कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
५७८ कादम्बरी- [ कथामुखम्-
सारमिव पुञ्जीभूतम्¹, नक्षत्रमालाभरणमिव मदनद्विपस्य, शरन्मेघशकलैरिव कल्पितम्, कादम्बरी-रूप-वशीकृत-मुनिजन-हृदयैरिव निर्मितम्, गुरुमिव सर्वरत्नानाम्, यशोराशिमिवैकत्र घटितं सर्वसागराणाम्³, प्रतिपक्षमिव चन्द्रमसः, जीवितमिव ज्योत्स्नायाः, लक्ष्मीहृदयमिव नलिनी-दल-गलज्जलबिन्दु-विलासतरलन्, उत्कण्ठितमिव मृणालवलयधवलकरम्, शरच्छशिनमिव घन-मुक्तांशु-निवह-धवलित-दिङ्मुखम्, मन्दाकिनीप्रवाहमिव सुरयुवतिकुचपरिमलवाहिनम्, प्रभावर्षिणमतितारं हारम् ।
दिग्गजानाम् ऐरावतादीनां दिग्दन्तिनां ये कराः शुण्डाः तेषां शीकरासारम् अम्बुकणधारासम्पातमिव । मदनस्य कामस्य यो द्विपो हस्ती तस्य नक्षत्रमालाभरणमिव सप्तसङ्ख्यकमुक्तामालारूपाभरणमिव । शरन्मेघानां घनात्ययजलदनां शकलैः खण्डैः कल्पितं निर्मितमिव । कादम्बर्या गन्धर्वराजपुत्र्या रूपेण सौन्दर्येण वशीकृतानि स्वाधीनीकृतानि यानि मुनिजनानां तापसानां हृदयानि चेतांसि तैः निर्मितमिव रचितमिव, तेषामपि तपस्ययात्यन्तशुचित्वादित्याशयः । सर्वरत्नानां समस्तमणीनां गुरुं श्रेष्ठमिव । एकत्र एकस्मिन् स्थले घटितं समवेतीकृतं सर्वसागराणां निखिलसमुद्राणां यशोराशिमिव कीर्तिसमूहमिव, अस्य हारस्य समुद्रोत्पन्नत्वात् 'सर्वसागराणाम्' इत्यभिहितम् । चन्द्रमसः शशिनः प्रतिस्पर्द्धिनमिव प्रतिसहूर्पकारिणमिव । ज्योत्स्नायाश्चन्द्रिकायाः जीवितं जीवनमिव, सर्वत्राभ्यन्तरस्वच्छशुभ्रत्वादित्याशयः ।
इह 'हासमिव, शीकरासारमिव, कल्पितमिव, निर्मितमिव' इत्येतेषु सर्वत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । तथा 'गुरुमिव, यशोराशिमिव' इत्युभयत्र गुणोत्प्रेक्षालङ्कारः । शेषेषु सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कार इत्यूहनीयम् ।
लक्ष्मीति । लक्ष्म्याः श्रियः हृदयं चित्तमिव, नलिनीदलात् कमलिनीपत्राद् गलन् पतः जलविन्दोः सलिलकणिकाया विलास इव विलासो द्युतिर्यस्य स तथोक्तः तरलो मध्यमणैर्यस्य तम्, पक्षे तु- नलिनीदलाद्गलज्जलविन्दुरिव विलासेन क्षणावस्थितिन्थापारेण तरलं चपलम् । इह पूर्णोपमालङ्कारः, स च लुप्तोपमया सङ्कीर्णः ।
'तरलं चञ्चले पिङ्गे भास्करेऽपि त्रिलिङ्गकम् । हारमध्यमणौ पुंसि यवागूसुरयोः स्त्रियाम् ॥' इति विश्वमेदिन्यौ ।
उत्कण्ठितमिति । उत्कण्ठितं मदनोद्वेगेन प्रियजनाय उत्सुकं 'पुरुषमिव, मृणालवलयस्येव मृणालकङ्कणस्येव धवलाः शुभ्राः करा रश्मयो यस्य तम्, पक्षे- मृणालवलयेन कामज्वरप्रशमनाय तद्धारणेनेति यावत् धवलौ करौ हस्तौ यस्य तम् । पूर्णोपमालङ्कारः ।
शरदिति । शरच्छशिनमिव घनात्ययचन्द्रमिव, घनः सान्द्रो यो मुक्तानां रसोध्द्वानाम् अंशुविवहः घनैर्र्वारिदैः मुक्ताः परित्यक्तो यः अंशुविवहः किरणसमूहश्च तेन धवलितानि शुभ्रीकृतानि दिङ्मुखानि येन तम् । उक्तालङ्कारः ।
मन्देति । मन्दाकिन्या आकाशगङ्गायाः प्रवाहमिव स्रोत इव. सुरयुवतीनां देवरमणीनां कुचयोः स्तनयोः परिमलं सौरभं वहतीति तम्, एकत्र तत्र धारणात् अपरत्र तत्र स्नानादित्याशयः । प्रभावर्षिणं कान्तिवृष्टिकारिणम् अतितारम् अत्यन्तविशुद्धम् । उक्तालङ्कारः । 'तारो मुक्तादिसंशुद्धौ तरणे शुद्धमौक्तिके' इति विश्वः ।
मालारूप आभूषणके समान, शरत्कालीन मेघखण्डद्वारा ही मानो प्रस्तुत किया गया, कादम्बरीके सौन्दर्यसे वशीभूत हुए तपस्वियोंके हृदयोंद्वारा ही मानो निर्माण किया गया. समस्त रत्नोंके मध्यमें मानो श्रेष्ठ (शिरोमणि) समस्त समुद्रोंका मानो एकत्र किया हुआ यशःसमूह, चन्द्रमाका मानो प्रतिद्वन्दी और चन्द्रिकाके जीवनके समान था। लक्ष्मीका चित्त जिस प्रकार कमल पत्रमेंसे निपतित (गिरे हुए) जलविन्दुके समान चञ्चल हैं, उस हारके मध्यका मणि भी उसी प्रकार कमल-पत्रमेंसे निपतित जलविन्दुके समान दीप्तिमान् था; उत्कण्ठित व्यक्तिका दोनों हाथ जिसप्रकार मृणाल वलयके सदृश धवल होते हैं, उस हारकी किरणें भी उसीप्रकार मृणालवलयके समान धवल थीं; शरत्कालीन चन्द्र जिसप्रकार मेघयुक्त किरणोंके समूहसे दिशाओंको शुभ्रवर्ण करता है, वह हार भी उसी प्रकार घने मोतियोंकी किरणोंसे दिशाओंको शुभ्रवर्ण कर देता था; मन्दाकिनीका प्रवाह जिस प्रकार देवाङ्गनाओंके स्तनोंके लेपका सौरभ धारण करता है, उसी प्रकार वह हार भी देवाङ्गनाओंके स्तनोंके लेपका सौरभ धारण करता था।
१. दिग्गजाशीकरासारपुञ्जीभूतम् । २. शरच्छकलैरिव, शरन्मेघशकलैः, । ३. क्वचित् 'सर्वसागराणाम्', इति नावलोक्यते । ४. ज्योत्स्निकायाः । ५. मन्दाकिनीमिव ।
चन्द्रापीडायोपहारप्रेषणव० ६५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५७६
दृष्ट्वा चायमस्य चन्द्रापीडश्चन्द्रातपद्युतिमुषः¹ धवलिम्नः कारणमिति मनसा निश्चित्य दूरादेव प्रत्युत्थानादिना समुचितोपचारक्रमेण² मदलेखामापतन्तीं³ प्रतिजग्राह⁴ । सा तु तस्मिन्नेव मरकतग्रावणि मुहूर्त्तमुपविश्य स्वयमुत्थाय तेन चन्दनाङ्गरागेणानुलिप्य ते च द्वे दुकूले परिधाप्य तैश्च मालतीकुसुमदामभिरारचितशेखरं कृत्वा तं हारमादाय चन्द्रापीडमुवाच—‘कुमार ! तवेयमपहसिताहङ्कारकान्ता⁵ पेशलता प्रीतिपरवशं⁶ जनं कमिव न कारयति ? प्रश्रय एव ते ददात्यवकाशमेवंविधानाम् । अनया चाकृत्या कस्यासि न जीवितस्वामी ? अनेन चाकारणविष्कृतवात्सल्येन चरितेन कस्य न बन्धुत्वमध्यारोपयसि ? एषा च ते प्रकृतिमधुरा व्यवहृतिः कस्य न वयस्यतामुत्पादयति ? कं⁷ वा न समाश्वासयन्त्यमी⁸ स्वभाव-
दृष्ट्वेति । अपि च, तं हारं मौक्तिकं दृष्ट्वा निरीक्ष्य चन्द्रापीडः, अयं हार एव, चन्द्रातपस्य चन्द्रालोकस्य द्युतिं दीप्तिं मुष्णाति अपहरतीति तस्य, अस्य ऊहितपूर्वस्य धवलिम्नः श्वेततायाः कारणं हेतुरिति मनसा चेतसा निश्चित्य निर्णीयैति सम्बन्धः । समुचितोपचारक्रमेण उपयुक्त्याचरणानुपूर्व्या । आपतन्तीम् आयान्तीम्, प्रतिजग्राह अभ्यर्थितवान् ।
सेति । सा मदलेखा । मरकतग्रावणि अश्मगर्भात्मकशिलायाम् । तेन नारिकेलसमुद्गकसम्मानीतेन चन्दनाङ्गरागेण मलयजविलेपनेन अनुलिप्य परिधाप्य चन्द्रापीडमित्यन्वयः । मालतीकुसुमदामभिः जातीपुष्पस्रग्भिः, आरचितो विहितः शेखरः शिरोऽलङ्कारो यस्य तम् ।
कुमारेति । अपहसितो दूरीकृतः अहङ्कारः समस्तानामेव रूपवर्गों यया सा चासौ कान्ता समस्तानामेव स्पृहणीया चेति तादृशी । पेशलता चारुता (सौन्दर्यम् ), कमिव जनं न प्रीतिपरवशं स्नेहपरावीनं न कारयति ? अपि तु समस्तमेवं जनं प्रीतिपरवशं कारयतीत्यर्थः, अतएवास्मानपि स्नेहपराधीनाः कारितवतीत्याशयः । अर्थापत्तिरलङ्कारः, अनेन च सामान्येनाप्रस्तुतात् प्रस्तुतस्य विशेषस्यावगमादप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः सङ्कीर्यते । 'चारौ दक्षे च पेशलः' इत्यमरः । ते तव प्रश्रयो विनय एव एवंविधानां स्नेहपराधीनानां लोकानाम् अवकाशम् उपसर्पणावसरं ददाति । आकृत्या आकारविशेषेण जीवितस्वामी प्राणाधीश्र्वः कस्य नासि, अपि तु सर्वस्यैवासीत्यर्थः । इहाप्युक्तभावः उक्तादलङ्कारश्च ज्ञेयः । अकारणम् अनिमित्तम् आविष्कृतं प्रकटीकृतं वात्सल्यं स्नेहो येन तेन, चरितेन चरित्रेण, बन्धुत्वं स्वजनत्वम् । इहाऽप्युक्तभावः उक्तादलङ्कारश्च । प्रकृतिमधुरा स्वभावमनोहरा व्यवहृतिर्व्यवहारः । वयस्यतां मित्रत्वम् उत्पादयति जनयति । इहाऽप्युक्तभाव उक्तादलङ्कारश्च । स्वभावेन प्रकृत्या सुकुमारा मृदुला वृत्तयो व्यवहारा येम्यस्ते अमी भवद्गुणाः त्वदुत्कर्षाः कं वा लोकं न समाश्वासयन्ति .समाश्वासनां विदधते अपि तु सर्वमेवेत्यर्थः । इहाऽप्युक्तभाव उक्तादलङ्कारश्चेत्यवधेयम् ।
चन्द्रापीड उस हारको देख कर मन ही मन निश्चय किया कि—'यह हार ही, इस चन्द्र-किरणके सौन्दर्यको मात करनेवाले इस धवलताका कारण है।' उसके बाद दूरसे उसने अभ्युत्थानादि समुचित आचरण द्वारा आती हुई मदलेखाका स्वागत किया । आकर वह उसी मरकत-मणिके शिलातल पर ही कुछ समय तक बैठी किन्तु अपनेसे ही उठकर, उस चन्दनाङ्गरागसे चन्द्रापीडको लिप्त किया, दोनों सूक्ष्म-वस्त्र पहनाये, मालतीके पुष्पोंकी मालाओंसे मस्तक अलंकृत की और उस हारको लेकर कहने लगी—'राजकुमार ! आपका यह सौन्दर्य सभी सौन्दर्योके अहङ्कारको दूर करता है और सबका अभिलषणीय होनेसे किस व्यक्तिको आनन्दित नहीं करता है ? आपका विनय ही प्रीतिपरवश जनोंको आपके सम्मुख उपस्थित होने का अवसर देता है । इस आकृति द्वारा आप किसके जीवनके अधीश्वर नहीं हैं । निष्कारण वात्सल्यप्रकाशकारी इस चरित्र द्वारा आप किसमें बन्धुता उत्पन्न नहीं करते हैं ? आपका यह स्वभाव-सुन्दर व्यवहार किसके साथ मैत्री उत्पादन नहीं करता हं ? स्वभावसे ही सुकुमारवृत्तिवाले आपके ये गुण किसका समाश्वासन नहीं करते ? इस विषयमें आपको यह प्रकृति ही तिरस्कार करने योग्य है जो कि वह प्रथम दर्शनमें ही ऐसा विश्वास उत्पन्न कर देती है; नहीं तो
१ ॰मुषः । २. समुचितेन ॰॰॰ । ३. आयान्तीम् । ४. जग्राह । ५. अपहस्ति दिङ्कारकान्ता ६. परवशं किमिव । ७. कस्य । ८. समावासयन्त्यमी ।
५८० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- ]
सुकुमारवृत्तयो भवद्गुणाः ? त्वन्मूर्त्तिरेवात्रोपालम्भमर्हति, या प्रथमदर्शन एव विश्रम्भमुप- जनयति । इतरथा हि त्वद्विधे सकलभुवनप्रथितमहिम्नि प्रयुज्यमानं सर्वमेवानुचितमिवा- भाति । तथाहि, सम्भाषणमप्यधःकरणमिवापतति, आदरोऽपि प्रभुताभिमानमिवानुमाप- यति, स्तुतिरप्यात्मोत्सेकमिव सूचयति, उपचारोऽपि चपलतामिव प्रकाशयति, प्रीतिरप्यना- त्मज्ञतामिव ज्ञापयति, विज्ञापनापि प्रागल्भ्यमिव जायते², सेवापि चापलमिव दृश्यते, दान- मपि परिभव इति भवति । अपि च स्वयं गृहीतहृदयाय किं दीयते, जीवितेश्वरायं किं प्रतिपाद्यते
ननु मय्याज्ञाभावेऽपि लोकाः कथमेवं स्नेहपराधीनतादिकं स्वीकुर्वन्तीत्यत आह—त्वदिति । अत्र स्नेहपराधीनतादौ । त्वन्मूर्त्तिः भवदाकृतिरेव उपालम्भं प्रतिषेधवचनम् अर्हति योग्यं भवति, या प्रथम-दर्शने एव प्रथमावलोकने एव विश्रम्भं समस्तविषयेषु विश्वासम् उपजनयति उत्पादयति अत्यन्तशान्त-रूपत्वादित्याशयः । इह निन्दया स्तुतेरवगमाद् व्याजस्तुतिः ।
इतरथेति । इतरथा विश्वासात्पादनाभावे हि, सकलेषु समस्तेषु भुवनेषु विष्टपेषु प्रथितो विख्यातो महिमा माहात्म्यं यस्य तस्मिन् त्वद्विधे लोके प्रयुज्यमानं विधीयमानं सर्वमेव मधुरालापादिकम् अनुचितमिव अयोग्यमिव आभाति प्रकाशते सर्वैरवगम्यत इत्यर्थः, विश्वासात्पादनाभावेऽपि अनुपममहिम्नस्त्वद्विधस्य मधुरालापादिकरणे धाष्ट्र्यौद्र्मादित्याशयः । अनेनात्मनान्तु विश्वासात्पादनेन मधुरालापादौ नास्त्यनौचित्यमिति व्यञ्जितम् ।
निखिलानामेवानौचित्यमुपपादयति—तथाहीत्यादिना । सम्भाषणं मधुरालापोऽपि अधःकरणम् अधिक्षेप इव, आपतति उपस्थितो भवति, मधुरालापस्य यथार्थं विधातुमसमर्थत्वादित्याशयः । आदरोऽपि समानोऽपि प्रभुताया ऐश्वर्यस्य अभिमानम् अहङ्कारमिव अनुमापयति अनुमितिविषयं कारयति, तुल्येनैव तुल्यस्य संमाननाद्यत्वेन स्वामिनस्त्व संमाने संमानयितुरपि स्वामित्वाभिमानोऽन्यैरनुमातव्य एवेत्यभिप्रायः । स्तुतिः प्रशंसावादोऽपि आत्मनः प्रशंसाकर्त्तुः उत्सेकं स्तुतिकरणे शक्तिगर्वं सूचयतीव द्योतयतीव, अतिमहतः पुरुषस्य प्रशंसायाम् असामर्थ्यवतः प्रवृत्त्यसम्भवादिति भावः । उपचारोऽपि अभ्युत्थानादिव्यवहारोऽपि चपलतां चञ्चलतां प्रकाशं व्यञ्जयतीव, तथाविधव्यवहारेऽपि स्वस्यायोग्यत्वादिव्याशयः । प्रीतिः स्नेहोऽपि अनात्मज्ञतां स्वस्य परिणामापरिचिततां ज्ञापयतीव बोधयतीव, सदृशेष्वेव स्नेहोचित्यादिति भावः । विज्ञापनापि विषयविशेषविज्ञप्तिरपि प्रागल्भ्यं वाचालतेव जायते, तत्रापि साहसादित्याशयः । सेवापि शुश्रूषापि चापंल चाञ्चल्यम् दृश्यते अवलोक्यते, तत्राप्यनधिकारादित्याशयः । दानमपि अर्पणमपि परिभव इव त्वद्विधपात्रस्य विभवस्यावमाननेव भवति, प्रायेणैव दानेन पात्रस्य दारिद्र्यद्योतनादित्यभिप्रायः ।
- इह 'प्रागल्भ्यमिव' 'चापलमिव' इत्युभयत्र गुणोत्प्रेक्षालङ्कारः, शेषेषु सर्वत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अन्यप्रियवचनमुत्थापयितुमाह—अपि चेति । स्वयमेवैतेनैव गृहीतम् आत्तं हृदयं चेतो येन तस्य भवते किं दीयते अर्पयितुं शक्यते, अपि तु न किमपीत्यर्थः, दानवृत्त्य हृदयपर्यन्तत्वात्तस्याऽप्यात्मनैवोपादानेनान्यादातव्याभावादित्याशयः । जीवितेश्वराय सदाचरणादिना जीवनस्वामिने भवते, किं प्रतिपाद्यते समर्प्येश्वरीकर्त्तुं³ शक्यते, अपि तु न किमपीत्यर्थः । दीयमानपदार्थानामपि जीवनावधित्व्रादिति प्राग्व-
आपके समान समस्त संसारमें विख्यात महिमावाले पुरुषोंके साथ जो कुछ (चाहे जैसा व्यवहार) किया जाय वे सब ही मानो अनुचित-सा प्रतीत होता है। देखिए—सम्भाषण करना भी मानो तिरस्कारके समान प्रतीत होता है, आदर करना भी मानो आधिपत्यका अभिमान सूचित होता है, प्रशंसा करना भी मानो स्वाभिमान का सूचन होता है, अभ्युत्थानादि-योग्य आचरण भी मानो चञ्चलता प्रकाश करता है, सौहार्द भी मानो अपनी योग्यताको अनभिज्ञता ज्ञापन करता है, किसी विषयका निवेदन करना भी मानो प्रगल्भताके समान हो जाता है, परिचर्या करना भी मानो चपलताके समान देखता है और दान करना भी मानो तिरस्कार करनेके समान होता है । और भी देखिये—आपने स्वयं ही हम लोगोंके हृदयको ग्रहण कर लिया है, अत एव आपको क्या दिया जाय ? आप जीवनके ही अधीश्वर हो गये हैं, अत एव आपको क्या देकर उसका अधीश्वर बनाया जाय ?
