जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

५१६ सटीकजातपारिजाते- इदानीं त्रेधा कालचक्रगतिनिरूपणमाह—कालचक्रगतिरिति । पूर्वसूरिभिः = गर्गपरा- शराद्यैः कालचक्रस्य, त्रेधा = त्रिविधा, गतिः निश्चिता = निर्णीता । कास्ता इत्याह-१ मण्डू- कगमनम्, २. पृष्ठतो गमनम्, ३. सिंहावलोकनं ( एतदेव पुनरागमनं नाम ) भवेत् । गतीनां लक्षणञ्च पृष्ठत इति । कर्किकेसरिणोः = कर्कसिंहयोः पृष्ठतो गमनं भवति । मीन- वृश्चिकयोः, चापमेषयोश्च गतिः केसरी = सिंहावलोकनम् । कन्याकर्कटयोः, सिंहयुग्मयोः मण्डूकी गतिर्भवति । एतदुक्तं भवति । सव्ये, अपसव्ये च चक्रे कर्किकेसरिणोः गमनं ( कर्क- स्य मिथुने सिंहस्य कर्के गमनं ) पृष्ठतो गमनं कथ्यते । एवं मीनवृश्चिकयोः, धनुर्मेषयोश्च । नवमपञ्चमयोः । पारस्परिकं गमनं केसरी-गतिरुच्यते । एवमेव सिंहमिथुनयोश्च कन्याक- र्कटयोः गमनं मण्डूकी गतिः भवति । तथा च पाराशरीये— प्रथमे गतिर्मण्डूकी द्वितीये मर्कटी तथा । बाणायनवपर्यन्तं गतिः सिंहावलोकनम् ॥ कन्यायां कर्कटे चापि सिंहमे मिथुनेऽपि च । मण्डूकीगतिसंज्ञो वै तादृशं रोगकारणम् ॥ मीने तु वृश्चिके चापि चापे मेषे तथैव च । सिंहावलोकनं चैव तादृशं च फलं लभेत् ॥ इति॥ एतत् क्लान्तईशाविचारे बोद्धव्यम् । कस्यचिद्दशायां कर्कतो मिथुनस्यान्तर्दशा, सिंहात्कर्कस्यान्तर्दशा चेद्भवति तदा तत्पृष्ठतो गमनं ( मर्कटी गतिः ) कथ्यते । एवं किल सर्वत्र बोद्धव्यम् । तस्य फलञ्च वक्ष्यमाणप्रकारेण विज्ञेयम् ॥ ८९-९१३ ॥ इस कालचक्रकी गति पंडितोंने तीन प्रकारकी कही हैं । १-मण्डूक गमन । २-पृष्ठसे ( पीछे ) गमन । ३-सिंहावलोकन नाम पुनरागमनका ॥ ८९-९० ॥ कर्क सिंहका पृष्ठसे गमन है । ५ से ४में तथा ४से ३में आना पृष्ठ गमन है। मीन वृश्चिक का धनुर्मेषका सिंहावलोकन गति है ( मीनसे वृश्चिकमें और धनुसे मेषमें जानेको सिंहावलोकन कहते हैं) कन्या-कर्ककी, सिंह-मिथुनकी (६ से ४ में और ५ से-३ में जानेकी) मण्डूक गति कहते हैं ॥ ९१३ ॥ सिंहावलोकसमये ज्वरातिस्थाननाशनम् ॥ ९२ ॥ बन्धुस्नेहादिनाशं च समानजनपीडनम् । जले वा पतनं कूपे विषशस्त्राग्निजं भयम् ॥ ९३ ॥ वाहनात्पतनं वाऽपि दशाच्छिद्रान्विते सति ॥ क्रूरास्तनीचापचयखेचरस्य दशा यदि ॥ ९४ ॥ दशाच्छिद्रमिति ज्ञेयं प्रवदन्ति विपश्चितः ॥ १ ॥ इदानीं सिंहावलोकफलं दशाच्छिद्रञ्चोच्यते । क्रूरग्रहस्य, अस्तङ्गतस्य ( रविणा सहि- तस्य ) नीचङ्गतस्य, अपचयस्य ( क्षीणरश्मेः ) ग्रहस्य दशा दशाच्छिद्रमिति विपश्चितः ( विद्वांसः ) कथयन्ति । शेषं स्पष्टमेवेति ॥ ९१३-९४३ ॥ ( सिंहावलोकके समय ज्वरसे कष्ट, स्थानका नाश, बन्धुस्नेहादिका नाश, समान जनकी पीडा, जलमें वा कूपमें गिरना, विष-शस्त्र-अग्निका भय, वाहन ( घोड़ा आदि ) से गिरना ये सब उस समय दशा छिद्र होने पर कहने चाहिये। क्रूर, अस्ते गत, नीचगत, निर्बल ग्रहकी दशा दशाछिद्र है यह पण्डित लोग कहते हैं ॥ ९२-९४३ ॥ मण्डूकगतिसम्भूतसमये मरणं गुरोः ॥ ९५ ॥ पित्रोर्वा विषशस्त्राग्निज्वरचोराग्निभिर्भयम् । मण्डूकसमये सव्ये समानजनपीडनम् ॥ ९६ ॥ केसरीयुग्ममण्डूके मातुर्मरणमादिशेत् । मरणं राजभीतिं च सन्निपातज्वरेर्भयम् ॥ ९७ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५१७. अथ मण्डूकगतिफलमाह— मण्डूकगतीति । पूर्वोक्तमण्डूकगतिसमये (अन्तर्दशा- याम्) गुरोः = स्वकीयश्रेष्ठजनस्य, पित्रोर्वा = अथवा स्वकीयपित्रोः (मातुः पितुश्च) मरणं भवति । तथा विषशस्त्राग्निज्वरचोराहिभिर्भयं भवति । अथ सव्ये = सव्यचक्रोद्भूते, मण्डूकसमये (मण्डूकगतिदशायां) समानजनस्य (भ्रातृमित्रादेः) पीडनं भवति । तत्र केसरीयुग्ममण्डूकेऽर्थात् सिंहतः कन्यायां गते, मिथुनतः कर्कटे गते सति, मातुः=जातस्य मातुः, मरणमादिशेत् । तथा तत्र स्वस्य मरणं, राजभीतिं, सन्निपातरोगम्, अरेः (शत्रुतः) भयं च वदेत् ॥ ९५-९७ ॥ अपसव्य मण्डूक गति दशा समयमें गुरुका मरण होता है। वा माता पिताके मरण होते हैं। विष-शस्त्र-अग्नि-ज्वर-चोर-सर्पसे भय हो। सव्य चक्रकी मण्डूकगति समयमें अपने समान जनको पीड़ा हो । सिंहसे मिथुनवाले मण्डूकमें माताकी मृत्यु हो और अपना मरण, राजदण्ड, सन्निपात तथा शत्रु भय हो ॥ ९५-९७ ॥ सव्ये सिंहावलोके तु चतुष्पाद्भयमग्निजम् । पृष्ठतो गमने सव्ये धनधान्यपशुक्षयः ॥ ९८ ॥ पितुर्मरणमालस्यं तत्समानेषु वा मृतिः । मण्डूकगमने वामे श्रीसुतार्तिपरिश्रमम् ॥ ९९ ॥ तापज्वरं मृगाद् भीतिं पदच्युतिमरेर्भयम् । सिंहावलोकने वामे स्थानभ्रंशः पितुर्मृतिः ॥ १०० ॥ पृष्ठतो गमने वाऽपि जलभीतिं पदच्युतिम् । पितुर्नाशं नृपक्रोधं दुर्गारण्याटनं वदेत् ॥ १०१ ॥ स्पष्टार्थाश्चैते श्लोकाः ॥ ९८-१०१ ॥ सव्य चक्रके सिंहावलोकनमें चतुष्पदसे भय, अग्निभय हो । सव्यवाले पृष्ठ गमनमें धन- धान्य-पशुका क्षय, पिताका मरण, आलस्य वा उसके सदृशकी मृत्यु होती है। मण्डूक गमनमें स्त्री-सुतकी पीड़ा, परिश्रम, तापज्वर, मृगासे भय, पदच्युति, शत्रुसे भय होते हैं। अपसव्य चक्रके सिंहावलोकनमें स्थानभ्रंश, पिताकी मृत्यु हो । अपसव्य चक्रवाले पृष्ठ- गमनमें भी जलभय, पदच्युति, पिताका नाश, राजाका क्रोध, दुर्ग जंगलमें जाना घूमना फल कहे ॥ ९८-१०१ ॥ अथ कालचक्रदशाप्रकारः । दशानलादितिभुजङ्गदिनेशानां पूषांशुराजपदविश्वसमीरणानाम् । वाक्यानि सव्यगतिचक्रभवादिकानि चत्वारि सर्वमुनयः प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥ चित्राहिबुर्ध्न्यभरणीपूर्वाषाढेन्द्रमन्त्रिणाम् । सव्यचक्रान्त्यवाक्यानि चत्वारि क्रमशो विदुः ॥ १०३ ॥ द्विदैवकमलागारपितृदानववैरिणाम् । अपसव्यस्य चक्रस्य वाक्यं चादिचतुष्टयम् ॥ १०४ ॥ जलेशमित्रेन्द्रमृगश्रविष्ठाभगार्यमाश्रवत्तरतारकाणाम् । अन्त्यानि वाक्यान्यपसव्यजानि चत्वारि चक्रोपगतानि चाहुः ॥ १०५ ॥ कालचक्रदशाप्रकारः पूर्वमुक्तोऽप्यधुना प्रसङ्गवशादुच्यते—दशेति । अश्विनी-कृत्ति- का-पुनर्वसु-श्लेषा-हस्त-रेवती-मूल-पूर्वाभाद्रपद-उत्तराषाढ-स्वाती-ति दशनक्षत्राणां सव्यगतिचक्रभवादिकानि “पौरश्चानोगतासहोची १, नक्षत्रदासीचर्वणयः २, रूपोत्रझुर्निंगधा- वरज्ञम् ३, षाणीज्वध्मन्दिनक्षत्रम् ४” इति चत्वारि वाक्यानि तज्ज्ञाः सर्वमुनयः प्रवद- न्ति । चित्रा-उत्तरभाद्र-भरणी-पूर्वाषाढ-पुष्येति पञ्चानां चत्वारि “इंसथ्ववांवरपत्र- ४४ जा०

