जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५०७ धनुसे मेषपर जानेपर पुत्र और मित्रकी मृत्यु हो । इसमें शुभग्रह होनेसे भय नहीं है, पापग्रह होनेसे भय है ॥ २० ॥ कन्यासे कर्क पर जानेपर पूर्व भागमें महान् हो । यहां उत्तर दिशाके आश्रयसे शुभ- यात्रा करे ॥ २१ ॥ सिंहसे मिथुनपर जानेवाली दशामें पूर्वदिशाका त्याग करे । यहां कार्यसिद्धिके लिये नैर्ऋत्य दिशामें सुखयात्रा करे ॥ २२ ॥ सव्य चक्रमें कर्कसे सिंहपर जानेवाली दशामें कार्यहानि और रोग हो । उसमें दक्षिण दिशाका आश्रयण कर पीछे आगमन करे ॥ २३ ॥ मीनसे वृश्चिकपर जानेवाली दशामें उत्तर दिशामें सङ्कट प्राप्त हो। धनुसे मेषपर जाने वाली दशामें भय, यात्रा, व्याधि तथा बन्धुकी मृत्यु होती है ॥ २४ ॥ वहां (धनुसे मेषवालीमें) सम्पत्ति विवाहादि शुभ पश्चिममें होता है। यदि उसमें शुभग्रह हों तो मनुष्यको राजासे प्रीति, लव सम्पत्ति करानेवाली होवे ॥ २५ ॥ देहो मेषश्चापसिंहाजभानां जीवश्चापी गोवधूनक्रभानाम् । आकोकेरो देहसंज्ञो नृयुग्मं जीवः सव्ये चापसव्ये विलोमात् ॥ २६ ॥ उक्षा देहो युग्मकोणं गतानां जीवं युग्मागारमाहुर्मुनीन्द्राः । मीनो जीवः कर्कटो देहराशिः सव्ये चक्रे कर्किकीटान्त्यभानाम् ॥ २७ ॥ अधुना पूर्वोक्तकालदशाचक्रे द्वादशराशीनां देहजीवपरिभाषामाह-देह इति । चाप- सिंहाजभानां = धनुःसिंहमेषराशीनां, मेषो = भौमः देहसंज्ञो भवति, चापी = धनुः = गुरुः जीवसंज्ञो भवति । गोवधूनकभानाम् = वृषकन्यामकरराशीनाम्, आकोकेरः = मकरः शनिः देहसंज्ञो भवति । नृयुग्मं = मिथुनं बुधः, जीवसंज्ञो भवति । एवं किल सव्ये भवति । अपसव्ये च विलोमात् । अर्थात् अपसव्ये चापसिंहाजभानाम्, धनुर्देहाभिधं, मेषो जीवाख्यश्चैवं गोवधूनक्रभानां मकरो जीवाख्यः, मिथुनं देहश्च भवतीति ज्ञेयम् । युग्मस्य = मिथुनस्य, कोणगतानां = मिथुनतुलाकुम्भानामुक्षा = वृषाधिपः = शुक्रः, देहसंज्ञो भवति । युग्मागारं = मिथुनं = बुधं, जीवं मुनीन्द्रा आहुः । एतत्किल सव्येऽपसव्ये च समानमेव भवति । अथ कर्किकीटान्त्यभानां = कर्कवृश्चिकमीनानां मीनो (गुरुः) जीवः, कर्कटश्च- न्द्रमा देहश्च भवति । परमेतत् सव्ये चक्रे । अपसव्ये तु विलोममर्थात् कर्किकीटान्त्यभानां मीनो (गुरुः) देहः, कर्कटः (चन्द्रः) जीवश्चेति वाच्यम् । स्पष्टार्थं चक्रं विलोक्यमिति ॥ सव्यचक्रमें मेष-धनु-सिंह-राशिमें मेष देह संज्ञक है, और धनु जीव संज्ञक है। वृष- कन्या-मकर राशियोंका मकर देह संज्ञक और मिथुन जीव संज्ञक है। अपसव्यमें इसका उलटा जाने । राशीशको देहेश और जीवेश जानें । स्पष्टार्थ सं चक्र देखें ॥ २६ ॥ सव्यचक्रमें मिथुन-तुला-कुम्भराशियोंका वृष देह और मिथुन जीव मुनीन्द्रोंने कहा है। कर्क-वृश्चिक-मीनका मीन जीव और कर्क देह संज्ञक है। यहां भी जीव और देहका पति राशिपति समझें । अपसव्यमें इसका विपरीत होता है ॥ २७ ॥ देहजीवसमायुक्तैर्भीमार्कैरविभोगिभिः । एकैकयोगे मरणं बहुयोगे न संशयः ॥ २८ ॥ देहयुक्ते महारोगं जीवयुक्ते महद्भयम् । द्वाभ्यां संयोगमात्रेण हन्यते नात्र संशयः ॥ २६ ॥ अधिरोगो भवेद् द्वाभ्यामपमृत्युस्त्रिभिर्भवेत् । चतुर्भिर्मूतिरापन्ना देहजीवे भवेद्यदि ॥ ३० ॥ युगपद्देहजीवौ तु पापग्रहयुतौ तथा । राजचोरादिभीतिश्च द्वाभ्यां मृत्युनं संशयः ॥ ३१ ॥

५८८ सटीकजातकपारिजाते- अग्निबाधां रवौ विद्याच्चन्द्रे ज्वलनबाधनम् भौमे शस्त्रकृता पीडा वायुबाधाकरं बुधे ॥ ३२ ॥ गुरौ चोदरबाधा स्यात् शुक्रेऽग्निभयमाप्नुयात् । शनौ गुल्मेन बाधा स्याद् राहौ विषकृतां रुजम् ॥ ३३ ॥ अस्मिन् कालचक्रे प्रतिराशिं या देहजीवसंज्ञाः परिभाषितास्तासु यथासम्भवं देह- जीवसमायुक्तैः भौम-शनि-सूर्य-राहुभिः निर्दिष्टं फलं ब्रूयात् । तत्रैकैकयोग एव मरणं भवति । बहुयोगे तु अवश्यमेव मरणं वाच्यम् । यथा पूर्वोक्तोदाहरणे मीनांशदशायां देहः कर्कटः ( चन्द्रः ), जीवो मीनः ( गुरुः ) वरीवर्त्ति । अत्र यदि देहे जीवे वा राशौ, वोभयत्रापि यदि भौमार्किरविभोगिनामन्यतमः सर्वे वा सम्प्राप्ता भवेयुस्तदा मीनांश- दशायां निर्दिष्टग्रहान्तरे तस्य मरणं वक्तव्यमित्यर्थः । पक्षान्तरमाह-देहयुक्त इति । देहे गतवति भौमादिपापग्रहे महारोगं, जीवे गतवति महद्भयं, द्वाभ्यां देहे जीवे च संयोग- मात्रेण नरस्तदन्तरे हन्यते, अत्र संशयो नेति । अन्यत्स्पष्टार्थमेवेति ॥ २८-३३ ॥ मंगल, शनि, रवि या राहु देह और जीवमें संयुक्त हो तो एक २ के योगमें भी मरण कहे । बहुतके योगमें तो निःसन्देह मृत्यु कहे ॥ २८ ॥ पूर्वोक्त कोई ग्रह देहयुक्त हो तो महारोग, जीवयुक्त हो तो महाभय होता है। दोनोंका संयोग होनेसे मृत्यु होती है ॥ २९ ॥ दो ग्रहोंसे युक्त देह या जीव हो तो अधिरोग, तीनसे अपमृत्यु, चारसे निश्चित मृत्यु हो ॥ देह और जीव दोनों पापग्रहसे युक्त हों तो राजासे और चोरसे भय हो । दोनों दो दो पापग्रहोंसे युक्त होनेसे मृत्यु हो, इसमें संशय नहीं है ॥ ३१ ॥ उस देह या जीवमें सूर्य हो तो अग्निबाधा, चन्द्रमा हो तो ज्वलन बाधा, मंगल हो तो शस्त्रसे पीडा, बुध हो तो वायु की बाधा हो ॥ ३२ ॥ बृहस्पति हो तो उदर बाधा, शुक्र हो तो अग्निका भय हो, शनि हो तो गुल्म बाधा हो, राहु हो तो विषका किया रोग हो ॥ ३३ ॥ भ्रातृस्थानगतो जीवो दारस्थानगतः कुजः । तथा जन्मगतो मन्दो राहुर्नवमराशिगः ॥ ३४ ॥ चन्द्रोऽष्टमगृहं यातः सूर्यो रिष्फगृहं गतः । बुधः सप्तमभावस्थो भार्गवः शत्रुराशिगः ॥ ३५ ॥ इत्येवं मरणस्थानं तस्मिन्पापयुतेऽथवा । पापदृष्टेऽरिनिचस्थे दुर्बले दुःखमाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ अधुना कानिचिन्मरणस्थानान्युच्यन्ते-भ्रातृस्थानेति । १. जीवो ( गुरुः ) यदि भ्रातृस्थानगतः = तृतीयभावस्थो भवेत्तदा तृतीयं मरणस्थानं भवति । २. कुजो दारस्थान- ( ७ ) गतः स्यात्तदा दारस्थानं ( ७ ) मरणं ज्ञेयम् । ३. जन्मगतः =लग्नस्थितः, मन्दः । ४. नवमस्थितो राहुः । ५. अष्टमगतः चन्द्रः । ६. द्वादशगतो रविः । ७. सप्तमगतो बुधः । ८. अष्टमस्थः शुक्रश्च यदि भवति तदा किलैतत् मरणस्थानं भवति । तस्मिन् = मरणस्थाने, पापयुते = पापग्रहेण सहिते अथवा पापदृष्टे अरिनीचस्थे ( तत्तद्राशौ यो ग्रहो भवेत्तस्य ग्रहस्यासौ राशिर्नीचो वा शत्रुगृहं स्यात् तदा ) दुर्बले वा ग्रहे सति तद्योगकारकदशायां नरो दुःखमाप्नुयात् । अत्र बहूनां योगकर्त्तृग्रहाणां मध्ये बलवतो ग्रहणं भवति । तद्दशायां दुःखं प्राप्नुयाज्जातक इति ॥ ३४-३६ ॥ भ्रातृ स्थानमें बृहस्पति हो, सप्तम स्थानमें मंगल हो, जन्म स्थानमें शनि हो, राहु नवम राशिमें हों, चन्द्रमा अष्टम गृहमें हो, सूर्य १२ वें हो, बुध ७वें हो, शुक्र छठे हो तो

