत्यो भवति । त्रयो ग्रहा यदि स्वनीचगताः स्युस्तदा जातो जडो भवति । शेषं सर्वं स्पष्टार्थकमिति ॥ १०७-१११ ॥ सूर्य मित्रगृहमें हो तो दृढमित्र, दाता, और यशस्वी हो । चन्द्रमा हो तो बहुत मान्य, सुखी-धनी हो । मङ्गल हो तो धन-गृह-मित्र-प्रिय हो । बुध हो तो चतुर, हास्यमें अग्रणी हो । गुरु हो तो अच्छे लोगोंका प्रेमी हो । शुक्र हो तो पुत्रसुखी, शनि हो तो दूसरेके अन्नसे धनी हो ॥ १०७ ॥ ख्यात (नामी), सुखी, मित्रप्रीति, चतुरगुणवान्, सुधी, भोगी, परान्नभोजी, ये क्रमसे मित्रराशिगत सूर्यादि ७ ग्रहोंके फल हैं ॥ १०८ ॥ एक ग्रह मित्रराशिमें हो तो परद्रव्यका भोगी, दो मित्रगृहीमें हों तो मित्र धनका भोगी हो । तीन हों तो धन पैदा कर के भोग करे ॥ १०९ ॥ चार मित्रगृहीमें हों तो दाता हो । पांच ग्रह हों तो मुखिया हो । छः ग्रह हों तो सेना पति हो । सात ग्रह हों तो राजा हो ॥ ११० ॥ तीन ग्रह उच्च राशिमें हों तो राजा हो । तीन ग्रह अपनी राशिमें हों तो मन्त्री हो । तीन ग्रह अस्त हों तो दास हो और तीन ग्रह नीच राशिमें हों तो जड़ होता है ॥ १११ ॥ अथ शत्रुक्षेत्रस्थफलम् । शत्रुक्षेत्रगते रवौ पितृसुखत्यागी च सेवापरः शीतांशौ यदि मातृदुःखनिरतो हृद्रोगशाली भवेत् । भूसूनौ विकलोऽकृतज्ञमलिनः सौम्ये सुखी पापधी- जीवे भव्यरतः सिते तु भृतको मन्देऽध्यशोकाकुलः ॥ ११२ ॥ मिश्रदा रिपुगाः पञ्च षड् ग्रहा हीनसौख्यदाः । सर्वदुःखकराः सप्त मूढाः कुर्वन्त्यशोभनम् ॥ ११३ ॥ इदानीं शत्रुक्षेत्रस्थानां ग्रहाणां फलानि श्लोकद्वयेनोच्यन्ते । यदि जन्मकाले पञ्च ग्रहा रिपुगाः = शत्रुराशिगताः स्युस्तदा ते मिश्रदाः=शुभाशुभविमिश्रफलदा भवन्ति । षड्- ग्रहाः शत्रुराशिगता हीनसौख्याः = सौख्यविहीनं जातकं कुर्वन्ति । सप्त ग्रहाः शत्रुरा- शिस्थाः सर्वदुःखकराः = विविधदुःखदायका भवन्ति । एवमेवोक्तप्रकारेण मूढाः = अस्तङ्गता ग्रहाः जातकस्याशोभनं कुर्वन्तीति । अन्यत्स्पष्टमेवेति ॥ ११२-११३ ॥ सूर्य शत्रुक्षेत्रमें हो तो पितृसुखका त्यागी, दूसरेका सेवक हो । यदि चन्द्रमा हो तो
न्नध्याये पूर्णतां गता ॥ ८ ॥" Wait, "अष्टमे ग्रहयोगोऽस्मिन्नध्याये"? Wait, look at: "अष्टमे" or "अष्टमो"? Letters: अ - ष्ट - मे (or अ - ष्ट - मो) Wait, look at the matra: there is an 'ए' matra on 'म'? Or 'ओ' matra? It has a top stroke to the left: 'अष्टमे'. But wait, "अष्टमो ग्रहयोगोऽस्मिन्नध्याये"? Wait, look at 'मे': it is 'अष्टमे'. And "ग्रहयोगोऽस्मिन्नध्याये" -> ग्रहयोगो + अस्मिन् + अध्याये. "पूर्णतां गता ॥ ८ ॥" (because टीका is feminine: सुधा टीका... पूर्णतां गता).
Now let's check line 31: सूर्य नीच राशिमें हो तो पतित, बन्धुहीन और प्रवासी हो । चन्द्रमा नीच राशिमें हो Let's check line 32: तो रोगी, अल्प पुण्यवाला और धनवान् हो । मङ्गल हो तो कृतघ्न और धनी हो । बुध हो Let's check line 33: तो क्षुद्र, बन्धुओंसे विरोध करनेवाला हो । बृहस्पति हो तो अपवादी तथा खल हो । शुक्र Let's check line 3
३. अध्याय ९-१४: द्वादश भाव फल निरूपण (तनु से व्यय भाव पर्यन्त)
मान्द्यब्दादिफलाध्यायः ॥ ६ ॥ २८५ केन्द्र-त्रिकोणमें सब शुभग्रह बलवान् होते हैं। यदि तीसरे-छठे-ग्यारहवें पाप हों तो शुभ होते हैं ॥ ११७ ॥ छः, पांच, चार, तीन, दो ग्रहोंके मेलका अर्थात् द्विग्रह त्रिग्रहादि योगोंका और ग्रहों का भाव फल तथा उच्चादिकमें स्थित ग्रहोंके फलको सूर्यादि ग्रहोंके प्रसादसे इस ८ वें अध्यायमें वर्णन किया है ॥ ११८ ॥ इति जातकपारिजाते द्वयादिग्रहयोगाख्येऽष्टमेऽध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥८॥ अथ मान्द्यब्दादिफलाध्यायः ॥ ९ ॥ अथाधुना मान्द्यब्दादिफलाध्यायो व्याख्यायते । तत्र प्रथमं मान्दिस्थितद्वादशभावफ- लानि ततोऽब्दादिफलानि च कथयिष्यन्ते— मान्द्यब्दादिफलानि वच्मि गुलिके लग्नस्थिते मन्दधी रोगी पापयुते तु वञ्चनपरः कामी दुराचारवान् । वित्तस्थे विषयातुरोऽटनपरः क्रोधी दुरालापवान् पापव्योमचरान्विते गतधनो विद्याविहीनोऽथवा ॥ १ ॥ विरहगर्वमदादिगुणैर्युतः प्रचुरकोपधनार्जनसम्भ्रमः । विगतशोकभयश्च विसोदरः सहजधामनि मन्दसुते यदा ॥ २ ॥ हिबुँकभवनसंस्थे मन्दजे वीतविद्याधनगृहसुखबन्धुक्षेत्रयातोऽटनः स्यात् । तनयभवनयाते मन्दसूनौ विशीलश्चलमतिरघवबुद्धिः स्वल्पपुत्रोऽल्पजीवी ॥ ३ ॥ बहुरिपुगणहन्ता भूतविद्याविनोदी यदि रिपुगृहँयाते मन्दपुत्रे तु शूरः । कलहकृदिनपौत्रे कामँयाते कुदारः सकलजनविरोधी मन्दबुद्धिः कृतघ्नः ॥ ४ ॥ विकलनयनवक्रः स्वल्पदेहोऽष्टमस्थे गुरुजनपितृहन्ता नीचकृत्यो गुरुस्थे । अशुभशतसमेतः कर्मगे मन्दसूनौ निजकुलहितकर्माचारहीनो विमानः ॥ ५ ॥ अतिसुखधनतेजोरूपवान् लाभयाते दिनकरसुतपुत्रे चाग्रजं हन्ति जातः । विषयरहितवेषो दीनवाक्यः प्रवीणे निखिलधनहरः स्यान्मन्दजेरिःफयाते ॥ ६ ॥ मान्द्यब्दादिफलानीति । अस्मिन्नध्याये मान्द्यब्दादिफलानि वच्मि, अहं कर्त्तेति शेषः । गुलिके लग्नस्थिते जातो मन्दधी रोगी च भवति । तत्र पापग्रहेण युते गुलिके जातो वञ्चनपरः, कामी, दुराचारवाँश्च भवति । वित्तस्थे = द्वितीयभावगते गुलिके जातो विषयेष्वातुरोऽटनपरो भ्रमणशीलः, क्रोधी, दुरालापवान् = कुत्सितभाषी च भवति । तत्र गुलिके पापव्योमचरान्विते = पापग्रहयुक्ते जातो गतधनो धनहीनः, अथवा विद्याविहीनो भवति । एवमपरे स्पष्टार्थाः ॥ १-६ ॥ गुलिकका भावफल कहते हैं—गुलिक लग्नमें हो तो जातक मन्द बुद्धिवाला, रोगी हो । गुलिक वहां पापग्रहसे युक्त हो तो ठग, क्रोधी और दुराचारी हो । गुलिक धन भावमें हो तो विषयातुर, घूमनेवाला, क्रोधी, खराब बकवाद करनेवाला हो । यदि गुलिक वहां पाप- ग्रहसे युक्त हो तो दरिद्र या मूर्ख होवे ॥ १ ॥ यदि गुलिक तृतीय भावमें हो तो विरह, अहंकार आदि दुर्गुणसे युक्त, विशेष कोपवाला धनके एकत्र करनेमें व्यग्र चित्त, शोक भयसे रहित, तथा भ्रातृ रहित होता है ॥ २ ॥ चतुर्थ स्थानमें गुलिक हो तो विद्यासे रहित, धन-गृह-सुख-परिवारसे रहित हो । तथा परदेशमें रहनेवाला होता है । पञ्चम स्थानमें गुलिक हो तो शील-रहित, चञ्चल- मति, पापबुद्धि, थोड़े पुत्र और थोड़ी आयु वाला होवे ॥ ३ ॥
२८६ सटीकजातकपारिजाते- यदि शत्रुस्थानमें गुलिक हो तो बहुत शत्रुओंके मारनेवाला, भूतविद्यामें विनोदी और पराक्रमी हो । सप्तम स्थानमें गुलिक हो तो कलह करनेवाला, दुष्टा स्त्रीवाला, सब जनों का विरोधी, मन्द बुद्धि और कृतघ्न होता है ॥ ४ ॥ अष्टम स्थानमें गुलिक हो तो विकल नेत्र और मुखवाला तथा छोटा देहवाला हो । नवममें हो तो गुरुजन तथा पितरोंको मारनेवाला नीचकर्मा हो । दशम स्थानमें गुलिक हो तो सैकड़ों अशुभ कर्म से युक्त, निजकुलके हितकारी-आचरणसे रहित, बिना मानवाला होवे ॥ ५ ॥ यदि गुलिक ११ वें भावमें हो तो जातक बहुत सुखी, धनी, तेजस्वी, सुन्दर हो तथा अपने ज्येष्ठ भाईको मारनेवाला होवे । यदि द्वादश स्थानमें गुलिक हो तो विषयसे रहित वेष, दीन वचनमें प्रवीण और सबका धन हरनेवाला होता है ॥ ६ ॥ मान्दित्रिकोणोपगते विलग्ने तद्द्वादशांशे यदि वा नवांशे । मान्द्यन्विता मान्दियुतर्क्षनाथाः सर्वे सदाऽनिष्टकरा भवन्ति ॥ ७ ॥ मान्दिर्गुलिको यत्र तिष्ठति तस्मात् त्रिकोणे ( ५।९ ) उपगते विलग्ने = जन्मलग्ने, अथवा तद्द्वादशांशे मान्दिद्वादशांशे वा नवांशे स्थिता ग्रहाः, मान्द्यन्विता गुलिकसहिता ग्रहाः, मान्दियुतर्क्षनाथाः = मान्दिर्यस्मिन् राशौ भवति तद्राशिपतयश्चैते सर्वे सदा जातस्या- निष्टकरा भवन्ति ॥ ७ ॥ गुलिकसे त्रिकोण गत लग्नमें जो ग्रह हों, उसके द्वादशांश वा नवांशमें जो ग्रह हों, गुलिकसे युक्त ग्रह, गुलिक स्थित राशिका स्वामी ये सब सदा अनिष्ट करनेवाले होते हैं॥७॥ अथ ग्रहयुक्तमान्दिफलम् । संयुक्ते यदि भास्करेण गुलिके जातः पितृद्वेषको मातृक्लेशकरस्तु शीतरुचिना भौमेन वीतानुजः ॥ सोन्मादः शशिजेन देवगुरुणा पाखण्डको दूषकः शुक्रेण प्रमदाकृतामयहतो नीचाङ्गनावल्लभः ॥ ८ ॥ जातः सौख्यरतस्तु मन्दतनये मन्देन युक्ते यदा सर्पेणैव विषप्रदस्तु शिखिना वह्निप्रदो जायते । भिक्षुः स्याद्विपनाडियुक्तगृहगे भूपालकोऽपि ध्रुवं जातस्योपखगान्विता गगनगाः कुर्वन्त्यनिष्टं फलम् ॥ ६ ॥ इदानीं ग्रहयोगान्मान्दिफलान्युच्यन्ते—संयुक्ते इति । भास्करेण-सूर्येण संयुक्ते गुलिके यदि जन्म स्यात्तदा जातः पितृद्वेषकः-पित्रा सह द्वेषकरो भवति । शीतरुचिना = चन्द्रेण संयुक्ते गुलिके मातृक्लेशकरो भवति । भौमेन=मङ्गलेन संयुक्ते वीतानुजो भ्रातृहीनो भवति । शशिजेन = बुधेन संयुक्ते सोन्मादः=उन्मादेन सहितो ( पागलः ) भवति । देवगुरुणा जीवेन संयुक्ते पाखण्डको नास्तिको दूषकोऽन्यदोषदर्शी च भवति । शुक्रेण संयुक्ते प्रमदा- कृतेन=स्त्रीकृतेनामयेन=रोगेण ( प्रमेहादिना ) हतो भवति, तथा नीचाङ्गनायाः=कुलहीनायाः स्त्रिया वल्लभो भवति ॥ ८ ॥ मन्देन = शनिना युक्ते मन्दतनये = गुलिके जातो नरः सौख्यरतो भवति । सर्पेणैव = राहुणा युक्ते विषप्रदोऽन्येषां गरलदाता भवति । शिखिना = केतुना युक्ते वह्निप्रदोऽन्येषां वेश्मप्रदीपको भवति । अथ विपनाडिकायुक्तगृहगे गुलिके भूपालकोऽपि = नृपवंशजातोऽपि ध्रुवं=निश्चयेन भिक्षुर्भिक्षाशी भवति ( विपनाडिकाविवरणं ५ अ. १२ श्लोकटीकायां द्रष्टव्यम् ) उपखगैरुपग्रहैर्धूमादिभिरन्विताः सहिता गगनगाः = ग्रहा जातस्यानिष्टं = प्रतिकूलं फलं कुर्वन्ति । गुलिकयुक्ताः सर्व एव भावाः खेटाश्चानिष्टकरा एव भवन्ति । तथोक्तञ्च—
गुलिकस्य तु संयोगे दोषान् सर्वत्र निर्दिशेत् । यमकण्टकसंयोगे सर्वत्र कथयेच्छुभम् ॥ दोषप्रदाने गुलिको बलीयान् शुभप्रदाने यमकण्टकः स्यात् । अन्ये च सर्वे व्यसनप्रदाने मान्द्युक्तवीर्यार्द्धबलान्विताः स्युः ॥ इति ॥ ६ ॥ यदि सूर्यसे युक्त गुलिक हो तो पितासे विरोध करनेवाला हो । चन्द्रमासे युक्त हो तो माताको क्लेश देनेवाला हो । मंगलसे युक्त हो तो छोटे भाईसे रहित हो । बुधसे युक्त हो तो उन्मादी हो । बृहस्पतिसे युक्त हो तो पाखण्डी और दूसरोंका दूषक हो । शुक्रसे युक्त हो तो स्त्रीजनित रोगसे निहत हो और नीच स्त्रीका स्वामी हो । शनि से युक्त यदि शनितनय (गुलिक) हो तो सौख्यसे युक्त हो । राहुसे युक्त हो तो जहर खिलानेवाला हो । केतुसे युक्त हो तो गृहादिके जलानेवाला होता है । विष नाडीसे युक्त गृहमें गुलिक हो तो राजा भी निश्चय भिक्षुक होवे । जन्म कालमें उपग्रहसे युक्त ग्रह जातकके अनिष्ट फलको करते हैं ॥ ८-९ ॥ अथ संवत्सरफलम् ! प्रभवशरदि जातः साहसी सत्यवादी सकलगुणसमेतः कालविद्धर्मशाली । विभवशरदि कामी निर्मलो नित्यतुष्टः प्रबलधनसमेतो बन्धुविद्यायशस्वी ॥१०॥ शुक्लाब्दे परदारको गतबलस्त्यागी मनस्वी भवे- न्मन्त्री कार्यपरोऽतिभाषणपटुर्जातः प्रमोदाभिधे । धर्मी दानपरायणः सुतधनः शान्तः प्रजोत्पत्तिजो नीतिज्ञो निपुणः कृपालुरनिशं चाङ्गीरसाब्दे धनी ॥ ११ ॥ जातः श्रीमुखवत्सरे परवधूलोलः शुचिर्वित्तवान् योगी राजकरो महाधनबलख्यातो भवाब्दे भवः ॥ लुब्धश्चञ्चलधीः कृशामयतनुः क्रोधी युवाब्दे भिषक् जातो धातृभवोऽन्यदारनिरतः कार्यार्थवादी शठः ॥ १२ ॥ श्रीमानीश्वरवत्सरे बलमतिर्जातो गुणग्राहकः सत्कर्मा बहुधान्यवत्सरभवो भोगी वणिग्वृत्तिमान् । क्रूरः पापरतः प्रमाथिशरदि क्रोधी विबन्धुः सुखी जातो विक्रमवत्सरे यदि धनी सेनापतिः शौर्यवान् ॥ १३ ॥ वृषशरदि दरिद्रो वीतलज्जो विकर्मा दिनकरसमतेजोरूपवान् चित्रभानौ । यदि निजकुलविद्याचारधर्मः सुभानौ बहुधनबलशाली तारणान्दे विवेकी ॥१४॥ जातः पार्थिववत्सरे नरपतिः श्रीमानतुल्यः सुखी कामी भीरुशीलवित्तगुणवान् पापी व्ययाब्दे यदि । वाग्मी सर्वजिदब्दकेऽतिबलवान् शास्त्री गुणी तत्त्ववित् सम्पन्नो यदि सर्वधारिजनितः शिल्पी नृपालप्रियः ॥ १५ ॥ शोकी दुष्टपरोऽतिपापनिरतः क्रूरो विरोध्यब्दके मायावी मदनातुरो विकृतिजो मन्त्रक्रियातन्त्रधीः । निर्मोही विगुणोऽतिदीनवचनः पापी खराब्दे खलः, सर्वानन्दकरो नृपप्रियनरो मन्त्रार्थविन्नन्दने ॥ १६ ॥ विजयशरदि धर्मी सत्यसम्पन्नशाली, यदि जयशरदि स्याद्राजतुल्यो नृपो वा । मदनरतिविलोलो मन्मथाब्दे जितारि- र्गुणधनरहितः स्याद्दुर्मुखाब्दे विशीलः ॥ १७ ॥
anustubh verse)! Because this is an Anustubh verse: प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अङ्गिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रभानुः सुभानुश्च तारणः पार्थिवो व्ययः ॥ सर्वजित् सर्वधारी च विरोधी विकृतिः खरः । नन्दनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ ॥ हेमलम्बी विलम्बी च विकारी शार्वरी प्लवः । शुभकृत् शोभकृत् क्रोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ प्लवङ्गः कीलकः सौम्यः साधारण-विरोधकृत् । परिधावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोऽनलः ॥
These are 5 verses listing the first 50 Samvatsaras!