५१८ सटीकतजातपारिजाते- म् ५, क्षन्नाधीकरगोभीमाच ६, सुदधिनक्षत्रजः सितः ७, वामाङ्गारकोत्रक्षुर्निधिः ८" इति सव्यचक्रान्त्यवाक्यानि क्रमशो विदुः । अत्रेदं किलावेद्यम् । अश्विनी-पुनर्वसु-हस्त-मूल- पूर्वभाद्रपदानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणेषु यावन्ति दशामानानि तावन्त्येव कृत्ति- का-श्लेषा-स्वाती-रेवती-उत्तराषाढाणां च चरणपरत्वेन दशामानानि भवन्ति । तेषु के- वलमेतावानेव भेदः, यदश्विनी-पुनर्वसु-हस्त-मूल-पूर्वभाद्रपदानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय- चतुर्थचरणाः क्रमेण मेष-वृष-मिथुन-कर्कराशिसम्बन्धिनो भवन्ति । कृत्तिका-श्लेषा- रेवती-स्वाती-उत्तराषाढानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण धनुः-मकर-कु- म्भ-मीन-राशिसम्बन्धिनो भवन्तीति । परमुभयत्र दशामानं तदीशाश्च समाना एव । तथा चित्रा-उत्तरभाद्र-भरणी-पूर्वाषाढ-पुष्याणां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः सिंह-कन्या-तुला-वृश्चिकराशिसम्बन्धिनः क्रमेण भवन्ति । तेषु दशावर्षाणि च सव्यच- क्रान्त्यचत्वारि वाक्यानि ज्ञेयानि । एवं किल सव्यचक्रे भवति । अथापसव्यचक्रे उच्यते- द्विदैवेति । द्विदैव-कमलागार-पितृ-दानववैरिणाम् = विशाखा-रोहिणी-मघा-श्रवणानाम्, अपसव्यस्य चक्रस्य चादिचतुष्टयं 'धनक्षेत्रयं पराङ्गमिष १, तासादन्नक्षुन्निधिर्दासा २, चमीभोगीरायधनर्क्षमू ३, त्रयोशगीमाभेतासह ४, इति वाक्यं भवति । तथा शतभिषाऽनुराधा-ज्येष्ठा-मृगशिरः-धनिष्ठा-पूर्वफाल्गुनी-उत्तरफाल्गुनी-आर्द्रेति नक्षत्राणाम्, अपसव्यजानि अन्त्यानि 'ऋक्षुर्निधिर्दासास्तमेव ५, गिरायधनक्षत्रपरः ६, गोभावाची- सदात्रिझुन्ने ७, धीजः सितोमिवाङ्गारिका ८' इति वाक्यानि चक्रोपगतानि च तज्ज्ञा आहुः । एतदुक्तं विज्ञेयम् । अपसव्ये चक्रे विशाखा-रोहिणी-मघा-श्रवणानां प्रथम- द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण वृश्चिक-तुला-कन्या-सिंहराशिसम्बन्धिनो भवन्ति । तेषां दशावर्षाणि चापसव्यचक्रादिवाक्यचतुष्टयेन ज्ञेयानि । अथ मृगशिरः-पूर्वफाल्गुनी- अनुराधा-धनिष्ठानां यावन्ति दशामानानि तावन्त्येव आर्द्रा-उत्तर फाल्गुनी-ज्येष्ठा- शतताराणां दशामानानि भवन्ति । तेषु केवलमेतावान् भेदः यत् मृगशिरः-पूर्वफाल्गुनी- अनुराधा-धनिष्ठानां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थचरणाः क्रमेण कर्क-मिथुन-वृष- मेषसम्बन्धिनः सन्ति । आर्द्रा-उत्तरफाल्गुनी-ज्येष्ठा-शतभिषजां प्रथम-द्वितीय-तृतीय- चतुर्थचरणाः क्रमेण मीन-कुम्भ-मकर-धनुः-सम्बन्धिनो भवन्तीति । एतत्सर्वमेव काल- चक्रदशाचक्रावलोकनतः व्यक्तं स्यादित्यलम् ॥ १०२-१०५ ॥ अश्विनी, कृत्तिका, पुनर्वसु, श्लेषा, हस्त, नक्षत्रोंका रेवती, मूल, पूर्वभाद्र, उत्तराषाढ और स्वाती नक्षत्रोंका सव्यगति चक्रके आदि चार वाक्य हैं यह सब तत्त्वज्ञ मुनिगण कहते हैं ॥ १०२ ॥ चित्रा, उत्तराभाद्रपद, अरणी, पूर्वाषाढ और पुष्य नक्षत्रोंके सव्यचक्रके अन्त्य चार वाक्य क्रमसे कहे हैं ॥ १०३ ॥ विशाखा, रोहिणी, मघा, श्रवणा नक्षत्रोंके अपसव्य चक्रके आदिके चार वाक्य हैं॥१०४॥ शतभिषा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मृगशिरा, धनिष्ठा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, आर्द्रा नक्षत्रोंके अपसव्य चक्रके अन्त्य चार वाक्य क्रमसे प्राप्त मुनिगण कहे हैं ॥ १०५ ॥ अथ सव्यचक्रवाक्यानि । पौरङ्गावोमातासहदोधी ॥ १ ॥ नक्षत्रदासीचर्वणगः ॥ २ ॥ रूपोत्रक्षुर्निधाय्यरङ्गम् ॥ ३ ॥ वाणी चस्थन्दधिनक्षत्रम् ॥ ४ ॥ हंसश्रवशांबरपत्रम् ॥ ५ ॥ क्षन्नाधीकरगोभीमाच ॥ ६ ॥ सुदधिनक्षत्रजः सितः ॥ ७ ॥ वामाङ्गारकोत्रक्षु नधिः ॥ ८ ॥

: Row 6: क्षु=११ ज्ञा=१० धी=९ क=१ र=२ गो=३ भी=४ मा=५ च=६ (कन्या) Wait, what about the 8 apasavya sentences? Let's look at the text explaining them: L32: "एभिरष्टभिर्वाक्यैरपसव्यचक्रे प्रतिराशि नवनवराशीनामन्तर्दशा निगदिताः ।" The 8 sentences are:

1. धनक्षेत्रपराङ्गमिव
2. तासादन्नक्षुन्निधिहार्सा
3. चर्मीभोगीरायधनर्चम्
4. त्रयोरागीमाभेतासह
5. अक्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव (or ऋक्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव) Wait, look at sentence 2: "तासादन्नक्षुन्निधिहार्सा" -> "क्षुन्निधि" Sentence 5 has: "क्षुन्निधिर्द्धासस्तमेव" Wait, before 'क्षु', is there an 'अ'? Look at the character: Wait, compare 'ऋ' in 'ऋक्षु' vs 'अ': Wait, where else is 'ऋ' on this page? Nowhere else except maybe here. Let's look closely at L29 first character: It has the left side like 'अ', middle bar, vertical stem. BUT wait, look at the bottom left: it curves

५२० सटीकजातपारिजाते- अथापसव्यवाक्यचक्रम्— | घ=९ | न=१० | क्षे=११ | त्र=१२ | प=१ | रां=२ | ग=३ | मि=५ | व=४ | वृश्चिकः | | ता=६ | सा=७ | द=८ | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | सा=७ | तुला | | च=६ | र्मा=५ | भो=४ | गी=३ | रा=२ | य=१ | ध=९ | न=१० | क्षं=११ | कन्या | | त्र=१२ | यो=१ | रा=२ | गी=३ | मा=५ | मे=४ | ता=६ | स=७ | ह=८ | सिंहः | | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | स=७ | स्त=६ | मे=५ | व=४ | कर्कः | | गि=३ | रा=२ | यु=१ | ध=९ | न=१० | क्ष=११ | त्र=१२ | प=१ | रः=२ | मिथुनं | | गो=३ | मा=५ | वा=४ | ची=६ | स=७ | दा=८ | त्रि=१२ | क्षु=११ | ज्ञे=१० | वृषः | | धी=९ | जः=८ | सि=७ | तो=६ | मि=५ | वां=४ | गा=३ | रि=२ | का=१ | मेषः | | त्र=१२ | क्षु=११ | र्नि=१० | धि=९ | र्दा=८ | स=७ | स्त=६ | मे=५ | व=४ | मीनः | | गि=३ | रा=२ | यु=१ | ध=९ | न=१० | क्ष=११ | त्र=१२ | प=१ | रः=२ | कुम्भः | | गो=३ | मा=५ | वा=४ | ची=६ | स=७ | दा=८ | त्रि=१२ | क्षु=११ | ज्ञे=१० | मकरः | | धी=९ | जः=८ | सि=७ | तो=६ | मि=५ | वां=४ | गा=३ | रि=२ | का=१ | धनुः | अथ कालचक्रदशावर्षाणि । भूतैकविंशद्गिरयो नवदिक्पोडशाब्दयः । सूर्यादीनां क्रमाद्वदा राशीनां स्वामिनो वशात् ॥ १०६ ॥ इदानीं कालचक्रदशायां सूर्यादिग्रहाणां दशावर्षाण्युच्यन्ते-भूतैकेति । राशीनां स्वामिनो वशात् सूर्यादीनां ग्रहाणां क्रमाद् भूतैकविंशद्गिरयो नवदिक्पोडशाब्दयः = ५, २१, ७, ९, १०, १६, ४, अब्दाः = वर्षाणि भवन्ति । अत्र राशीनां स्वामिनो वशादित्यनेन यो ग्रहो यस्य राशेः स्वामी वर्तते तस्य राशेरपि ग्रहोक्तवर्षाणि दशामाननि भवन्तीति ज्ञेयम् । तथा सति सिंहे सूर्यस्य = ५, कर्के चन्द्रस्य = २१, मेषवृश्चिकयोः भौमस्य = ७, मिथुनकन्ययोः बुधस्य = ९, धनुर्मीनयोः गुरोः = १०, वृषतुलयोः शुक्रस्य = १६, मकरकु- म्भयोः शनैश्चरस्य = ४ वर्षाणि कालचक्रदशामाननि भवन्तीति ॥ १०६ ॥ राशिस्वामीके वश सूर्यादि ग्रहोंके ५, २१, ७, ९, १०, १६ और ४ क्रमसे दशावर्ष हैं। यह श्लोक इसी अध्यायमें ६ ठा कहा जा चुका है ॥ १०६ ॥ अथ राशिस्वामिवशेन ग्रहाणां कालचक्रदशावर्षचक्रम् । | ग्रहाः | सूर्यः | चन्द्रः | मङ्गलः | बुधः | गुरुः | शुक्रः | शनिः | | राशयः | सिंहः ५ | कर्कः ४ | मेष-वृश्चि. १।८ | मिथुनकन्ये ३।६ | धनुर्मीनौ ९।१२ | वृष-तुले २।७ | मकर-कुंभी १०।११ | | वर्षाणि | ५ | २१ | ७ | ९ | १० | १६ | ४ | अथान्तर्दशाप्रकारः । दशां दशाब्दैः सङ्गुण्य सर्वायुः संख्यया हरेत् । लब्धमन्तर्दशा ज्ञेया वर्षमासदिनादिकाः ॥ १०७ ॥