१. उपलम्भम् ।
२. ज्ञायते ।
३. आयत्तजीविताथाय ।
चन्द्रापीडायोपहारख०-१५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५८१
प्रथमकृतागमनमहोपकारस्य का ते प्रत्युपक्रिया, दर्शनदत्तजीवितफलस्य सफलमागमनं केन ते क्रियते। प्रणयिताञ्चानेन व्यपदेशेन दर्शयति कादम्बरी, न विभवम्। अप्रतिपाद्या हि परस्वता सज्जनविभवानाम्। आस्तां तावद्विभवः, भवादृशस्य दास्यमप्यङ्गीकुर्वाणा नाकार्यकारिणीति नियुज्यते^१, दत्त्वात्मानमपि वञ्चिता न भवति, जीवनमप्यर्पयित्वा न पश्चात्तप्यते। प्रणयिजनप्रत्याख्यानपराङ्मुखी च दाक्षिण्यपरवती^२ महत्ता सताम्^३। न च तादृशी भवति याचमानानान्, यादृशी ददतां लज्जा, यत्सत्यम्^४ अमुना व्यतिकरेण कृतापराधमिव त्वय्या-
दाशयः। प्रथमम् आदौ कृतं विहितम् आगमनमेव महोपकारो निरतिशयोपकृतिर्येन तस्य ते तव आगमनं केन दर्शनेन सफलं क्रियते विधातुं शक्यते, अपि तु न केनापीत्यर्थः, समस्तफलापेक्षयैव जीवन-फलं श्रेष्ठं तत्त भवतावलोकनेनैवार्पितम् अतएव तत्सदृशमस्माभिः किं फलं देयमिति येन तवागमनं तत्सदृशफलवद्भवेदित्याशयः।
इह सर्ववाक्येष्वेवार्थपत्तिरलङ्कार इति सुधीभिराकलनीयम्।
अथैवं कस्मै प्रयोजनायेदं भवत्या उपायनानयनमित्यन आह—प्रणयितामिति। कादम्बरी गन्धर्व-राजपुत्री अनेन व्यपदेशेन उपायनार्पणव्याजेन प्रणयितां भवन्तं प्रति सौहार्दं दर्शयति प्रकटयति, न विभवं न तु वित्तसम्पदम्। हि यतः, सज्जनविभवानां सत्पुरुषधनसम्पत्तीनां परस्वता अन्यदीयता अप्रतिपाद्या अर्पणादिना न सम्पादनीया, अपि तु परोपकारफलकत्वेन स्वतःसिद्धैवेत्याशयः। अनेन कादम्बर्या धनसम्पदि भवतोऽपि स्वत्वमस्तीति केवलसौहार्दप्रकटनमेव फलं दानस्येति ध्वनितम्। इह शाब्दी परिसंख्यालङ्कारः सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽलङ्कारश्चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः। तथा ‘अप्रतिपाद्या’ इत्यत्र नञर्थस्य प्राधान्येनैवोपादानं युक्तम्, अन्यथा समासे तस्य गुणीभावत्वेन विधेया-विमर्शस्य वारयितुमशक्यत्वादिति कुशलाः।
आस्तामिति। विभवो हारादिरूपः स्तोकफर्लहेतुः तावद् आस्तां तिष्ठतु दूर इति शेषः। भवादृशस्य त्वद्विधस्य। अङ्गीकुर्वाणा स्वीकुर्वाणा नाकार्यकारिणी नाकृत्यविधायिनी नियुज्यते व्यपदिश्यते कादम्बरीति शेषः। दत्त्वा त्वदधीनं कृत्वा वञ्चिता प्रतारिता न भवति। जीवनं जीवितमपि अर्पयित्वा दत्त्वा न पश्चात्-तप्यते नानुत्पप्यते। इह चन्द्रापीडस्य मुख्यनिरूपणकार्यं प्रति अधिकहेतोरुपस्थापनाद् समुच्चयोऽलङ्कारः।
ननु कादम्बर्या अर्पितमप्युपायनं मया कथं स्वीकरणीयमित्यत आह—प्रणयीति। सतां सज्जनानां महत्ता महिमा मनसः सद्द्व्यवहारप्रसार इत्यर्थः, प्रणयिजनानां स्नेहेलोकानां द्रव्योपायनदानस्य प्रत्याख्याने निराकरणे पराङ्मुखी तद्व्याख्यानं न कदाचित्कुर्वन्तीत्यर्थः, यतो हि दाक्षिण्यपराधीना औदार्याधीना सा महत्ता, अतएवावश्यमेवेदमुपायनं भवता स्वीकरणीयमित्याशयः।
ननुदासीनत्वादिदमुपायनं स्वीकर्तुं मयि लज्जा सञ्चायत इत्यत आह—न चेति। तादृशी यादृशी ददतां वितरणं कुर्वतां लज्जा त्रपा याचमानानाम् अभ्यर्थ्यमानानां पात्राणामित्यर्थः। यत्सत्यमित्येक-मेवेति पदं निश्चयार्थे। अतएव कादम्बरी, अमुना हारसमर्पणव्यतिकरेण आत्मानं त्वयि कृतापराधमिव विहितागासमिव अवगच्छति जानाति यत्स्वस्वरूपोचितदानाभावेऽपि दातृत्वं स्वीकृतमित्याशयः।
आपने पहले ही यहाँ पधार कर जो गुरुतर उपकार किया है, उसके उपयुक्त प्रत्युपकार क्या हो सकता है? दर्शनद्वारा ही आपने हम लोगोंका जीवन सफल किया, अत एव आपके आगमनको हमलोग सफल किस प्रकार कर सकती हैं? तब कादम्बरी इस उपहारप्रदानके बहानेसे आपके साथ केवल स्नेह दिखाती है, किन्तु ऐश्वर्य नहीं, क्योंकि—सज्जनोंकी धनसम्पत्तिमें स्वभावतः दूसरोंका अधिकार होता ही है, अत एव उससे और सत्त्व उत्पन्न नहीं हो सकता (यह कुछ सिद्ध करनेका विषय नहीं है)। तब तक धनसम्पत्ति तो दूर रहे अर्थात्—उसकी बात तो यहाँ है ही नहीं। आपके समान व्यक्तिके दासत्व स्वीकार कर रहनेसे भी वह कुछ अकार्यकारिणी नहीं कही जायगी। अपनी आत्मा आपको वह समर्पित करे तो भी वह वञ्चित हुई नहीं कही जायगी, अथवा जीवनका समर्पण करे तो भी उसको कभी अनुताप नहीं होगा। सज्जनोंकी चित्तवृत्ति, प्रणयिजनका प्रत्याख्यान करनेके पराङ्मुख (अनिच्छुक) और विशेषतः उदारताके अधीन रहती है। दाताओंको जिस प्रकार लज्जा होती है, याचकोंको उस प्रकार नहीं होती (अर्थात् कुछ देते हुए हमको जितनी लज्जा आती है, उतनी तो माँगते हुए भी नहीं आती) इसलिए इस उपहारदानसम्बन्धसे निश्चय ही कादम्बरी मानो आपके समीप अपनेको अपराधिनी
१. गृह्यते। २. परवशा। ३. महतान्। ४. यत्तु सत्यम्।
| ३८२ | कादम्बरी- | [कथामुखम्- |
|---|
त्मानमवगच्छति कादम्बरी। तदयममृतमथनसमुद्भूतानां१ सर्वरत्नानामेकः शेष इति२ **शेष-**नामा हारोऽमुनैव हेतुना बहुमतो भगवता अम्भसाम्पत्या गृहमपगंताय प्रचेतसे दत्तः, पाशभृतापि गन्धर्वराजाय, गन्धर्वराजेनापि कादम्बर्यै, तयापि त्वद्वपुस्स्थानुरूपमाभरणस्येति विभावयन्त्या नभस्तलमेवोचितं सुधासूतेर्धाम४ न धरेत्यवधार्यानुप्रेषितः। यद्यपि निजगुणै-गणाभरणभूषिताङ्गयष्टयो भवादृशाः क्लेशहेतुमितरजनबहुमतमाभरणभारमङ्गेषु नारोपयन्ति, तथापि कादम्बरीप्रीतिरत्र कारणम्। किं न कृतमुरसि शिलाशकलं कौस्तुभाभिधानं लक्ष्म्याः सहजमिति बहुमानमाविष्कुर्वता भगवता शार्ङ्गपाणिना६ ! न चैं नारायणोऽत्रभवन्तमति-
इह वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्। तथा यत्पदयुक्तवाक्यस्य वाक्यगतविधेयाविमर्शदोषवारणाय पूर्वत्र पाठ एव न्याय्य इति मन्तव्यम्।
तदयमिति। अमृतमथनात् क्षीरसागरमन्थनात् समुद्भूतानां प्रकटितानां सर्वरत्नानाम् एकः शेषः अवशिष्ट इति अस्मात्कारणादेव शेषनामा अयं हारः, अमुनैव हेतुना शेषत्वेन भगवता माहात्म्यवता अम्भसाम्पत्या सागरेण बहुमतः तदतिरिक्ताभावादुत्कर्षाख्यातः। उपागताय प्राप्ताय प्रचेतसे वरुणाय दत्तः अर्पितः, पाशभृताऽपि वरुणेनापि गन्धर्वराजाय चित्ररथाय। 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः। इह 'प्रचेतसे' इत्युपक्रम्य 'प्रचेतसापि' इत्यग्रे वक्तुमुचितं भग्नप्रक्रमत्वदोषवारणायेत्यवगन्तव्यम्। तयापि कादम्बर्या, अस्य आभरणस्य अलङ्कारस्य त्वद्वपुस्स्वदीयं शरीरम् अनुरूपं रूपस्य योग्यमिति विभाव-यन्त्या चिन्तयन्त्या तथा सुधासूतिश्चन्द्रस्तस्य तादृशस्य, नभस्तलं गगनतलमेव उचितं निर्मलत्वाद्युन्न-तत्वाच्च स्वयोग्यं धाम स्थानम्, न धरा पृथिवी इत्यवधार्य हृदयेन निर्णीय चन्द्रापीड एव अस्य हारस्य समुचित आश्रयो न तु कादम्बरीत्यभिप्रायः। अनुप्रेषितः अनुपेषितः त्वत्समीपं प्रेषित इत्यर्थः। इह 'दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम्' इति लक्षणात्।
यद्यपीति। निजाः स्वकीयाः गुणगणा विद्याविनयादय एव आभरणानि आभूषणानि तैः भूषिता अलङ्कृता अङ्गयष्टयो येषां ते तादृशाः। भवादृशाः, त्वत्सदृशाः, क्लेशहेतुं भारवशात् क्लेशकारणम्, इतरैर्गुणरहितैर्जनैर्लोकैर्बहुमतम् आदरपूर्वकसङ्गीकृतम् आभरणभारम् आभूषणवीवधम् अङ्गेषु करचरणा-दिषु नारोपयन्ति न स्थापयन्ति, तथापि एवं सत्यपि कादम्बरीप्रीतिः कादम्बरीस्नेहः अत्र हारधारणे कारणं नियामकम्। कुः पृथिवी 'गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी' इत्यमरः, तां स्तुभ्नाति व्याप्नोतीति कुस्तुभः सागरः तत्र भव इत्यर्थेऽणि सति कौस्तुभः स एव अभिधानं नाम यस्य तत्तथोक्तम्, शिलाशकलं पाषाणखण्डं लक्ष्म्याः श्रियः निजप्रियतमाया इत्यर्थः, सहजम् एकसागरोत्पन्नत्वात् सोदर्यम् इति हेतोः बहुमानम् अधिकारदरम् आविष्कुर्वता प्रकटयता भगवता परमैश्वर्यवता शार्ङ्गम् एतन्नामकः-स्वचापः पाणौ हस्ते यस्य स तेन तादृशेन नारायणेन, 'चापः शार्ङ्गं सुरारेस्तु' इत्यमरः, किम् उरसि वक्षसि न कृतम् नार्पितम् अपि तु कृतमेवेत्यर्थः। अत एव तत्प्रीत्यै भवताऽप्ययं हारो वक्षसि परिधेय एवेत्यभि-प्रायः। इहाप्युक्तारङ्कारः, तेन च भवतोऽपि प्रेयसी कादम्बरीति वस्तु प्रतीयत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः।
ननु नारायणादयो ह्यस्मदादिभ्यो महत्तमा अत एव तेषां चरितमपि लोकातीतमहं तु तादृशो न भवामीति चेत्तत्राह—न चेति। अत्रभवन्तं समादरणीयं त्वाम्, नारायणः शार्ङ्गपाणिः न अतिरिच्यते
मानती है। यह हार क्षीरसागर मन्थन करके निकाले गए सब रत्नोंमें अवशिष्ट 'शेष' नामका है, इस कारणसे ही भगवान् जलधि इसका अत्यन्त आदर करते हैं और वे इसे लेकर गृहस्थित वरुणको दान कर दिये थे। उन्होंने गन्धर्वराजको और गन्धर्वराजने कादम्बरीको दिया। उसने भी 'आपके शरीरके उपयुक्त यह 'अलंकार' समझकर 'चन्द्रका उपयुक्त स्थान आकाश ही है भूतल नहीं' यह स्थिर कर इसे आपके समीप भेजा है। यद्यपि आप जैसे सत्पुरुष अपने गुण-ग्रामरूप अलङ्कारसे ही अपने शरीरको आभूषणोंसे अलङ्कृत गिनकर, अपने ही समान अन्य लोगोंके भी प्रिय आभूषणको क्लेश-हेतु जानकर धारण नहीं करतें तथापि [ तो भी ] आपको इस हारके धारण करनेके विषयमें कादम्बरीकी प्रीति ही कारण है। यथा भगवान् नारायणने कौस्तुभ नामक प्रस्तरके खण्ड (टुकडे) को भी, लक्ष्मीके सहोदर होनेके कारण विशेष आदरसे अपने वक्षःस्थल (छाती) पर धारण नहीं
१. उद्गतानाम्। २. एकशेष इति। ३. लग्ननामा। ४. सुधासूतो धाम्नः। ५. गुण......। ६. शार्ङ्गिणा। ७. नापि।
चन्द्रापीडस्योत्तरवर्णना-९६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५८३
रिच्यते, नापि कौस्तुभमणिरणुनापि गुणत्वेन शेषमतिशेते न, चापि कादम्बरीमाकारानुकृति- कलयाप्यल्पीयस्या लक्ष्मीरनुगन्तुमलम् । अतोऽर्हतीयमिमं बहुमानं त्वत्तः। नचाभूमिर्रेषा प्रीतिप्रसरस्य । नियतञ्च भवता भग्नप्रणयां महाश्वेतामुपालम्भसहस्रैः खेदयित्वात्मानमु- त्स्रक्ष्यति । अतएव महाश्वेता तरलिकाभपीमं हारमादाय त्वत्सकाशं प्रेषितवती । तयापि कुमारस्य सन्दिष्टमेव 'न खलु महाभागेन मनसापि कार्यः कादम्बर्याः प्रथमप्रणयप्रसरभङ्गः' इत्युक्त्वा च ताराचक्रमिव चामीकराचलस्य तटे तं तस्य वक्षःस्थले बबन्ध ।
चन्द्रापीडस्तु विस्मयमानः प्रत्यवादीत्—'मदलेखे ! किमुच्यते, निपुणासि, जानासि ग्राहयितुम्, उत्तराकाशमपहरन्त्या कृतं वचसि कौशलम् । आये मुग्धे ! के वयमात्मनः ?