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५०६ ये मरण स्थान हैं। इनके पाप युक्त होने पर वा पाप दृष्ट होनेपर तथा शत्रु नीच-स्थानीय- दुर्बल-ग्रहयुत होनेपर कष्ट होता है ॥ ३४-३६ ॥ अथ देहजीवफलम् । भानुः करोति विविधापदमर्थनाशमतिज्वरारिजनभीतिपदच्युतिं च ॥ पित्तातिगुल्मग्रहणीक्षयकर्णरोगं पश्चादिबन्धुमरणं सहजादिनाशम् ॥ ३७ ॥ इति सूर्यफलम् । चन्द्रः स्वबन्धुजनसङ्गमकन्यकाप्तिमरोग्यभूषणसुखाम्बरराजपूज्यम् । दानक्रियादिसुरभूसुरपुण्यतीर्थस्नानार्चनं मृदुसुखाम्नसुखं करोति ॥ ३८ ॥ इति चन्द्रफलम् । भौमः करोति तनुतापरुगम्निचोरभीतिं स्वबन्धुकलहं सहजादिनाशम् । क्षेत्रार्थनाशपदविच्युतियुद्धनीतिं गुल्मार्शकुष्ठविषशत्रुभयं कुवृत्तिम् ॥ ३६ ॥ ज्वरमासुरिकापैत्त्यं ग्रन्थिस्फोटं कुजस्य च । विषाग्निशस्त्रचोरारिनृपभीतिं वदेद् बुधः ॥ ४० ॥ इति भौमफलम् । सौम्यः करोति सुहृदाप्तमहत्प्रसादविज्ञानशीलनिगमागमशास्त्रबोधम् । स्त्रीपुत्रदारनृपभूषणगोजाश्वलाभं विवेकधनबुद्धियशोऽभिवृद्धिम् ॥ ४१ ॥ इति बुधफलम् । जीवः करोति विविधार्थसुखं महत्त्वं राज्याभिषेकमवनिप्रभुपूजनाद्यम् । स्त्रीपुत्रलाभसुखभूषणभोजनार्थमारोग्यकीर्तिविजयं च परोपकारम् ॥ ४२ ॥ इति गुरुफलम् । शुक्रः करोति रतिलाभसुखाङ्गनादिचित्राम्बरार्थपशुवाहनरत्नजालम् । गानक्रियानटनगोष्ठिमहत्प्रतापं सत्कीर्तिदानविभवं सुजनैः समाजम् ॥ ४३ ॥ इति शुक्रफलम् । मन्दः करोति कलहं तनुकृच्छ्रमृत्युबन्ध्वार्त्तिमग्निरिपुभूतभयं विपार्तिम् । मानार्थहानिमभिमानकलत्रपुत्रनाशं गृहार्थकृषिवाणिजगोविनाशम् ॥४४॥ इति शनिफलम् । राहौ देहेऽरिपीडाऽऽत्मबन्धुकष्टपरिश्रमम् । पक्षाघातादिपीडां च राजभीतिं वदेन्नृणाम् ॥ ४५ ॥ इति राहुफलम् । केतौ चोरानिपीडादिरक्तस्त्रावादिपीडनम् । दारिद्र्यं बन्धुनाशं च स्थाननाशं धनक्षयम् ॥ ४६ ॥ इति केतुफलम् । अधुना देहजीवयोः ग्रहपरत्वेन फलानि दशभिः श्लोकैराह । देहजीवयोः बुधगुरुशु- क्राणामेव शुभं फलं भवतीति सारार्थः । श्लोकास्तु सरलार्था अतो विस्तरभयान्न व्याह्याता इति ॥ ३७-४६ ॥ इति देहजीवफलम् । सूर्य यदि देह या जीवमें हो तो विविध प्रकारकी आपत्ति, धननाश, पीड़ा, ज्वर, शत्रुसे भय, पदच्युति, पित्तरोगसे गुल्म-ग्रहणी-क्षय-कर्णरोग, पशु तथा परिवारका मरण, और भ्रातृनाश करता है ॥ ३७ ॥

५१० सटीकजातकपारिजाते- चन्द्रमा देह या जीवमें बन्धुवोंसे समागम, कन्याकी प्राप्ति, आरोग्यता, भूषण-सुख वस्त्र, राजपूज्य, वा दान क्रियादि, देव ब्राह्मणकी सेवा पुण्यतीर्थमें स्नान-पूजन और बहु अन्नसुखको करता है ॥ ३८ ॥ मंगल देह-जीवमें होनेसे शरीरमें ताप-रोग, अग्नि तथा चोरसे भय, कुटुम्बमें कलह भ्रातृनाश, क्षेत्र-धननाश, पदच्युति, युद्धनीति, गुल्म-बवासीर-कोढ-विष-शस्त्रसे भय और कुवृत्ति (निकृष्ट जीविका) को करता है। ज्वर, मसूरिका (शीतला) पित्त विकार, गँठिया बाव, विष-अग्नि-शस्त्र-शत्रु और राजासे भय मंगलका फल कहे ॥ ३९-४० ॥ बुध देह या जीवमें मित्रसे खूब प्रसन्नताकी प्राप्ति, विज्ञान-शील-निगमागम शास्त्रका बोध, स्त्री पुत्र-नृपभूषण-गौ-हाथी-घोड़ेका लाभ, विवेक-धन-यशकी वृद्धि करता है ॥ ४१ ॥ देह या जीवमें स्थित बृहस्पति-विविध प्रकारके धन-सुख, महत्त्व, राज्याभिषेक, राजा से पूजन आदि, स्त्री-पुत्रका लाभ, सुख-भूषण-ओजन-धन, आरोग्यता, कीर्ति, विजय, और परोपकारिता करता है ॥ ४२ ॥ शुक्र देह या जीवमें रतिका लाभ स्त्रियोंसे सुख, अनेक वस्त्र, धन-पशुवाहन-रत्नसमूह का लाभ, नाच-गानकी गोष्ठीमें विशेष प्रताप, सत्कीर्ति, दान, विभव और सुजनोंसे सत्संग कराता है ॥ ४३ ॥ देह जीवमें शनि कलह, शरीरको जीर्ण, मृत्यु, भ्रातृ दुःख, अग्नि-शत्रु-भूतका भय, विषसे पीड़ा, मान-अर्थकी हानि, गौरव-स्त्री-पुत्रका नाश और गृह-धन-कृषि-व्यापार- तथा गाय बैलोंका नाश करता है ॥ ४४ ॥ जीव या देहमें राहु हो तो शत्रुसे अपनेको पीड़ा, बन्धुको कष्ट, मनस्ताप, पक्षाघातादि पीड़ा और राजभय, मनुष्योंको कहे ॥ ४५ ॥ केतु देह या जीवमें हो तो अग्निसे पीड़ा, वृक्ष गिरना इत्यादि पीड़ा, दरिद्रता, बन्धु- नाश, स्थाननाश और धनक्षय होता है ॥ ४६ ॥ अथ चक्रदशाफलम् । लग्नचक्रदशाकाले देहारोग्यं महत्सुखम् । कीर्तिभूषणराज्यार्थसुतदाराम्बरायतिम् ॥ ४७ ॥ शुभक्षेत्रे शुभं सर्वं पापर्चे फलमन्यथा । तद्गतापासमयुक्ते शुभयुक्ते शुभादिकम् ॥ ४८ ॥ स्वक्षेत्रतुङ्गमित्रस्थखेचरेण समन्विते । विलग्नचक्रपाके तु राज्यार्थनृपपूजनम् ॥ ४९ ॥ नीचमूढारिराशिस्थखेचरेण समन्विते । पुत्रदारादिनाशं च मिश्रे मिश्रफलं वदेत् ॥ ५० ॥ इति लग्नफलम् । द्वितीयारांशिश्चक्रे तु धनधान्यविवर्द्धनम् । ओजनं सुतदारार्त्तिं क्षेत्रगोनृपपूजनम् ॥ ५१ ॥ विद्याप्तिं धाकपटुत्वं च सद्गोष्ठ्या कालयापनम् । शुभर्चे फलमेवं स्यात्पापर्चे फलमन्यथा ॥ ५२ ॥ इति द्वितीयफलम् । तृतीयाराशिवक्रस्य परिपाके महत्सुखम् । भक्ष्यभोज्यफलाप्तिं च शौर्यं धैर्यं मनोरथम् ॥ ५३ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥ १७॥ ५११ कर्णाभरणवस्त्राप्तिं कण्ठभूषणमायतिम् । अन्नपानादिसम्पत्तिं शुभराशौ शुभं वदेत् ॥ ५४ ॥ इति तृतीयफलम् । चतुर्थराशिचक्रस्य पाके वाहनभूषणम् । सीमाप्तिं तीर्थयात्रादिमहज्जननिषेवणम् ॥ ५५ ॥ चित्तशुद्धिं महोत्साहं स्त्रीसुताप्तिं कृषिक्रियाम् । बन्धुक्षेत्राभिवृद्धिं च गृहलाभं महत्सुखम् ॥ ५६ ॥ आरोग्यमर्थलाभं च सुगन्धाम्बरभूषणम् । शुभर्क्षे शोभनं विद्यात्पापर्क्षे सर्वनाशनम् ॥ ५७ ॥ इति चतुर्थफलम् । सुतैराश्यात्मके चक्रे राज्याप्तिं राजपूजनम् । स्त्रीसुताप्तिं महाधैर्यमारोग्यं बन्धुपोषणम् ॥ ५८ ॥ अन्नदानं यशोलाभमानन्दाब्धिमहोदयम् । उपकर्तृत्वमर्थाप्तिं वाहनाम्बरभूषणम् ॥ ५९ ॥ [L