कालचक्रदशाध्यायः ॥१७॥ ५२१ अधुना अन्तर्दशाविधिरुच्यते-दशामिति । एकैकस्य ग्रहस्य राशेर्वा दशायां प्रत्ये- कस्य ग्रहस्य राशेर्वा अवान्तर्दशा भवति, सैवान्तर्दशाशब्देनोच्यते । तस्यानयनप्रकारः । यस्य ग्रहस्य दशामध्ये यदीयान्तर्दशानयनमपेक्षितं भवेत्तयोर्ग्रहयोः ये स्वस्वदशामानं तयोः गुणनं कार्यम् । एकस्य दशामन्यस्य दशाब्दैः सङ्गुण्येत । तद्गुणनफलं सर्वायुः- संख्यया हरेत् = यद्राशिसम्बन्धिदशायामन्तर्दशा साध्यते तद्राशौ यत्पूर्णायुर्मानं तेन विभ- जेदिति । लब्धं वर्षमासदिनादिका अन्तर्दशा ज्ञेया । उदाहरणम्—यथा कस्यचिज्जन्म मूलनक्षत्रस्य चतुर्थचरणे वर्त्तते, तदा तस्य सव्य- चक्रे कर्कसम्बन्धिदशायां जन्मेति तत्र पूर्णायुर्मानं = ८६ वर्षाणि । तत्र यदि धनुर्गुरुदशायां मकरशनेरन्तर्दशाऽपेक्ष्यते तदा धनुर्गुरुदशामानेना १० नेन मकरशनिदशा ४ गुणिता जाता = ४०, एतत्सर्वायुःसंख्यया ८६ भक्तेति जातं गुरुदशायां शन्यन्तर्दशावर्षादि ०।५।१७।२६। एवं सर्वत्र विजानीयात् । अत्रोपपत्तिः—सर्वग्रहदशायोगमिते पूर्णायुषि ग्रहाणां पृथक् पृथक् दशामितिः पठिता। अथैकैकस्य ग्रहस्य दशारूपे पूर्णायुषि प्रत्येकस्यावान्तर्दशा साध्यते । तदर्थमयमनुपातः- यदि सर्वग्रहदशायोगमिते पूर्णायुषि साध्यस्य ग्रहस्यैतन्मिता दशा लभ्यते तदा प्रकृतग्रह- दशारूपे पूर्णायुषि केति ? ( प्र. ग्र. द. × सा. ग्र. द. / पूर्णायुः = अन्तर्दशा ) लब्धं साध्यग्रहस्य प्रकृतग्रहदशायामन्तर्दशामितिरित्युपपन्नम् ॥ १०७ ॥ दशाको दशावर्षसे गुणा करके सर्वायुः संख्या ( पूर्णायु ) से भाग दे लब्ध वर्ष, मास, दिनादिक अन्तर्दशा होती है ॥ १०७ ॥ चक्रेशाब्दा भुक्तिराशीश्वराब्दैर्हत्वा तत्तद्राशिमानायुराप्ताः । अब्दा मासा वासरा नाडिकाद्या दुःस्थानेशा दुःखरोगाकराः स्युः ॥१०८॥ इत्थं महादायदिनं महाब्दैः सङ्गुण्य तत्रान्तरदास्तु दाये । पुनस्तदा तत् परमायुरब्दैर्हृतं दशास्वान्तरगा दशा स्यात् ॥ १०९ ॥ विनाडीकृत्य नक्षत्रं स्वैः स्वैः संवत्सरैः पृथक् । दायैः सङ्गुण्य सर्वायुराप्तं सूक्ष्मदशाफलम् ॥ ११० ॥ ग्रहवत्सरवासरा हृताः परमायुष्यसमामितध्रुवैः । निजवर्षगुणाः स्वपाकदा इति पाकेष्वखिलेषु चिन्तयेत् ॥ १११ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ एते श्लोकाः १०७ श्लोकतुल्यार्थका एवेत्यलम् ॥ १०८-१११ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वरनिर्मिता। कालचक्रदशाख्येऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता १७ चक्रेशके वर्षको भुक्तिराशीश्वरके वर्षसे गुणा कर उस २ राशिके पूर्णायुसे भाग देनेसे वर्ष, मास, दिन, घटी आदि स्पष्ट होता है। दुष्ट स्थानका स्वामी दुःख रोग कारक होता है । इस प्रकार एकके महादशावर्षको दूसरेके महादशावर्षसे गुणा कर वहां परमायु संख्यासे ( १२० से ) भाग देवे तो दशामें अन्तर्दशा होती है ॥ १०९ ॥ नक्षत्रके घट्यादिको पला बनाकर उस नक्षत्रकी पूर्णायुसे गुने और पूर्णायु (सर्वायु) मानसे भाग देवे तो लब्ध वर्षादि सूक्ष्म दशा होगी ॥ ११० ॥ जिस ग्रहकी दशामें अभीष्ट ग्रहकी अन्तर्दशा लानी हो उसकी दशा वर्षादिको पूर्णायुसे भाग दे और अभीष्ट ग्रहकी दशा वर्षसे गुणा करे तो वर्षादि अन्तर्दशा हर एककी होती है ॥ इति जातकपारिजाते कालचक्राख्ये सप्तदशाध्याये 'विमला' हिन्दी टीकासमाप्ता ॥ १७ ॥

अथ दशाफलाध्यायः ॥ १८ ॥ दशानुसारेण फलं वदन्ति मुनीश्वरा जातशुभाशुभं यत् । सारं समुद्धृत्य तथैव वक्ष्ये भेदं यथाविस्तरतो दशायाम् ॥ १ ॥ बलानुसारेण यथा हि योगो योगानुसारेण दशामुपैति । दशाफलः सर्वफलं नराणां वर्णानुसारेण यथा विभागः ॥ २ ॥ अथ दशाफलाध्यायो व्याख्यायते । तत्र जातस्य सकलं शुभाशुभं फलं ग्रहाणां दशान्तर्दशास्वेव परिणमन्तीति दशाविचार एवाभिहितः । ग्रहाणां दशाफलैरेव जातानां नराणां सर्वफलं सम्पत्स्यत इति दशाफलान्यत्रोच्यन्ते । दशानुसारेणेति श्लोकौ सरलार्थौ ॥ क्योंकि मुनि लोग जातकका शुभाशुभ फल दशाके अनुकूल ही कहते हैं, इस लिये दशाके भेदोंका सारभाग इकट्ठा करके इस १८ वें अध्यायमें कहता हूँ ॥ १ ॥ जिस प्रकार बलके अनुसार योग होते हैं उसी प्रकार योगके अनुसार दशा प्राप्त होती है । मनुष्योंके सभी फल दशाफलसे ही होते हैं। जैसे वर्णानुसारसे विप्रादि होता है ॥ २ ॥ अथ विंशोत्तरी महादशा । आदित्यचन्द्रकुजराहुसुरेशमन्त्रिमन्दज्ञकेतुभृगुजा नव कृत्तिकाद्याः । तेनो नयः सिनद्यातटधन्यसेव्यसेनानरा दिनकरादिदशाब्दसंख्याः ॥ ३ ॥ अधुना विंशोत्तरीमहादशायां सूर्यादिग्रहाणां दशावर्षाण्युच्यन्ते—आदित्येति । कृत्ति- काद्याः = कृत्तिकानक्षत्रमादियेषां ते, आदित्य-चन्द्र-कुज-राहु-सुरेशमन्त्रि-मन्द-ज्ञ- केतु-भृगुजाः = सूर्य-चन्द्र-मङ्गल-राहु-गुरु-शनि-बुध-केतु-शुक्रा दशापतयो भवन्ति । कृत्तिकादिनक्षत्रनवके अमी नव ग्रहा दशापतयः । एवं नक्षत्रचक्रे चारत्रयं दशापतयोऽर्थात् कृत्तिकोत्तरफल्गुन्युत्तराषाढेषु सूर्यः । रोहिणीहस्तश्रवणासु चन्द्रः । मृगशिरश्चित्राधनिष्ठासु भौमः । आर्द्रास्वातीशंततारासु राहुः । पुनर्वसु-विशाखा-पूर्वभाद्रेषु गुरुः । पुष्यानुरा धोत्तर- भाद्रेषु शनिः । श्लेषा-ज्येष्ठा-रेवतीषु बुधः । मघा-मूलाश्विनीषु केतुः । पूर्वफल्गुनीपूर्वाषा- ढभरणोषु शुक्रो दशापतिर्भवति । अथैषां दशावर्षाण्याह—तेनो नय इत्यादयः । अत्र कट- पयवर्गभवैरित्यादिवर्णवशेनार्था ऊहनीयाः। तेन सूर्यस्य तेनः=६ वर्षाणि । चन्द्रस्य नयः= १०. व.। भौमस्य सिन = ७ व. । राहोः दया = १८ व. । गुरोः तट = १६ व. । शनेः धन्य = १९ व. । बुधस्य सेव्य = १७ व. । केतोः सेना=७ व. । शुक्रस्य नरा=२० वर्षाणि दशामानं भवति । सर्वेषां योगः ६+१०+७+१८+१६+१९+१७+७+२०= १२० विंशोत्तरशतमिति विंशोत्तरीति संज्ञा ॥ ३ ॥ सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, राहु, बृहस्पति, शनि, बुध, केतु और शुक्र इन नव ग्रहोंकी दशा होती है । कृत्तिकासे एक ९ नक्षत्रकी एक आवृत्ति दशा हुई । पुनः उत्तराफाल्गुनीसे एक ९ नक्षत्रकी दशा उक्त ग्रहोंकी हुई । फिर तृतीयावृत्ति उत्तराषाढसे एक ९ नक्षत्रकी उक्त ग्रहों की दशा हुई । सूर्यकी तेन ( ६ वर्ष ) चन्द्रकी नय (१० व) मङ्गलकी सिन (७ व) राहुकी दया (१८ व) गुरुकी तट (१६ व०) शनिकी धन्य (१९ व) बुधकी सेव्य (१७ व) केतुकी सेना ( ७ व) और शुक्रकी नरा (२० व) होती है ॥ ३ ॥ अथ ग्रहाणां विंशोत्तरीदशाबोधकचक्रम् । | दशाधिपाः | सूर्यः | चन्द्रः | मङ्गलः | राहुः | गुरुः | शनिः | बुधः | केतुः | शुक्रः | | नक्षत्राणि | कृ, उफ, उपाः | रो, ह, श्र. | मृ, चि, ध. | आ, स्वा, श. | पु, वि, पूभा. | पु, अनु, उभा. | श्ले, ज्ये, रे. | म, मू, अ. | पूफ. पूषा. भ. | | दशावर्षाणि | ६ | १० | ७ | १८ | १६ | १९ | १७ | ७ | २० |