In traditional Sanskrit printing, the verse lines are lines of poetry, and the numbers above the words are superscripts denoting the Samvatsara number!
Let's represent the superscripts using <sup>...</sup> for both the upper verses and the lower verses.
Wait, let's double check if line numbers , should follow the physical printed lines of the main text.
Counting the physical text lines on the page:
३८८ सटीकजातकपारिजाते-
दुष्टात्मा यदि हेमलं
लोभी, चंचल बुद्धि, कृश, रोग युक्त शरीर, क्रोधी और वैद्य"
Line 21: "हो । धाता संवत्में जन्म हो तो दूसरोंकी स्त्रीमें रत, कार्य-अर्थवादी और शठ हो ॥ १२ ॥"
Line 22: "ईश्वर संवत्में जायमान हो तो श्रीमान्, बलवान्, बुद्धिमान् और गुणग्राही हो । बहु-"
Line 23: "धान्य संवत्में उत्पन्न हो तो सत्कर्मी, भोगी, वाणिज्य करनेवाला हो । प्रमाथि संवत्में"
Line 24: "जन्म हो तो क्रूर, पापी, क्रोधी, बिना बन्धुका और सुखी हो । यदि विक्रम संवत्में जन्म हो"
Line 25: "तो धनी, सेनापति और पराक्रमी हो ॥ १३ ॥"
Line 26: "वृष संवत्में उत्पन्न हो तो दरिद्र, निर्लज्ज और कर्महीन हो । चित्रभानु संवत्में उत्पन्न"
Line 27: "हो तो सूर्यके तुल्य तेजवान् और रूपवान् हो । यदि सुभानुमें जन्म हो तो निज कुलकी"
Line 28: "विद्या और [आचारसे युक्त हो । तारण संवत्में जन्म हो तो बहुत धनी, बली और" Wait! Look at "[आचारसे": Is that a bracket before आचारसे? Look at
२६० सटीकजातकपारिजाते-
संवत्में उत्पन्न हो तो श्रीमान्, विप्रजनका आश्रित, फलका परित्यागी हो। विकारी संवत्में जन्म हो तो रोगी, डरपोक, गरीब, चलबुद्धि वाला हो। शर्वरी संवत्में जन्म हो तो विशेष धनी, अतिभोगी, सुन्दरचित्त, सत्यव्रत और आचारवान् हो ॥ १८ ॥ प्लव संवत्में जायमान शान्त, उदार, कृपालु, पराक्रमी और धर्मात्मा हो, शुभकृत् संवत् में उत्पन्न हो तो चीजोंसे वंचित, प्राज्ञ, शुभांग, पंडित हो। शोभकृत् संवत्में उत्पन्न हो तो ज्ञानी, राजा, गुणवान्, विद्याविनोदका प्रिय हो। क्रोधी संवत्में पैदा हो तो दुर्भोगी, परस्त्रीगामी, शठबुद्धि और क्रोधी हो ॥ १९ ॥ विश्वावसु संवत्में उत्पन्न हो तो मानी, हास्यरसका प्रिय, गुणधनकी श्लाघा करने वाला हो। पराभव संवत्में उत्पन्न हो तो दुष्ट आचरणवाला, कुलनाशक हो। प्लवंग संवत्में जायमान कामी, बन्धुरत, बालकप्रिय और मंदबुद्धि हो। कील संवत्में पैदा हो तो देवताकी पूजा करनेमें तत्पर, अतिसुन्दर पराक्रमसे युक्त हो ॥ २० ॥ सौम्य संवत्में जायमान हो तो शान्त, सर्वजनका प्रिय, विशेष धनवान् और धैर्य धारण करनेवाला हो। साधारण संवत्में उत्पन्न हो तो मनुष्य नाना प्रकारके शास्त्रका ज्ञाता, विकल बुद्धि हो। विरोधी संवत्का उत्पन्न मनुष्य आज्ञापर रहने वाला, क्रोधी, दरिद्र, भ्रमणशील हो। परिधावी संवत्का जन्मा बालक दुःशील, कडुवा वचन बोलने वाला धनवान् हो ॥ २१ ॥ प्रमादीसंवत् का पैदा हुआ मनुष्य बन्धुओंसे विराग करनेवाला, पराई स्त्रीको भोगने वाला होवे। आनन्द संवत्का जायमान नर प्रसन्नचित्त, सब शास्त्र-वेदमें युक्त, तत्त्वज्ञानी होवे। राक्षस संवत्में उत्पन्न मनुष्य पापी, वृथा बकवादी, अच्छे लोगों का अपकारी होता है। अनल संवत्का उत्पन्न मनुष्य दानी, गुणी, शान्त और सदाचारी होता है ॥ २२ ॥ पिंगल संवत्में उत्पन्न हो तो योगी, मनको जीतने वाला और तपस्वी हो। काल संवत् में जन्म हो तो कालज्ञ, लक्ष्मी (धन) का उपयोगी, सत्कर्मी हो। सिद्धार्थी संवत्में उत्पन्न हो तो सिद्धार्थ, गुरुका-देवताका भक्त, और विद्वान हो। रौद्र संवत्में उत्पन्न हो तो परस्त्रीगामी, कुटिल, मानी और दुराचारी हो ॥ २३ ॥ दुर्मति संवत्में उत्पन्न हो तो कामी, जड़बुद्धि, शोकसे संतप्त और खल हो। दुंदुभि संवत्में जायमान हो तो स्थूल जंघा, स्थूल बाहु, स्थूल मस्तक, स्थूल शरीर हो तथा भोगवान् हो। रुधिरोद्गारी संवत्में पैदा हुआ हो तो बुद्धिमान्, सत्यवक्ता, सुखी, और धनवान् हो। रक्ताक्षि संवत्में उत्पन्न हो तो शान्त, बन्धुजनका प्रिय, अतिसुन्दर और शीलवान् हो ॥ २४ ॥ क्रोध संवत्में उत्पन्न हो तो परस्त्रीगामी, कुमार्गी, बन्धुवैरी, चोरीमें निरत हो। क्षयसंवत्में जायमान हो तो शिष्टाचारवाला, सुन्दर, प्रसन्न, स्वरूपवान्, मानी, शत्रु तथा रोग से रहित होवे ॥ २५ ॥ अथायनफलम् । उत्तरायणसमुद्भवः पुमान् ज्ञानयोगनिरतश्च नैष्ठिकः । दक्षिणायनभवः प्रगल्भवाग् भेदबुद्धिरभिमानतत्परः ॥ २६ ॥ इदानीमयनफलमुच्यते । तत्र प्रथमं किमायनमित्यत्रोच्यते । “......सौम्या- न्त्यायनं मकरकर्कटयोर्निरुक्तम्” इति रामाचार्यवचनात् , “मकरकर्कटसङ्क्रमतोऽयनम्” इति भास्करवचनाच्च मकरादिराशिषट्के सञ्चरति सूर्ये सौम्यायनं, कर्कादिराशिषट्के च याम्यायनमिति विज्ञेयम् । तस्मिन्सौम्यायने ( उत्तरायणे ) याम्यायने ( दक्षिणायने ) च जातस्य फलमत्रोक्तम् । श्लोकस्तु सरलार्थ एवेति ॥ २६ ॥ उत्तरायणमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य ज्ञान योगमें निरत और नैष्ठिक होता है। दक्षि-
- णायनमें उत्पन्न होनेवाला बोलनेमें चतुर, भेदबुद्धि और अभिमानी होता है ॥ २६ ॥
मान्द्यब्दादिफलाध्यायः ॥६॥ २४१ अथर्तुफलम् । दीर्घायुर्धनिको वसन्तसमये जातः सुगन्धप्रियो, ग्रीष्मतौ घनतोयसेव्यचतुरो भोगी कृशाङ्गः सुधीः । क्षारक्षीरकटुप्रियः सुवचनो वर्षर्तुजः स्वच्छधीः, पुण्यात्मा सुमुखः सुखी यदि शरत्कालोद्भवः कामुकः ॥ २७ ॥ योगी कृशाङ्गः कृपकश्च भोगी हेमन्तकालप्रभवः समर्थः । स्नानक्रियादानरतः स्वधर्मी मानी यशस्वी शिशिरर्तुजः स्यात् ॥ २८ ॥ इदानीमृतुफलमुच्यते । तत्र 'मृगादिराशिद्वयभानुभोगात् षडर्त्तवः स्युः शिशिरो वसन्त' इत्याद्युक्तेः, मकरकुम्भयोः सञ्चरति भास्वति शिशिरर्तुः । मीनमेषयोर्वसन्तः । वृषमिथुनयोर्ग्रीष्मः । कर्कसिंहयोर्वर्षा । कन्यातुलयोः शरत् । वृश्चिकधनुषोर्हेमन्त इति षड् ऋतवो भवन्ति । तेषु ऋतुषु जातानां फलान्यत्रोक्तानि । दीर्घायुरित्यादयः । स्पष्टार्थो श्लोकौ ॥ २७-२८ ॥ वसन्त ऋतुमें बालक उत्पन्न हो तो दीर्घायु, धनिक, सुगन्धप्रिय होवे । ग्रीष्म ऋतुमें पैदा हो तो अगाध जलका सेवी, चतुर, भोगी, कृशतनु और पण्डित होवे । वर्षा ऋतुका जायमान मनुष्य क्षार-दूध-कटु-पदार्थका प्रेमी, सुवचन, स्वच्छ, बुद्धिवाला होवे । शरद् ऋतुका जन्मा हुआ बालक पुण्यात्मा, सुमुख, सुखी, कामी हो । हेमन्त ऋतुका जायमान जातक योगी, कृशशरीर, कृपक, भोगी और समर्थ होवे । शिशिर ऋतुका जायमान मनुष्य स्नान-क्रिया-दानमें रत, स्वधर्मी मानी और यशस्वी होवे ॥ २७-२८ ॥ अथ मासफलम् । चैत्रे सर्वकलागमश्रुतिपरो नित्योत्सवः श्रीरतो वैशाखे यदि सर्वशास्त्रकुशलः स्वातन्त्रिको भूपतिः । ज्येष्ठे मासि चिरायुरर्थतनयी मन्त्रक्रियाकोविद्- श्चाषाढेऽतिधनी कृपालुरनिशं भोगी परद्वेषकः ॥ २६ ॥ जातः श्रावणमासि देवधरणीदेवाच्चने तत्परो नानादेशरतश्च भाद्रपदजस्तन्त्री मनोरथ्यवान् । मासे चाश्वयुजि स्वकीयजनविद्वेषी दरिद्रश्चलः पुष्टाङ्गः कृपको विशालनयनो वित्ताधिकः कार्तिके ॥ ३० ॥ सुरगुरुपितृभक्तो मार्गशीर्षे च धर्मी धनगुणबलशाली तुङ्गनासस्तु पुष्ये । खलमतिरतिधर्माचारवान् माघमासि प्रतिदिनमुपकर्ता फाल्गुने गानलोलः ॥३१॥ अधुना मासफलान्युच्यन्ते । तत्र 'मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात्' इत्युक्तेः, मासाश्चान्द्रा एव ग्राह्याः । चान्द्रो मासस्तु दर्शान्तद्द्वयान्तर्वर्त्ती कालः 'दर्शावधिश्चन्द्ररस- स्तु मासः' इति प्रमाणात् । अत्रैदमवधेयम्-चैत्रामान्तकालाद्वैशाखामान्तावधिरेकश्चान्द्र- मासः । तस्मिन् सूर्ये मेषराशौ सञ्चरति स चान्द्रमासश्चैत्राख्यः । एवं वैशाखामान्ताज्ज्येष्ठा- मान्तपर्यन्तं वृषे सञ्चरति सूर्ये वैशाखो मास इत्येवमपरेऽपि मासाः । "मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैत्राद्यः स ज्ञेयः" इति वचनस्वरसात् । तेषु चैत्राद्बिद्वादशमासेषु जातानां फलान्यत्रोक्तानि । श्लोकास्तु स्पष्टार्था एवेति २९-३१ चैत्र मासमें जन्म हो तो सभी कला-आगम और वेदका ज्ञाता हो, नित्य उत्सव तथा लक्ष्मीमें रत रहे। यदि वैशाखमें जन्म हो तो सब शास्त्रमें कुशल तथा स्वतन्त्र रहे और
२६२ सटीकजातकपारिजाते- राजा होवे । ज्येष्ठ मासमें उत्पन्न हो तो बड़ी आयु वाला हो, धनवान् तथा पुत्रवान् हो मन्त्र क्रियाका ज्ञाता हो। आषाढ़ मासमें जन्म हो तो विशेष धनी, कृपालु, अहर्निश भोगी और परायेसे वैर करनेवाला हो ॥ २९ ॥ श्रावण मासमें जन्म हो तो भूमिदेव (ब्राह्मण) तथा देवता की पूजा करनेमें तत्पर हो । भाद्रपदमें जन्म हो तो नाना प्रकारके देशमें लीन, तन्त्री, मनोराज्यवान् होवे। आश्विन मासमें जन्म हो तो अपने जनोंका वैरी, दरिद्र, चंचल हो। कार्तिक मासमें हो तो पुष्टांग, कृषक, विशालनेत्र तथा अधिक धनवाला हो ॥ ३० ॥ मार्गशीर्ष ( अगहन ) मासमें जन्म हो तो देवता-गुरु-पितरका भक्त और धर्मात्मा हो । पौषमें जन्म हो तो धन-गुण-बलमें प्रबल और ऊंची नासिकावाला हो। माघमें जन्म हो तो खलबुद्धि, विशेष धर्म करनेवाला हो । फाल्गुन मासमें जन्म हो तो प्रतिदिन उपकार करनेवाला और गानमें चतुर होवे ॥ ३१ ॥ अथ पक्षफलम् । वलक्षपक्षे यदि पुत्रपौत्रधनाधिको धर्मरतः कृपालुः ॥ स्वकार्यवादी निजमातृभक्तः स्वबन्धुवैरी यदि कृष्णपक्षे ॥ ३२ ॥ इदानीं पक्षफलमुच्यते । प्रतिमासं शुक्लकृष्णभेदेन द्वौ पक्षौ भवतः । दर्शान्तात्पूर्णि- मान्तं यावदेकः शुक्लपक्षः । पूर्णिमान्ताद्दर्शान्तं यावद् द्वितीयः कृष्णपक्षः । तस्मिन्पक्षद्वि- तये जातस्य फलमत्रोक्तम् । वलक्षेति । शुक्लपक्षे 'वलक्षो धवलोऽर्जुनः' इत्यमरोक्तेः । शेषं स्पष्टमिति ॥ ३२ ॥ शुक्ल पक्षमें जन्म हो तो अधिक पुत्र-पौत्र-धनसे युक्त, धर्ममें लीन और कृपालु हो । कृष्ण पक्षमें जन्म हो तो अपने कार्यमें वाद-विवाद करनेवाला, अपनी माताका भक्त और अपने परिवारका शत्रु हो ॥ ३२ ॥ अथ कालफलम् । जातः प्रत्युषसि स्वधर्मनिरतः सत्कर्मजीवी सुखी मध्याह्ने यदि राजतुल्यगुणवान् जातोऽपराह्ने धनी । सायंकालभवः सुगन्धवनितालोलः खलात्माऽटनो रात्रौ तत्फलमेव सौख्यबहुलः सूर्योदये जायते ॥ ३३ ॥ इदानीं कालफलमुच्यते । प्रत्युषसि = दिनमुखे ( प्रातः काले ) जातः स्वधर्मनिरत इत्यादि सर्वं स्पष्टमेवेत्यलम् ॥ ३३ ॥ प्रातः काल जन्म हो तो अपने धर्ममें युक्त, सत्कर्म से जीवन रखनेवाला और सुखी होवे। मध्याह्नमें जन्म हो तो राजाके तुल्य, गुणवान् होवे। अपराह्नमें जन्म हो तो धनी होवे । सायंकालका उत्पन्न मनुष्य सुगंध और स्त्रीमें प्रीति रखनेवाला, खल, घूमने-फिरने वाला होता है। रात्रिमें उत्पन्न नरको सायंकालके सदृश ही फल होता है और सूर्योदयके समय उत्पन्न हो तो बहुत सौख्य वाला होवे ॥ ३३ ॥ अथ तिथिफलम् । महोद्योगी जातः प्रतिपदि तिथौ पुण्यचरितो- द्वितीयायां तेजःपशुवलयशोवित्तविपुलः । तृतीयायां पुण्यप्रबलभयशीलश्च पटुवाक् चतुर्थ्यामाशांलुस्त्वटनचतुरो मन्त्रनिपुणः ॥ ३४ ॥ पञ्चम्यामखिलागमश्रुतिरतः कामी कृशाङ्गश्चलः षष्ठ्यामल्पबलो महीपतिसमः प्राज्ञोऽतिकोपान्वितः । सप्तम्यां कठिनोरुवाग् जनपतिः श्लेष्मप्रधानो बली चाष्टम्यामतिकामुकः सुतवधूलोलः कफात्मा भवेत् ॥ ३५ ॥