५१२ सटीकजातसपारिजाते- इति नवमफलम् । कर्मचक्रदशाकाले राज्याप्तिं नृपपूजनम् । सत्कीर्तिदारपुत्रात्मबन्धुसङ्गं महोत्सवम् ॥ ७० ॥ आज्ञाधरत्वमारोग्यं सद्गोष्ठ्या कालयापनम् । सत्कर्मफलमैश्वर्यं शुभराशौ वदेद् बुधः ॥ ७१ ॥ इति दशमफलम् । ११ लाभचक्रदशाकाले धनाप्त्यारोग्यभूषणम् । विचित्रवस्त्रागमनं गृहोपकरणं लभेत् ॥ ७२ ॥ स्त्रीपुत्रबन्धुसौख्याप्तिमृणद्रव्यायतिं शुभम् । राजप्रीति महत्सङ्गं प्रवदन्ति शुभोदये ॥ ७३ ॥ इति लाभफलम् । १२ व्ययचक्रदशाकाले देहार्तिं स्वपदच्युतिम् । चोराग्निनृपकोपादिवन्धुस्त्रीनृपपीडनम् ॥ ७४ ॥ उद्योगभङ्गमलस्यं कृषिगोभूमिनारानम् । दारिद्र्यं कर्मवैकल्यं पापर्क्षे तु न संशयः ॥ ७५ ॥ इति व्ययफलम् । इदानीं भावपरत्वेन कालचक्रदशाफलान्याह । अत्रेदमनवधेयम् । नक्षत्रपादवशात् सव्यापसव्यचक्रे यद्राश्यंशसम्बन्धिनी दशा समागच्छति स राशिर्जन्मकाले लग्नादिको यो भावस्तदुक्तं फलमत्र विनिर्दिशेत् । तत्र शुभराशिके शुभसंयुते व भावे कथितफलं शुभतर- मन्यथा (पापर्क्षे पापयुते च भावे) अशुभं च वाच्यमिति । श्लोकार्थाः सर्वे स्पष्टार्था एवे- त्युपेक्ष्यन्ते ॥ ४७-७५ ॥ अब १२ भावोंकी कालचक्र-दशाके फल कहते हैं—लग्नकी चक्रदशाकालमें देहकी आ- रोग्यता, महासुख, कीर्ति-भूषण-राज्य-अर्थ-पुत्र-स्त्री-वस्त्रकी प्राप्ति होती है ॥ ४७ ॥ यदि लग्न शुभ क्षेत्रमें हो तो शुभफल हो, पापक्षेत्रसे अन्यथा (अशुभ) फल होता है। उसी प्रकार पापग्रहयुक्त लग्नका भी फल है। शुभग्रहसे युक्त लग्नके होने पर शुभ फल होता है ॥ ४८ ॥ स्वगृह-उच्चस्थान-मित्रगृहमें प्राप्त ग्रहसे लग्न यदि युक्त हो तो लग्नकी चक्र दशामें राज्य-धनकी प्राप्ति और राजपूजन होता है ॥ ४९ ॥ नीच राशि-अस्तंगत-शत्रुराशिस्थ ग्रहसे लग्नके युक्त होने पर पुत्र-स्त्री आदिका नाश होता है । मिश्रमें मिश्र फल कहे ॥ ५० ॥ द्वितीय भावकी चक्र दशामें धन-धान्यकी वृद्धि होती है। भोजन, पुत्र, स्त्री-जमीन- की प्राप्ति तथा राजपूजन होता है। विद्याकी प्राप्ति, बोलनेमें पटुता, सज्जनोंके सङ्गसे कालका यापन होता है। दूसरे भावमें शुभ राशि होनेसे शुभफल एवं पापराशिसे पाप- फल होते हैं ॥ ५१-५२ ॥ तीसरे भावकी चक्रदशामें उत्तम सुख, सुन्दर भोजनादिका लाभ, साहस, धैर्य और स- न्तोषका लाभ, कर्णाभूषण, वस्त्र, कण्ठभूषण, सुन्दर अन्न और जलादिका लाभ होना कहे। ३ रा भाव शुभ होनेसे उक्त फल खूब उत्तम अन्यथा साधारण और अधम जानें ॥५३-५४॥ चौथे भावकी चक्रदशामें सवारी, भूषण, जमीन और तीर्थ आदिकी यात्राका लाभ हो, सज्जनोंसे सङ्ग हो, चित्तकी शुद्धि, उत्साह, स्त्री-पुत्रकी प्राप्ति, खेतीमें उन्नति, मित्रोंसे प्रेम, गृहोंका लाभ, महत् सुख, आरोग्य, धनलाभ, सुगन्ध और वस्त्रोंकी प्राप्ति होवे। यहां भी शुभ राशि होनेसे शुभफल तथा पापराशि होनेसे फलोंका नाश हो ॥ ५५-५७ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५१३ पुत्रभावकी चक्रदशामें राज्यप्राप्ति, राजासे आदर, स्त्री-पुत्रकी प्राप्ति, धीरज, आरोग्य, बन्धुओंका पालन, अन्नदान, यशका लाभ, मङ्गलादिकी प्राप्ति, दूसरोंका उपकार, धनलाभ, सवारी और वस्त्राभरणोंकी प्राप्ति होवे। यहां भी शुभ और पापराशि तथा ग्रहोंके संयोगसे फलमें शुभाशुभ कहे ॥ ५८-६० ॥ छठे भावकी चक्रदशामें अग्निका भय, चोर-शत्रु-विष और राजाओंसे भय, पीडा, स्थानकी हानि, प्रमेह-गुल्म-पाण्डु-ग्रहणी और क्षय रोगसे भारी भय, स्त्रीके लिये अयश, पुत्र और बन्धुओंका नाश, जेल आदिमें बन्धन, विष आदि घातक वस्तुओंका खाना, कर्ज और गरीबीसे पीड़ा ये सब फल होते हैं। यदि छठा भाव शुभराशि हो तो उक्त फलोंमें कमी होती है। पापराशि होनेसे उक्त फल पूर्ण होते हैं ॥ ६१-६३ ॥ सातवें भावकी दशामें विवाह, स्त्रीसुख, पुत्रोदय, सुन्दर पक्वान्नादि भोजन, खेती- पशु-वाहन और भूषणकी प्राप्ति, राजासे आदर, सुन्दर यश होते हैं। यहां शुभराशि और शुभग्रहोंके योगसे फलमें विशेषता होती है ॥ ६४-६६ ॥ मृत्यु भावकी दशामें बहुत दुःख, धननाश, स्थाननाश, मित्रनाश, गुदारोग, उदररोग, दरिद्रता, अन्नसे अरुचि और अन्नका अभाव, शत्रुसे भय कहना चाहिये। यहां ८ वां भाव पापराशि और पापग्रह युक्त हो तो फल पूर्ण रूपसे होवे ॥ ६६-६७ ॥ नववें भावकी दशामें निश्चय शुभफल होते हैं। पुत्र, मित्र, स्त्री, धन, खेती, पशु और गृह एवं भूषणोंकी प्राप्ति, शुभकार्यकी सिद्धि, सज्जनोंसे प्रेम ये फल होते हैं। यहां शुभ- राशि और शुभग्रहोंके योगसे उक्तफलोंमें विशेषता भी होवे ॥ ६८-६९ ॥ दशवें भावकी दशामें राज्यप्राप्ति, राजासे आदर, सुयश-स्त्री-पुत्र-मित्रका उदय, मङ्ग- लोदय, हुकूमत, नीरोगता, सज्जनोंसे सङ्ग, सुन्दर कार्य कहने चाहिये। यहां शुभराशि होने से उक्तफल खूब सुन्दर होवे ॥ ७०-७१ ॥ लाभ भावकी दशामें धनलाभ, आरोग्य, भूषण, सुन्दर वस्तुओंका लाभ, स्वगृहके सामग्रियोंका लाभ, स्त्री-पुत्र-मित्र-बन्धुओंका उदय, लहनेका लाभ, राजासे प्रेम और सज्ज- नोंसे सङ्ग होते हैं ॥ ७२-७३ ॥ व्यय भावकी दशामें शरीरमें पीड़ा, पदका नाश, चोर-अग्नि-राजाओंके कोपसे भय, बन्धु-स्त्री और राजासे पीड़ा, उद्योगका नाश, आलस्य, खेती-पशु प्रभृतिकी क्षति, दरि- द्रता और कर्मोंमें विफलता होती है। यहां पापराशि और पापग्रहोंके योगसे फलमें विशे- षता कहनी चाहिये। उपर्युक्त फलोंमें यह विशेषता जाननी चाहिये कि शुभफलोंमें भाव यदि शुभराशि और शुभग्रह युक्त हो तो शुभमें विशेषता और पापफलोंमें पापराशि और पापयुक्त हो तो पापमें विशेषता इसका उलटा हो तो उलटा फल कहे ॥ ७४-७५ ॥ अथ चक्रदशाफलेषु विशेषः । लग्नादिद्वादशान्तानां भावानां फलमीदृशम् । प्रोक्तमत्र विशेषोऽस्ति विशेषात्कथ्यतेऽधुना ॥ ७६ ॥ तत्तद्राशीशवीर्येण यथायोग्यं प्रयोजयेत् । राशीश्वरे बलयुते स्वोच्चमित्रस्ववर्गके ॥ ७७ ॥ मित्रान्विते शुभैर्दृष्टे यत्प्रोक्तं तच्छुभं वदेत् । बलहीनेऽरिनिचस्थे दिनेशकरपीडिते ॥ ७८ ॥ षष्ठाष्टमव्ययस्थाने पापशत्रुनिरीक्षिते । तद्राशिपे तु जनने कष्टं राश्युद्भवं फलम् ॥ ७९ ॥ फलं तद्विगुणं कष्टं शुभं राश्युद्भवं फलम् । अधिपस्य बलं हीनं यदि चानर्थमाप्नुयात् ॥ ८० ॥