दशाफलं विचार्यते स ग्रहः, यदि लग्न- गतः =तत्काललग्नवर्ती स्यात्, तथा लग्नात् त्रिषड्दशैकादशगः स्यात्, अथ तत्सप्तवर्गः= तस्य दशापतेः सप्तवर्गः, वा तत्सुहृत् = तस्य दशापतेः मित्रग्रहः, वा शुभः=शुभग्रहो लग्न- गतो भवेत् तदा सा दशा शुभदा स्यात् । अथ चन्द्रः, दशाधिनाथस्य = प्रकृतदशापतेः सुहृद्गृहस्थः = मित्रराशिगतः, वा तदुच्चगः = दशापतेरुच्चराशिगतः, दशाधिनाथात्, स्मरत्रिकोणोपचयोपगश्च = सप्तम- नवम-पञ्चम-त्रि-षडेकादश-दशमानामन्यतमगतो वा भवेत्-तदा सत्फलानि = शुभ- फलानि ददाति । उक्तेषु, 'दशाधिनाथस्येत्यादिषु' राशिषु गतस्य विधोः = चन्द्रस्य जन्मकालभवमूर्त्ति- धनादिभावः = जन्मकालजायमानलग्नधनादिद्वादशान्त्यतमो भावः, सभावः = भावेन ( स्व-

शारम्भे, इन्दुश्चन्द्रो हि = निश्चयेन मनोरूपतया पूर्णभावेन ददाति इति वाच्यम्। अत्र चन्द्र इत्युपलक्षणमुत सर्वेषामेवैष नियमो ज्ञेयः । उत्पादितमिति । इष्टोत्कटत्व इति च श्लोकौ स्पष्टार्थाविति ॥ ४-११ ॥ अधिक आरोहवीर्य, भावसदृश, अष्टवर्गमें अधिक बिन्दुवाले, १०-११-१ भावस्थ, अपने उच्चादिवर्ग प्राप्त, षड्बलयुक्त ग्रह दशामें शुभप्रद होते हैं ॥ ७ ॥ गुलिक राशिका स्वामी, गुलिकके साथी, थोड़े बिन्दुवाले, शत्रु-नीच-अस्तं गत, पाप- ग्रह युक्त, भावसन्धिमें प्राप्त और ऋक्ष सन्धि नवांशमें जो ग्रह हों वे दशामें अनिष्ट फल देते हैं ॥ ८ ॥ दशापति यदि लग्नमें प्राप्त हो तथा लग्नसे तृतीय-षष्ठ-दशम-एकादशमें दशापतिका सप्तवर्ग या उसका मित्र ग्रह हो वा लग्नमें शुभग्रह हो तो दशा शुभ होती है ॥ ६ ॥ दशाधीशके मित्रगृहमें या उसके उच्च स्थानमें, अथवा दशाधीशसे सप्तम, त्रिकोण (५।९), उपचय (३।६।१०।११) में चन्द्रमा हो तो निश्चय उस दशामें शुभ फलोंको देते हैं ॥७॥ उक्त राशियोंमें गत चन्द्रमाका वह भाव उक्त समय लग्न-धनादि जो भाव हो उसकी वृद्धि उस दशामें होती है। यदि वह चन्द्रमा इतर राशिमें होतो उस भावकी हानि होती है चन्द्रमाके स्वगृहादिमें प्राप्त होने पर जो फल श्रेष्ठ २ विद्वानोंने कहा है, वह शुभाशुभ फल दशाके प्रवेशमें मनोरूपसे निश्चय चन्द्रमा देता है ॥ ९ ॥ पहले ग्रहोंके जो शुभ तथा अशुभ फल कहे जा चुके हैं उसीके अनुसार उनकी दशामें मनुष्योंके शुभ वा अशुभ फल होते हैं ॥ १० ॥ इष्ट फलकी अधिकतामें मनुष्योंको शुभ फल होते हैं और अशुभकी अधिकता होने पर अनिष्ट फल होते हैं। साम्यमें निश्चय मिश्र फल होते हैं। इसकी कल्पना सब जगह करनी चाहिये ॥ ११ ॥ संज्ञाध्याये यस्य यद्द्रव्यमुक्तं कर्माजीवो यस्य यश्चोपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च तत्तत्सर्वं तस्य योज्यं दशायाम् ॥ १२ ॥ इदानीं पूर्वोक्तानां विविधफलानां तत्तद्योगतत्तद्ग्रहदशायां परिपाकमाह-संज्ञाध्याय इति । संज्ञाध्याये यस्य ग्रहस्य यद् द्रव्यं 'ताम्र-मणीत्यादि' उक्तम् । यस्य ग्रहस्य कर्माजीवश्च य उपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च = यस्य ग्रहस्य यद्भावफलं, स्थानफलम्, आलोक-(दृष्टि-) फलं, योगफलञ्चोक्तं तत्तत्सर्वं तस्य ग्रहस्य दशायां योज्यम् = वाच्य- मिति ! शुभदशायां तस्य तस्य द्रव्यादेरवाप्तिः, अशुभदशायां तत्तद्द्रव्यादेर्हानिर्भवतीति वाच्यम् (बृहज्जातकम्) ॥ १२ ॥ संज्ञाध्यायमें जिसका जो द्रव्य कहा है, कर्माजीवाध्यायमें जिसका जो उपदेश किया है, भावफल, योगफल, दृष्टिफल जो कहे हैं वे सब उसकी दशामें योजना करे ॥ १२ ॥ शुभफलददशायां तादृगेवान्तरात्मा बहु जनयति पुंसां सौख्यमर्थागमं च। कथितफलविपाकैस्तर्कयेद्वर्त्तमानां परिणमति फलोक्तिः स्वप्नचिन्तास्ववीर्यैः ॥१३॥ इदानीमात्मस्वरूपदर्शनादेव दशावगमप्रकारमाह-शुभफलददशायामिति । शुभानि फलानि ददातीति शुभफलदस्तस्य दशा = शुभफलददशा, तस्यां मनुष्याणामन्तरात्मा जीवात्मा (चित्तस्वरूपः तादृगेव ) शुभः = (प्रसन्नः ) एव भवति । तदानीं पुंसां = पुरु- षाणां बहुविधं सौख्यमर्थागमञ्च जनयति । शुभदशायां पुरुषाणामन्तःकरणं सुप्रसन्नमा- स्ते, तथा विविधं सौख्यं धनागमश्च भवति । ईदृग्लक्षणं दृष्ट्वा शुभदशा तर्कयेति भावः । अर्थादेवाशुभदशायां नराणामन्तरात्मा वैरूप्यमुपगतः, विविधं दुखं धनापगमश्च भवति । मिश्रे मिश्रफलञ्चेति बोध्यम् । अत एव कथितफलानां विपाकदर्शनादेव वर्त्तमानां