गुणैरधिको भवति। अणुनापि अल्पेनापि गुणत्वेन उत्कर्षलेशेन शेषं तत्संज्ञकमिमं हारं न अतिशेते नातिक्रामति अह्वल्पयस्यापि आकारस्य स्वरूपस्य अनुकृतिरनुकरणं तस्याः कलालेशः तयापि कादम्बरीम् अनुगन्तुम् अनुसर्तुं नालं न समर्था, हरिप्रीयात् कादम्बरी रूपेणाधिकश्रेष्ठेति भावः । अतएव तर्ह्रीति- वशाद्धारोऽयं भवता धारणीय एवेति तात्पर्यम् । इह कादम्बरी लक्ष्मीतो मुख्येतिप्रतिपादनाद् व्यतिरेकः ।
अत इति । इयं कादम्बरी, त्वत्तो भवत्सकाशात् इमं हारधारणरूपं बहुमानमत्यादरम् अर्हति लब्धुं योग्या भवति । एषा कादम्बरी, प्रीतिप्रसरस्य भवतः स्नेहातिशयस्य अभूमिः अपात्रं न अपि तु पात्र- मेवेत्यर्थः । भग्नः हारपरावर्तनेन खण्डितः प्रणयः अनुरोधः, स्नेह इत्यर्थः, यस्याः सा कादम्बरी, उपा- लम्भसहस्रैः 'एवंविधेन अदृष्ट्वेन सह त्वया मैत्री विहिता, स एव चेह प्रापितः एवंविधैरपमानसमूहैः, महाश्वेतां खेदयित्वा विषादं प्रापय्य नियतं निश्चितम् आत्मानम् उत्स्रक्ष्यति परित्यक्ष्यति ।
अत इति । हारम् आदाय गृहीत्वा विद्यमानामिति विद्यमानपदाक्षेपान्नैकेककर्तृकत्वव्याघातः । त्वत्सकाशं भवदन्तिकं प्रेषितवती प्रहितवती । महाश्वेताया अपि हारग्रहणे महाननुरोध इत्यवगन्तव्यम्, अन्यथा तरलिकां त्यक्त्वा काचित् सेविकैवागच्छेद्धित्याशयः । तया महाश्वेतयापि, कुमारस्य त्वत्तो निकटे सन्दिष्टमेव वाचिकं कथितमेव । महाभागेन जन्मप्रभृतिकलङ्कपङ्करहितानुपमकीर्त्तिसंयुतेन भवता । प्रथम प्रणयप्रसरभङ्गः आद्यस्नेहप्राप्तिनिरासः मनसा चेतसापि न कार्यो हारनिराकरणेन न विधेयः किं पुनर्वचसे- त्याशयः । चामीकरः सुमेरुः तदाख्यो यः अचलः पर्वतस्तस्य तटे उपरिभागे ताराचक्रं नक्षत्रवृन्दमिव, तस्य चन्द्रापीडस्य वक्षःस्थले उरोदेशे बबन्ध वन्धनं चकार परिहितवतीत्यर्थः, मदलेखेत्यन्वयः । इहोपमा ।
चन्द्रेति । विस्मयमानो मदलेखाया वचनचातुर्येणाश्चर्यमापन्नः । किमुच्यते किं मया वाच्यम् । निपुणासि कुशलासि, ग्राहयितुं स्वीकारयितुं जानासि अवगच्छसि । उत्तराकाशं प्रतिवचनसमयम् अप- हरन्त्या दूरीकुर्वन्त्या वचसि वाग्व्यापारे कौशलं पाण्डित्यं कृतं विहितम् ।
अयीति । अयीति कोमलामन्त्रणे । आत्मनः स्वस्य वय के ? अपि तु न केऽपीत्यर्थः । युष्माकमा- चरणेन वयं युष्मदीया एव सम्पन्ना इत्याशयः । के वेति । युष्माकमभिलाषेणैव स्वीकरणमस्वीकरणं वा
किया ? नारायण कुछ आपसे बढ़कर नहीं हैं, कौस्तुभ-मणि अल्पमात्र गुणसे भी इस हारसे उत्कृष्ट नहीं है और स्वरूपके अनुकरणमें कादम्बरीकी समानता लक्ष्मी अल्पमात्र भी नहीं कर सकती । अत एव यह आपके समीप इस आदर पानेके योग्य है, क्योंकि आपके स्नेह का अपात्र नहीं है । (अतः उसके मानकी रक्षा आपको अवश्य करना चाहिए ।) विशेषतः आप इस अनुरोधकी रक्षा यदि नहीं करेंगे तो हजारों उलाहनोंसे वह महाश्वेताको दुःखित कर निश्चय ही प्राण-त्याग कर देगी । इसलिए ही महाश्वेताने यह हार लेकर तरलिकाको भी आपके समीप भेजा है, और उसने भी, आपके समीप सन्देश दिया है कि—'महाभाग ! कादम्बरीके प्रथम प्रणय-प्रसरके भङ्ग करनेका विचार मनसे भी नहीं करना' इतनी बात कह कर मदलेखाने सुमेरु-शृङ्गके ऊपर तारागणके समान उनके वक्षःस्थल पर हार धारण करा दिया ।
किन्तु चन्द्रापीडने मदलेखाकी वाक्पटुतासे विस्मयापन्न होकर उत्तर दिया—'मदलेखे ! मेरे कहनेके लिए क्या है ? तुम बहुत निपुणा हो, अङ्गीकार कराना जानती हो, बोलनेमें ऐसी विशेष वाक्पटुता दिखलाई है कि मेरे उत्तर देनेके लिए अवकाश ही नहीं रखा । हे मुग्धे ! अपना मैं कौन हूँ ? और फिर लेने और न लेनेका
१. लग्नप्रणया । २. महाश्वेताम् । ३, स्वात्मानम् । ४. महाश्वेतया । ५. अनुप्रेषिता । ६. उच्यते । ७. कार्ययितुम् ।
५८३] कादम्बरी [उत्तरभागः
के वा वयं ग्रहणस्याग्रहणस्य वा ? गतो वशित्वमसौ जनः। सौजन्यशालिनीभिर्गुणैर्निर्मूलमिवो- पकरणकृतोऽयं जनो यथेष्टमिष्टेष्वनिष्टेषु वा व्यापारेषु विनियुज्यताम्। अतिदक्षिणायाः खलु देव्याः कादम्बर्याः निर्दाक्षिण्यमपि गुणं न कश्चिन्न दासीकुर्यात्' इत्युक्त्वा च कादम्बरी- सम्बन्धानेव कथाभिः सुचिरं स्थित्वा विसर्जयाम्बभूव मदलेखाम्।
अनतिदूरे गतायां च तस्यां क्रीडापर्वतकारूढं तदुपशिरोवर्तिनं चन्द्रसमं चन्दनदु- कूलहारवन्तं चन्द्रापीडं द्रष्टुं समुत्सारितवेत्रच्छत्रचामरचिह्ना निर्वारिताशेषपरिजनानुगमना तमालिकाद्वितीया चित्ररथसुता पुनरपि तत्रैव सौधशिखरमारुरोह। तत्रस्था च पुनस्तस्यैव विविधविलासपरिक्लिन्नविकारिविलोकितेर् जहारस्य मनः। तथाहि- 'सुहृन्निमज्जनबिन्द-
मन समाधेयेत्यभिप्रायः। यद्यप्यत्र "अस्मदो द्वयोश्च" इत्यनेन बहुवचनम्। इयं कया, तस्याः के स्वतन्त्रतामहेतावः, तथा सति, युक्तान्तापादनं सर्वमेवायुक्तं कृतमिति भावः।
केनेति। सौजन्यशालिनीभिः सुजनतायुक्तिकर्त्रीभिः। उपकरणकृतः परिचारकीकृतः अयं महद्गतो जनः स्वद्रुवाह—यथेत्यादि। इष्टेष्वनिष्टेषु हिताहितेषु। विनियुज्यतां प्रेष्यताम्।
अतीति। अतिदक्षिणाया अतिउदारायाः देव्याः कादम्बर्या गुणाः सुशीलतासम्बन्धिदोषाः, निर्दा- क्षिण्यमपि अनुदारमपि कश्चिजनं न दासीकुर्यान्न इति, न, अपि तु सर्वमेवेत्यर्थः। अतएव ममोपायानां करणे किमपि न विप्लवायहेत्वित्याशयः। विसर्जयाम्बभूव गृहे गन्तुमनुज्ञामयाम्बभूव चन्द्रापीड इति शेषः।
अनतीति। गतायां प्राप्तायां तस्यां मदलेखायाम्। तदुपशिरोवदम् तदुपार्वडजातै चन्दनसमं शशिनमिव चन्दनेन मदलेखाद्वारा विहितमण्डनावलेपनेन दुकूलमयं धवलविद्योत्यानां दुकूलवस्त्राणां हारेण च शोभामकन घटयन्तमुज्वलयन्तं, पदान्तरे-चन्दनदुकूलहारवन्तम्। समुत्सारितानि दूरीकृतानि वेत्रच्छत्रचामराख्येषु देवतानुरूपवाक्यलक्षणानि विहितानि रूपाणि यथा सा, ताहशी, वेत्रयष्टिधारिणी द्वारपालिकां छत्रधारिणीं चामरधारिणीं च सेविकामानयताम् निर्वार्यन्तेयर्थः, निर्वारितं निवारितम् अशेषाणां समग्राणां परिवारानां परिचारिकाणाम् अनुगमनम् अनुब्रजनं यथा सा, तथा, तमालिकाद्वितीया कपरा यस्याः सा चित्ररथसुता गन्धर्वराजपुत्री कादम्बरी। पुनरपि द्वितीयवारमपि। आरोह आस्ता। इह श्लोकोपना।
तत्रस्थेति। तत्रैव प्रासादेव विविधा नानाप्रकारा ये विलासा शृङ्गारेक्षणलक्षाणैः तैराकुडितानि सपलीकृतानि तैः, विकारिभि विकारोत्पादकानि च यानि विलोकितानि दृष्टिपातादिति तैः, तस्य चन्द्रापीडस्य मनो हृदयं जहार हृतवती।
नानाविधिविलासानेव प्रतिपादयति—तथाहितीत्यादि। निमज्जनबिन्दो संक्रान्तः पश्चात् प्रतिविम्वन्ते तत्रस्थं
ही मैं कौन हूँ! मेरी स्वाधीनता की बात ही क्या उत्पादित हो गई! सौजन्य-युक्त सब सौन्दर्य-युक्त गुणावलियोंने मुझे अपना एक बार दास बना लिया है, अब यह अपना व्यक्ति जिस किसी कार्य में इस व्यक्तिको इच्छानुसार (जिस प्रकार चाहे वैसा ही) नियुक्त करें। अत्यन्त उदार प्रकृति कादम्बरी देवीके वशीकरण-कौतुकप्रधान चित्त सौन्दर्य-विहीन व्यक्तिको भी वशीभूत नहीं करते हैं—यह कहा नहीं जा सकता! यह कह कर कादम्बरी-सम्बन्धी वार्तालाप करने में बहुत समय तक रह कर, राजकुमारने मदलेखाको विदा कर दिया।
मदलेखाके कुछ दूर चले जानेके बाद क्रीडापर्वत पर—अट्टालक पर आए हुए चन्द्रके समान—चन्दन, दुकूल वस्त्र तथा हार धारण करनेसे शोभायमान दीखते हुए चन्द्रापीडको देखनेके लिए, प्रतीहारी, छत्रधारिणी और चामरधारिणी परिचारिकाओंको छोड़ कर, कल्याण सम्बन्ध परिजनोंको भी साथ आनेसे निषेध कर, केवल तमालिकाके साथ कादम्बरी फिरसे उसी अट्टालिका (महल) के शिखरपर चढ़ीं। वहीं रहकर फिरसे पहलेकी भाँति ही वह नानाविध रुचियुक्त चेष्टा और विकारजनक दृष्टिका से उनके मनका हरण करने लगी। जिनमें ही
१. ग्रहणस्याग्रहणस्य । २. गता । ३. इष्टेष्वनिष्टेषु वा । ४. निर्दाक्षिण्याद्यपि। ५. कश्चिदिति नेदम्। ६. क्रीडा- पर्वतकारूढम्। ७. तदुपगगनम् । ८. समाहारित... । ९. क्वचित् 'समुत्सार्य' इति दर्शनं दृश्यते। १०. परिक्लिन्न- तरविहितैर्विलोकितेः, विकारिभिर्विलोकितेः। ११. 'कुहूहृत' इति क्वचित्।
कादम्बरी निजविकारप्रशम० ६७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ ५८५
न्यस्तवामहस्तपल्लवा प्रावृतांशुकानुसारिप्रसारित-दक्षिणकरा निश्चलतारका लिखितेव, मुहुर्जृम्भिकारम्भदत्तोत्तानकरतलतया तद्गोत्रस्खलनभिया निरुद्धवदनेव, मुहुरंशुकपल्लव-ताडित-निःश्वासामोद-लुब्ध-मधुकर-मुखरतया प्रस्तुताह्वानेव, मुहरनिलगलितांशुक-सम्भ्रम-द्विगुणीकृत-भुजयुगल-प्रावृत-पयोधरतया दत्तालिङ्गनसंज्ञेव, मुहुः केशपाशाकृष्ट-कुसुम-पूरिताञ्जलि-समाघ्राण-लीलया कृतनमस्कारेव, मुहुरुभय-तर्जनी-भ्रमित-मुक्ताप्रालम्बतया निवेदितहृदयोत्कलिकोद्गमेव, मुहुरुपहारकुसुमस्खलन-विधुत-करतलतया कथितकुसुमायुधशरप्रहारवेदनेव.