५१४ सटीकजातकपारिजाते- अधिपस्य बलाधिक्यं राश्युद्भवफलं शुभम् । यदि चेद् द्विगुणं सौम्यं फलत्येव न संशयः ॥ ८१ ॥ अधिपै चरराशिस्थे चरराश्यंशकेऽपि वा । चरराश्युद्भवं चक्रं विदेशगमनप्रदम् ॥ ८२ ॥ यावच्चक्रं तदा ज्ञेयं यद्येकस्मिन् चरे सति । विदेशगमनं वाऽपि स्वस्थानाप्तिं विनिर्दिशेत् ॥ ८३ ॥ इदानीमुक्ते द्वादशभावदशाफले वैशिष्ट्यमाह—लग्नादीति । लग्नादिद्वादशान्तानां भावानामीदृशं पूर्वोक्तं फलं यत्प्रोक्तं तत्र यो विशेषोऽस्ति असौ विशेषात् (विस्तरेण) अधुना कथ्यते मयेति शेषः । तत्तद्भावानां राशीशवीर्येण यथायोग्यं फलं प्रयोजयेत् (भावाधिपस्य बलवशादेवोक्तफलेषु न्यूनाधिक्यं वाच्यमिति भावः) राशीश्वरे = तत्तद्भा- वेशे बलयुते, स्वोच्चगते, स्वमित्रस्यात्मनो वा वर्गगते, वा मित्रान्विते शुभैर्दृष्टे सति यत्फलं तच्छुभं वदेत् । तथा राशीश्वरे बलहीने, वा रिपुराशौ वा नीचे वा दिनेशकर- पीडिते (अस्तङ्गते) वा षष्ठाष्टमव्ययभावानामन्यतमगते, वा पापेन, शत्रुणा च निरीक्षिते सति तद्राश्युद्भवं = चक्रदशायां तद्भावजं फलं कष्टमशुभं भवति । यदि अधिपस्य = तत्तद्भावाधिपतेः बलं हीनं स्यात्तदा तद्राश्युद्भवं फलं शुभमपि द्विगुणं कष्टमशुभत्वं प्राप्नु- यादिति । यदि अधिपस्य = भावेशस्य बलाधिक्यं भवेत्तदा तद्राश्युद्भवं शुभं फलं द्विगुणं सौम्यं फलति । अत्र संशयः = सन्देहो न । अत्र भावफलस्य शुभहेतवे तत्तद्भावाधिपतेः बलाधिक्यमपेक्षितमिति भावः । भावाधिपे चरराशिस्थे, वा चरराश्यंशकेऽपि स्थिते, वा चरराश्युद्भवं चक्रं = कालचक्रदशा यदि चरराशिसम्बन्धिनी भवेत्तदा विदेशगमनप्रदं भवति जातस्येति । चक्रदशायां यद्येकस्मिन् चरे (तद्भावे चरराशौ, वा भावेशे चरराशिस्थे वा चरनवां- शस्थे इत्यादि) सति यावच्चक्रं = चक्रदशाकालं यावत् (अत्रापि चरराश्यन्तरे विशेषेण) विदेशगमनं वा स्वस्थानाप्तिं = तद्राशिनिर्दिष्टपदलाभं विनिर्दिशेत् ॥ ७६-८३ ॥ लग्नादि द्वादश भाव पर्यन्त भावोंकी कालचक्रदशाके फल इस प्रकारके कहे हैं। यहां पर जो विशेष है वह विस्तर रूपसे अब कहते हैं ॥ ७६ ॥ प्रत्येक भावके उस २ राशीशके बलानुसार यथायोग्य फलकी योजना करे। राशीश बलसे युक्त हो, अपने उच्च स्थानमें हो, मित्र राशिमें हो, स्ववर्ग में हो, मित्रसे युक्त हो या शुभदृष्ट हो तो जो फल कहे हैं वे सब ठीक २ होते हैं । भावेश यदि बलसे हीन हो शत्रु या नीच राशिस्थ हो, सूर्यसे पीडित हो, षष्ठ-अष्टम-द्वादश-स्थानमें हो, पापग्रह तथा शत्रु ग्रह देखता हो तो उस भावका चक्रदशाफल कष्टजनक होता है ॥ ७७-७९ ॥ यदि भाव राशिका फल बुरा हो तो उस भावकी अशुभ चक्र दशाका फल दूना खराब होता है । वही यदि भावपति निर्बल हो तो और भी अनर्थ (बुरा फल) होता है ॥ ८० ॥ यदि भावाधिपतिका बल विशेष हों और राश्युत्पन्न फल भी अच्छा हो तो उसका चक्रदशाफल दूना शुभ होता है इसमें संशय नहीं है ॥ ८१ ॥ भावाधिपति चरराशिमें हो, अथवा चरराशिके नवांशमें हो तो चरराशिवाले भावका चक्रदशाफल विदेश यात्रा करानेवाला हो ॥ ८२ ॥ यदि एक भी चर हो, याने भाव या भावपति चरराशिमें या चरनवांशमें हो तो उसकी समूची चक्रदशामें विदेशगमन वा स्वस्थानकी प्राप्ति जाने ॥ ८३ ॥ संज्ञाध्याये च यत्प्रोक्तं कर्माजीवे च यत्फलम् । फलमाश्रयजं यद्यत्स्थानजन्यं च यत्फलम् ॥ ८४ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५१५ यत्प्रोक्तं राजयोगादौ चान्द्रयोगे च यत्फलम् । नाभासादिषु यत्प्रोक्तं शुभपापेक्षणादपि ॥ ८५ ॥ द्विग्रहादिषु यत्प्रोक्तं ग्रहाणां पूर्वसूरिभिः । तद्राशिचक्रकाले तु स्वधिया योजयेद् बुधः ॥ ८६ ॥ इदानीं पूर्वोक्तानामखिलानां फलानां परिपाककालं चक्रदशायामाह-संज्ञाध्याय इत्या- दिभिः । संज्ञाध्यायमारभ्यात्रावधि भावराशिग्रहादिमूलका यावन्तो योगाः समुदितास्तेषां फलपरिपाककालं तद्राशिचक्रकाले = सव्यासव्योपगतचक्रदशायां तत्तद्राशिसम्बन्धिदशा- काले बुधः = विद्वान् स्वधिया तारतम्येन विविच्य योजयेत् । सर्वे एव ग्रहा राशयश्च स्वस्व- दशायामेव स्वस्वशुभाशुभं फलं ददाति । तथा च वराहः— संज्ञाध्याये यस्य यद् द्रव्यमुक्तं कर्माजीवो यश्च यस्योपदिष्टः । भावास्थानालोकयोगोद्भवं च तत्तत्सर्वं तस्य योज्यं दशायाम् ॥ इति ॥ ८४-८६ ॥ संज्ञाध्यायमें जो द्रव्यादि फल कहे हैं, कर्माजीवमें जिसका जो फल है, आश्रय योगज जो फल हैं, ग्रहोंके स्थानोद्भव जो फल हैं, राजयोगादिमें जो फल कहा है, चान्द्रयोगमें जो फल है, नाभस आदि योगमें जो फल कहा है, शुभ और पापकी दृष्टिसे जो फल कहा है, ग्रहोंके द्विग्रहादि योगसे जो फल कहे हैं उन सबोंको राशिचक्रदशा कालमें बुद्धिसे विचार कर कहे ॥ ८४-८६ ॥ मेषादिराशिचक्रं तु भूभागे न्यस्य दक्षिणम् । अल्यादि हौत्तरं यच्च तच्चक्रं तत्र निर्दिशेत् ॥ ८७ ॥ फलं वा विफलं वाऽपि प्रागादिद्युचरादधः । राशिदिग्भागतो वाऽपि तद्दिग्भागे विनिर्दिशेत् ॥ ८८ ॥ यथोपदेशमार्गेण सर्वेषां फलमीदृशम् ॥ ½ ॥ मेषादीति । मेषादिमीनान्तकं राशिचक्रं, दक्षिणं = सव्यमार्गजातं भूभागे न्यस्य=विलि- ख्य, तथा हि अल्यादि = वृश्चिकादि, औत्तरम् = अपसव्यमार्गजं ( वृश्चिकतो वैपरीत्येन धनुर- न्तम् ) यच्चक्रं तदपि तत्र भूभागे न्यस्य तस्मात्फलाफलं बुधो विनिर्दिशेत् । तत्र यस्य भावस्य राशेर्वा यत्फलादि तत्तद्राशिदिग्भागतो लभ्यं स्यादिति तारतम्येन यथोपदेशमार्गेण सर्वेषां ग्रहराश्यादीनां विनिर्दिशेत् । एतदुक्तं भवति । सव्ये वा अपसव्ये चक्रे यस्य राशेः सम्बन्धिदशायां शुभाशुभफलं वक्तव्यं स्यात् स राशिचक्रे यद्दिग्भावे पतितस्तस्मिन् दिग्भागे तत्तत्फलस्य लाभं ब्रूयादिति ॥ ८७-८८½ ॥ मेषादि राशिचक्र सव्य प्रकार (क्रम) से लिखे और वृश्चिक आदि अपसव्य (व्युत्क्रम) प्रकारसे लिखे। दोनों चक्रोंमें सम्भवानुसार ज्ञानकर उसके फल कहे। दोनों (अपसव्य-सव्य) चक्रके बीच जो ग्रह पूर्वादि जिस दिशामें (चक्रस्थ दिशामें) हो उस दिशामें सफल या विफल यथासम्भव पूर्वोक्त फल कहे ॥ ८७-८८½ ॥ अथ त्रिविधकालचक्रगतिः । कालचक्रगतिह्येषा निश्चिता पूर्वसूरिभिः ॥ ८९ ॥ मण्डूकगमनं चैव पृष्ठतो गमनं तथा । सिंहावलोकनं नाम पुनरागमनं भवेत् ॥ ९० ॥ पृष्ठतो गमनं चैव कर्किकेसरिणोरपि । मीनवृश्चिकयोश्चापमेषयोः केसरी गतिः ॥ ९१ ॥ कन्याकर्कटयोः सिंहयुग्मयोर्मण्डुकी गतिः ॥ ½ ॥