शुभामशुभां वा दशां तर्कयेज्ज्ञश्चयेत् । यस्य ग्रहस्य शुभाशुभदशायां यादृक् शुभमशुभं वा फलमुक्तं, वर्त्तमानकाले तादृक् फलमवलोक्य तद्ग्रहसम्बन्धिनी तथा दशाऽवगन्तव्येति । अथ बलरहितानां दशासु न यावदुक्तं फलं फलतीत्युच्यते । परिणमति फलोक्तिः स्वप्न- चिन्तास्ववीर्यैः । अवीर्यैः=बलहीनैः ग्रहैर्यानि शुभाशुभानि फलानि दीयन्ते तेषां फलोक्तिः= फलप्राप्तिः, स्वप्ने=स्वप्नावसरे, चिन्तायां=मनोभिलाषे वा परिणमति = अनुभूयते । यथा कश्चिद् ग्रहः सिंहासनारोहणफलदो निर्बलो भवेत्तदा स्वप्ने तत्फलपक्तिर्वाच्या, अर्था- दसो नरो हि कदाचित्स्वप्नावस्थायाम् 'अहं सिंहासनारूढोऽस्मि' इत्येवमनुभूयात् । वा तस्य मनोरथेनैव पूर्तिर्भविष्यतीति वाच्यम् ( बृहज्जातकम ) ॥ १३ ॥ शुभफल देनेवाली दशामें जातककी उसी प्रकारकी अन्तरान्मा होती है तथा अनेक प्रकारके सुख-धनकी प्राप्ति होती है। कहे हुए फलोंकी प्राप्ति देखकर वर्तमान दशा समझनी चाहिये । यदि ग्रह निर्बल हों तो उनके फलकी प्राप्ति स्वप्नकी भावनामें कहनी चाहिये १३ पाकस्वामिनि लग्नगे सुहृदि वा वर्गेऽस्य सौम्येऽपि वा प्रारब्धा शुभदा दशा त्रिदशषड्‌लाभेषु वा पाकपे । मित्रोच्चोपचयत्रिकोणमदने पाकेश्वरस्य स्थित- श्चन्द्रः सत्फलबोधनानि कुरुते पापानि चातोऽन्यथा ॥ १४॥ अनेन श्लोकेन दशायाः शुभाशुभत्वमाह—पाकस्वामिनीति । पाकस्य = दशायाः, स्वामी=पाकस्वामी, तस्मिन् ( दशापतौ ) लग्नगे=दशारम्भकालिकलग्नगते सति, वा सुहृ- दि=पाकेश्वरस्य यन्मित्रं तस्मिन्, दशारम्भकाले लग्नगे सति प्रारब्धा दशा शुभदा भव- ति । अथवाऽस्य पाकेश्वरस्योक्तो यो वर्गः ( षड्वर्गः, सप्तवर्गः, दशवर्गो वा ) तस्मिंस्तल्ल- ग्नगते वा कस्मिंश्चिच्छुभग्रहे लग्नगते सति प्रारब्धा दशा शुभदा स्यादिति । अपि वा पाकपे = दशापतौ, लग्नात् त्रिदशषड्‌लाभेषु स्थिते शुभदा दशा स्यात् । अथ पाकेश्वरस्य = दशापतेः मित्रराशौ, उच्चराशौ, उपचयराशिषु ( ३।६।१०।११ ) त्रिकोणे (५।९) मदने (७) चैतेषामन्यतम इत्यर्थः । स्थितश्चन्द्रो दशायां सत्फलबोधनानि कुरुते = शुभफलान्युप- स्थापयतीति । अतः = उक्तेभ्योऽन्यथा स्थितश्चन्द्रः पापानि = अशुभफलानि कुरुते । एतत्- श्लोकानुरूपामेव ६।७ श्लोकाविति चिन्त्यम् ( बृहज्जातकम् ) ॥ १४ ॥ दशाधीश लग्नमें हो, वा मित्रगृहमें हो, वा सौम्यवर्गमें हो तो प्रारब्ध दशा शुभफल देती है । अथवा दशापति दशम, षष्ठ या लाभमें हो और दशापतिके मित्र-उच्च-त्रिकोण- सप्तममें स्थित चन्द्रमा हो तो सत् फलोंका ज्ञान कराते हैं। इससे अन्यथा हो तो पापोंको करते हैं ॥ १४ ॥ लग्नादिष्टगृहोपगः स्वभवने तुङ्गे सुहृद्वेश्मवा पाकेशः शुभमित्रवीक्षणयुतस्तत्पाकभुक्तौ शुभम् । केन्द्रे वा यदि कोणगोऽतिशुभदः पापास्त्रिषष्ठायगा- स्तुङ्गाद्योपचयेषु ये बलयुतास्तेषां दशायां शुभम् ॥ १५ ॥ लग्नादिति । पाकेशः=दशापतिः, दशारम्भकाले लग्नादिष्टं ( अभीष्टं ) यद्गृहं तद्गत- श्चेत्स्वभवने = आत्मीयराशौ, तुङ्गे=स्वोच्चेऽथवा सुहृद्वे=स्वमित्रभवने स्थितः सन् शुभग्र- हेण, मित्रग्रहेण वा वीक्षितो युतो वा भवेत्तदा तत्पाकभुक्तौ तद्दशाभोगकाले नराणां तद्भाव- सम्बन्धि शुभं फलं वाच्यम् । अथ दशापतौ केन्द्रे यदि वा कोणगे सति दशायामतिशुभ- दो भवति । अथ च जनने पापाः पापग्रहाः ( सूर्यभौमशनयः ) त्रिषष्ठायगाः ( ३।६।११ भावगताः ) स्युस्तथा ये ग्रहा बलयुताः सन्तः तुङ्गाद्योपचयेषु विद्यमाना भवेयुस्तेषां दशा- यां जनिमतां शुभं फलं भवति । अर्थादेव पापास्त्रिषडायेतरस्थानगाः, ये निर्बला ग्रहास्तुङ्गा-

दिस्थानरहिताश्च भवेयुस्तेषां दशायामशुभं फलमिति चिन्त्यम् । तथा चोक्तं फलदीपिकायाम्- यद्भावगो गोचरतो विलग्नाद्दशेश्वरः स्वोच्चसुहृद्गृहस्थः । तद्भावपुष्टिं कुरुते तदानीं बलान्वितश्चेज्जननेऽपि तस्य ॥ १५ ॥ लग्नसे इष्टग्रहमें-स्वगृहमें, उच्चमें, मित्रगृहमें, स्थित दशापति शुभग्रह तथा मित्रसे दृष्ट युत हो तो उसकी दशाकी भुक्तिमें शुभ हो । केन्द्र वा कोणमें हो तो अत्यन्त शुभ हो । पापग्रह तृतीय, षष्ठ, एकादशमें हों, उच्च, उपचयमें जो बलवान् हों उनकी दशामें शुभ होता है ॥ १५ ॥ अन्योन्यमित्रग्रहयोर्दशायां भुक्तौ शुभं षड्बलशालिनोस्तु । शत्रुग्रहौ दुर्बलशालिनौ चेत् पाकापहारे तु तयोरनर्थः ॥ १६ ॥ अन्योन्यमिति । अन्योन्यं = परस्परम्, इष्टग्रहयोः = मित्रग्रहयोः, षड्बलशालिनोः = स्वस्वषड्बलसहितयोः, दशायां, भुक्तौ=अन्तर्दशायां च शुभं फलं भवति । एतदुक्तं भवति । यस्य ग्रहस्य दशायां यदीयान्तर्दशा भवति तौ दशान्तर्दशाधिपती ग्रहावन्योन्यं मित्रत्वमुप- गतौ स्वस्वषड्बलयुतौ च भवेतां तदा तद्दशान्तर्दशाकाले शुभं फलं वाच्यम् । अथ तौ चेत् परस्परं शत्रुग्रहौ दुर्बलशालिनौ च भवेतां तदा तयोः पाकापहारे=दशान्तर्दशाकाले अनर्थः= अशुभं फलं भवतीति ॥ १६ ॥ परस्पर मित्रकी दशा भुक्तिमें शुभ फल देते हैं। यदि दोनों परस्पर शत्रुग्रह हों तो उनकी दशामें अनर्थ होता है ॥ १६ ॥ करोति यद्भावगतः स्वपाके तद्भावजन्यं त्वशुभं शुभं वा । शुभं शुभव्योमचरस्य दाये पापस्य दाये त्वशुभं वदन्ति ॥ १७ ॥ सौम्यन्वितग्रहदशाऽतिशुभप्रदा स्यात् पापन्वितस्य विफलं परिपाककाले । मिश्रग्रहेण सहितस्य दशापहारे मिश्रं फलं भवति मिश्रबलान्वितस्य ॥ १८ ॥ करोतीति । पाकपतिः ग्रहः (अन्तर्दशेशः ) दशापतेः सकाशात् यद्भावगतः स्यात् तद्भावजन्यम् अशुभं शुभं वा फलं स्वपाके = स्वान्तर्दशाकाले करोति । तत्र शुभाशुभव्यव- स्थामाह । शुभव्योमचरस्य पाके शुभं फलं तथा पापस्य दाये तु अशुभं फलं भवतीति आर्या वदन्ति । तत्रापि शुभदशायां शुभान्तरे तद्भावजं फलं शुभतरमेवमशुभस्थ दशायां पापान्तरेऽशुभतरमर्थादेव मिश्रे मिश्रं फलमिति । तथा फलदीपिकायाम्— यद्भावगः पाकपतिर्दशेशात् तद्भावजातानि फलानि कुर्यात् । विपक्षरिष्फाष्टमभावगश्चेत् दुःखं विदध्यादितरत्र सौख्यम् ॥ सौम्यन्वितेति श्लोकः सरलार्थः एवेत्यलम् ॥ १७-१८ ॥ कोई ग्रह जिस भावमें प्राप्त हो उस भावजन्य अशुभ-शुभ फलको अपनी दशामें करता है । शुभ ग्रहकी दशामें शुभ, पाप ग्रहकी दशामें अशुभ होना कहते हैं ॥ १७ ॥ शुभग्रहसे युक्त ग्रहकी दशा शुभ फल देती है । पापग्रह युक्त ग्रहकी दशा अशुभ फल परिपाक कालमें देती है । मिश्रबल युत तथा मिश्र ग्रह युत ग्रहकी दशा प्राप्त होने पर मिश्र फल होता है ॥ १८ ॥ यद्धातुखेटस्य दशापहारे तद्धातुवित्तायतिमाहुरार्याः । धातुक्षयं पापवियच्चरस्य पाकेऽभिवृद्धिं शुभदस्य धातोः ॥ १६ ॥ यदिति । यस्य धातोः 'मज्जा-स्नायु-वसेत्यायुक्तस्य' यः खेटः = ग्रहस्तस्य दशापहारे तद्धातुवित्तायतिम् = तत्तद्ग्रहसम्बन्धिधातुभृतीनां परिपाकम् , आर्याः = मनीषिण आहुः । तत्र तद्धातुग्रहदशायां पापवियच्चरस्य, पाके = भुक्तौ ( अन्तर्दशायामिति यावत् ) धातुक्ष- यम् , शुभस्य = शुभग्रहस्य पाके तु धातोरभिवृद्धिमाहुराया इति ॥ १९ ॥