स्थापितं वामहस्तपल्लवं सव्यपाणिकिसलयं यया सा, प्रावृतस्य परिहितस्य अंशुकस्य सूक्ष्मवस्त्रस्य अनुसारेण पवनेनापहृतस्य तत्सज्जीकरणव्याजेनेत्यर्थः प्रसारितो विस्तारितो दक्षिणकरः अपसव्यहस्तो यया सा, तथा निश्चले निष्पन्दे तारके कनीनिकायुगलं यस्याः सा, लिखिता चित्रितेव सती कादम्बरी, 'विलोकयन्तो तावदवतस्थे' इत्यग्रिमेण सम्बन्धः। अग्रेऽपीत्थमेव सम्बन्धो ज्ञेयः। इह क्रियोत्प्रेक्षा।
मुहुरिति। जृम्भिका मुखाद्विविकाशः तस्य आरम्भे प्राङ्काले दत्तं व्यात्तवदनोपरि न्यस्तम् उत्तानं करतलं पाणितलं यया तस्या भावस्तया कारणेन, तस्य चन्द्रापीडस्य यद् गोत्रस्खलनं भ्रमेण नामोच्चारणं तद्भियेव तद्भीत्येव निरुद्धवदना पिहितमुखी। मदनजागरेण या जृम्भा जाता तत्र व्यात्तमुखस्य पिधानार्थं यः कर आच्छादनीकृतः स मन्ये प्रीतिवशाच्चन्द्रापीडस्य नामनिर्गमनभीत्या विहित इत्यभिप्रायः। हेतूत्प्रेक्षा।
मुहुरिति। अंशुकपल्लवेन वस्त्रप्रान्तेन ताडिताः प्रहताः निःश्वासस्य आमोदेन परिमलेन लुब्धा लिप्सवो ये मधुक्रा भ्रमराः तैर्मुखरतया शब्दायमानतया, प्रस्तुतम् उपक्रान्तम् आह्वानम् आकारणं यया सेव। आह्वानप्रस्तावेोत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा।
मुहुरिति। अनिलेन पवनेन गलिते कुचमण्डलात् स्रस्ते अंशुके उत्तरीयवस्त्रे सम्भ्रमेण शीघ्रेण द्विगुणीकृतम् ऊर्ध्वाधोरूपेणोरसि स्थापितं यद् भुजयुगलं बाहुद्वयं तेन प्रावृतौ आच्छादितौ पयोधरौ कुचौ यया तस्या भावस्तस्या कारणेन बाहुद्वयवेष्टितकुचयेत्यर्थः। दत्ता अर्पिता आलिङ्गनाय आश्लेषाय संज्ञा सङ्केतो यया सेव, बाहुद्वयेनाश्लेषप्रकारविधानादित्याशयः। उक्तालंकारः।
मुहुरिति। केशपाशात् कचकलापात् आकृष्टैः आनीतैः कुसुमैः प्रसूनैः पूरितस्य अञ्जलेः समाघ्राणस्य लीलया विभ्रमेण कृतनमस्कारेव विहितप्रणामेव, अञ्जल्युपरि आघ्राणाय नमिते शिरसि नमस्कारचेष्टा सञ्जातेति भावः। उक्तालंकारः।
मुहुरिति। उभयतर्जनीभ्याम् अङ्गुष्ठसमीपाङ्गुलिद्वयाभ्यां भ्रमितं घूर्णितं मुक्ताप्रालम्बं मौक्तिकहारो यया तस्या भावस्तया कारणेन, निवेदितो ज्ञापितो हृदयस्य उत्कलिकाया सङ्गमोत्कण्ठाया उद्गम उत्पत्तिर्यया सेव, हारभ्रान्त्या औत्सुक्येन हृदयभ्रमणस्य द्योतनादित्याशयः। उक्तालंकारः।
मुहुरिति। उपहारकुसुमेषु उपायनप्रसूनेषु स्खलनेन विधुतं कम्पितं करतलं पाणितलं यया
वार अपना बायाँ कोमल हाथ नितम्बमण्डल पर रखकर पहने हुए वस्त्रके वायुद्वारा उड़ाकर ले जाने तक दायाँ हाथ नीचे लटका कर, निश्चल कनीनिकाद्वय (दो पुतली) रखकर चित्रितके समान (काढ़ी गई) हो, कितनी ही बार जँभाई-आरम्भ करनेके समयमें मुखके ऊपर उत्तानभागसे (चित्त) करतल रखनेसे भ्रमवश चन्द्रापीडका नामोच्चारण हो जानेके भयसे ही मानो अपना मुँह बन्द करती हो; निश्वास (साँस) के सौरभलोभसे घूमते भ्रमरोंको, कितनी ही बार, वस्त्राञ्चल (वस्त्रके किनारे) से झपट मार कर उनकी गुञ्जारसे मानो चन्द्रापीडको आह्वान करती (बुलाती) हो; कितनी ही बार वायुके वेगसे वक्षःस्थलीय उत्तरीय वस्त्रके उड़ जानेकी त्वरा (घबराहट) से अपनी दोनों भुजाओंको मोड़ और उनसे स्तनोंको आच्छादित (ढक) कर मानो आलिङ्गनका सङ्केत (इशारा) करती हो; कितनी ही बार केशकलापमेंसे पुष्पोंको लेकर अपनी अञ्जलीपूर्ण (भर) कर लीलासहित सूँघनेके बहाने मानो नमस्कार करती हो; कितनी ही बार दोनों हाथोंकी तर्जनी अङ्गुलियोंसे मुक्ताहार भ्रमण कराने रहनेसे हृदयमें उत्पन्न होती उत्कण्ठाको मानो सूचित करती हो; कितनी ही बार विक्षिप्त कुसुमोके ऊपर ठोकर लगजानेसे हाथ काँपते रहनेके कारण मानो मदन-बाणके प्रहारकी वेदना प्रकाशित करती
१. अंशप्रावृत०००। २. गोत्रस्खलनभयविरुद्धवदनेव। २निःश्वातामोदः। ४*सम्भ्रमद्विगु-णितभुजलतावृतपयोधरतया, संवरणसम्भ्रम०००। ५ प्रलम्बतया। ६. करतया।
३७ का०
५८६ कादम्बरी- [ कथायाम्-
मुहुर्गलित-रशना-निगड॑-नियमितचरणतया संयम्यर्पितेव मन्मथेन, ^३मुहुश्चलितोरुविघट- दुकूला क्षितितलदोलायमानांशुकेकदेशाच्छादितकुचा, चकित-परिवर्त्तन-त्रुट्यत्रिवलीलत, ^४अंशस्रस्तचिकुरकला-सङ्कलनकुल-करकमला, कटाक्ष-क्षेप-धवलीकृतकर्णोत्पलं ^५विलक्ष- स्मितसुधाधूलि-धूसरितकपोलं साचीकृत्यं, वदनमनेकरस-भङ्गिमँङ्गुरं विलोकयन्ती, तावदवतस्थे यावदुपसंहृता^१० लोको दिवसो बभूव।
अथ हृदयस्थितकमलिनीरागेणेव रज्यमाने राजीवजीवितेश्वरे^ सकल-लोकचक्रवाल-
तस्या भावस्तया कारणेन, कथिता बोधिता कुसुमायुधशरप्रहारस्य कामबाणाघातस्य वेदना पीडा यया सेव । उक्तालंकारः ।
मुहुरिति । गलिता कटिप्रदेशात् त्रस्ता या रशना काञ्चीदाम सैव निगडः शृङ्खला तया नियमितौ बन्धनीकृतौ चरणौ पादौ यस्यास्तस्या भावस्तया कारणेन, मन्मथेन कामेन संयम्य बद्ध्वा चन्द्रापीडाय अर्पितेव दत्तेव । उक्तालंकारः ।
मुहुरिति । चलितौ कम्पितौ यौ ऊरू जङ्घे ताभ्यां विघटं दुकूलं च्युतप्रायवस्त्रं यया सा, क्षितितले भूतले दोलायमानेन सञ्चाल्यमानेन अंशुकेकदेशेन वसनाञ्चलेन पुनरुत्थापितेनेति तात्पर्यम् आच्छादितौ आवृत्तौ कुचौ पयोधरौ यया सा । कादम्बर्या विलासवशादुत्तरीयांशुकः स्वस्थानादपसृत्य भूतले लम्बितः भूयश्च सविभ्रमं स्वस्थानं स्थापितस्तेनाच्छादितकुचा जातेति सरलार्थः । चकितं ससम्भ्रमं यत्परिवर्त्तनं परावर्त्तनं तेन त्रुट्यन्ती चर्मविसरणाद् भ्रश्यन्ती त्रिवलीलत त्रिरखारूपवल्ली यस्याः सा । अंसयोः स्कन्धयोः त्रस्तो विच्युतो यः चिकुरकलापः केशपाशः तस्य सङ्कलने पुनरेकत्र सम्पादने आकुलं विह्वलं करकमलं हस्तपङ्कजं यस्याः सा । कटाक्षक्षेपेण तस्य कान्त्येत्यर्थः धवलीकृतं शुभ्रीकृतं कर्णोत्पलं श्रवणाभरणं यत्र कर्मणि तद्यथा स्यात्तथा । इह शुभ्रीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरलंकारः । विलक्षेण त्रपया सहितं यत् स्मितम् ईषद्वहास्यमेव सुधाधूलिः श्वेतत्वसादृश्यात् गृहधवलीकरणद्रव्यचूर्णपरागः, विलक्षस्मितं सुधाधूलिरिवेति वा तया धूसरितौ श्वेतपाण्डुवर्णकृतौ कपोलौ गण्डौ यन्न कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा । इह प्राग्वदतिशयोक्तिरलंकारः रूपकोपमयोः सन्देहसङ्करश्चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः । तथा अनेका नानाप्रकारा या रसभङ्गयः आसक्तारचनाविशेषाः ताभिर्भङ्गुरं कुटिलं यथा स्यात्तथा, वदनं मुख साचीकृत्य कुटिलं विधाय चन्द्रापीडं विलोकयन्ती पश्यन्ती सती तावद् अवतस्थे स्थितवती, यावद् उपसंहृतः सूर्येण सङ्कोचित आलोक आतपो यस्य स तथोक्तो लोहितो रक्तो दिवसो वासरो बभूव जातः । अनेन स्पष्ट एव सन्ध्यासमयो वर्णितः ।
प्रदोषसमयं वर्णयितुमुपक्रमते—अथेति । राजीवनां कमलानां जीवितेश्वरे निजतातपेनैवजीवनत्वात् प्राणनियन्तरि, सकलाः समस्ता ये लोका भुवनानि तेषां चक्रवालस्य मण्डलस्य चक्रवर्त्तिनि सार्वभौमे
हो; कितनी बार कटिदेशसे (कमरसे) चन्द्रहार (तागड़ी की लड़) खिसक जानेसे शृङ्खलारूपमें चरण बँध जानेके कारण मानो कामदेवद्वारा बाँधकर अर्पित की गई हो; कभी-कभी ऊरुयुगल कम्पित होनेसे उसका परिधान वस्त्र ढीला हो जाता था और भूतल पर लुण्ठित (लोटने) केवल वस्त्राञ्चल (दुपट्टे के एक किनारे) ही से स्तन आच्छादित (ढके) रहते थे। कभी-कभी चकित होकर पीछे मुड़नेसे उसकी त्रिवली-लता (उदरके ऊपर तीन थर) टूट जाती थी; कभी-कभी उसके हाथ स्कन्ध (कंधे) पर लटकने केशोंको एकत्र करने तथा उसे बाँधनेमें लग जाते थे; कभी-कभी कटाक्ष फेंकनेसे कर्ण-कमल श्वेतवर्ण हो जाता था और लज्जासे युक्त ईषद् हास्यरूप चूर्ण-रेणु उसके कपोलयुगलको धूसरवर्ण कर देती थी, इस प्रकार वह मुखमण्डल मोड़-मोड़ कर, अनुरागवश नानाविध भावभङ्गी उत्पन्न होनेके कारण कटाक्ष (तिरछी नजर) से देखती-देखती जब तक सूर्य-प्रकाश मन्द पड़ कर दिवस लाल-लाल दीखने लगा तब तक वह वहाँ खड़ी रही।
उसके बाद कमलोंके जीवितेश्वर और समस्त भूमण्डलके सम्राट् भगवान् सूर्यनारायण अपने हृदय-स्थित
१ ॰॰॰निबिट॰॰॰ । २ ॰॰॰पनित॰॰॰ । ३. मुहुर्मुहुर्विचिलित । ४. सनस्त॰॰॰ । ५. करनला । ६ ॰॰॰कर्णोत्वल॰॰॰ । ७. विलक्ष्यमागस्मितधूलिधूसरकपोलम् ; विलक्षस्मितनुधाधूलिधूसरितैककपोला, विलक्ष्य चास्मितसुधाधूलि॰॰॰ । ८. साचीकृतवदनम्॰॰॰ । ९. भ्रूभङ्गि॰॰॰ । १० ॰॰॰उपसंहृता॰॰॰ ।
[ न्दः सन्ध्यावर्णना-१८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५८७
चक्रवर्त्तिनि¹ भगवति पूष्णि, क्रमेण च दिनपरिलम्बनरोपरक्ताभिः कामिनीदृष्टिभिरिव संक्र- मितशोणिम्नि व्योम्नि, संहृतशोचिषि जाते जरठ-हारीत-हरित-हये हरितवाजिनि, रवि³-विरह- मीलितसरोज-संहतिषु हरितायमानेषु कमलवनेषु श्वेतायमानेषु कुमुदषण्डेषु⁴ लोहिताय- मानेषु दिङ्मुखेषु, नीलायमाने शर्वरीमुखे, शनैः शनैश्च पुनर्द्दिनश्री-समागमाशा- भिरिवानुरागिणीभिः सहैव दीधितिभिरदर्शनतामुपगते भगवति गभस्तिमालिनि,
अवोचाम, भगवति माहात्म्यवति पूष्णि सूर्यनारायणे स्वस्य हृदयस्थितः चित्ते विद्यमानो यः कमलिनीरागो नलिनीं प्रत्यनुरागः स एव रागो लौहित्यं तेन रज्यमाने आलोहितीक्रियमाणे इव सति।
इह राजीवसूर्ययोः स्त्रीपुंल्लिङ्गाभ्यां नायकनायिकाव्यवहारसमारोपात्समासोक्तिरलङ्कारः, अनुराग-लौहित्ययोर्मेंदेऽपि श्लिष्टेनाभेदारोपादतिशयोक्तिरलङ्कारः, 'रज्यमाने इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारश्च सर्वेषामेतेषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः तस्य च पुनश्छेकानुप्रासेन संसृष्टिः।
क्रमेणेति । किञ्च, व्योम्नि नभसि, दिनस्य वासरस्य परिलम्बने परिणामे यो रोषः वृत्तसङ्केतस्यापि कामुकस्यानुपस्थितत्वात् क्रोधः तेन रक्ताभिः शोणिताभिः कामिनीनां रमणीनां दृष्टिभिर्लोचनैः, सङ्क्रमित आसञ्जितः शोणिमा रक्तिमा यत्र तस्मिन्निव विद्यमाने, इहापि रक्तिम्न आसञ्जनोत्प्रेक्षणा-त्क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
संहृतेति । जरठः परिणतवया ( वृद्धः ) यो हारीतः 'हरियाल' इति लोकप्रसिद्धः पक्षिविशेषस्तद्वद् हरिताः पालाशवर्णा नीला इति यावद् हया घोटका यस्य तस्मिन्, हरितवाजिनि हरिद्वर्णतुरङ्गे, सूर्ये, संहृतानि सङ्कोचितानि शोचींषि कान्तयो येन तस्मिन् सति ।
इह 'हारीतहरिते' त्यत्र लुप्तोपमा वृत्त्यनुप्रासश्चेत्युभयोरेकाश्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करः। नया जरठेत्या-दिविशेषणस्य मुख्यानुपकारित्वेनापुष्टार्थत्त्वाद्यंतपुनरुक्तयोर्विद्यमानत्वात् परित्याग एव वरमित्यालोच-यन्ति कुशलाः।
रवीति । रविविरहेण सूर्यविरहेणेव मीलिता सङ्कुचिता सरोजसंहतिः पङ्कजसमूहो येषां तेषु तादृशेषु, कमलवनेषु पद्मारण्येषु हरितायमानेषु पङ्कजसङ्कोचनादेव हरिद्वर्णायमानेषु सत्सु।
श्वेतेति । कुमुदानां कैरवाणां पण्डेषु समूहेषु, श्वेतायमानेषु धवलवदाचरमाणेषु प्रस्फुटनादि-त्याशयः। दिङ्मुखेषु दिग्वदनेषु लोहितायमानेषु रक्तायमानेषु सत्सु, सन्ध्यारागादिति भावः। शर्वरीमुखे प्रदोषे नीलायमाने हरितायमाने सति, तिमिरप्रादुर्भावादित्याशयः।
शनैरिति । अपि च, भगवति माहात्म्यवति गभस्तिमालिनि सूर्ये, शनैः शनैः मन्दं मन्दं पुनरपि भूयोऽपि दिनश्रियः वासरलक्ष्म्याः समागमाशाभिः सङ्गमाकाङ्क्षाभिरिव अनुरागिणीभिः आसक्तिमतीभिः रक्ताभिश्च दीधितिभिः रश्मिभिः सहैव अदर्शनताम् अवलोकनाऽभावम् उपगते प्राप्ते सति।
इह सूर्यावासरलक्ष्म्योः स्त्रीपुंल्लिङ्गाभ्यां नायकनायिकाव्यवहारसमारोपात्समासोक्तिरलङ्कारः, 'समागमाशाभिरिव' इत्यत्र पूर्णोपमालङ्कारश्चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