५१६ सटीकजातपारिजाते- इदानीं त्रेधा कालचक्रगतिनिरूपणमाह—कालचक्रगतिरिति । पूर्वसूरिभिः = गर्गपरा- शराद्यैः कालचक्रस्य, त्रेधा = त्रिविधा, गतिः निश्चिता = निर्णीता । कास्ता इत्याह-१ मण्डू- कगमनम्, २. पृष्ठतो गमनम्, ३. सिंहावलोकनं ( एतदेव पुनरागमनं नाम ) भवेत् । गतीनां लक्षणञ्च पृष्ठत इति । कर्किकेसरिणोः = कर्कसिंहयोः पृष्ठतो गमनं भवति । मीन- वृश्चिकयोः, चापमेषयोश्च गतिः केसरी = सिंहावलोकनम् । कन्याकर्कटयोः, सिंहयुग्मयोः मण्डूकी गतिर्भवति । एतदुक्तं भवति । सव्ये, अपसव्ये च चक्रे कर्किकेसरिणोः गमनं ( कर्क- स्य मिथुने सिंहस्य कर्के गमनं ) पृष्ठतो गमनं कथ्यते । एवं मीनवृश्चिकयोः, धनुर्मेषयोश्च । नवमपञ्चमयोः । पारस्परिकं गमनं केसरी-गतिरुच्यते । एवमेव सिंहमिथुनयोश्च कन्याक- र्कटयोः गमनं मण्डूकी गतिः भवति । तथा च पाराशरीये— प्रथमे गतिर्मण्डूकी द्वितीये मर्कटी तथा । बाणायनवपर्यन्तं गतिः सिंहावलोकनम् ॥ कन्यायां कर्कटे चापि सिंहमे मिथुनेऽपि च । मण्डूकीगतिसंज्ञो वै तादृशं रोगकारणम् ॥ मीने तु वृश्चिके चापि चापे मेषे तथैव च । सिंहावलोकनं चैव तादृशं च फलं लभेत् ॥ इति॥ एतत् क्लान्तईशाविचारे बोद्धव्यम् । कस्यचिद्दशायां कर्कतो मिथुनस्यान्तर्दशा, सिंहात्कर्कस्यान्तर्दशा चेद्भवति तदा तत्पृष्ठतो गमनं ( मर्कटी गतिः ) कथ्यते । एवं किल सर्वत्र बोद्धव्यम् । तस्य फलञ्च वक्ष्यमाणप्रकारेण विज्ञेयम् ॥ ८९-९१३ ॥ इस कालचक्रकी गति पंडितोंने तीन प्रकारकी कही हैं । १-मण्डूक गमन । २-पृष्ठसे ( पीछे ) गमन । ३-सिंहावलोकन नाम पुनरागमनका ॥ ८९-९० ॥ कर्क सिंहका पृष्ठसे गमन है । ५ से ४में तथा ४से ३में आना पृष्ठ गमन है। मीन वृश्चिक का धनुर्मेषका सिंहावलोकन गति है ( मीनसे वृश्चिकमें और धनुसे मेषमें जानेको सिंहावलोकन कहते हैं) कन्या-कर्ककी, सिंह-मिथुनकी (६ से ४ में और ५ से-३ में जानेकी) मण्डूक गति कहते हैं ॥ ९१३ ॥ सिंहावलोकसमये ज्वरातिस्थाननाशनम् ॥ ९२ ॥ बन्धुस्नेहादिनाशं च समानजनपीडनम् । जले वा पतनं कूपे विषशस्त्राग्निजं भयम् ॥ ९३ ॥ वाहनात्पतनं वाऽपि दशाच्छिद्रान्विते सति ॥ क्रूरास्तनीचापचयखेचरस्य दशा यदि ॥ ९४ ॥ दशाच्छिद्रमिति ज्ञेयं प्रवदन्ति विपश्चितः ॥ १ ॥ इदानीं सिंहावलोकफलं दशाच्छिद्रञ्चोच्यते । क्रूरग्रहस्य, अस्तङ्गतस्य ( रविणा सहि- तस्य ) नीचङ्गतस्य, अपचयस्य ( क्षीणरश्मेः ) ग्रहस्य दशा दशाच्छिद्रमिति विपश्चितः ( विद्वांसः ) कथयन्ति । शेषं स्पष्टमेवेति ॥ ९१३-९४३ ॥ ( सिंहावलोकके समय ज्वरसे कष्ट, स्थानका नाश, बन्धुस्नेहादिका नाश, समान जनकी पीडा, जलमें वा कूपमें गिरना, विष-शस्त्र-अग्निका भय, वाहन ( घोड़ा आदि ) से गिरना ये सब उस समय दशा छिद्र होने पर कहने चाहिये। क्रूर, अस्ते गत, नीचगत, निर्बल ग्रहकी दशा दशाछिद्र है यह पण्डित लोग कहते हैं ॥ ९२-९४३ ॥ मण्डूकगतिसम्भूतसमये मरणं गुरोः ॥ ९५ ॥ पित्रोर्वा विषशस्त्राग्निज्वरचोराग्निभिर्भयम् । मण्डूकसमये सव्ये समानजनपीडनम् ॥ ९६ ॥ केसरीयुग्ममण्डूके मातुर्मरणमादिशेत् । मरणं राजभीतिं च सन्निपातज्वरेर्भयम् ॥ ९७ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५१७. अथ मण्डूकगतिफलमाह— मण्डूकगतीति । पूर्वोक्तमण्डूकगतिसमये (अन्तर्दशा- याम्) गुरोः = स्वकीयश्रेष्ठजनस्य, पित्रोर्वा = अथवा स्वकीयपित्रोः (मातुः पितुश्च) मरणं भवति । तथा विषशस्त्राग्निज्वरचोराहिभिर्भयं भवति । अथ सव्ये = सव्यचक्रोद्भूते, मण्डूकसमये (मण्डूकगतिदशायां) समानजनस्य (भ्रातृमित्रादेः) पीडनं भवति । तत्र केसरीयुग्ममण्डूकेऽर्थात् सिंहतः कन्यायां गते, मिथुनतः कर्कटे गते सति, मातुः=जातस्य मातुः, मरणमादिशेत् । तथा तत्र स्वस्य मरणं, राजभीतिं, सन्निपातरोगम्, अरेः (शत्रुतः) भयं च वदेत् ॥ ९५-९७ ॥ अपसव्य मण्डूक गति दशा समयमें गुरुका मरण होता है। वा माता पिताके मरण होते हैं। विष-शस्त्र-अग्नि-ज्वर-चोर-सर्पसे भय हो। सव्य चक्रकी मण्डूकगति समयमें अपने समान जनको पीड़ा हो । सिंहसे मिथुनवाले मण्डूकमें माताकी मृत्यु हो और अपना मरण, राजदण्ड, सन्निपात तथा शत्रु भय हो ॥ ९५-९७ ॥ सव्ये सिंहावलोके तु चतुष्पाद्भयमग्निजम् । पृष्ठतो गमने सव्ये धनधान्यपशुक्षयः ॥ ९८ ॥ पितुर्मरणमालस्यं तत्समानेषु वा मृतिः । मण्डूकगमने वामे श्रीसुतार्तिपरिश्रमम् ॥ ९९ ॥ तापज्वरं मृगाद् भीतिं पदच्युतिमरेर्भयम् । सिंहावलोकने वामे स्थानभ्रंशः पितुर्मृतिः ॥ १०० ॥ पृष्ठतो गमने वाऽपि जलभीतिं पदच्युतिम् । पितुर्नाशं नृपक्रोधं दुर्गारण्याटनं वदेत् ॥ १०१ ॥ स्पष्टार्थाश्चैते श्लोकाः ॥ ९८-१०१ ॥ सव्य चक्रके सिंहावलोकनमें चतुष्पदसे भय, अग्निभय हो । सव्यवाले पृष्ठ गमनमें धन- धान्य-पशुका क्षय, पिताका मरण, आलस्य वा उसके सदृशकी मृत्यु होती है। मण्डूक गमनमें स्त्री-सुतकी पीड़ा, परिश्रम, तापज्वर, मृगासे भय, पदच्युति, शत्रुसे भय होते हैं। अपसव्य चक्रके सिंहावलोकनमें स्थानभ्रंश, पिताकी मृत्यु हो । अपसव्य चक्रवाले पृष्ठ- गमनमें भी जलभय, पदच्युति, पिताका नाश, राजाका क्रोध, दुर्ग जंगलमें जाना घूमना फल कहे ॥ ९८-१०१ ॥ अथ कालचक्रदशाप्रकारः । दशानलादितिभुजङ्गदिनेशानां पूषांशुराजपदविश्वसमीरणानाम् । वाक्यानि सव्यगतिचक्रभवादिकानि चत्वारि सर्वमुनयः प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥ चित्राहिबुर्ध्न्यभरणीपूर्वाषाढेन्द्रमन्त्रिणाम् । सव्यचक्रान्त्यवाक्यानि चत्वारि क्रमशो विदुः ॥ १०३ ॥ द्विदैवकमलागारपितृदानववैरिणाम् । अपसव्यस्य चक्रस्य वाक्यं चादिचतुष्टयम् ॥ १०४ ॥ जलेशमित्रेन्द्रमृगश्रविष्ठाभगार्यमाश्रवत्तरतारकाणाम् । अन्त्यानि वाक्यान्यपसव्यजानि चत्वारि चक्रोपगतानि चाहुः ॥ १०५ ॥ कालचक्रदशाप्रकारः पूर्वमुक्तोऽप्यधुना प्रसङ्गवशादुच्यते—दशेति । अश्विनी-कृत्ति- का-पुनर्वसु-श्लेषा-हस्त-रेवती-मूल-पूर्वाभाद्रपद-उत्तराषाढ-स्वाती-ति दशनक्षत्राणां सव्यगतिचक्रभवादिकानि “पौरश्चानोगतासहोची १, नक्षत्रदासीचर्वणयः २, रूपोत्रझुर्निंगधा- वरज्ञम् ३, षाणीज्वध्मन्दिनक्षत्रम् ४” इति चत्वारि वाक्यानि तज्ज्ञाः सर्वमुनयः प्रवद- न्ति । चित्रा-उत्तरभाद्र-भरणी-पूर्वाषाढ-पुष्येति पञ्चानां चत्वारि “इंसथ्ववांवरपत्र- ४४ जा०

५१८ सटीकतजातपारिजाते- म् ५, क्षन्नाधीकरगोभीमाच ६, सुदधिनक्षत्रजः सितः ७, वामाङ्गारकोत्रक्षुर्निधिः ८" इति सव्यचक्रान्त्यवाक्यानि क्रमशो विदुः । अत्रेदं किलावेद्यम् । अश्विनी-पुनर्वसु-हस्त-मूल- पूर्वभाद्रपदानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणेषु यावन्ति दशामानानि तावन्त्येव कृत्ति- का-श्लेषा-स्वाती-रेवती-उत्तराषाढाणां च चरणपरत्वेन दशामानानि भवन्ति । तेषु के- वलमेतावानेव भेदः, यदश्विनी-पुनर्वसु-हस्त-मूल-पूर्वभाद्रपदानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय- चतुर्थचरणाः क्रमेण मेष-वृष-मिथुन-कर्कराशिसम्बन्धिनो भवन्ति । कृत्तिका-श्लेषा- रेवती-स्वाती-उत्तराषाढानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण धनुः-मकर-कु- म्भ-मीन-राशिसम्बन्धिनो भवन्तीति । परमुभयत्र दशामानं तदीशाश्च समाना एव । तथा चित्रा-उत्तरभाद्र-भरणी-पूर्वाषाढ-पुष्याणां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः सिंह-कन्या-तुला-वृश्चिकराशिसम्बन्धिनः क्रमेण भवन्ति । तेषु दशावर्षाणि च सव्यच- क्रान्त्यचत्वारि वाक्यानि ज्ञेयानि । एवं किल सव्यचक्रे भवति । अथापसव्यचक्रे उच्यते- द्विदैवेति । द्विदैव-कमलागार-पितृ-दानववैरिणाम् = विशाखा-रोहिणी-मघा-श्रवणानाम्, अपसव्यस्य चक्रस्य चादिचतुष्टयं 'धनक्षेत्रयं पराङ्गमिष १, तासादन्नक्षुन्निधिर्दासा २, चमीभोगीरायधनर्क्षमू ३, त्रयोशगीमाभेतासह ४, इति वाक्यं भवति । तथा शतभिषाऽनुराधा-ज्येष्ठा-मृगशिरः-धनिष्ठा-पूर्वफाल्गुनी-उत्तरफाल्गुनी-आर्द्रेति नक्षत्राणाम्, अपसव्यजानि अन्त्यानि 'ऋक्षुर्निधिर्दासास्तमेव ५, गिरायधनक्षत्रपरः ६, गोभावाची- सदात्रिझुन्ने ७, धीजः सितोमिवाङ्गारिका ८' इति वाक्यानि चक्रोपगतानि च तज्ज्ञा आहुः । एतदुक्तं विज्ञेयम् । अपसव्ये चक्रे विशाखा-रोहिणी-मघा-श्रवणानां प्रथम- द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण वृश्चिक-तुला-कन्या-सिंहराशिसम्बन्धिनो भवन्ति । तेषां दशावर्षाणि चापसव्यचक्रादिवाक्यचतुष्टयेन ज्ञेयानि । अथ मृगशिरः-पूर्वफाल्गुनी- अनुराधा-धनिष्ठानां यावन्ति दशामानानि तावन्त्येव आर्द्रा-उत्तर फाल्गुनी-ज्येष्ठा- शतताराणां दशामानानि भवन्ति । तेषु केवलमेतावान् भेदः यत् मृगशिरः-पूर्वफाल्गुनी- अनुराधा-धनिष्ठानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण कर्क-मिथुन-वृष- मेषसम्बन्धिनः सन्ति । आर्द्रा-उत्तरफाल्गुनी-ज्येष्ठा-शतभिषजां प्रथम-द्वितीय-तृतीय- चतुर्थचरणाः क्रमेण मीन-कुम्भ-मकर-धनुः-सम्बन्धिनो भवन्तीति । एतत्सर्वमेव काल- चक्रदशाचक्रावलोकनतः व्यक्तं स्यादित्यलम् ॥ १०२-१०५ ॥ अश्विनी, कृत्तिका, पुनर्वसु, श्लेषा, हस्त, नक्षत्रोंका रेवती, मूल, पूर्वभाद्र, उत्तराषाढ और स्वाती नक्षत्रोंका सव्यगति चक्रके आदि चार वाक्य हैं यह सब तत्त्वज्ञ मुनिगण कहते हैं ॥ १०२ ॥ चित्रा, उत्तराभाद्रपद, अरणी, पूर्वाषाढ और पुष्य नक्षत्रोंके सव्यचक्रके अन्त्य चार वाक्य क्रमसे कहे हैं ॥ १०३ ॥ विशाखा, रोहिणी, मघा, श्रवणा नक्षत्रोंके अपसव्य चक्रके आदिके चार वाक्य हैं॥१०४॥ शतभिषा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मृगशिरा, धनिष्ठा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, आर्द्रा नक्षत्रोंके अपसव्य चक्रके अन्त्य चार वाक्य क्रमसे प्राप्त मुनिगण कहे हैं ॥ १०५ ॥ अथ सव्यचक्रवाक्यानि । पौरङ्गावोमातासहदोधी ॥ १ ॥ नक्षत्रदासीचर्वणगः ॥ २ ॥ रूपोत्रक्षुर्निधाय्यरङ्गम् ॥ ३ ॥ वाणी चस्थन्दधिनक्षत्रम् ॥ ४ ॥ हंसश्रवशांबरपत्रम् ॥ ५ ॥ क्षन्नाधीकरगोभीमाच ॥ ६ ॥ सुदधिनक्षत्रजः सितः ॥ ७ ॥ वामाङ्गारकोत्रक्षु नधिः ॥ ८ ॥