जिस धातुवाले ग्रहकी दशा हो उस दशामें उसी धातु और वस्त्रकी प्राप्ति होवे यह श्रेष्ठोंने कहा है। पाप ग्रहकी दशामें उस धातुका क्षय होता है। शुभ ग्रहकी दशामें उस धातुकी वृद्धि होती है ॥ १९ ॥ सपत्नखेटोपगतस्य पाके सपत्नवृद्धिं सकलार्थनाशम् । यत्कर्मकर्तृग्रहपाककाले तत्कर्मसिद्धिं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २० ॥ यत्कार्यकारिद्युचरस्य दाये तत्कार्यसिद्धिं प्रवदेन्नराणाम् । शुभग्रहोऽसौ यदि कार्यसिद्धिं पापस्तु तत्कार्यविनाशमेव ॥ २१ ॥ सपत्नेति । सपत्नखेटोपगतस्य = बैरिग्रहदशायामुपगतस्य पाके = अन्तर्दशाकाले, सपत्नवृद्धिं = शत्रुवृद्धिं सकलार्थनाशं च वाच्यम् । यत्कर्मकर्तृग्रहपाककाले = यो ग्रहो यस्य कर्मणः कारको भवति तद्ग्रहस्य परिपाकावसरे तस्य शुभाशुभस्य कर्मणः सिद्धिं सन्तो विद्वांसः प्रवदन्ति ॥ २० ॥ यत्कार्यकारिद्युचरस्येत्यस्य श्लोकस्यार्थः स्पष्ट एवेत्यलम् ॥ २१ ॥ शत्रु ग्रहोंकी दशान्तर्दशामें शत्रु की वृद्धि, सम्पूर्ण धनका नाश होता है। जिस कर्मके करने वाले जो ग्रह हों उनकी दशा कालमें उस कर्मकी सिद्धिको सन्तलोग कहते हैं ॥२०॥ जिस कार्यका जो कर्ता ग्रह है उस ग्रहकी दशामें मनुष्योंके उन कार्योंकी सिद्धि कहे। यदि वह शुभग्रह हो तो कार्यसिद्धि हो। यदि पापग्रह हो तो कार्यका विनाश ही होता है२१ राज्यस्थानपराज्यकारकदशा राजप्रसादप्रदा देवव्योमचरस्य पाकसमये तद्देवताराधनम् । धर्माधीशदशागमे सति तपोकर्मादिसिद्धिं वदेत् कर्मेशस्य दशापहारसमये यज्ञादिकर्मोत्सवम् ॥ २२ ॥ राज्येति । राज्यस्थानपस्य=दशमेशस्य, राज्यकारकस्य ग्रहस्य च दशा राजप्रसादप्रदा भवति । राजपुत्रश्चेत्तदा तद्दशायां राज्यं लभते । साधारणो राजप्रसादं ( राज्ञः प्रसन्नतां ) प्राप्नोति । देवव्योमचरस्य = तत्तद्देवात्मकस्य ( ५ आवेशस्य ) ग्रहस्य पाकसमये दशा- न्तर्दशाकाले तत्तद्देवताया आराधनं वाच्यम् । धर्माधीशस्य = नवमेशस्य दशागमे सति तपोकर्मादीनां कर्मणां सिद्धिं वदेत् । कर्मेशस्य = दशमेशस्य दशापहारसमये यज्ञादीनां कर्मणामुत्सवं वाच्यम् । उक्तानां ग्रहाणां दशावसरे तत्तदुक्तं कर्म कृतं चेत् साफल्यमुप- गच्छतीति भावः ॥ २२ ॥ दशमेश और राज्यकारक ग्रहकी दशा राजप्रद होती है। देवता ग्रहके पाकसमयमें उस देवताका आराधन करे। धर्मेशकी दशामें तप धर्मकी सिद्धि कहे। कर्मेशकी दशामें यज्ञ आदि कर्मोत्सव कहे ॥ २२ ॥ सत्त्वादिग्रहपाकभुक्तिसमये तत्तद्गुणो जायते जन्मर्क्षादिनवर्गगग्रहदशा कुर्वीत भूतं फलम् । कर्मर्क्षादिनवर्गगस्य बलिनः पाके भविष्यत्फलं चाधानादिगतस्य सर्वमफलं पाके फलं वा वदेत् ॥ २३ ॥ सत्त्वादीति । सत्त्वादिप्रकृतिमत्तां ग्रहाणां ( द्वितीयाध्याये २६ श्लोको द्रष्टव्यः ) पाक- भुक्तिसमये तत्तद्गुणो जायते ( सत्त्वगुणात्मकग्रहदशायां सत्त्वगुणः, रजसि रजोगुणः, तमसि तमोगुणो भवति मनुज इति ) । जन्मर्क्षादिनवर्गगग्रहदशा = यस्मिन्नक्षत्रे जन्म भवति तज्जन्मर्क्षं तस्मान्नवनक्षत्रगता ग्रहदशा भूतं फलमतीतं फलं कुर्वीत । एतदुक्तं भवति । यो ग्रहो जन्मकाले जन्मनक्षत्रादिनक्षत्रनववर्गगतो भवति तस्य दशायामतीतमेव फलं वाच्यम- 35 र्थात्तद्दशायां वर्त्तमानं फलं नोपलभ्येत । कर्मर्क्षादिनवर्गगग्रहदशा=यस्मिन्नक्षत्रे जन्म तस्मा-

५२८ सटीकजातकापारिजाते- दशमं नक्षत्रं कर्मनाम (अ. ६ श्लो. ७८-८० द्र.) तदादिनवनक्षत्रे गतस्य बलिनो ग्रहस्य दशायां भविष्यत् = भावि फलं वदेत् । अथ आधानादिगस्य = जन्मर्क्षादेकोनविंशं नक्षत्र- माधानसंज्ञकं तदादिनवनक्षत्रे गतस्य ग्रहस्य पाके सर्वं फलमफलं=विफलमेव वा वदेत् । अत्र कर्माधानान्तर्गतग्रहदशाफलमेव दृश्यं भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ सत्व-रज-तम-गुणवाले ग्रहकी दशामें वह वह गुण होता है (सत्वमें सत्वगुण, रजमें रजोगुण, तममें तमोगुण) जन्म नक्षत्रसे नव नक्षत्र तक प्राप्त ग्रहकी दशा भूत फलको करती है। कर्मसंज्ञे नव नक्षत्रमें बली ग्रहकी दशामें भविष्य फल होता है। आधान आदि नवमें गत ग्रहकी दशामें सब अफल फल कहे ॥ २३ ॥ शीर्षोदयगतः खेटः पाकादौ फलदो भवेत् । पृष्ठोदयस्थः पाकान्ते चोभयोदयगः सदा ॥ २४ ॥ शीर्षोदयगत इति । स्पष्टार्थः ॥ २४ ॥ जो ग्रह शीर्षोदय राशिमें हो वह दशाके आदिमें फल देता है। पृष्ठोदयका ग्रह दशाके अन्तमें फल देवे । उभयोदय राशिका ग्रह सदा फल देता है २४ ॥ षष्ठेशस्य दशा विलापकरणी मृत्युर्विनाशप्रभो- रस्तव्योमचरस्य बन्धुमरणं पाकेऽपहारेऽथवा । सम्पत्साधकमैत्रपाः परममैत्रक्षेमताराधिपा- स्वेतेषामपहारभुक्तिसमये सम्पत्समृद्धिं वदेत् ॥ २५ ॥ षष्ठेशस्येति । षष्ठेशस्य = जन्मलग्नात् षष्ठभावपतेः दशा विलापकरणी = दुःखदात्री भवति । विनाशप्रभोः = विनाशगृहमष्टमो भावस्तत्पतेर्दशायां मृत्युर्भवति । अस्तव्यो- मचरस्य = रविणा सहास्तं गतस्य वाऽस्तभवन-(सप्तमभाव-) मुपगतस्य, सप्तमेशस्य वा ग्रहस्य पाकेऽपहारेऽथवा = दशायामन्तर्दशायां वा बन्धुमरणं वाच्यम् । अत्रोक्त- भावाधिपत्य शुभाशुभत्वे सति फले न्यूनाधिक्यं चिन्तनीयम् । अथ, सम्पत्-साधक- मैत्रपाः, परममैत्र-क्षेमताराधिपौ = सम्पत् ( यस्मिन्नक्षत्रे जन्म तस्माद् द्वितीयेकादशविं- शतितमानि नक्षत्राणि ), साधकं ( जन्मर्क्षात् षष्ठ-पञ्चदश-चतुर्विंशतितमानि ) मैत्रं = (अष्टम सप्तदश-षड्विंशतितमानि ) एषां पतयः, तथा परममैत्रं ( नवमाष्टादशसप्तविंश- तितमानि ) क्षेमतारा ( चतुर्थत्रयोदशाष्टाविंशतितमानि ) एतयोरधिपौ, एतेषां ग्रहाणाम् अप- हारभुक्तिसमये ( अन्तर्दशाकाले ) जातस्य सम्पत्समृद्धि = धनादिवृद्धिं वदेत् । तथा फल- दीपिकायाम्- चौराद् भीतिममर्थतां च दमनं रोगान् बहून् दुःकृतिं भृत्यत्वं लभतेऽपमानमयशः षष्ठेशदाये व्रजम् । वाघातुर्व्यसनं कलत्रविरहं लीहेत्वनर्थागले द्यूनेशे विबलिन्यसत्यभिरति गुह्यामयं चाटनम् । रन्ध्रेशायुषि शोकमोहमदमात्सर्यादिमूर्च्छोच्छ्रिति दारिद्र्यं भ्रमणं वदेदपयशो व्याधीनवत्तां मृतिम् ॥ इति ॥ २५ ॥ षष्ठेशकी दशा विलाप करनेवाली होती है। अष्टमेशकी दशा मृत्यु करनेवाली है। अस्त ग्रहकी दशा अन्तर्दशा बन्धुमरण करती है। सम्पत् (२) साधक (६) मैत्र (८) परममैत्र (९) क्षेम ताराधिप (४) इन सबकी अन्तर्दशाके समय सम्पत् समृद्धि कहे ॥ २५ ॥ त्रिम्यङ्लेख्यैकस्मिन् पापस्तिष्ठति दुर्बलः । तद्दशायां मृतिं विद्यात् ससौम्यो यदि शोभनम् ॥ २६ ॥

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५२६ राशिसन्धिगदाये तु शोकरोगादिपीडनम् । त्रिंशांशगमनुक्रान्तदशा मृत्युफलप्रदा ॥ २७ ॥ एतत् श्लोकद्वयं पञ्चमाध्याये, ४५।४६ श्लो० द्रष्टव्यम् ॥ २६-२७ ॥ त्रिमण्डलमें एकमें भी निर्बल पापग्रह हो तो उसकी दशामें मृत्यु जाने। यदि शुभग्रह- इसके साथ हो तो शुभ हों ॥ २६ ॥ राशिसंधि गत ग्रहकी दशामें शोक-रोगादिकी पीड़ा होती है। किसी राशिके ३० वें अंशमें गत ग्रहकी दशा मृत्यु फल देती है ॥ २७ ॥ नीचस्थितो जन्मनि यो ग्रहः स्यात् स चापि तद्युक्तखगो न शक्तः । दातुं शुभं राहुयुतस्त्वनिष्टं तत्क्षेत्रगस्तद्युतराशिपश्च ॥ २८ ॥ नीचस्थित इति । जन्मनि = जन्मकाले, यो ग्रहः, नीचस्थितः = स्वनीचराशि गतः स्यात्, स नीचवर्ती ग्रहस्तद्युक्तखगो वापि = तेन नीचगतग्रहेण युक्तो ग्रहश्चापि शुभ