ख्यातो दिव्यतनुः कुदारतनयः कामी नवम्यां तिथौ धर्मात्मा पटुवाक्कलत्रतनयः श्रीमान् दशम्यां धनी । देवब्राह्मणपूजको हरितिथौ दासान्वितो वित्तवान् द्वादश्यामतिपुण्यकर्मनिरतस्त्यागी धनी पण्डितः ॥ ३६ ॥ त्रयोदश्यां लुब्धप्रकृतिरतिकामी च धनवान् चतुर्दश्यां कोपी परधनवधूको गतमनाः । अमायामाशांलुः पितृसुरसमाराधनपरो धनी राकाचन्द्रे यदि कुलयशस्वी च सुमनाः ॥ ३७ ॥ इदानीं तिथिफलान्युच्यन्ते । एकस्मिन्पक्षे पञ्चदश तिथयः । ताश्च सूर्याचन्द्रमसो- रन्तरद्वादशांशतुल्या भवन्ति । यतोऽमान्ते सूर्याचन्द्रमसोरन्तराभावः 'दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः' इत्युक्तेः । पूर्णान्ते तयोरन्तरं षड्राशिमितम् । राशिषट्के शताधिकाशीतिभागाः (१८०°) । अतः १ तिथिः= १८०° / १५ = १२ । तासु.पञ्चदशतिथिषु जातानां फलान्यत्रोक्तानि । महोद्यो- गीत्यादिभिः । स्पष्टार्थाश्चैते श्लोकाः ॥ ३४-३७ ॥ प्रतिपदा तिथिमें जन्म हो तो महा उद्योगी, धर्माचरणवाला हो । द्वितीया तिथिमें पैदा हो तो तेजस्वी, विपुल पशु-बल-यज्ञ-वाला हो । तृतीया तिथिमें जन्म हो तो पुण्यमें प्रबल, डराकू और बुद्धिपूर्वक वाक्य बोलनेवाला हो । चतुर्थी तिथिमें जन्म हो तो दूसरे की आज्ञा रखनेवाला, घूमता, चतुर और मंत्रनिष्ठ हो ॥ ३४ ॥ पंचमी तिथिमें उत्पन्न हो तो समस्त आगम-शास्त्र-वेदमें तत्पर हो, कामी तथा दुर्बल हो । षष्ठी तिथिमें पैदा हो तो अल्पबली, राजाके तुल्य, बुद्धिमान् और क्रोधी हो । सप्तमी तिथिमें उत्पन्न हो तो कठिन जंघा और कड़ी वचन बोलनेवाला, मनुष्योंका स्वामी, कफप्रकृति और प्रधान बली होवे । अष्टमी तिथिमें जायमान हो तो विशेष कामी, पुत्र- स्त्रीमें लीन, कफ-प्रकृतिवाला हो ॥ ३५ ॥ नवमी तिथिमें उत्पन्न हो तो विख्यात, दिव्यशरीर, दुष्ट स्त्री-पुत्रवाला और कामी हो । दशमी तिथिमें उत्पन्न हो तो धर्मात्मा, चतुर-वचन, स्त्री-पुत्रसे सम्पन्न, श्रीमान् और धनी हो । एकादशी तिथिमें देव-ब्राह्मणका पूजन करनेवाला, दासयुक्त और धनवान् हो । द्वादशी तिथिमें अत्यन्त पुण्य कर्ममें युक्त, त्यागी, धनी और पंडित हो ॥ ३६ ॥ त्रयोदशी तिथिमें उत्पन्न हो तो लोभी, अतिकामी और धनी होवे । चतुर्दशी तिथिमें जायमान हो तो पर-धनग्राही, परस्त्रीग्राही और हीनबुद्धि हो । अमावास्या तिथिमें उत्पन्न हो तो आशा रखनेवाला, पितर-देवकी पूजामें तत्पर रहे । यदि पूर्णिमा तिथिमें उत्पन्न हो तो धनी, कुलमें यशस्वी और प्रसन्न चित्त हो ॥ ३७ ॥ अथ वारफलम् । मानी पिङ्गलकेशलोचनतनुश्चादित्यवारे विभुः कामी कान्तवपुर्दयालुरनिशं शीतांशुवारोद्भवः । क्रूरः साहसवादकार्यनिरतो भूसूनुवारे सदा देवब्राह्मणपूजकः सुवचनः सौम्यस्य वारोदये ॥ ३८ ॥ यज्वा भूपतिवल्लभश्च गुणवान् ख्यातो गुरोर्वासरे धान्यक्षेत्रधनाश्रितः सितदिने सर्वप्रियः कामधीः । मन्दप्रायमतिः परान्नधनभुग् वादप्रवादान्वितो द्वेषी बन्धुजनावरोधकुशलो मन्दस्य वारोद्भवः ॥ ३६ ॥ इदानीं वारफलमुच्यते । तत्र सूर्यादिसप्तग्रहाणां स्वस्वनाम्ना सप्त वाराः सूर्योदयद्वयः-
"त्तराषाढा विश्वं परमभिजित्दाहुर्निगणाः" ? No, look at the characters after "परमभिजित्": There is: 'द्' + 'आ' or 'ह'? Wait! Look at the letter: It is 'दा' or 'द्वा' or 'ह'? Wait, is it "परमभिजित्" "दा"? Wait! Look at the character: It's "दा" ? Wait, look at the word: "परमभिजित् दाहुर्निगणाः" Wait, could it be "परमभिजित्" followed by "दाहुर्निगणाः"? Wait, why "निगणाः"? What is a synonym for Abhijit or constellation? Abhijit is ruled by Brahma (विधि). Wait, what are the names in these verses? V40:
- अश्विनी: तुरङ्ग, दस्र, अश्वियुग्, अश्विनी, हय
- भरणी: यम, कृतान्त, भरणी, याम्यभ
- कृत्तिका: हुताशन, अग्नि, बहुला, कृत्तिका
- रोहिणी: विधि, विरिञ्चि, शकट, रोहिणी V41:
- मृगशिरा: सौम्य, चन्द्राग्रह, वाय्युडुप (वाय्विडुप?), मृगशिरस्तारका
- आर्द्रा:
मान्द्यब्दादिफलाध्यायः ॥६॥ २६५ २६ उत्तरभाद्रः, २७ रेवती । अत्रोत्तराषाढास्यान्तिमं चतुर्थांशं तथा श्रवणस्यादिमं पञ्चद- शांशं ( २५२ ) शतद्वयाधिकद्विपञ्चाशतकलामानकमभिजन्नाम नक्षत्रमुच्यते । तत्केवलै फलादेशार्थमेव । 'वैश्वप्रान्त्यङ्घ्रिश्रुतितियिभागतोऽभिजित्स्यादिति, रामाचार्योक्तेः । तेषां नक्षत्राणां नामान्तराप्यत्रोक्तानि । १ अश्विनी = तुरङ्गः, दस्रः, अश्वियुक्, अश्विनी, हयः । २ भरणी = यमः, कृतान्तः, भरणी, याम्यभम् । ३ कृत्तिका = हुताशनः, अग्निः, बहुला, कृत्तिका । ४ रोहिणी = विधिः, विरिञ्चिः, शकटं, रोहिणी । ५ मृगशिराः = सौम्यः, चान्द्रः, अग्रहायणी, उडुपः, मृगशिरः । ६ आर्द्रा = तारकाः, रौद्रम्, आर्द्रा । ७ पुनर्वसुः = आदित्यम्, पुनर्वसु, सुरजननी । ८ पुष्यः = तिष्यः, पुष्यः, अमरेज्यः । ९ श्लेषा = आश्लेषा, अहिः, भुजङ्गः । १० मघा = पितृ, जनकः, मघा । ११ पू. फ. = फल्गुनी, भाग्यभम् । १२ उ. फ. = अर्यमा, उत्तरभगम् । १३ हस्तः = भानुः, हस्तः, अरुणः अर्कः । १४ चित्रा = त्वष्टा, चित्रा, सुरवर्द्धकिः । १५ स्वाती = मरुत, वातः, समीरणः, वायुः, समीरः । १६ विशाखा = द्विदैवतम्, इन्द्राग्निकम्, शूर्पभम् । १७ अनुराधा = अनूराधा, मैत्रम् । १८ ज्येष्ठा = कुलिशतारा, शतमखः, सुरस्वामी, ज्येष्ठा । १९ मूलम् = असुरः, मूलम्, ऋतुभुक् । २० पू. षा. = पूर्वाषाढा, पयः, सलिलम्, जलम्, तोयम् । २१ उ. षा. = उत्तराषाढा, विश्वम् ( चतुर्थ-चरणमभिजित् ) । २२ श्रवणा = श्रोणा, विष्णुः, हरिः, श्रुतिः, श्रवणः । २३ धनिष्ठा = श्रविष्ठा, वसु, धनिष्ठा । २४ शतभिषा = प्रचेताः, शततारकाः, वरुणभम् । २५ पू. भा. = अजैकपादः, अजपात्, पूर्वप्रोष्ठपदम् ॥ २६ उ. भा. = अहिर्बुध्न्यम्, उत्तराप्रोष्ठपात् । २७ रेवती=पूषा, रेवती, पौष्णभम् । इत्येतानि नक्षत्राणां नामान्तराणि मुनिभिः क्रमात् सङ्कीर्तितानि । अन्यान्यपि नामान्त- राणि ग्रन्थान्तरेभ्यो ज्ञेयानि ॥ ४०-४४ ॥ तुरङ्ग, दस्र, अश्वियुग्, अश्विनी, हय ये अश्विनीके नाम हैं१ । यम, कृतान्त, भरणी, याम्य ये भरणीके नाम हैं २। हुताशन, अग्नि, बहुला, कृत्तिका ये कृत्तिकाके नाम हैं ३ । विधि, विरिञ्चि, शकट, ये रोहिणीके नाम हैं ४ ॥ ४० ॥ सौम्य, चान्द्र, अग्रहायणी, उडुप, मृगशिर ये मृगशिराके नाम हैं ५। तारका, रौद्र, आर्द्रा ये आर्द्राके नाम हैं ६ । अदिति, पुनर्वसु, सुरजननी ये पुनर्वसुके नाम हैं ७ । तिष्य पुष्य, अमरेज्य ये पुष्यके नाम हैं ८ । आश्लेषा, अहि, भुजङ्ग ये श्लेषाके नाम हैं ९ । पितृ, जनक, मघा, ये मघा के नाम हैं १० । फल्गुनी, भाग्य ये पूर्वाफाल्गुनीके नाम हैं ११ । अर्यमा, उत्तरभग, ये उत्तराफाल्गुनीके नाम हैं १२ । भानु, हस्त, अरुण, अर्क ये हस्तके नाम हैं १३ ॥ ४१ ॥ त्वष्टा, चित्रा, सुरवर्धकि ये चित्राके नाम हैं १४ । स्वाती, मरुत्, वात, समीरण, वायु, समीर ये स्वातीके नाम हैं १५ । विशाखा, द्विदैवत, इन्द्राग्निक, शूर्पभ ये विशाखाके नाम हैं १६ ॥ ४२ ॥ अनुराधा, मैत्र ये अनुराधाके नाम हैं १७ । कुलिशतारा, शतमख, सुरस्वामी, ज्येष्ठा, ये ज्येष्ठाके नाम हैं १८ । असुर, मूल, ऋतुभुज् ये मूलके नाम हैं १९ । पयः, पूर्वाषाढ, सलिल, जल, तोय ये पूर्वाषाढके नाम हैं २० । उत्तराषाढके विश्व उसके ४ थे चरणके नाम अभिजित् मुनिगणों ने कहा है २१ ॥ ४३ ॥ श्रोणा, विष्णु, हरि, श्रुति, श्रवण ये नाम श्रवणके हैं २२ । श्रविष्ठा, वसु ये नाम धनि- ष्ठाके हैं २३ । प्रचेताः, शततारका, वरुण शतभिषके नाम हैं २४। अजैकपादः, अजपात्, पूर्वप्रो- ष्ठपद्, पूर्वभाद्रके नाम हैं २५ । अहिर्बुध्न्य, उत्तरा, प्रोष्ठपात, उत्तराभाद्र पदके नाम हैं २६ । पूषा, रेवती, पौष्ण ये रेवतीके नाम हैं २७ । ये नक्षत्रोंके नाम मुनि लोग क्रमसे कहे हैं ॥४४॥