: Row 6: क्षु=११ ज्ञा=१० धी=९ क=१ र=२ गो=३ भी=४ मा=५ च=६ (कन्या) Wait, what about the 8 apasavya sentences? Let's look at the text explaining them: L32: "एभिरष्टभिर्वाक्यैरपसव्यचक्रे प्रतिराशि नवनवराशीनामन्तर्दशा निगदिताः ।" The 8 sentences are:

1. धनक्षेत्रपराङ्गमिव
2. तासादन्नक्षुन्निधिहार्सा
3. चर्मीभोगीरायधनर्चम्
4. त्रयोरागीमाभेतासह
5. अक्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव (or ऋक्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव) Wait, look at sentence 2: "तासादन्नक्षुन्निधिहार्सा" -> "क्षुन्निधि" Sentence 5 has: "क्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव" Wait, before 'क्षु', is there an 'अ'? Look at the character: Wait, compare 'ऋ' in 'ऋक्षु' vs 'अ': Wait, where else is 'ऋ' on this page? Nowhere else except maybe here. Let's look closely at L29 first character: It has the left side like 'अ', middle bar, vertical stem. BUT wait, look at the bottom left: it curves

५२० सटीकजातपारिजाते- अथापसव्यवाक्यचक्रम्— | घ=९ | न=१० | क्षे=११ | त्र=१२ | प=१ | रां=२ | ग=३ | मि=५ | व=४ | वृश्चिकः | | ता=६ | सा=७ | द=८ | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | सा=७ | तुला | | च=६ | र्मा=५ | भो=४ | गी=३ | रा=२ | य=१ | ध=९ | न=१० | क्षं=११ | कन्या | | त्र=१२ | यो=१ | रा=२ | गी=३ | मा=५ | मे=४ | ता=६ | स=७ | ह=८ | सिंहः | | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | स=७ | स्त=६ | मे=५ | व=४ | कर्कः | | गि=३ | रा=२ | यु=१ | ध=९ | न=१० | क्ष=११ | त्र=१२ | प=१ | रः=२ | मिथुनं | | गो=३ | मा=५ | वा=४ | ची=६ | स=७ | दा=८ | त्रि=१२ | क्षु=११ | ज्ञे=१० | वृषः | | धी=९ | जः=८ | सि=७ | तो=६ | मि=५ | वां=४ | गा=३ | रि=२ | का=१ | मेषः | | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | स=७ | स्त=६ | मे=५ | व=४ | मीनः | | गि=३ | रा=२ | यु=१ | ध=९ | न=१० | क्ष=११ | त्र=१२ | प=१ | रः=२ | कुम्भः | | गो=३ | मा=५ | वा=४ | ची=६ | स=७ | दा=८ | त्रि=१२ | क्षु=११ | ज्ञे=१० | मकरः | | धी=९ | जः=८ | सि=७ | तो=६ | मि=५ | वां=४ | गा=३ | रि=२ | का=१ | धनुः | अथ कालचक्रदशावर्षाणि । भूतैकविंशद्गिरयो नवदिक्पोडशाब्दयः । सूर्यादीनां क्रमाद्वदा राशीनां स्वामिनो वशात् ॥ १०६ ॥ इदानीं कालचक्रदशायां सूर्यादिग्रहाणां दशावर्षाण्युच्यन्ते-भूतैकेति । राशीनां स्वामिनो वशात् सूर्यादीनां ग्रहाणां क्रमाद् भूतैकविंशद्गिरयो नवदिक्पोडशाब्दयः = ५, २१, ७, ९, १०, १६, ४, अब्दाः = वर्षाणि भवन्ति । अत्र राशीनां स्वामिनो वशादित्यनेन यो ग्रहो यस्य राशेः स्वामी वर्तते तस्य राशेरपि ग्रहोक्तवर्षाणि दशामाननि भवन्तीति ज्ञेयम् । तथा सति सिंहे सूर्यस्य = ५, कर्के चन्द्रस्य = २१, मेषवृश्चिकयोः भौमस्य = ७, मिथुनकन्ययोः बुधस्य = ९, धनुर्मीनयोः गुरोः = १०, वृषतुलयोः शुक्रस्य = १६, मकरकु- म्भयोः शनैश्चरस्य = ४ वर्षाणि कालचक्रदशामाननि भवन्तीति ॥ १०६ ॥ राशिस्वामीके वश सूर्यादि ग्रहोंके ५, २१, ७, ९, १०, १६ और ४ क्रमसे दशावर्ष हैं। यह श्लोक इसी अध्यायमें ६ ठा कहा जा चुका है ॥ १०६ ॥ अथ राशिस्वामिवशेन ग्रहाणां कालचक्रदशावर्षचक्रम् । | ग्रहाः | सूर्यः | चन्द्रः | मङ्गलः | बुधः | गुरुः | शुक्रः | शनिः | | राशयः | सिंहः ५ | कर्कः ४ | मेष-वृश्चि. १।८ | मिथुनकन्ये ३।६ | धनुर्मीनौ ९।१२ | वृष-तुले २।७ | मकर-कुंभी १०।११ | | वर्षाणि | ५ | २१ | ७ | ९ | १० | १६ | ४ | अथान्तर्दशाप्रकारः । दशां दशाब्दैः सङ्गुण्य सर्वायुः संख्यया हरेत् । लब्धमन्तर्दशा ज्ञेया वर्षमासदिनादिकाः ॥ १०७ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५२१ अधुना अन्तर्दशाविधिरुच्यते-दशामिति । एकैकस्य ग्रहस्य राशेर्वा दशायां प्रत्ये- कस्य ग्रहस्य राशेर्वा अवान्तर्दशा भवति, सैवान्तर्दशाशब्देनोच्यते । तस्यानयनप्रकारः । यस्य ग्रहस्य दशामध्ये यदीयान्तर्दशानयनमपेक्षितं भवेत्तयोर्ग्रहयोः ये स्वस्वदशामानं तयोः गुणनं कार्यम् । एकस्य दशामन्यस्य दशाब्दैः सङ्गुण्येत । तद्गुणनफलं सर्वायुः- संख्यया हरेत् = यद्राशिसम्बन्धिदशायामन्तर्दशा साध्यते तद्राशौ यत्पूर्णायुर्मानं तेन विभ- जेदिति । लब्धं वर्षमासदिनादिका अन्तर्दशा ज्ञेया । उदाहरणम्—यथा कस्यचिज्जन्म मूलनक्षत्रस्य चतुर्थचरणे वर्त्तते, तदा तस्य सव्य- चक्रे कर्कसम्बन्धिदशायां जन्मेति तत्र पूर्णायुर्मानं = ८६ वर्षाणि । तत्र यदि धनुर्गुरुदशायां मकरशनेरन्तर्दशाऽपेक्ष्यते तदा धनुर्गुरुदशामानेना १० नेन मकरशनिदशा ४ गुणिता जाता = ४०, एतत्सर्वायुःसंख्यया ८६ भक्तेति जातं गुरुदशायां शन्यन्तर्दशावर्षादि ०।५।१७।२६। एवं सर्वत्र विजानीयात् । अत्रोपपत्तिः—सर्वग्रहदशायोगमिते पूर्णायुषि ग्रहाणां पृथक् पृथक् दशामितिः पठिता। अथैकैकस्य ग्रहस्य दशारूपे पूर्णायुषि प्रत्येकस्यावान्तर्दशा साध्यते । तदर्थमयमनुपातः- यदि सर्वग्रहदशायोगमिते पूर्णायुषि साध्यस्य ग्रहस्यैतन्मिता दशा लभ्यते तदा प्रकृतग्रह- दशारूपे पूर्णायुषि केति ? ( प्र. ग्र. द. × सा. ग्र. द. / पूर्णायुः = अन्तर्दशा ) लब्धं साध्यग्रहस्य प्रकृतग्रहदशायामन्तर्दशामितिरित्युपपन्नम् ॥ १०७ ॥ दशाको दशावर्षसे गुणा करके सर्वायुः संख्या ( पूर्णायु ) से भाग दे लब्ध वर्ष, मास, दिनादिक अन्तर्दशा होती है ॥ १०७ ॥ चक्रेशाब्दा भुक्तिराशीश्वराब्दैर्हत्वा तत्तद्राशिमानायुराप्ताः । अब्दा मासा वासरा नाडिकाद्या दुःस्थानेशा दुःखरोगाकराः स्युः ॥१०८॥ इत्थं महादायदिनं महाब्दैः सङ्गुण्य तत्रान्तरदास्तु दाये । पुनस्तदा तत् परमायुरब्दैर्हृतं दशास्वान्तरगा दशा स्यात् ॥ १०९ ॥ विनाडीकृत्य नक्षत्रं स्वैः स्वैः संवत्सरैः पृथक् । दायैः सङ्गुण्य सर्वायुराप्तं सूक्ष्मदशाफलम् ॥ ११० ॥ ग्रहवत्सरवासरा हृताः परमायुष्यसमामितध्रुवैः । निजवर्षगुणाः स्वपाकदा इति पाकेष्वखिलेषु चिन्तयेत् ॥ १११ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ एते श्लोकाः १०७ श्लोकतुल्यार्थका एवेत्यलम् ॥ १०८-१११ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वरनिर्मिता। कालचक्रदशाख्येऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता १७ चक्रेशके वर्षको भुक्तिराशीश्वरके वर्षसे गुणा कर उस २ राशिके पूर्णायुसे भाग देनेसे वर्ष, मास, दिन, घटी आदि स्पष्ट होता है। दुष्ट स्थानका स्वामी दुःख रोग कारक होता है । इस प्रकार एकके महादशावर्षको दूसरेके महादशावर्षसे गुणा कर वहां परमायु संख्यासे ( १२० से ) भाग देवे तो दशामें अन्तर्दशा होती है ॥ १०९ ॥ नक्षत्रके घट्यादिको पला बनाकर उस नक्षत्रकी पूर्णायुसे गुने और पूर्णायु (सर्वायु) मानसे भाग देवे तो लब्ध वर्षादि सूक्ष्म दशा होगी ॥ ११० ॥ जिस ग्रहकी दशामें अभीष्ट ग्रहकी अन्तर्दशा लानी हो उसकी दशा वर्षादिको पूर्णायुसे भाग दे और अभीष्ट ग्रहकी दशा वर्षसे गुणा करे तो वर्षादि अन्तर्दशा हर एककी होती है ॥ इति जातकपारिजाते कालचक्राख्ये सप्तदशाध्याये 'विमला' हिन्दी टीकासमाप्ता ॥ १७ ॥