५३० सटीकजातकपारिजाते- चरस्थिरोभये लग्ने लाभधर्मस्तपैः क्रमात् । त्रयाणां केन्द्रसंस्थैश्च ग्रहैर्बाधकमुच्यते ॥ इति ॥ ३० ॥ बाधा स्थान पति तथा उससे युक्त ग्रहकी दशा शोक रोग देनेवाली है । उससे केन्द्र- स्थकी दशाके समय दुःख और परदेशमें जाना होता है । परस्पर अष्टम, षष्ठ स्थान स्थित ग्रहों- की दशामें भय, देशत्याग, अनर्थ कहे। यदि दोनों मित्र या शुभ हों तो सब मिश्र कहे ॥ ३० ॥ इदानीं सावस्थ्यग्रहदशाफलमाह- पाके दीप्तस्य राजा भवति धनयशोदानविद्याविनोदी स्वस्थस्याचारधर्मश्रवणबहुसुखारोग्यचित्तान्वितः स्यात् ॥ राजप्रीतिं विभूतिं सुखमिह मुदितव्योमवासस्य दाये शान्तस्यारोग्यसौख्यश्रिय मवनिपतिप्रीतिमुत्साहमेति ॥ ३१ ॥ पाके शक्तस्य विद्याविनयधनतपःसिद्धिर्धर्मप्रवृत्ति- श्चोरारातिचित्तीर्भयममुजसृतिः पीडितस्य ग्रहस्य ॥ दाये दीनस्य

कात्) क्रमेणैव दशाफलानि भूयात्। अथ सर्वे = सकला एव ग्रहाः ( शुभाः पापाश्च ) दशा- वसानेषु = दशासमाप्तिकालेषु नराणाम् सामान्यफलं = साधारणं फलम्, अशुभं कुर्वन्ति। सर्वे एव ग्रहा दशान्ते प्रायोऽशुभमेव फलं ददतीति तात्पर्यम् ॥ ३४ ॥ उत्पन्न नक्षत्र वा लग्नके दशाका फल क्रमसे होगा। दशाके अवसानमें सभी ग्रह अशुभ सामान्यफल मनुष्योंका करते हैं ॥ ३४ ॥ इदानीं केषांचित्स्वल्पानल्पमध्यायुष्मतां मरणदशाज्ञानमाह— जन्मर्क्षात्परतस्तु पञ्चमभवाऽथोत्पन्नसंज्ञा दशा स्यादाधानदशाऽप्यथाष्टमभवात् क्षेमान्महाख्या दशा । आसां चैव दशावसानसमये मृत्युं वदेत्प्राणिनां दीर्घानल्पसमायुषां वधविपत्प्रत्यग्-दशासु क्रमात् ॥ ३५ ॥ जन्मर्क्षादिति। जन्मनक्षत्रात् पञ्चमनक्षत्रादिका दशा उत्पन्नसंज्ञा दशा स्यात् । जन्मर्क्षात् पञ्चमनक्षत्रसम्बन्धिनी दशा उत्पन्नदशासंज्ञेत्योच्यते । अतो जन्मर्क्षात्, अष्ट- मभवा = अष्टमनक्षत्रसम्बन्धिनी दशा आधानदशा-नाम्ना व्यवह्रियते । क्षेमात् = जन्मर्क्षा- च्चतुर्थनक्षत्रसम्बन्धिनी महाख्या = महासंज्ञिका = महादशेति कथ्यते । यथा-कस्यचिज्जन्मर्क्षं रोहिणी स्यात् तदा तस्य पुष्यनक्षत्रसम्बन्धिनी दशा 'उत्पन्ना' दशा । पूर्वफाल्गुनीसम्ब- न्धिनी दशा 'आधान' दशा । पुनर्वसुसम्बन्धिनी दशा 'महादशा' इति वाच्यम् । तत्प्रयो- जनमुच्यते । आसामिति । आसाम्=उत्पन्नाधानमहादशानाम्, एव दशा, अवसानसमये = वयःशेषकाले, नृणां = मनुष्याणां, मृत्युप्रदा = मरणकर्त्री, स्यात् = भवति । यदि वयःशेष- काले उत्पन्नाधानमहाख्यदशानामन्यतमायाः सम्भवः स्यात्तदा तद्दशायामेव नृणां मरणं स्यादिति भावः । अथ स्वल्पानल्पसमायुष्मतां मरणदशामाह। स्वल्पानल्पसमायुषां = स्वल्पायुः (द्वात्रिंशद्वर्षोनायुष्मान् ) अनल्पायुः (दीर्घायुः-षष्टिवर्षाधिकायुष्मान् ) समायुः = मध्यायुः (द्वात्रिंशत्षष्टिवर्षोन्तरालायुष्मान् ) चैतेषां क्रमेण त्रिवधपक्षेशदायान्तिमे मरणं वाच्यम् । अर्थात् अल्पायुषां त्रितयक्षेशदशावसाने, दीर्घायुषां सप्तमक्षेशदशावसाने, मध्यायुषां पञ्चम- क्षेशदशावसाने, मरणं स्यादिति । तथैवाह पराशरोऽपि— "अल्पायुर्योगजातस्य विपद्दाये मृतिं वदेत्। जातस्य मध्यमे योगे प्रत्यैरौ तु मृतिर्भवेत् ॥ दीर्घायुर्योगजातानां वधेशे तु मृतिर्भवेत्" ॥ इति ॥ ३५ ॥ जन्मनक्षत्रसे पञ्चम नक्षत्र उत्पन्नदशा होती है। ८वां नक्षत्र आधान दशा, ४ र्थ गृहसे महादशा कहलाती है । इनकी दशा के अवसान समयमें मनुष्योंकी मृत्यु कहे। अल्पायु योगमें तृतीय तारेशकी दशामें, मध्यायुवालेकी पञ्चम ताराकी दशामें मृत्यु होवे और पूर्णायु वालेकी ८ वीं दशामें मृत्यु होती है ॥ ३५ ॥ अथ निर्याणदशा । जातोऽह्नि चेदर्कशनिस्फुटैक्यतारादिनिर्याणदशा प्रकल्प्या । तारेशराहुस्फुटयोगतारापूर्वा दशारिष्टकरा रजन्याम् ॥ ३६ ॥ श्लोकोऽयमायुर्दायाध्याये व्याख्यात एवेति ( ५ अ० ७२ श्लो० द्र०) ॥ ३६ ॥ यदि दिनका जन्म हो तो सूर्य और शनि स्पष्टको एकत्र जोड़ने पर लब्ध तारादिकी निर्याणदशा कल्पना करे । रात्रिके जन्ममें चन्द्रमा और राहु स्पष्ट योग तारासे निर्याण दशा होती है ॥ ३६ ॥ अथ गुलिकदशा गुलिकस्थितनक्षत्राद्दशा तस्य प्रकल्पिता । तद्युक्तभवनांशेशौ सहकारी च मृत्युदाः ॥ ३७ ॥

५३२ सटीकजातकपारिजाते- 'गुलिकस्फुटोदितनक्षत्रवशाद् गुलिकदशा' । अधुना श्लोकेनानेन गुलिकदशोच्यते । गुलिकः स्थितो यस्मिन्नक्षत्रे तस्मान्नक्षत्राद्- गुलिकदशा प्रकल्पिता भवति । अत्रेदमवधेयम् । गुलिकस्थितनक्षत्रे यस्य ग्रहस्य दशा आरभ्यते, तदादिग्रहदशागुलिकदशेति नाम्ना व्यवह्रियते । तस्यां गुलिकदशायां तद्युक्त- भवनांशेशौ = गुलिकयुक्तराशिपतिनवांशपती' तत्सहकारी च ( सम्बन्धी च ) मृत्युदा भवन्ति । एतदुक्तं भवति । गुलिको यस्मिन् राशौ तिष्ठति तदीशः, यस्मिन्नवांशे तिष्ठति तदीशः, गुलिकेन सह सम्बन्धकर्त्ता चैतेषां दशायां ( गुलिकदशायां ) मरणं वाच्यम् ॥३७॥ गुलिक जिस नक्षत्रमें स्थित हो उससे उसकी दशा कल्पित करे। उससे युक्त गृहेश और अंशेश दोनों और सहकारी मृत्यु देते हैं ॥ ३७ ॥ अथ शूलदशा । दिनेशाविनशुक्रौ च राजारौ कारकाः स्मृताः । कारकस्य त्रिशूलर्क्षे यदा चरति या दशा ॥ ३८ ॥ “विक्रमाष्टमाधिपवशाज्ज्ञातस्यायुः, पितृकारको रविशुक्रौ, मातृकारको चन्द्रकुजौ” । तत्कारकस्थितगृहादिषु सर्वभेषु चक्रप्रमाणदलवत्सरसंयुतेषु ॥ वीर्यान्वितेषु शुभदृष्टियुतेषु सौख्यं नीचारिपापयुतभेषु वदन्त्यनिष्टम् ॥३९॥ दिनेशाविति । दिनेशौ = अत्र 'कटपयवर्गेर्भवैरिति'त्यादिना दिनं = ८, तदीशौ त्र्यष्टमे- शोऽष्टमादप्यष्टमेशः=तृतीयाष्टमभावयोरधिपती । इनशुक्रौ = सूर्यः, शुक्रश्च । राजारौ = राजा चन्द्रः, आरो भौमश्च । कारकाः स्मृताः । एतदुक्तं भवति । तृतीयाष्टमेशावायुष्कारकौ । सूर्य-शुक्रौ पितृकारकौ । चन्द्र-मङ्गलौ मातृकारकौ । अयमर्थः 'अन्यकर्त्रा गद्येन स्पष्टीकृतः (विक्रमाष्टमाधिपवशाज्ज्ञातस्यायुः, पितृकारको रविशुक्रौ, मातृकारको चन्द्रकुजौ) इति । तथा च- “रविशुक्रयोः प्राणी जनकः । चन्द्रारयोर्जननी' इति जैमिनिः । एतद्योजनमुत्तरार्द्धे- नाह-कारकस्य त्रिशूलर्क्षे इति । तत्तत्कारकस्य त्रिशूलर्क्षे=अष्टमर्क्षं इत्यर्थः । या दशा यदा चरति सा दशा तदा तस्य मृत्युदा भवति । यत्कारकादष्टमराशिसम्बन्धिनी दशा यस्मिन् समये चलति तदानीं तस्य तस्य मृत्युं वदेदिति भावः ॥ ३८ ॥ तत्कारकेति । तत्कारकस्थितगृहादिषु = तत्तद्भावकारको ग्रहो यत्र कुत्र भावे स्थितो भवेत्तद्भावराश्यादिषु, सर्वभेषु = यत्र कुत्रापि सर्वत्रैष नियम इत्यर्थः, चक्रप्रमाणदलवत्स- रेण = कालचक्रदशोक्तार्द्धप्रमाणवर्षेण संयुतेषु = मिलितेषु वर्षेषु, यदि कारको बली शुभदृष्टो वा शुभयुतो भवेत्तदा तस्य तस्य सौख्यमार्या वदन्ति । यदि च कारको ग्रहो नीचे, शत्रु- गृहे, पापयुतो वा भवेत्तदा तस्य तस्यानिष्टं वदन्ति । अयमर्थः । यस्य कस्य भावस्य कारकः शुभो वाऽशुभो यद्राशौ भवेत्तदङ्के कालचक्रदशाप्रमाणार्द्धं संयोज्य तावन्मिते वर्षे कारकप्रकृत्या सुखमनिष्टं वा विजानीयादिति ॥ ३९ ॥ तृतीयेश और अष्टमेश आयुःकारक, सूर्य और शुक्र पितृकारक, चन्द्र और मङ्गल मातृ- कारक कहे हैं । कारकके त्रिशूल राशिमें जो दशा जब आती है उसमें उस २ का मरण कहे ॥ जो कारक जिस किसी भावमें हो उस राशिमें ६ राशि जोडकर उतने २ वर्षमें यदि कारक शुभदृष्टि-युत हो तो उस २ का सुख कहना । यदि कारक नीच-शत्रुगृह-पापयुत दृष्ट हो तो अनिष्ट कहना चाहिये ॥ ३९ ॥ अथ महादशाविशेषः । यत्तारंशगतः शशी तदधिपेनालोकितो वा युत- स्तेषां चक्रदशा विशेषफलदा वक्ष्यामि तच्चक्रजम्