कमलिनीके प्रति मन के अनुरागसे ही मानो जब रक्तवर्ण (लाल) होने लगे; क्रमशः दिवसावसानमें सङ्केतकारी नायकके अनुपस्थित होनेके कारण क्रोधसे आरक्तवर्ण (लाल-लाल) कामिनियोंकी दृष्टिसे ही मानो आकाशमें जब रक्तिमा संक्रामित की गई (अर्थात् जब आकाश लाल हो गया); वृद्ध हारीत पक्षीके समान हरित अश्ववाले सूर्य जब अपनी किरणोंको सङ्कुचित (थोड़ी थोड़ी कम) करने लगा; सूर्यके वियोगसे मुद्रित (बन्द) हुए कमलवाले पद्मवन जब हरितवर्ण दीखने लगे; कुमुदवन जब श्वेतवर्ण होने लगे; दिशाओंके मुख जब लाल लाल होने लगे; एवं प्रदोषकाल जब श्यामवर्ण होने लगा; भगवान् सूर्यनारायण, फिरसे दिनलक्ष्मीके साथ सम्मिलनकी आशाके समान राग (उत्कण्ठा, स्नेह) समन्वित किरणोंके साथ जब धीरे धीरे अदृश्य हो गये; कादम्बरी मनके
१. एकचक्रवर्त्तितया चक्रवर्त्तिनि, चक्रवालचित्तवर्त्तिनि।
२. व्योम्निने।
३. हरितवाजि... न्दिति।
४. प्रकटानेतिनोदितमुकुलितारविन्दविलासिवारितसर्वपुरस्कृतगगनवनेव।
५. निमग्नकुट्टनमुच्चलसमालोकनाशया दर्शितमञ्जिष्ठविनेविभोर्मुखेषु धवलायमानेषु कुमुदखण्डेषु।
५८८ कादम्बरी— [ कथायाम्-
तत्कालविजृम्भितेन च कादम्बरीहृदयरागसागरेणेवै आपूरिते सन्ध्यारागेण जीवलोके, कुसुमायुधानलदह्यमानहृदय२सहस्रधूम इव जनितमानिनीनयनवारिणि३ विस्तीर्य्यमाणे तरुणतमालत्विषि तिमिरे, दिक्करि-करावकीर्ण-शीकरासारँ इव श्वेतायमानतारागणे गगने,५ जातायाञ्चादर्शनक्षमायां वेलायां सौधशिखरादवततार कादम्बरी, क्रीडापर्वतनितम्बाच्च चन्द्रापीडः ।
ततोऽचिरादिवै गृहीतपादः प्रसाद्यमान इव कुमुदिनीभिः, कलुषमुखीः कुपिता इव
तत्कालेति । अपि च, तत्काले तस्मिन् समये विजृम्भितेन प्रसूतेन, कादम्बर्या हृदयस्य चेतसः रागसागरेणेव चन्द्रापीडं प्रत्यनुरागसमुद्रेणेव सन्ध्यारागेण, जीवलोके संसारे आपूरिते सति । इह 'हृदयरागसागरेणेव' इत्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकं श्रौतोपमा चेत्युभयोरेकाश्रयानुप्रवेशसङ्करः ।
कुसुमेति । कुसुमायुधः काम एव अनलो वह्निः तेन दह्यमानं ज्वाल्यमानं यत् हृदयसहस्रं वियोगिजनचेतःसमूहः तस्य धूमे बाष्प इव, जनितानि स्वामिवियोगादुत्पादितानि मानिनीनां मानवतीनां रमणीनां नयनवारीणि नेत्रजलानि ( अश्रूणि ) येन यस्मिन्, तथा तरुणतमालस्येव अभिनवतापिज्छवृक्षस्येव विट् कान्तिर्यस्य तस्मिन्, तिमिरे अन्धकारे विस्तीर्यमाणे विस्तारं प्राप्यमाणे सति ।
इह 'कुसुमायुधानल' इत्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम्, 'धूम इव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः । अस्य पुनः 'तरुणतमालत्विषि' इत्यत्र विद्यमानया लुप्तोपमया संसृष्टिः ।
दिगिति । गगने आकाशे, दिक्करिभिर्दिग्गजैः करैः शुण्डादण्डैः विक्षीर्णा विक्षिप्तः शीकरासारः अम्बुकणधारा यत्र तस्मिञ्श्च श्वेतायमानः श्वेतवदाचरमाणः तारागणो नक्षत्रमण्डलं यस्मिन् तथोक्ते सति अम्बुकणधारानक्षत्रमण्डलयोः साम्यादित्याशयः ।
जातायामिति । किञ्च, अदर्शनक्षमायाम् अन्योन्यावलोकनायोग्यायां वेलायां काले जातायाम् उत्पन्नायाम्, सौधशिखरात् प्रासादशृङ्गात् कादम्बरी, क्रीडापर्वतनितम्बाच्च क्रीडागिरिपश्चाद्भागाच्च चन्द्रापीडः अवततार इत्यन्वयः ।
तत इति । ततस्तदनन्तरम्, कुमुदिनीभिः कैरविणीभिः, गृहीतो घृतः पादो रश्मिश्चरणश्च यस्य सः प्रसाद्यमानः प्रसन्नीक्रियमाण इव सन् सुधासूतिश्चन्द्रमाः अचिरात् अल्पकालेनैव उद्गात् उदयं प्राप्तवान् इत्युत्तरेण सम्बन्धः । इह कुमुदिनीति सुधासूतिरिति पुंल्लिङ्गाभ्यां च पादप्रसादनरूपकार्येण च कुमुदिनीषु मानिनीव्यवहारसमारोपात् श्लेषानुप्रणिता समासोक्तिः, प्रसाद्यमान इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोरेकाश्रयानुप्रवेशसङ्करः ।
कलुषेति । कलुषाणि अन्धकारावच्छन्नानि क्रोधेन मलिनानि च मुखानि अग्रभागाः वदनानि च यासां ताः, कुपिता इव क्रुद्धा इव आशा दिशः प्रसादयन् ज्योत्स्नाभिः श्वेतीकुर्वन् शान्तयंश्च । इहापि प्राग्वदलङ्कारः ।
अनुरागसागरके समान तत्काल वृद्धि हुए सन्ध्या-राग से जब समस्त भुवन परिपूर्ण हो गया, कामानलमें जलते हजारों विरहियोंके हृदयोंमेंसे निकलते धूमके समान—मानिनियोंके नयनोंमेंसे अश्रुधारा उत्पन्न करता—नूतन तमालवृक्षके समान रंगका अन्धकार जब सर्वत्र विस्तृत होने लगा; दिग्गजोंके शुण्ड (सूँड़) द्वारा विक्षिप्त (छिड़के) हुए मानो जल-कणके समान तारागणसे जब आकाश श्वेतवर्ण दीखने लगा और अन्धकार उपस्थित हो जानेके कारण परस्पर दीख नहीं पड़ने का समय उपस्थित हुआ, तब कादम्बरी अट्टालिका (महल) के शिखर परसे नीचे उतरी और क्रीडा-पर्वत के शिखर पर से चन्द्रापीड भी उतरा ।
उसके बाद अचिरकालमध्यमें ही पाद (किरण, चरण) ग्रहण करके कुमुदिनियाँ जिनको प्रसन्न करतीं
१ ॰रागरससागरेणेव । २ ॰चक्रवाकहृदय ॰॰ । ३ ॰॰ नयनातारावारिणि । ४ ॰॰ आकीर्ण ॰॰॰ । ५. गगने ऋते । ६ नचिरादिव ।
[ पूर्व. सम्पादनम् १८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनी-सहिता । २८६
प्रसाददधत्प्रसन्नम्, अचिरवाताङ्कुश्चेव परिहरन् सुप्तदुःखमलिनीम्, लाञ्छनच्छलेन निशामिव हृद- येन समुद्वहन्, रोहिणीचरणताडनलग्ननलककस्तूरिकालोहित्यमिव दधानम्, तिमिरनीलाम्बरां दिग्वधूभिरभिसारिकामिवोपसर्य्यम् अतिवल्लभतया विकिरन्निव सौमनस्यम्, उद्यद्गगनाङ्गणमङ्गल- स्तम्भं । वलिंक्षते च कुसुमायुधसाम्राज्यैकातपत्रे कुमुदिनीवधूबरे विभावरीविलासदन्तपत्रे श्वेतभानौ धवलितदिशि, दन्तिदन्तावलोकीर्ण सुवने, चन्द्रापीडवपुषाऽन्तरङ्गेणेवानिरन्तरमिव
प्रसादेति । प्रसादे चान्तरङ्गं तस्य वपुश्शूरेव आतङ्केनैव, सुप्ता सुष्ठुतिया निद्रिताश्च कमलिनीः नलिनीः पद्मलक्ष्मीश्च परिहरन् परिवर्जयन् । इह लिङ्गेन कार्येण च शङ्किते इत्युक्तमुग्धव्यवहारसमारोपाद्रूपेणानुप्रविष्टा समासोक्तिः तथा 'अचिरवातङ्कुश्चेव' इत्यत्र सुप्तोत्थेन वायुभ्रमेणेति नावदोषप्रसङ्गः ।
लाञ्छनेति । लाञ्छनच्छलेन कलङ्कमिषेण हृदयेन चेतसा निशां रात्रिम् उद्वहन्निव धारयन्निव । इह ससङ्कल्पा क्रियोत्प्रेक्षा ।
रोहिणीति । रोहिण्या निजपत्न्या चरणताडनेन रतिकलहे पादप्रहारेण लग्नं सक्तम् अलक्तकरसमिव यावकद्रवमिव वपुषरागम् वपुषःकान्तेर्लोहित्यं दधानो धारयन् । इह 'अलक्तकरसमिव' इति वस्तुत्प्रेक्षा ।
तिमिरोति । अभिसारिकां पूर्वदर्शितस्वरूपां कामिनीमिव, तिमिरेण अन्धकारेण नीलं हरितम् अम्बरं गगनं दिग्वधोधरं गगनैकदेश इत्यर्थः यत्र ताम्, पक्षान्तरे तु तिमिरवन्नीलम् अम्बरं वस्त्रं यस्यास्ताम्, दिग्वंगताम् उपसपर्य्यम् अभिसरन् । इह पूर्णोपमा ।
अतिवल्लभतयेति । अतिवल्लभतया जनानां नितान्तप्रियतया सौमनस्यं हेतुं स्नेहं विकिरन्निव विक्षिपन्निव । इह क्रियोत्प्रेक्षा ।
उद्यदिति । ईदृशोऽब्जदः लोचनमनोहरेदित्यर्थः । सुखाया बभूवस्य सुवित्यद्गवे यस्माद स मुख सुशित्सन्द्र वपुषाऽद ददर्शाभूत्त्वान् ।
इह हेतोः सुख सुखेः कार्येणानुप्रविष्टेन सह तादात्म्येन प्रतिपादनाद् हेतुर्नामालङ्कारः ।
वविक्षत इति । अपि च, कुसुमायुधस्य कामस्य यद् अधिराज्यं साम्राज्यं तस्य एकम् अद्वितीयम् आतपत्रं छत्रस्तस्मिंस्तस्मिन् । कुमुदिनी कैरविण्येव वधूः तस्या वरे स्वामिनि । विभावर्या रजन्या विलासाय विश्रमाय दन्तपत्रं गजादन्तरचितशोभनकुण्डलस्तस्मन् तस्मिन् । धवलिता रजनिकरश्वेतीकृता दिशो गगना येन तस्मिन् । श्वेतभानौ चन्द्रमसि वविक्षते उपस्थिते सति ।
इह 'कुसुमायुधाधिराज्यैकातपत्रे' इत्यत्र श्वेतभानौ अधिपतित्वच्छत्रत्वारोपः शब्दः कृते राज्यवाशेषत्वार्थे इत्येकदेशविवर्त्तिरूपकमलङ्कारः । एवं विभावरीविलासदन्तपत्रे' इत्यत्रापि श्वेतभानौ दन्तपत्रत्वारोपः शब्दाः विभावर्या दिक् विलासित्वारोपस्त्वार्थ इत्युभयत्रापि एवम् । 'कुमुदिनी वधूबरे' इत्यत्र तु परम्परितरूपकमलङ्कारः ।
दन्तीति । भुवने विष्टपे दन्तिदन्ताद् गजदन्तात् वल्कीर्णे त्वं निस्त्वदय रचित इव सति, शशिकिरणैः श्वेतत्वापादनादन्यः इह क्रियोत्प्रेक्षा ।
चन्द्रेति । चन्द्रातपेन चन्द्रालोकेन निरन्तरतया सान्द्रतया समन्तात् व्याप्ततयेत्यर्थः, कुमुदलक्ष्म्या
र्थः निर्मल-युक्त होनेसे द्युतिके सुभग दीप्तिको दिक्खोंके हो जाने प्रसन्न करता था; जो अभी-अभी वायुउठे ही जागे हुए कमलिनीयोंको छोड़ता जाता था; कलङ्कके बहाने जो मानो सञ्चमुच रात्रिको ही अपने हृदयमें धारण करता था; रोहिणीदेवीके चरण-प्रहारके समय उनमें लगी हुई लाक्षा (महावर) के रसके समान वपुषरागकी रक्तिमाको संयुक्त; जो अभिसारिका नायिकाके समान अन्धकारसे नीलरूप आकाशरूपीदिशा (दूसरे पक्षमें-अन्धकारयुक्त नील-वस्त्रवालोदिशा) नायिकाके समीप जाता था; और लोगोंके अत्यन्त प्रिय होनेके कारण सबके प्रति मानो प्रीतिदर्शन करता था; ऐसा गगनमण्डलरूपी मङ्गलप्रद चन्द्रमा उदय हुआ। कामदेवका मदनसाम्राज्यके अद्वितीय छत्र, कुमुदिनी-नारोके बहुमूल्य प्रिय रजनिरूप-दिशाके विलासके गजदन्तनामक वे मण्ड, समग्र दिशाओंको श्वेतवर्ण कर आच्छादके और सम्पूर्ण भुवन मानो गजदन्त (हाथी दाँत) में से चूर्णित किया हो इस प्रकार दीखने लगा, तब जिसकी मुखके समान शुक्लता मोहिनी वपुषके अन्तरङ्गरूप से प्रस्फुटित होती (फैली जाती)
१. नीलरससङ्गमम् । २. इदिति वा । ३. वविक्षे 'इति' पदं नोपलभ्यते ।
५६० कादम्बरी- [ कथायाम् ]
कुमुदमय्या इव¹ गृहकुमुदिन्याः कल्लोल-धौते² सुधा-धवल-सोपाने तनु-तरङ्ग-तालवृन्त-वात-वाहिनि सुप्तहंसमिथुने, विरह-वाचाल³-चक्रवाक-युगले तीरे, कुमुद्दलावलीभिः पर्यन्तलिखित-दन्तपत्र-लतां⁴, अवदातसिन्दुवारदामोपहारम्, हरिचन्दनरसैः प्रक्षालितम्, कादम्बरीपरि-जनोपदिष्टम्, मुक्ताशिलापट्टं चन्द्रशीतलमधिशिश्ये । तत्रस्थस्य चास्यागत्याकथयत् केयू-रकः—'देवी कादम्बरी देवं द्रष्टुमागता' इति । .. अथ चन्द्रापीडः ससम्भ्रममुत्थायागच्छन्तीम्, अल्पसखीजनपरिवृताम्, अपनीता-शेषराजचिह्नाम्, इतरामिव, एकावलीमात्राभररणाम्, अच्छाच्छेन चन्दनरसेन धवलीकृत-तनुलताम्, एककर्णावसक्तदन्तपत्राम्, इन्दुकलाकलिकाकोमलं कर्णपूरीकृतं कुमुद्दलं दधा-
इव क्वचित् क्वचित् कुमुदाया अपि कुमुदैः कैरवैः पूर्णाया भृताया इव, विरलकुमुदापि गृहकुमुदिनी ( सरसी ) चन्द्रातपन्यासत्या कुमुदमयी जाता चन्द्रालोकस्यैव कुमुदस्थाने जायमानत्वादित्याशयः । गृहकुमुदिन्या भवनसमीपकैरवयुक्तसरसः 'तीरे' इत्यन्वयः, कल्लोलैः तस्या एव बृहत्तरङ्गैः धौतानि निर्मलीकृतानि सुधाधवलानि गृहश्वेतीकरणचूर्णद्रव्येण श्वेतानि सोपानानि यत्र तस्मिन् । तनवः सूक्ष्माः तरङ्गाः कल्लोला एव तालवृन्तानि व्यजनानि तेषां वातं पवनं वहति दधातीति तस्मिन् । सुप्तानि निद्रि-तानि हंसमिथुनानि कादम्बयुगलानि यत्र तस्मिन् । तथा विरहेण रजनीवशादन्योन्यविश्लेषेण वाचा-लानि विषादध्वनिना शब्दायमानानि चक्रवाकानां रथाङ्गानां युगानि मिथुनानि यस्मिन् तन्न तीरे तटे ।
इह 'पूर्णाया इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा । 'तनुतरङ्गतालवृन्ते' त्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम् ।