अथ दशाफलाध्यायः ॥ १८ ॥ दशानुसारेण फलं वदन्ति मुनीश्वरा जातशुभाशुभं यत् । सारं समुद्धृत्य तथैव वक्ष्ये भेदं यथाविस्तरतो दशायाम् ॥ १ ॥ बलानुसारेण यथा हि योगो योगानुसारेण दशामुपैति । दशाफलः सर्वफलं नराणां वर्णानुसारेण यथा विभागः ॥ २ ॥ अथ दशाफलाध्यायो व्याख्यायते । तत्र जातस्य सकलं शुभाशुभं फलं ग्रहाणां दशान्तर्दशास्वेव परिणमन्तीति दशाविचार एवाभिहितः । ग्रहाणां दशाफलैरेव जातानां नराणां सर्वफलं सम्पत्स्यत इति दशाफलान्यत्रोच्यन्ते । दशानुसारेणेति श्लोकौ सरलार्थौ ॥ क्योंकि मुनि लोग जातकका शुभाशुभ फल दशाके अनुकूल ही कहते हैं, इस लिये दशाके भेदोंका सारभाग इकट्ठा करके इस १८ वें अध्यायमें कहता हूँ ॥ १ ॥ जिस प्रकार बलके अनुसार योग होते हैं उसी प्रकार योगके अनुसार दशा प्राप्त होती है । मनुष्योंके सभी फल दशाफलसे ही होते हैं। जैसे वर्णानुसारसे विप्रादि होता है ॥ २ ॥ अथ विंशोत्तरी महादशा । आदित्यचन्द्रकुजराहुसुरेशमन्त्रिमन्दज्ञकेतुभृगुजा नव कृत्तिकाद्याः । तेनो नयः सिनद्यातटधन्यसेव्यसेनानरा दिनकरादिदशाब्दसंख्याः ॥ ३ ॥ अधुना विंशोत्तरीमहादशायां सूर्यादिग्रहाणां दशावर्षाण्युच्यन्ते—आदित्येति । कृत्ति- काद्याः = कृत्तिकानक्षत्रमादियेषां ते, आदित्य-चन्द्र-कुज-राहु-सुरेशमन्त्रि-मन्द-ज्ञ- केतु-भृगुजाः = सूर्य-चन्द्र-मङ्गल-राहु-गुरु-शनि-बुध-केतु-शुक्रा दशापतयो भवन्ति । कृत्तिकादिनक्षत्रनवके अमी नव ग्रहा दशापतयः । एवं नक्षत्रचक्रे चारत्रयं दशापतयोऽर्थात् कृत्तिकोत्तरफल्गुन्युत्तराषाढेषु सूर्यः । रोहिणीहस्तश्रवणासु चन्द्रः । मृगशिरश्चित्राधनिष्ठासु भौमः । आर्द्रास्वातीशंततारासु राहुः । पुनर्वसु-विशाखा-पूर्वभाद्रेषु गुरुः । पुष्यानुरा धोत्तर- भाद्रेषु शनिः । श्लेषा-ज्येष्ठा-रेवतीषु बुधः । मघा-मूलाश्विनीषु केतुः । पूर्वफल्गुनीपूर्वाषा- ढभरणोषु शुक्रो दशापतिर्भवति । अथैषां दशावर्षाण्याह—तेनो नय इत्यादयः । अत्र कट- पयवर्गभवैरित्यादिवर्णवशेनार्था ऊहनीयाः। तेन सूर्यस्य तेनः=६ वर्षाणि । चन्द्रस्य नयः= १०. व.। भौमस्य सिन = ७ व. । राहोः दया = १८ व. । गुरोः तट = १६ व. । शनेः धन्य = १९ व. । बुधस्य सेव्य = १७ व. । केतोः सेना=७ व. । शुक्रस्य नरा=२० वर्षाणि दशामानं भवति । सर्वेषां योगः ६+१०+७+१८+१६+१९+१७+७+२०= १२० विंशोत्तरशतमिति विंशोत्तरीति संज्ञा ॥ ३ ॥ सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, राहु, बृहस्पति, शनि, बुध, केतु और शुक्र इन नव ग्रहोंकी दशा होती है । कृत्तिकासे एक ९ नक्षत्रकी एक आवृत्ति दशा हुई । पुनः उत्तराफाल्गुनीसे एक ९ नक्षत्रकी दशा उक्त ग्रहोंकी हुई । फिर तृतीयावृत्ति उत्तराषाढसे एक ९ नक्षत्रकी उक्त ग्रहों की दशा हुई । सूर्यकी तेन ( ६ वर्ष ) चन्द्रकी नय (१० व) मङ्गलकी सिन (७ व) राहुकी दया (१८ व) गुरुकी तट (१६ व०) शनिकी धन्य (१९ व) बुधकी सेव्य (१७ व) केतुकी सेना ( ७ व) और शुक्रकी नरा (२० व) होती है ॥ ३ ॥ अथ ग्रहाणां विंशोत्तरीदशाबोधकचक्रम् । | दशाधिपाः | सूर्यः | चन्द्रः | मङ्गलः | राहुः | गुरुः | शनिः | बुधः | केतुः | शुक्रः | | नक्षत्राणि | कृ, उफ, उपाः | रो, ह, श्र. | मृ, चि, ध. | आ, स्वा, श. | पु, वि, पूभा. | पु, अनु, उभा. | श्ले, ज्ये, रे. | म, मू, अ. | पूफ. पूषा. भ. | | दशावर्षाणि | ६ | १० | ७ | १८ | १६ | १९ | १७ | ७ | २० |

दशाफलं विचार्यते स ग्रहः, यदि लग्न- गतः =तत्काललग्नवर्ती स्यात्, तथा लग्नात् त्रिषड्दशैकादशगः स्यात्, अथ तत्सप्तवर्गः= तस्य दशापतेः सप्तवर्गः, वा तत्सुहृत् = तस्य दशापतेः मित्रग्रहः, वा शुभः=शुभग्रहो लग्न- गतो भवेत् तदा सा दशा शुभदा स्यात् । अथ चन्द्रः, दशाधिनाथस्य = प्रकृतदशापतेः सुहृद्गृहस्थः = मित्रराशिगतः, वा तदुच्चगः = दशापतेरुच्चराशिगतः, दशाधिनाथात्, स्मरत्रिकोणोपचयोपगश्च = सप्तम- नवम-पञ्चम-त्रि-षडेकादश-दशमानामन्यतमगतो वा भवेत्-तदा सत्फलानि = शुभ- फलानि ददाति । उक्तेषु, 'दशाधिनाथस्येत्यादिषु' राशिषु गतस्य विधोः = चन्द्रस्य जन्मकालभवमूर्त्ति- धनादिभावः = जन्मकालजायमानलग्नधनादिद्वादशान्त्यतमो भावः, सभावः = भावेन ( स्व-

शारम्भे, इन्दुश्चन्द्रो हि = निश्चयेन मनोरूपतया पूर्णभावेन ददाति इति वाच्यम्। अत्र चन्द्र इत्युपलक्षणमुत सर्वेषामेवैष नियमो ज्ञेयः । उत्पादितमिति । इष्टोत्कटत्व इति च श्लोकौ स्पष्टार्थाविति ॥ ४-११ ॥ अधिक आरोहवीर्य, भावसदृश, अष्टवर्गमें अधिक बिन्दुवाले, १०-११-१ भावस्थ, अपने उच्चादिवर्ग प्राप्त, षड्बलयुक्त ग्रह दशामें शुभप्रद होते हैं ॥ ७ ॥ गुलिक राशिका स्वामी, गुलिकके साथी, थोड़े बिन्दुवाले, शत्रु-नीच-अस्तं गत, पाप- ग्रह युक्त, भावसन्धिमें प्राप्त और ऋक्ष सन्धि नवांशमें जो ग्रह हों वे दशामें अनिष्ट फल देते हैं ॥ ८ ॥ दशापति यदि लग्नमें प्राप्त हो तथा लग्नसे तृतीय-षष्ठ-दशम-एकादशमें दशापतिका सप्तवर्ग या उसका मित्र ग्रह हो वा लग्नमें शुभग्रह हो तो दशा शुभ होती है ॥ ६ ॥ दशाधीशके मित्रगृहमें या उसके उच्च स्थानमें, अथवा दशाधीशसे सप्तम, त्रिकोण (५।९), उपचय (३।६।१०।११) में चन्द्रमा हो तो निश्चय उस दशामें शुभ फलोंको देते हैं ॥७॥ उक्त राशियोंमें गत चन्द्रमाका वह भाव उक्त समय लग्न-धनादि जो भाव हो उसकी वृद्धि उस दशामें होती है। यदि वह चन्द्रमा इतर राशिमें होतो उस भावकी हानि होती है चन्द्रमाके स्वगृहादिमें प्राप्त होने पर जो फल श्रेष्ठ २ विद्वानोंने कहा है, वह शुभाशुभ फल दशाके प्रवेशमें मनोरूपसे निश्चय चन्द्रमा देता है ॥ ९ ॥ पहले ग्रहोंके जो शुभ तथा अशुभ फल कहे जा चुके हैं उसीके अनुसार उनकी दशामें मनुष्योंके शुभ वा अशुभ फल होते हैं ॥ १० ॥ इष्ट फलकी अधिकतामें मनुष्योंको शुभ फल होते हैं और अशुभकी अधिकता होने पर अनिष्ट फल होते हैं। साम्यमें निश्चय मिश्र फल होते हैं। इसकी कल्पना सब जगह करनी चाहिये ॥ ११ ॥ संज्ञाध्याये यस्य यद्द्रव्यमुक्तं कर्माजीवो यस्य यश्चोपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च तत्तत्सर्वं तस्य योज्यं दशायाम् ॥ १२ ॥ इदानीं पूर्वोक्तानां विविधफलानां तत्तद्योगतत्तद्ग्रहदशायां परिपाकमाह-संज्ञाध्याय इति । संज्ञाध्याये यस्य ग्रहस्य यद् द्रव्यं 'ताम्र-मणीत्यादि' उक्तम् । यस्य ग्रहस्य कर्माजीवश्च य उपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च = यस्य ग्रहस्य यद्भावफलं, स्थानफलम्, आलोक-(दृष्टि-) फलं, योगफलञ्चोक्तं तत्तत्सर्वं तस्य ग्रहस्य दशायां योज्यम् = वाच्य- मिति ! शुभदशायां तस्य तस्य द्रव्यादेरवाप्तिः, अशुभदशायां तत्तद्द्रव्यादेर्हानिर्भवतीति वाच्यम् (बृहज्जातकम्) ॥ १२ ॥ संज्ञाध्यायमें जिसका जो द्रव्य कहा है, कर्माजीवाध्यायमें जिसका जो उपदेश किया है, भावफल, योगफल, दृष्टिफल जो कहे हैं वे सब उसकी दशामें योजना करे ॥ १२ ॥ शुभफलददशायां तादृगेवान्तरात्मा बहु जनयति पुंसां सौख्यमर्थागमं च। कथितफलविपाकैस्तर्कयेद्वर्त्तमानां परिणमति फलोक्तिः स्वप्नचिन्तास्ववीर्यैः ॥१३॥ इदानीमात्मस्वरूपदर्शनादेव दशावगमप्रकारमाह-शुभफलददशायामिति । शुभानि फलानि ददातीति शुभफलदस्तस्य दशा = शुभफलददशा, तस्यां मनुष्याणामन्तरात्मा जीवात्मा (चित्तस्वरूपः तादृगेव ) शुभः = (प्रसन्नः ) एव भवति । तदानीं पुंसां = पुरु- षाणां बहुविधं सौख्यमर्थागमञ्च जनयति । शुभदशायां पुरुषाणामन्तःकरणं सुप्रसन्नमा- स्ते, तथा विविधं सौख्यं धनागमश्च भवति । ईदृग्लक्षणं दृष्ट्वा शुभदशा तर्कयेति भावः । अर्थादेवाशुभदशायां नराणामन्तरात्मा वैरूप्यमुपगतः, विविधं दुखं धनापगमश्च भवति । मिश्रे मिश्रफलञ्चेति बोध्यम् । अत एव कथितफलानां विपाकदर्शनादेव वर्त्तमानां