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५३३ देहे पापयुते तु रोगमधिकं जीवे तु जीवभ्रमं दद्याद्यद्यनयोः सहाबलयुतिर्मृत्युं दशायां नृणाम् ॥ ४० ॥ यदिति । शशी = चन्द्रः, यत्तरांशगतः = चक्रदशायां यक्षक्षत्रसम्बन्ध्यंशगतो भवेत्तद्रा- शीशेनार्थान्चन्द्राधिष्ठितनक्षत्रे यद्राशिसम्बन्धिनी चक्रदशाभवेत्तद्राशीशेन, आलोकितः = दृष्टः वा युतः = सहितो भवेत्तदा तेषां चक्रदशांशानां चक्रदशा विशेषफलदा भवेत् । अत- रोगं वदेत् । जीवाख्ये च पापयुते धातस्य जीवभ्रमं दद्यात् । स्वदशान्तर इत्यर्थः । यद्य- नयोः = देहजीवयोः सह, अबलयुतिः = बलहीनग्रहयोगो भवेत्तदा तद्दशायां नराणां मृत्युं = मरणं वदेदिति ॥ ४० ॥ जिस ताराके अंशमें चन्द्रमा हो उसका जो स्वामी हो उससे देखा जाता हो वा युक्त हो तो उनकी चक्रदशा विशेष फल देनेवाली होती हैं । अतः उनको मैं कहता हूं। देह यदि पापग्रह युक्त हो तो देहमें अधिक रोग हो । जीवमें जीवभ्रम हो । इन दोनों के साथ अबल ग्रह हों तो उसकी दशामें मनुष्योंकी मृत्यु कहते हैं ॥ ४० ॥ अथान्तर्दशाविशेषफलम् । पापो विलग्नगृहगो यदि तद्दशायां पापापहारसमये बहुशोकरोगम् । वित्तक्षयं नृपसपत्नभयं नराणां सौम्यस्य मिश्रमखिलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ ४१ ॥ अधुनाऽन्तर्दशायां विशेषं फलमाह । यदि पापः = सूर्यभौमशनीनामन्यतमः, विलग्न- गृहगो भवेत् तदा तद्दशायां ( लग्नवर्तिपापस्य दशायां ) पापापहारसमये = पापग्रहान्त- र्दशाकाले नराणां बहुशोकरोगं, वित्तक्षयं, नृपसपत्नभयं ( राजभयं, शत्रुभयञ्च ) प्रवद- न्ति । अथ तदानीं सौम्यस्य=शुभग्रहस्यापहारेऽखिलमुक्तं फलं मिश्रं ( शुभाशुभसम्मिलितं ) सन्तः प्रवदन्ति ॥ ४१ ॥ पापग्रह यदि लग्नमें हो तो उसकी दशामें पापके अन्तर्दशा समयमें बहुत शोक रोग हो । धन नाश, राजभय, शत्रुभय हो । शुभग्रहके अन्तरमें सम्पूर्ण फल मिश्र होता है, यह सन्त लोग कहते हैं ॥ ४१ ॥ लग्नाधिपदशाकाले मन्दभुक्तौ धनक्षयम् । इष्टबन्धुविरोधञ्च भविष्यति न संशयः ॥ ४२ ॥ अथ लग्नेशदशायां शन्यन्तरे फलमाह । लग्नाधिपदशाकाले = लग्नेशस्य दशायां, मन्दभुक्तौ = शनैश्वरस्यान्तर्दशायां धनक्षयं, वदेत् । इष्टबन्धुविरोधश्च भविष्यति । अत्र संशयो नेति । निश्चयमेवैत्यं भवतीति । अत्र यदि शनिरेव लग्नेशोऽपि भवेत्तदा योगोऽयं बलीयान् भवतीति चिन्तनीयम् ॥ ४२ ॥ लग्नेशकी दशाके समय शनिकी भुक्तिमें धन नाश, इष्ट बन्धु विरोध निस्सन्देहहोवे ॥४२॥ धनाधिपः पापखगो यदि स्याच्छन्यारभोगीशदिनेश्वराणाम् । अन्तर्दशायां धननाशमाहुः पापन्विते तद्भवने तथैव ॥ ४३ ॥ धनान्वितः पापखगस्तदीशः स्यात्तद्दशायां क्षितिपालकोपात् । मानार्थनाशं निगलं नराणां स्थानच्युतिं मित्रविरोधमेति ॥ ४४ ॥ इदानीं धनेशदशायामन्तर्दशाफलमाह—धनाधिपः =द्वितीयभावेशः, यदि पापखगः = सूर्यभौमशनीनामन्यतमः स्यात्तदा तद्दशायां, शन्यारभोगीशदिनेश्वराणाम्=शनि-मङ्गल- राहु-सूर्याणाम्, अन्तर्दशायां धननाशं भवतीत्याहुराचार्याः । तद्भवने = द्वितीयभावे, पापान्विते=पापग्रहेण सहिते च तथैव फलमर्थाद्धनक्षयं तत्पापदशान्त र्दशायामिति ॥४३॥ पापखगः = कश्चित्पापग्रहः, धनान्वितः = द्वितीयभावगतो भवेत्तथा स एव तदीशः = धनेशः स्यात्तदा तद्दशायां नराणां क्षितिपालकोपात् = राजक्रोधात् , मानार्थनाशं निगलं

५३४ सटीकजातकपारिजाते- ( प्राणदण्डः = फाँसी ), स्थानच्युतिं = पदभ्रष्टताम्, मित्रविरोधं=बन्धुवैरञ्च वदेत् ॥ ४४ ॥ यदि धनेश पापग्रह हो तो शनि, मंगल, राहु, सूर्यकी अन्तर्दशा मे धनका नाश होना कहे हैं। पाप ग्रहसे युक्त हो वा पाप ग्रहकी राशिमें हो तो भी वही पूर्वोक्त फल हो ॥४३॥ धन भावमें पापग्रह उसका स्वामी हो तो उसकी दशामें राजकोपसे मान-धनका नाश हो। फांसी हो। स्थानच्युति और मित्र विरोध हो ॥ ४४ ॥ पापग्रहे विक्रमभावनाथे पापान्विते पापवियच्चराणाम् । अन्तर्दशायामरिशन्रुचोरैर्दुःखं समायाति शुभान्विते वा ॥ ४५ ॥ दुश्चिक्यभावाधिपदायकाले मन्दारभोगिध्वजभानुमुक्तौ । नाशं वदेत्तत्र सहोदराणां भवेद्विशेषात्सहजैर्विरोधः ॥ ४६ ॥ इदानीं सहजेशदशायामन्तर्दशाफलमाह-श्लोकद्वयेन स्फुटार्थेनेति ॥ ४५-

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५३५ इदानीमष्टमेशनवमेशयोर्दशायां पापावहारे फलमाह । अत्र पापानामन्तर्दशायामशुभानि फलानि कथितानि । अथार्थाद्धर्मेशस्य च दशायां शुभान्तरे शुभफलं ब्रूयादिति ॥ ५० ॥ अष्टमेशकी दशामें पापभुक्तिमें मनुष्योंको शत्रुभय, आयु-वित्तनाश, विदेशगमन वा स्थान-च्युति कहे । धर्मेशकी दशामें माता-पिताकी मृत्यु, अधर्म प्राप्ति, पापग्रहकी दशामें निगलप्राप्ति और धनक्षय होता है ॥ ५० ॥ कर्मेशस्य खलस्य पाकसमये भुक्तौ यदा पापिना- मिष्टार्तिं पदविच्युतिं सुखयशोहानिं च वित्तक्षयम् ॥ मन्दारार्कफणीशभुक्तिसमये लाभेशदाये सुखं कृष्यादिप्रविनाशनं नृपभयं वित्तस्य नाशं विदुः ॥ ५१ ॥ अधुना कर्मेशदशान्तर्दशायां लाभेशदशान्तर्दशायाश्च फलमाह सरलार्थकेन श्लोकेन ॥ कर्मेश पापग्रहकी दशामें पापग्रहों