कुमुदेति । कुमुदानां कैरवाणां दलानि पत्राणि तेषाम् आवलीभिः पङ्क्तिभिः पर्यन्तेषु प्रान्तभागेषु लिखिता लिपिकृता दन्तपत्रलता लतावह्वम्यमानपत्रावल्यो यस्य तम् । अवदातानि धवलानि सिन्दुवा-रकुसुमानां निर्गुण्डीपुष्पाणां दामानि माल्यानि उपहारशोभातिशयाय सर्वतः स्थापितानि यस्य तम् । हरिचन्दनरसैः श्वेतमलयजसलिलैः प्रक्षालितं निर्मलीकृतम् । कादम्बरीपरिजनेपदिष्टं कादम्बरीपरिचारि-काप्रदर्शितं चन्द्रवत् शीतलं शिशिरम् । मुक्तावत् रसोद्भववत् शिलापट्टः पाषाणखण्डस्तं श्वेतमेकं शिला-पट्टमित्यर्थः अधिशिश्येऽवलम्ब्य शयनं चकार ।
तत्रेति । अस्य चन्द्रापीडस्य निकटे । देवं भवन्तं द्रष्टुम् अवलोकयितुम् आगता आयाता ।
अथेति । ससम्भ्रमं सत्वरम् । अल्पसखीजनपरिवृतां स्तोकसहचरीगणपरिवेष्टिताम् । अपनीतानि दूरीकृतानि अशेषाणि समग्राणि राजचिह्नानि तदुपयुक्तवेषाभूषणच्छत्रचामरप्रभृतीनि यया ताम्, अतएव इतरामिव अन्यामिवान्लोक्यमानाम्, एकावलीमात्रं केवलैकपङ्क्तिकहाराभूषणं यस्यास्ताम् । अच्छाच्छेन अत्यन्तनिर्मलेन चन्दनरसेन मलयजद्रवेण धवलीकृततनुलतां श्वेतीकृतशरीरवल्लीम् । एक-स्मिन् कर्णे श्रवणे अवसक्तं लग्नं दन्तपत्रं हस्तिदशनरचितपत्रसदृशभूषणं यस्यास्ताम् । इन्दुकलैव शशिकलेव कलिका यद्वत् इन्दुकला च कलिका कुड्मलं च तद्वत् कोमलं मृदुलम् । कर्णपूरीकृतं श्रवणा-
थी, छोटी-छोटी तरङ्गरूपी तालवृन्त ( पंखों ) की जहाँ हवा बहती थी, बहुतहंसदम्पति ( हंसके जोड़े ) जहाँ शयन करते थे और परस्पर वियोगवश चक्रवाकदम्पतिगण जहाँ शब्द कर रहे थे, जो चन्द्रिकाके निरन्तर पड़नेसे मानो कुमुदमय दीखता था, ऐसे गृह के समीपवर्त्ती कुमुदपूर्ण सरोवर तीर ( किनारे ) पर चन्द्रापीड, कादम्बरीके परिजनों के द्वारा निर्देश किए गए, मुक्ता के समान शुभ्रवर्ण चन्द्रके समान शीतल एक शिलातल पर शयन किय ( लेटा ) । इस सिलातलके चारों ओर श्वेतोत्पलदलसमूहद्वारा पत्रलता निर्मित थी, श्वेतवर्ण सिन्धुवार पुष्पकी मालाएँ शोभाके लिए चारों ओर लटकाई गई थी, और श्वेतचन्दनके जलसे उसे धोकर स्वच्छ किया गया था, वहाँ वह शयन करता ही था कि इतनेमें केयूरकने आकर कहा-'देवी कादम्बरी आपको देखने आई हैं।'
उसके बाद चन्द्रापीड शीघ्रतासे उठा और उसने अल्प सखियोंसे परिवेष्टित कादम्बरीको, मदलेखाका हाथ पकडे आती हुई देखा । समस्त राजचिह्नोंका उसने परित्याग कर दिया था, उससे वह साधारण स्त्रीके समान देखनेमें आती थी, केवल लटका हार पहन रखी थी, अत्यन्त निर्मल चन्दनके लेपसे कोमल शरीरको-शुभ्रवर्णकर रखी थी, एक कानमें दन्त-पत्र पहनी थी, दूसरे कानमें चन्द्रकला और पुष्पकलिकाके समान कोमल
१. कुमुद इव । २. धूत । ३. वाचालित ···· । ४ ···· लतादन्तुरम् ।
चन्द्रापीडालापवर्णना-१९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५६१
नाम्; ज्योत्स्नाशुचिनी कल्पद्रुमहुकूले बिभ्रतीम्, तत्कालारमणीयेन वेषेण साक्षादिव चन्द्रो- दयदेवताम्, मदलेखया दत्तहस्तावलम्बां कादम्बरीमपश्यत् । आगत्य च सा प्रीतिपेशलतां दर्शयन्ती प्राकृतेव परिजनोचिते भूतले समुपान्विशन् । चन्द्रापीडोऽपि 'कुमार ! अध्यास्यतां शिलातलमेव' इत्यसकृदनुबध्यमानोऽपि मदलेखया भूमिमेवाभजत ।
अथ सर्वासु चासीनासु तासु मुहूर्तभिव स्थित्वा वक्तमुपचक्रमे चन्द्रापीडः- 'देवि ! दृष्टिपातमात्रप्रीते दासजने सम्भाषणादिकस्यापि प्रसादस्य नास्त्यवकाशः, किमुतैतावतोऽनु- ग्रहस्य । न खलु चिन्तयन्नपि निपुणं तमात्मनो गुणलवमवलोकयामि, यस्यायमनुरूपोऽनुग्र- हातिरेकः । अतिसरला तवेयमपगताभिमानमधुरा च सुजनता, यदभिनवसेवकजनेऽप्येव- मनुरुध्यते । प्रायेण मामुपचारहार्यमदक्षिण देवी मन्यते । धन्यः खलु परिजनस्ते, यस्यो-
लङ्कारीकृतं कुमुददलं कैरवपत्रं दधानां धारयन्तीम् । ज्योत्स्ना चन्द्रिका तद्वद् शुचिनी श्वेतवर्णे, कल्प- द्रुमहुकूले मन्दारवृक्षोत्पन्नसूक्ष्मवस्त्रद्वन्द्वम्, बिभ्रतीं दधतीम् । तत्कालारमणीयेन तत्समयमनोहरेण वेषेण नेपथ्येन साक्षात् प्रत्यक्षगतां चन्द्रोदयदेवतामिव शरद्युद्वनदेवतामिव । दत्तः अर्पितः हस्तावलम्बो निज- करावलम्बनं यस्यास्ताम् ।
इह 'इन्दुकलाकलिका' इत्यत्र किं रूपकं किं वोपमेति सन्देहालङ्कारः । 'इतरामिव' 'चन्द्रोदयदे- वतामिव' इत्युभयत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः ।
आगत्येति । प्रीतेः स्नेहस्य पेशलतां सौन्दर्यम् । प्राकृतेव सामान्ययोषिदिव दर्शयन्ती प्रकटयन्ती परिजनोचिते सेवकजनयोग्ये । समुपान्विशत् समुपविष्टवान् । अध्यास्यताम् अधिष्ठीयताम् । असकृद् वारंवारम् अनुबध्यमानोऽपि अनुरूध्यमानोऽपि । भूमिमेव पृथिवीमेव अभजत आश्रितवान्, पृथिव्या- मेवोपविष्टवानिति । तात्पर्यम् ।
अथेति । आसीनासु उपविष्टासु । उपचक्रमे उपक्रमं कृतवान् । दृष्टिपातमात्रप्रीते केवलावलोकने- नैव प्रसन्ने दासजने सेवकजने मयीति शेषः । सम्भाषणादिकस्यापि मधुरालापादिकस्यापि प्रसादस्य अनुग्रहस्य अवकाशः अवसरो नास्ति न विद्यते । एतावतः मधुरालापाद्यागमनपर्यन्तस्य । निपुणं सवि- शेषं यथा स्यात्तथा चिन्तयन्नपि विचारयन्नपि, आत्मनः स्वस्य तं गुणलवं गुणलेशं खलु निश्चयेन न अवलोकयामि न पश्यामि । यस्य गुणलवस्य । अनुरूपो योग्यः अनुग्रहातिरेकः प्रसादोत्कर्षः ।
अतीति । तव भवत इयं प्रत्यक्षतो दृश्यमाना सुजनता सौजन्यम्, अतिसरला छलादिरहिता, अपगतो दूरीभूतः अभिमानोऽहङ्कारो यस्याः सा चासौ अतएव मधुरा मनोहरा चेति । अत्र हेतुं दर्श- यति-यदिर्ति । यद् यस्मात् कारणात् अभिनवे नूतने सेवकजनेऽपि भृत्यजनेऽपि एवम् अनेन प्रकारेण अनुरुध्यते प्रीत्युपचारः क्रियते सा सुजनतेत्यर्थः । अवहेलनास्थानेऽपि दर्शितायाः सुजनताया माधुर्यं भवेदेवेत्याशयः ।
प्रायेणेति । देवी कादम्बरी, मां चन्द्रापीडम् उपचारेण मधुरालापादिबाह्याचारेण हार्यम् आयत्ती- कर्तुं योग्यम्, अतएव अदक्षिणम् अनुदारस्वभावम् अनुग्रहमिति तात्पर्यम् मन्यते जानाति अन्यथैवं
एक कुमुददल धारण कर रखी थी, ज्योत्स्नाके समान शुभ्रवर्ण कल्पवृक्षके वस्त्रन दाः सूक्ष्मवस्त्र पहन रखे थे। उस समयमें मनोहर लगते वेषसे साक्षात् चन्द्रोदय-देवताके समान आकर स्नेहका सौन्दर्य दिखाती परिजनों के योग्य भूतल पर, सामान्य स्त्रीके समान वह बैठ गई, यह देखकर-'राजकुमार आप शिलातलके ऊपर ही बैठे रहिये'-इस प्रकार मदलेखा द्वारा बारंबार अनुरोध करने पर भी, चन्द्रापीड भूमि पर ही बैठा ।
इसके बाद सब कन्याओंके बैठ जाने पर मानो क्षण भर ठहर कर वह कहनेके लिए आरम्भ किया-देवि ! केवल दृष्टिपात करने पर ही जो व्यक्ति सन्तुष्ट हो जाता है, उस दासके प्रति सम्भाषणादि अनुग्रहका भी प्रयोजन नहीं है, अतएव ऐसे बड़े अनुग्रहका तो कहना ही क्या है। विशेष सूक्ष्म विचार करने पर भी मैं अपनेमें ऐसा गुणलेश भी नहीं देखता जो ऐसे महान् अनुग्रहके अनुरूप हो । आपकी यह सुजनता अत्यन्त सरल और अभिमान-रहित होनेके कारण मधुर है, अत एव यह अभिनव सेवक के प्रति भी इस प्रकार से उपस्थित हुई है ।
१. प्राकृते । २. कचित् 'अथ' इति न विद्यते । ३. क्वचिच 'तासु' इत्यपि नोपलभ्यते । ४. दृष्टिमात्रप्रीते । ५. क्वचिदिह 'न'कारोऽधिको दृश्यते ।
| ५६२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
परि नियन्त्रणा स्यात्। आज्ञासंविभागकरणोचिते भृत्यजने क इवादरः परोपकारोपकरणं शरीरम्१, तृण-लव-लघु च जीवितमपत्रपे२ त्वत्प्रतिपत्तिभिरुपायनीकर्तुमागतायास्ते। वयमेते शरीरमिदमेतज्जीवितनेतानीन्द्रियाणि, एतेषामन्यतरदारोप्य३ परिग्रहेण गरीयस्त्वम्' इति।
अथैवंवादिनोऽस्य वचनमाक्षिप्य मद्रेखा सस्मितमवादीत्—'कुमार! भवतु, अति-यन्त्रणया खिद्यते खलु सखी कादम्बरी४, किमर्थञ्चैवमुच्यते, सर्वमिदमनतरेणापि वचन-
मधुरालापादिबाह्यव्यवहाराय नोद्येोगं कुर्वीतेत्याशयः। अनेनाहमुदारस्वभावाधीनत्वाद् युष्माकं गुणेनैवा-धीनीभूतोऽस्मीति ध्वन्यते।
धन्य इति। धन्यः कृतपुण्यः। नियन्त्रणा कठिनकार्यभारदानेन यातना। तथाविधदुष्करकार्यभा-रार्पणाभावादहमधन्य इत्याशयः।
आज्ञेति। आज्ञाया आदेशस्य संविभागकरणे सम्यक् पृथक्कृत्यार्पणे उचितो योग्यः तस्मिन्, भृत्य-जने सेवकजने क इव आदरो बहुमानः, अपि तु न कोऽपीत्यर्थः। अतएव मम मधुरालापायागमनस्य किमपि फलं नाभूदित्याशयः।
परोपकारेति। आगताया इहायातायाः ते तव निकटे, त्वत्प्रतिपत्तिभिः स्वां .प्रति भक्तिभिः, परोप-कारस्य अन्योपकृतेः उपकरणं साधनम् इदं शरीरं वपुः, तथा तृणस्य लववत् लेशवत् लघु अल्पम् इदं जीवितं जीवनं च, उपायनीकर्तुम् उपहाररूपेणार्पयितुम् अहम् अपत्रपे लज्जे—
'अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥' परोपकरणं कायादसारात्सारमाहरेत्।
इत्याद्यभियुक्तोक्तिदिशा देहस्य स्वभावत एव यस्य कस्याप्यन्योपकारकरणत्वेन भवति विशेषा-भावात् जीवितस्य च तृणलवलघुत्वेन तुच्छतया तदर्पणेन गौरवप्रकटनाभावादित्याशयः।
वयमिति। एते वयम्, इदं शरीरम्, एतज्जीवितम्, एतानि इन्द्रियाणि, परिग्रहेण उपादानेन एतेषां मध्ये अन्यतरत् एकतमदित्यर्थः। गरीयस्त्वम् अत्यन्तगौरवम् आरोप्य स्थापय। वयमित्यत्र 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा०) बहुवचनम्। बहूनां मध्ये कस्यचिदेकस्य निर्धारणे ततमच् प्रत्ययस्यैव 'वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्' इति (पा०) सूत्रेण विधानात् 'अन्यतरत्' इत्यत्रोक्तार्थे डतरच् प्रत्ययः कथं तस्य द्वयोर्निर्धारण एव विधानादिति चेत्? बहूनां मध्ये निर्धारणेऽपि क्वापि डतरच् प्रत्ययो भवतीत्यवगमात्।
अथेति। अस्य चन्द्रापीडस्य। आक्षिप्य निराकृत्य। अतियन्त्रणया नितान्तप्रशंसावादयात नया खिद्यते। खेदं प्राप्नोति, स्वस्मिन् तथाविद्योत्कर्षाभावेनोपहासावगमादित्याशयः। किमर्थं कस्मै प्रयोज-नाय । उच्यते कथ्यते। इदं वचनमन्तरेणापि त्वयाभिहितं 'वयमेते' इत्यादिवाक्यं विनापि अनया कादम्बर्या परिगृहीतम् आत्ममिति परिहसितम्, अथ च स्वामित्वेन हृदयेन भवन्तं स्वीकृतमिति
सम्भवतः आप मुझको ऐसा अनुदार स्वभाव समझती होंगी जो बाहरके व्यवहार से ही प्रसन्न हो जाय। आपका परिजनवर्ग ही धन्य है, जिसके ऊपर आपका आज्ञा-प्रयोग होता रहता है। पृथक् पृथक् भावसे आज्ञा करनेके योग्य सेवक-जनके प्रति इतना आदर कैसा? यह शरीर तो स्वभावतः ही परोपकार करनेके लिए है और जीवन भी तृण-बिन्दुके समान तुच्छ है। अतः एव आपके प्रति भक्तिवश उस शरीर ओर जीवनको यहाँ आए हुए आपको उपहार देने (अर्पण करने) में मैं लज्जित होता हूँ। 'तो भी यह मैं हूँ, यह शरीर है, यह जीवन है, ये इन्द्रियाँ हैं—इन सबों के मध्यमें जो आपको अच्छा लगे उसको ग्रहण करके अत्यन्त गौरवान्वित कीजिए।'
चन्द्रापीड इस प्रकार कह ही रहा था कि, इतनेमें मदलेखाने उसके वाक्यमें बाधा देकर (बात काटकर) जरा हँसते-हँसते कहा—'राजपुत्र! बस, अपना अत्यन्त स्तुति-पाठ रहने दीजिए, इससे मेरी सखी कादम्बरीको ग्लानि होती है। आप क्यों इस प्रकार कह रहे हैं; आपके कहे बिना भी ये सब वाक्य उसने स्वीकार कर लिया
१. शरीरकम्। २. अपि इदं नव प्रतिपत्तावुपायनीकर्तुम्, अत्र दे, तव [त्व ] प्रतिपत्तिभिरपाय-नीकर्तुमागतास्ते। ३. अन्यतरमारोप्य। ४. सखीहा कादम्बरी।
मदलेखाचन्द्रापीडयोरालाप० १०० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५६३