शुभामशुभां वा दशां तर्कयेज्ज्ञश्चयेत् । यस्य ग्रहस्य शुभाशुभदशायां यादृक् शुभमशुभं वा फलमुक्तं, वर्त्तमानकाले तादृक् फलमवलोक्य तद्ग्रहसम्बन्धिनी तथा दशाऽवगन्तव्येति । अथ बलरहितानां दशासु न यावदुक्तं फलं फलतीत्युच्यते । परिणमति फलोक्तिः स्वप्न- चिन्तास्ववीर्यैः । अवीर्यैः=बलहीनैः ग्रहैर्यानि शुभाशुभानि फलानि दीयन्ते तेषां फलोक्तिः= फलप्राप्तिः, स्वप्ने=स्वप्नावसरे, चिन्तायां=मनोभिलाषे वा परिणमति = अनुभूयते । यथा कश्चिद् ग्रहः सिंहासनारोहणफलदो निर्बलो भवेत्तदा स्वप्ने तत्फलपक्तिर्वाच्या, अर्था- दसो नरो हि कदाचित्स्वप्नावस्थायाम् 'अहं सिंहासनारूढोऽस्मि' इत्येवमनुभूयात् । वा तस्य मनोरथेनैव पूर्तिर्भविष्यतीति वाच्यम् ( बृहज्जातकम ) ॥ १३ ॥ शुभफल देनेवाली दशामें जातककी उसी प्रकारकी अन्तरान्मा होती है तथा अनेक प्रकारके सुख-धनकी प्राप्ति होती है। कहे हुए फलोंकी प्राप्ति देखकर वर्तमान दशा समझनी चाहिये । यदि ग्रह निर्बल हों तो उनके फलकी प्राप्ति स्वप्नकी भावनामें कहनी चाहिये १३ पाकस्वामिनि लग्नगे सुहृदि वा वर्गेऽस्य सौम्येऽपि वा प्रारब्धा शुभदा दशा त्रिदशषड्‌लाभेषु वा पाकपे । मित्रोच्चोपचयत्रिकोणमदने पाकेश्वरस्य स्थित- श्चन्द्रः सत्फलबोधनानि कुरुते पापानि चातोऽन्यथा ॥ १४॥ अनेन श्लोकेन दशायाः शुभाशुभत्वमाह—पाकस्वामिनीति । पाकस्य = दशायाः, स्वामी=पाकस्वामी, तस्मिन् ( दशापतौ ) लग्नगे=दशारम्भकालिकलग्नगते सति, वा सुहृ- दि=पाकेश्वरस्य यन्मित्रं तस्मिन्, दशारम्भकाले लग्नगे सति प्रारब्धा दशा शुभदा भव- ति । अथवाऽस्य पाकेश्वरस्योक्तो यो वर्गः ( षड्वर्गः, सप्तवर्गः, दशवर्गो वा ) तस्मिंस्तल्ल- ग्नगते वा कस्मिंश्चिच्छुभग्रहे लग्नगते सति प्रारब्धा दशा शुभदा स्यादिति । अपि वा पाकपे = दशापतौ, लग्नात् त्रिदशषड्‌लाभेषु स्थिते शुभदा दशा स्यात् । अथ पाकेश्वरस्य = दशापतेः मित्रराशौ, उच्चराशौ, उपचयराशिषु ( ३।६।१०।११ ) त्रिकोणे (५।९) मदने (७) चैतेषामन्यतम इत्यर्थः । स्थितश्चन्द्रो दशायां सत्फलबोधनानि कुरुते = शुभफलान्युप- स्थापयतीति । अतः = उक्तेभ्योऽन्यथा स्थितश्चन्द्रः पापानि = अशुभफलानि कुरुते । एतत्- श्लोकानुरूपामेव ६।७ श्लोकाविति चिन्त्यम् ( बृहज्जातकम् ) ॥ १४ ॥ दशाधीश लग्नमें हो, वा मित्रगृहमें हो, वा सौम्यवर्गमें हो तो प्रारब्ध दशा शुभफल देती है । अथवा दशापति दशम, षष्ठ या लाभमें हो और दशापतिके मित्र-उच्च-त्रिकोण- सप्तममें स्थित चन्द्रमा हो तो सत् फलोंका ज्ञान कराते हैं। इससे अन्यथा हो तो पापोंको करते हैं ॥ १४ ॥ लग्नादिष्टगृहोपगः स्वभवने तुङ्गे सुहृद्वेश्मवा पाकेशः शुभमित्रवीक्षणयुतस्तत्पाकभुक्तौ शुभम् । केन्द्रे वा यदि कोणगोऽतिशुभदः पापास्त्रिषष्ठायगा- स्तुङ्गाद्योपचयेषु ये बलयुतास्तेषां दशायां शुभम् ॥ १५ ॥ लग्नादिति । पाकेशः=दशापतिः, दशारम्भकाले लग्नादिष्टं ( अभीष्टं ) यद्गृहं तद्गत- श्चेत्स्वभवने = आत्मीयराशौ, तुङ्गे=स्वोच्चेऽथवा सुहृद्वे=स्वमित्रभवने स्थितः सन् शुभग्र- हेण, मित्रग्रहेण वा वीक्षितो युतो वा भवेत्तदा तत्पाकभुक्तौ तद्दशाभोगकाले नराणां तद्भाव- सम्बन्धि शुभं फलं वाच्यम् । अथ दशापतौ केन्द्रे यदि वा कोणगे सति दशायामतिशुभ- दो भवति । अथ च जनने पापाः पापग्रहाः ( सूर्यभौमशनयः ) त्रिषष्ठायगाः ( ३।६।११ भावगताः ) स्युस्तथा ये ग्रहा बलयुताः सन्तः तुङ्गाद्योपचयेषु विद्यमाना भवेयुस्तेषां दशा- यां जनिमतां शुभं फलं भवति । अर्थादेव पापास्त्रिषडायेतरस्थानगाः, ये निर्बला ग्रहास्तुङ्गा-

दिस्थानरहिताश्च भवेयुस्तेषां दशायामशुभं फलमिति चिन्त्यम् । तथा चोक्तं फलदीपिकायाम्- यद्भावगो गोचरतो विलग्नाद्दशेश्वरः स्वोच्चसुहृद्गृहस्थः । तद्भावपुष्टिं कुरुते तदानीं बलान्वितश्चेज्जननेऽपि तस्य ॥ १५ ॥ लग्नसे इष्टग्रहमें-स्वगृहमें, उच्चमें, मित्रगृहमें, स्थित दशापति शुभग्रह तथा मित्रसे दृष्ट युत हो तो उसकी दशाकी भुक्तिमें शुभ हो । केन्द्र वा कोणमें हो तो अत्यन्त शुभ हो । पापग्रह तृतीय, षष्ठ, एकादशमें हों, उच्च, उपचयमें जो बलवान् हों उनकी दशामें शुभ होता है ॥ १५ ॥ अन्योन्यमित्रग्रहयोर्दशायां भुक्तौ शुभं षड्बलशालिनोस्तु । शत्रुग्रहौ दुर्बलशालिनौ चेत् पाकापहारे तु तयोरनर्थः ॥ १६ ॥ अन्योन्यमिति । अन्योन्यं = परस्परम्, इष्टग्रहयोः = मित्रग्रहयोः, षड्बलशालिनोः = स्वस्वषड्बलसहितयोः, दशायां, भुक्तौ=अन्तर्दशायां च शुभं फलं भवति । एतदुक्तं भवति । यस्य ग्रहस्य दशायां यदीयान्तर्दशा भवति तौ दशान्तर्दशाधिपती ग्रहावन्योन्यं मित्रत्वमुप- गतौ स्वस्वषड्बलयुतौ च भवेतां तदा तद्दशान्तर्दशाकाले शुभं फलं वाच्यम् । अथ तौ चेत् परस्परं शत्रुग्रहौ दुर्बलशालिनौ च भवेतां तदा तयोः पाकापहारे=दशान्तर्दशाकाले अनर्थः= अशुभं फलं भवतीति ॥ १६ ॥ परस्पर मित्रकी दशा भुक्तिमें शुभ फल देते हैं। यदि दोनों परस्पर शत्रुग्रह हों तो उनकी दशामें अनर्थ होता है ॥ १६ ॥ करोति यद्भावगतः स्वपाके तद्भावजन्यं त्वशुभं शुभं वा । शुभं शुभव्योमचरस्य दाये पापस्य दाये त्वशुभं वदन्ति ॥ १७ ॥ सौम्यन्वितग्रहदशाऽतिशुभप्रदा स्यात् पापन्वितस्य विफलं परिपाककाले । मिश्रग्रहेण सहितस्य दशापहारे मिश्रं फलं भवति मिश्रबलान्वितस्य ॥ १८ ॥ करोतीति । पाकपतिः ग्रहः (अन्तर्दशेशः ) दशापतेः सकाशात् यद्भावगतः स्यात् तद्भावजन्यम् अशुभं शुभं वा फलं स्वपाके = स्वान्तर्दशाकाले करोति । तत्र शुभाशुभव्यव- स्थामाह । शुभव्योमचरस्य पाके शुभं फलं तथा पापस्य दाये तु अशुभं फलं भवतीति आर्या वदन्ति । तत्रापि शुभदशायां शुभान्तरे तद्भावजं फलं शुभतरमेवमशुभस्थ दशायां पापान्तरेऽशुभतरमर्थादेव मिश्रे मिश्रं फलमिति । तथा फलदीपिकायाम्— यद्भावगः पाकपतिर्दशेशात् तद्भावजातानि फलानि कुर्यात् । विपक्षरिष्फाष्टमभावगश्चेत् दुःखं विदध्यादितरत्र सौख्यम् ॥ सौम्यन्वितेति श्लोकः सरलार्थः एवेत्यलम् ॥ १७-१८ ॥ कोई ग्रह जिस भावमें प्राप्त हो उस भावजन्य अशुभ-शुभ फलको अपनी दशामें करता है । शुभ ग्रहकी दशामें शुभ, पाप ग्रहकी दशामें अशुभ होना कहते हैं ॥ १७ ॥ शुभग्रहसे युक्त ग्रहकी दशा शुभ फल देती है । पापग्रह युक्त ग्रहकी दशा अशुभ फल परिपाक कालमें देती है । मिश्रबल युत तथा मिश्र ग्रह युत ग्रहकी दशा प्राप्त होने पर मिश्र फल होता है ॥ १८ ॥ यद्धातुखेटस्य दशापहारे तद्धातुवित्तायतिमाहुरार्याः । धातुक्षयं पापवियच्चरस्य पाकेऽभिवृद्धिं शुभदस्य धातोः ॥ १६ ॥ यदिति । यस्य धातोः 'मज्जा-स्नायु-वसेत्यायुक्तस्य' यः खेटः = ग्रहस्तस्य दशापहारे तद्धातुवित्तायतिम् = तत्तद्ग्रहसम्बन्धिधातुभृतीनां परिपाकम् , आर्याः = मनीषिण आहुः । तत्र तद्धातुग्रहदशायां पापवियच्चरस्य, पाके = भुक्तौ ( अन्तर्दशायामिति यावत् ) धातुक्ष- यम् , शुभस्य = शुभग्रहस्य पाके तु धातोरभिवृद्धिमाहुराया इति ॥ १९ ॥