मनया परिगृहीतम् , किं पुनरमुनोपचारफल्गुना वचसा सन्देहदोलामारोप्यते' इति । स्थित्वा च कञ्चित् कालं कृतप्रस्तावा 'कथं राजा तारापीडः, कथं देवी विलासवती, कथमार्यः शुक-नासः, कीदृशी चोज्जयिनी, कियत्यध्वनि सा च, कीदृग् भारतं वर्षम् , रमणीयो वा मर्त्य-लोकः' इत्यशेषं पप्रच्छ । एवंविधाभिश्चान्याभिः कथाभिः सुचिरं स्थित्वोत्थाय कादम्बरी केयूरकं चन्द्रापीडसमीपशायिनं समादिश्य परिजनञ्च, शयनसौधशिखरमारुरोह । तत्र च सितदुकूलवितानतलास्तीर्णं शयनीयमलञ्चकार । चन्द्रापीडोऽपि तस्मिन्नेव शिलातले निर-भिमाननामभिरूपतामतिगम्भीरताञ्च कादम्बर्याः, निष्कारणवत्सलताञ्च महाश्वेतायाः सुज-नताञ्च मदलेखायाः, महानुभावताञ्च परिजनस्य, अतिसमृद्धिञ्च गन्धर्वराजलोकस्य रम्यताञ्च किम्पुरुषदेशस्य मनसा भावयन् केयूरकेण संवाह्यमानचरणः क्षणादिव क्षणदां 'क्षपितवान् ।
अथ क्रमेण कादम्बरीदर्शन'-प्रजागरखिन्नः स्वप्तुमिव ताल-तमाल-ताली-कदलीकन्द-
व्यञ्जितम् । अतएव उपचारं बाह्यव्यवहारं फल्गुना निस्तत्त्वेन व्यर्थेनेत्यर्थः 'अमुना वयम्' इत्यादिद्वचसा किं पुनः सन्देहदोलामारोप्यते कादम्बरी संशयविह्वला विधीयते । निर्णीतकृतविषये भूयो निर्णयेन सन्देहोद्गमस्य स्वतः सिद्धत्वादित्याशयः ।
स्थितेति । कृतप्रस्तावा प्रश्नेच्छायां गृहीतावसरा मदलेखा । कथं कीदृशः, तारापीडः तव तातः कीदृशी किम्स्वरूपा उज्जयिनी विशाला । सा उज्जयिनी कियत्यध्वनि अस्माद्देशात् कियददूर इत्यर्थः । रमणीयो मनोहरः । मर्त्यलोको मनुष्यलोक इति एवं प्रकारेण अशेषं समग्रं पप्रच्छ पृष्टवती ।
एवमिति । कथाभिर्वाताभिः सुचिरं बहुकालं स्थित्वा अवस्थाय । चन्द्रापीडस्य समीपशायिनं निकटे शयनं विधातुमित्यर्थः । परिजनं परिचारकवर्गं च समादिश्य सेवितुम् आज्ञाप्येति सम्बन्धः । शयनसौधं स्वापोचितप्रासादस्य शिखरम् उपरितलम् आरुरोह आरूढवती ।
तत्रेति । तत्र तस्मिन् सौधतले, सितं धवलं यद् दुकूलस्य क्षौमवस्त्रस्य वितानं चन्द्रातपः तस्य तले अधोभागे आस्तीर्णं पातितं शयनीयं तल्पम् अलञ्चकार शयनेन अलङ्कृतवती । चन्द्रापीडोऽपि । निरभि-मानतां निरहङ्कारत्वम् अभिरूपतां सौन्दर्यम्, अतिगम्भीरताम् अत्यन्तदुर्ज्ञेयस्वभावताम् । निष्कारणव-त्सलतां निर्हेतुकहितकारिताम् । सुजनतां सौजन्यम् । महानुभावताम् उदारस्वभावताम् । अतिसमृद्धिं विपुलसम्पत्तिम् । रम्यतां मनोहरताम् । संवाह्यमानौ स्वाङ्के आदाय सेवमानौ चरणौ पादौ यस्य सः । क्षणदां रात्रिं क्षपितवान् अतिवाहितवान् ।
अथेति । कादम्बर्या दर्शनेन निरीक्षणेन यः प्रजागरो मदनौत्सुक्येन जागरणं तेन खिन्नः क्लान्तः तारानतिस्तन्द्रः स्वप्तुं निद्रां विधातुमिव, तालस्तालवृक्षः, तमाळस्तापिच्छः, ताली वृक्षविशेषः, कदली
हैं, अतः इस बाहर के व्यवहारयोग्य निरर्थक वाक्यसे क्यों इसे सशयाकुल करते हैं।' इतना कहनेके अनन्तर थोड़ी देर ठहरकर जिज्ञासा करनेका अवसर ग्रहण कर ? उसने पूछा—'महाराज तारापीड कैसे हैं ? महारानी विलासवती कैसी हैं ? माननीय शुकनास कैसे हैं ? उज्जयिनी कैसी है ? यहाँसे वह कितनी दूर होगी ? भारतवर्ष कैसा है ? और मर्त्यलोक रमणीय है या नहीं ? इस प्रकार बहुत देर तक अन्यान्य प्रकारसे कथा-वार्ता होनेके पश्चात् कादम्बरी उठी और चन्द्रापीडके निकट शयन करनेवाले केयूरक और अन्य परिजनोंको परिचर्या करनेके लिए आज्ञा देकर अपने शयन अट्टालिका (महल) के ऊपर शिखर (ऊपरके तल) पर चढ़ गयी । वहाँ जाकर शुभ्रवर्ण पट्टवस्त्र-निर्मित चन्द्रातप (चाँदोवे) के नीचे बिछी हुए शय्या पर शयन कर उसको अलङ्कृत की । चन्द्रापीड भी उसी शिलातल पर रहकर, कादम्बरीकी निरहङ्कारता, सौन्दर्य और गाम्भीर्य, महाश्वेताका निष्कारण वात्सल्य, मदलेखाका सौजन्य, परिजनवर्गोंका उदार स्वभाव, गन्धर्वराजकी अत्यन्त समृद्धि और किन्नर देशकी रमणीयकताके विषयमें भावना करता था, इधर केयूरक उसका चरणयुगल दबाता था । इतनेमें ही निद्रावश हो गया और उस रात्रिको क्षणमात्रके समान व्यतीत किया ।
इसके बाद कादम्बरीके दर्शन करनेके लिए उत्कण्ठावश जागनेके कारण परिश्रान्त होकर मानो शयन करने
१ ॰"प्रजागरखिन्नः ।
| ५६४ | कादम्बरी- | [कथामुखम् |
|---|
लिनीं प्रविरल-कल्लोलानिल-शीतलां^१ वेलावनराजिमवततार तारापतिः । अभ्यर्णविरहविधुरस्य च कामिनीजनस्य निश्वसितैरिव^२ उष्णैर्म्लानिमनीयत चन्द्रिका । चन्द्रापीडवलोकनाहू-ढमदनेव कुमुद्दलोदरनीतनिशा पङ्कजेषु निपपात लक्ष्मीः । क्षणदापगमे च स्मृत्वा कामि-नीकर्णोत्पल-प्रहाराणाम्^३ उत्कण्ठितेष्विव क्षामतां व्रजत्सु पाण्डुतनुषु^४ वासगृहप्रदीपेषु, अन-वरतशर-क्षेप-खिन्नानङ्ग-निश्र्वासै-विभ्रमेषु^५ वहत्सु^६ तरुलता-कुसुमपरिमलेषु^७ प्रभातमातरिश्वसु^८,
रम्भा आसां कन्दलं समूहः वत्या अस्तीति ताम् । प्रविरला लघ्वाकारा ये कल्लोलानिलाः समुद्रस्य बृहत्तरङ्गपवनाः तैः शीतलां शिशिरां वेलावनराजिं तीरवर्त्तिवनपङ्क्तिम् अवततार अवतीर्णवान् अस्तोन्मुखो बभूवेत्यर्थः । अपरोऽपि जागरक्लान्तः स्वप्तुं निभृतशिशिरस्थानमाश्रयति । 'स्वप्नुमिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अभ्यर्णेति । चन्द्रिका कौमुदी, अभ्यर्णेन दिवसागमस्य समीपस्थायिना विरहेण प्रियविश्लेषेण विधुरस्य व्यग्रस्य कामिनीजनस्य सुन्दरीगणस्य, उष्णैः निश्वसितैः श्वासमारुतैः म्लानि ग्लानिम् अनी-यत प्रापत्, उष्णपवनेन मृदुकिसलयवदित्याशयः । दिवसोपस्थितेश्चन्द्रिकाया उज्ज्वलता विलुप्तेत्यर्थः। उक्तालंकारः ।
चन्द्रेति । चन्द्रापीडवलोकनेन चन्द्रापीडनिरीक्षणेन आरूढ उपस्थितो मदनः कामो यस्यां सा तथोक्तेव, लक्ष्मीः शोभा कापि कामिनी च, कुमुददलानां कैरवपत्राणाम् उदरेषु अभ्यन्तरेषु नीता व्यतिक्रान्ता निशा रात्रिरनया सा तथोक्ता सती, पङ्कजेषु कमलेषु निपपात अधितस्थौ, मदनविह्वला शैत्यसेवनाय कैरवेषु क्वापि कमलेषु च निपपात । निशायां कैरवाणां प्रफुटनात्तेषु शोभासीद्, दिवसो-पस्थिते तु सङ्कुचिततया तानि परित्यज्य प्रस्फुटत्सु कमलेषु प्राप्तेत्याशयः। उक्तालंकारः ।
क्षणदेति । अपि च, क्षणदापगमेन रात्रिशेषे, पाण्डुतनुषु, क्रमशॊ दिवसालोकप्रकाशाद्वियोगात्म्ले-च्छाशयः । वासगृहप्रदीपेषु वासमवनदीपकेषु कामिनीनां रमणीनां कर्णोत्पलैः श्रोत्रालङ्कारैः ये प्रहारास्ता-डनानि तेषां स्मृत्वा तान् विचिन्त्येत्यर्थः । कर्मणि षष्ठी । उत्कण्ठितेष्विव पुनस्तन्निमित्तं समुत्पन्नोत्सुके-ष्विव, क्षामतां क्षीणत्वं व्रजत्सु गच्छत्सु सत्सु । सुरतेप्सुना प्रियेण समाकृष्यमाणे वसने लज्जया कामिन्यः प्रदीपोपशमनाथं कर्णोत्पलं तदुपरि क्षिपन्ति, तं स्मृत्वा पुनस्तादृशप्रहारप्राप्त्यर्थमौत्सुक्यं प्रदीपानामित्य-भिप्रायः । उक्तालंकारः ।
अनवरतेति । अनवरतं निशायां कामुकान् प्रति निरन्तरं यः शरक्षेपः बाणवृष्टिस्तेन खिन्नस्य परिश्रान्तस्य अनङ्गस्य कामस्य ये निश्वासाः श्वासमरुतः तेषां विभ्रमा इव विभ्रमा विलासा येषु तेषु, तरुलताकुसुमानां वृक्षवल्लीपुष्पाणां परिमला विमर्द्दगन्धा येषु तेषु, प्रभातमातरिश्वसु प्रातःकालिक-पवनेषु वहत्सु चलत्सु सत्सु । इह 'विभ्रमविलासा' इत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः ।
लता हो यों, ताल, तमाल, ताली और कदली-वृक्षोंसे परिपूर्ण, एवं थोड़े-थोड़े जल-तरंगोंकी पवनसे शीतल, समुद्रतीरस्थ वनराजिके अभ्यन्तरमें चन्द्रमा क्रमशः उतर गया । वियोग-समयके समीप आनेसे विह्वल कामिनियोंके उष्ण निश्वाससे ही मानो ज्योत्स्ना (चाँदनी) मलिन हो (फीकी पड़) गयी । चन्द्रापीडको देखनेसे काममत्त होकर ही मानो शोभा, कुमुद-दलके अभ्यन्तर समाप्त-रात्रि को व्यतीत कर उस समयमें कमलोंके ऊपर जा पड़ी ! रात्रिशेषमें वह मन्द हुए शयनगृहके दीपक, कामिनियोंके कर्णोत्पल-प्रहारको स्मरण कर उत्कण्ठित होकर ही मानो पाण्डुशरीरसे क्षीण हो गये; रात्रिमें कामुकोंके प्रति निरन्तर बाण-वर्षण करनेसे परिश्रान्त (थके) कामदेवकी निश्वास वायुके समान विलास-सम्पन्न, एवं तरुलतोत्पन्न पुष्पोंके सौरभवाही प्रभातकालीन पवन बहने लगेः-
१. अविरल ।
२. निश्वसितैरिव ।
३... 'प्रहारात्, स्मृत्वाकामिनीकर्णोत्पलप्रहारेषु ।
४. क्वचिद् 'वास' इति पदन्न दृश्यते ।
५... 'निश्वास' ... ।
६. श्रमत्सु ।
७. क्वचित् 'ततः' इतिशब्दं न विद्यते ।
८. नामोदिषु ।
का० महाश्वेतयोः साक्षात्कार० १०१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ५९५
मन्दरगिरिलतागृहगमनानि च॑ भियेव भजन्तीष्वरुणोदयोपप्लविनीषु तारकासु, क्रमेण च समुद्गते॑ चक्रवाक-हृदय-निवास-लग्नानुरागमिवालोहितं मण्डलमुद्वहति सवितरि, चन्द्रा-पीड़ः शिलातलादुत्थाय प्रक्षालितमुखकमलः कृतसन्ध्या॑नमस्कृतिगृहीतताम्बूलः 'केयूरक ! विलोकय देवी कादम्बरी प्रबुद्धा न वा, क्व वा तिष्ठति' इत्यवोचत् ।
गतप्रतिनिवृत्तेन च तेन 'मन्दरप्रासादस्याधस्तादङ्गनसौधवेदिकायां महाश्वेतया सह्रवतिष्ठते' इत्यावेदिते गन्धर्वराजतनयामालोकयितुमाजगाम । ददर्श च धवलभस्मकृत- ॑ललाटिकाभिः ॑अक्षमालिका-परिवर्त्तन-प्रचल-करतलाभिः पाशुपतव्रतचारिणीभिर्धातुरागारु-णाम्बराभिश्च परिव्राजिकाभिः, ॑परिणत-तालफल-वल्कल-लोहित-वस्त्राभिश्च रक्तपटव्रतवाहि-
मन्दरेति। अपि च, अरुणोदयेन गरुडाग्रजोद्गमेन उपप्लवः तेजोविनाशादिपदामामस्तीति तासु, तारकासु ऋक्षेषु, भियेव सूर्योदयत्रासेनेव, मन्दरगिरेः मन्दराचलस्य लतागृहेषु व्रततिभवनेषु गमनानि भजन्तीषु विदधतीषु सतीसु । मन्दराचलस्य पूर्वस्यां दिशि विद्यमानत्वात्तारकाणां च प्रायेण तस्यामेवा-स्तगमनादिदमभिधानमित्यवधेयम् ।
क्रमेणेति। अपि च, चक्रवाकानां रात्रिवियोगिनां रथाङ्गयुगलानां हृदये चित्ते निवासेन निजोदये तेषां पुनः सङ्गमस्य भावित्वेन रजन्यां निरन्तरमेव तैरात्मनो भावित्वादित्याशयः, लग्नः चेतसा एव संसक्तः अनुरागः सूर्यं प्रति प्रीतिरेव अनुरागो रक्तिमा यस्मिंस्तदिव, आलोहितम् आरक्तवर्णं मण्डलं बिम्बम् उद्वहति धारयति सवितरि सूर्ये, क्रमेण क्रमशः समुद्गते उदिते सति । इह प्रीतिरक्तिम्नोर्भेदेऽपि श्लिष्टेनाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः क्रियोत्प्रेक्षा चेत्युभयोः सङ्करः ।
चन्द्रेति। प्रक्षालितमुखकमलो धौतवदनपङ्कजः, कृते विहिते सन्ध्यानमस्कृती सन्ध्यावन्दनस्वेष्ट-देवप्रणामौ येन सः । प्रबुद्धा सुप्तोत्थिता । अवोचत् अब्रवीत् ।
गतेति। पूर्वं गतः पश्चात् प्रतिनिवृत्तः प्रत्यागत इति तेन तादृशेन केयूरकेण । मन्दरसंज्ञकः प्रासादः सौधः मन्दरप्रासादः तस्य, अङ्गने अजिरे या सौधवेदिका गृहश्वेतीकरणचूर्णलिप्तबद्धभूमिस्त-स्याम् । इति एवम् आवेदितो कथिते । आलोकयितुं वीक्षितुम् आजगाम आययौ ।
ददर्शेति। चन्द्रापीड़ो महाश्वेतां कादम्बरीं च ददर्शति सम्बन्धः । आदौ महाश्वेतां विशिनष्टि—धवलेति । धवलभस्मभिः श्वेतविभूतिभिः कृतं विहिता ललाटिका भाले क्षुद्रतिलकविशेषा याभि-स्ताभिः, अक्षमालिका जपमालाः तासां परिवर्त्तने भ्रामणे प्रचलानि चलितानि करतलानि पागितलानि यासां ताभिः, पाशुपतव्रतचारिणीभिः शैवव्रतविधायिनीभिः तथा धातुरागेण गैरिकरजनेन अरुणानि लोहितवर्णानि अम्बराणि वस्त्राणि यासां ताभिश्च, परिव्राजिकाभिः संन्यासिनीभिस्तापसीभिः उपास्य-मानाम् आराध्यमानाम् इत्युत्तरेण सम्बन्धः ।
परिणतेति । अपि च, परिगतं परिपक्वं यत् तालफलं तस्य यद् वल्कलं त्वक् तद्वत् लोहितानि रक्त-
अरुणोदयसे तेजोहीन विपन्न होते तारागण, भयवशते ही मानो मन्दर-पर्वतके लता-मण्डपोंकी आड़में प्रवेश करने (बुसने) लगे; और चक्रवाक-दम्पतिगणके हृदयमें निवास करनेसे संलग्न अनुराग से मानो आरक्तवर्ण हुआ सूर्यमण्डल क्रमशः उदय होने लगा, तब चन्द्रापीडने उस शिलातलसे उठकर, मुखकमल-प्रक्षालन (धो) कर, सन्ध्या-वन्दन, इष्टदेवताको नमस्कार और ताम्बूल-चर्वण कर, केयूरकसे कहा-'केयूरक ! देखो-देखो, देवी कादम्बरी अभी जगी हैं या नहीं, अथवा इस समय कहाँ हैं?'
केयूरकने वहाँसे आकर सूचना दी कि—'देव ! वे मन्दरनामक प्रासाद (महल) के नीचे प्राङ्गणमें सुधाचूर्णचूर्णित बैठकके चबूतरे पर महाश्वेताके साथ बैठी हैं।' ऐसा सूचित करनेपर वह गन्धर्वराजपुत्रीको देखनेके लिए वहाँ आया। वहाँ आकर उसने पहले महाश्वेताको देखा। जिनके ललाटपर शुभ्रवर्ण भस्मके तिलक किये हुए थे, जपमालाको फिराते रहनेसे जिनके हाथ चलायमान हो रहे थे, ऐसी शैव-व्रत का आचरण करनेवाली गैरिक रागसे रङ्गिन रक्तवर्ण वस्त्रवाली परिव्राजिकाएँ; पक्व तालफलके वल्कलके समान रक्तवर्ण वस्त्र पढ़ने
१. सुमन्दरलतागृहगमनानि च। २. समुद्गतचक्रवाक... । ३. लोहितं । ४. आवदश्वेतयो सह्रवतिष्ठते । ५. अवतिष्ठति । ६. धवलभस्मललाटिकाभिः । ७. अक्षमाला । ८. चारिणीभिः ।
| ५६६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
नीभिः सित-वसननिबिड-निबद्ध-स्तन-परिकराभिश्च श्वेतपटव्यजनाभिः$^१$ जटाजिन-मौञ्जी$^२$-वल्कलाषाढधारिणीभिर्वर्णिचिह्नाभिस्तापसीभिः, साक्षादिव मन्त्रदेवताभिः पठन्तीभिर्भगवत॑$^३$स्त्र्यम्बकस्याम्बिकायाः कार्त्तिकेयस्य॑$^४$ विष्टरश्रवसः कृष्णस्य॑$^५$ आर्यावलोकितेश्वरस्यार्हतो विरिञ्च॑स्य$^६$ पुण्याः स्तुतीरुपास्यमानाम्, अन्तःपुराम्यर्हिताश्च सादरं नमस्कारैराभाषणैरभ्युत्थानैरा-सन्नवेत्रासनदानैश्च दर्शनागतगन्धर्वराजबान्धववृद्धाः$^७$ समानयन्तीं महाश्वेताम्, पृष्ठतश्च समुपविष्टेन किन्नरमिथुनेनं$^८$ मधुकर$^९$मधुराभ्यां वंशाभ्यां दत्ते ताने$^१$$^०$ कलगिरा गायन्त्या नारददुहित्रा$^१$$^१$ पठ्यमाने च सर्वमङ्गलमहीयसि महाभारते दत्तावधानाम्, पुरोधृते$^१$$^२$ च मणिदर्पणे$^१$$^३$ ताम्बूल-
वर्णानि वस्त्राणि वसनानि यासां ताभिः, रक्तपटव्रतवाहिनीभिः शाक्यभिक्षुविशेषनियमधारिभिः, सितवसनैः श्वेतवस्त्रैः निबिडं दृढं निबद्धा बन्धनीकृताः स्तनपरिकराः कुचमण्डलानि याभिस्ताभिः, श्वेतपटः सितवसनं स एव व्यजनं तालवृन्तकं यासां ताभिः। जटां सटाम्, अजिनं कृष्णसारमृगचर्म, मौञ्जीं मेखलाम्, वल्कलं तरुत्वचम्, आषाढं दण्डञ्च धारयन्ति वहन्तीति ताभिः, वर्णिनो ब्रह्मचारिणः चिह्नं लक्ष्म यासु ताभिः, साक्षात् प्रत्यक्षं मन्त्रदेवताभिरिव विद्यमानाभिः। त्र्यम्बकस्य महेशस्य, अम्बिकाया दुर्गायाः, कार्त्तिकेयस्य षडाननस्य, विष्टरश्रवसो विष्णोः, कृष्णस्य वासुदेवस्य, आर्यावलोकितेश्वरस्य बौद्धस्य, अर्हतः तीर्थङ्करस्य, विरिञ्चस्य प्रजापतेः, पुण्याः पावनीः स्तुतीः स्तोत्राणि पठन्तीभिर्वाच्यमानाभिः तापसीभिस्तपस्विनीभिश्च उपास्यमानाम् आराध्यमानाम्। इह 'साक्षान्मन्त्रदेवताभिरिव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा।
अन्तरिति। अपि च अन्तःपुरेषु अवरोधपुरेषु मध्ये या अभ्यर्हिताः अर्चनीयास्ताः, सादरं सत्कारपूर्वकं नमस्कारैः प्रणामैः, आभाषणैर्मधुरालापैः, अभ्युत्थानैः, आसन्ने निकटे वेत्रासनदानैः वेतसविष्टरा-र्पणैः, दर्शनाय अवलोकनाय आगता आयाता या गन्धर्वराजस्य चित्ररथस्य बान्धववृद्धाः स्वजनस्थविरा नार्यः सम्मानयन्तीं सत्कारं कुर्वन्तीम्।
पृष्ठत इति। अपि च, पृष्ठतः कादम्बर्या एव पश्चाद्भागे, समुपविष्टेन समासीनेन किन्नरमिथुनेन किंपुरुषयुग्मेन, मधुकरमधुराभ्यां भ्रमरध्वनिवत् सुश्राव्यस्वराभ्यां वंशाभ्यां वेणुभ्याम्, ताने अनु-टितस्वरप्रवाहे दत्ते 'गाता यं यं स्वरं गायेतं तं वंशेन तानयेत्' इति भरतोक्तिदिशा गीतस्वरमेलनाय स्थापिते, कलगिरा मधुरवचनया, नारददुहित्रा भद्राभिधेयया नारदस्य धर्मपुत्र्या, पठ्यमाने व्याख्याय-माने अभिधीयमाने वा, सर्वेभ्यः समस्तेभ्यो मङ्गलेभ्यः श्रेयउत्पादकेभ्यो ग्रन्थेभ्यो महीयसि अत्यन्तमुख्ये महाभारते ग्रन्थे दत्तावधानां न्यस्तैकाग्रमानसामिति अग्रेतनस्य 'कादम्बरीम्' इत्यस्य विशेषणम्।
पुर इति। अपि च, पुरो धृते कयापि सेविकया अभिमुखे स्थापिते मणिदर्पणे रत्नआदर्शे, ताम्बूल-
रक्त-पट-व्रतधारिणी; और समस्त ब्रह्मचर्यके चिह्न धारण करनेवाली तपस्विनी—शुभ्रवर्ण वस्त्रसे जिन्होंने अपने स्तनमण्डलको बाँध दिया था, श्वेत वस्त्र का व्यजन धारण किया था और जटा, कृष्णसार (मृग) का चर्म-मुञ्ज (मूँजकी) मेखला, वल्कल और पलाशके दण्ड—ये सब धारण कर रही थीं-जो साक्षात् मन्त्रदेवताके समान ही देखनेमें हों, इस प्रकार उन सबोंके मध्यमें कोई भगवान् शङ्करकी, कोई दुर्गाकी, कोई कार्त्तिकेयकी, कोई नारायणकी, कोई कृष्णकी, कोई बौद्धकी, कोई तीर्थंकर (गुरु-विशेष) की और कोई ब्रह्मा की पवित्र स्तुति-पाठ करतीं-करतीं उस (महाश्वेता) की उपासना कर रही थीं और वह (महाश्वेता) गन्धर्वराज चित्ररथ के ज्ञातिवर्गके मध्यमें प्राचीन (वृद्ध) एवं अन्तःपुर (रनवास) में मान पायी हुई (प्रधान) तथा दर्शन करनेके लिए आयी हुई स्त्रियोंको आदरपूर्वक नमस्कार कर, सम्भाषण कर, अभ्युत्थान कर, समीपस्थ वेत्रासन बैठनेको देकर, उसका सम्मान कर रही थी। फिर उसने कादम्बरीको देखा। उसके पीछे बैठा किन्नर-मिथुन-भ्रमर-ध्वनि (झङ्कार) के समान सुमधुर वंशीस्वरसे तान देता था। और मधुर स्वरसे गान करती नारदकी धर्मकन्या भद्रादेवी समस्त माङ्गलिक ग्रन्थोंके मध्यमें उत्कृष्ट महाभारत ग्रन्थको बाँच रही थी, उसे वह (कादम्बरी) एकाग्रचित्तसे सुनती थी; सामने रखे एकमणिमय
$^१$ ॰व्यजनाभिः। $^२$ क्वचित् 'मौञ्जी' पदन्नास्ति। $^३$ शीतोदनेः। $^४$ विश्रवस्य। $^५$ अर्जुनस्य, जिनस्य। $^६$ विश्रवणस्य, दैशदेवस्य मार्तण्डस्य विरिञ्चस्य। $^७$ क्वचित् 'दर्शनागते'ति पाठो न विद्यते। $^८$ ॰मिथुनकेन। $^९$ क्वचित् 'मधुकर' इति पदं न दृश्यते। $^{१०}$ स्थानके, ताले। $^{११}$ ॰दुहित्रा च सावित्र्या। $^{१२}$ पुरो विष्टते परिजनेन। $^{१३}$ दर्पणे।
चन्द्रापीडगमनायानुमतिग्रहण० १०२] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५९७
राग^१-बद्धकृष्णिकान्धकारिताभ्यन्तरं दशनज्योत्स्ना-सिक्तमुन्मृष्ट-मधूच्छिष्ट-पट्ट-पाटलमधरं^३ विलोकयन्तीम्, शैवलतृष्णया कर्णपूर-शिरीष-प्रेषितोत्तान-विलोचनेन बद्धमण्डलं भ्रमता-भवनकलहंसेन प्रभातशशिनेव क्रियमाण-गमन-प्रणाम-प्रदक्षिणां कादम्बरीञ्च । समुपसृत्य कृतनमस्कारस्तस्यामेव सुधा^४वेदिकायां विन्यस्तमासनं भेजे । स्थित्वा च कञ्चित् कालं महा-श्वेताया वदनं विलोक्य स्फुरितकपोलदरं मन्दस्मितमकरोत् । असौ तु तावतैव विदिताभि-प्राया कादम्बरीमब्रवीत्—'सखि ! भवत्या गुणैश्चन्द्रापीडश्चन्द्रकान्त इव चन्द्रमयूखैराद्रीकृतो न शक्नोति वक्तुम् । जिगमिषति खलु कुमारः, पृष्ठतो दुःखमविदितवृत्तान्तं राजचक्रमास्ते ।
रागेण नागवल्लीदलरक्तिम्ना बद्धा विहिता या कृष्णिका श्यामता तया अन्धकारितं समुत्पन्नान्धकारं मलिनीकृतम् अभ्यन्तरं मध्यभागो यस्य तम्, दशनज्योत्स्नया दन्तप्रभया सिक्तं क्षालितम्, तथा उन्मृष्टं घृष्टं यन्मधूच्छिष्टं सिक्यकं भाषायां 'मोम' इति ख्यातं तस्य पट्टं पिण्डं तद्वत् पाटलं श्वेतरक्तम् अधरम् ओष्ठं विलोकयन्तीं पश्यन्तीं कादम्बरीम् । 'मधूच्छिष्टं तु सिक्यकम्' इत्यमरः ।
शैवलेति । शैवलतृष्णया शैवाललोभेन तद्भ्रान्त्येत्यर्थः कर्णपूरशिरीषे कादम्बर्याः श्रवणभूषणी-कृतशिरीषकुसुमं प्रति प्रेषिते प्रेरिते उत्ताने ऊर्ध्ववदने विलोचने नयने येन तेन, प्रभातशशिनेव प्रत्यूष-चन्द्रेणेव बद्धं विहितं मण्डलं यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा भ्रमता अटता, भवनकलहंसेन गृहका-दम्बेन क्रियमाणानि विधीयमानानि गमनं निकटोपस्थितिः प्रणामो नमस्कारः प्रदक्षिणञ्च तानि यस्या-स्ताम् । हंसः निकटे गमनं प्रणामं प्रदक्षिणां च कृत्वा कर्णपूरशिरीषं याचत इत्यर्थः ।
इह कर्णपूरशिरीषे शैवालभ्रान्त्या भ्रान्तिमानलङ्कारः, तथा 'प्रभातशशिनेव' इत्यत्रोपमा वेत्युभ-योर्मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
समुपेति । समुपसृत्य कादम्बर्या निकटमेत्य, कृतनमस्कारः । विहितप्रणामः तस्यामेव यत्र काद-म्बरी समुपविष्टा तत्रैवेत्यर्थः, सुधावेदिकायां गृहधवलीकरणचूर्णद्रव्योपलिप्तबद्धभूमौ विन्यस्तं स्थापितम् आसनं विष्टरं भेजे अध्यासायामास चन्द्रापीड इत्यन्वयः ।
स्थितेति । स्फुरितं चलितं कपोलयोर्गण्डयोः उदरं मध्यदेशो यत्र तत् तादृशम्, मन्दस्मितम् ईष-द्धास्यम् अकरोत् कृतवान् ।
असाविति । असौ महाश्वेता । तावतैव ईषद्धास्येनैव, विदिताभिप्राया ज्ञातचन्द्रापीडचित्तवृत्तिः सती । सखि आलि ! भवत्यास्तव गुणैस्तत्कैः चन्द्रापीडः, चन्द्रमयूखैः शशिकिरणैः चन्द्रकान्तश्चन्द्रोपल इव चार्द्रीकृतः जलनिर्गमात् क्लिन्नः कृतश्च वक्तुं कथयितुं न शक्नोति समर्थो भवति । 'चन्द्रकान्त इव' इत्यत्र श्रौतोपमालङ्कारः ।
वक्तव्यमेव दर्शयति—जिगमिषतीति । खलु निश्चयेन । जिगमिषति गन्तुमिच्छति । तत्र कारणमु-पपादयति—पृष्ठत इति । न विदितो ज्ञातो वृत्तान्तः चन्द्रापीडोदन्तो येन तत्तादृशम्, राजचक्रं सेनास्थ-राजगणः दुःखमास्ते दुःखाकुलं यथा स्यात्तथा विद्यते ।
दर्पणमें ताम्बूल-चर्वण करनेसे संलग्न काली रेखासे श्यामता उत्पन्न हुए मध्यस्थानवाले तथा दन्तप्रभासे चमकते-मोम लगाकर साफ किये वस्त्र जैसे श्वेत-रक्तवर्ण (गुलाबी) अधरको देख रही थी; और शैवल (सँवार) की तृष्णासे गृह-पालित एक कलहंस, उसके कानमें धारण किये हुए शिरीष-पुष्पके ऊपर दृष्टि रखकर, प्रभात-चन्द्रके समान मण्डलाकारमें भ्रमण करता उसके समीप जाकर नमस्कार और प्रदक्षिणा करता था। ऐसी कादम्बरीके समीपमें जाकर नमस्कार कर, चन्द्रापीड उसी शुभ्रवेदिका (चबूतरे) के ऊपर संस्थापित एक आसन पर जा बैठा। और कुछ देर रहकर, महाश्वेताके मुखको देख ईषद् हास्य किया (मुस्कुराया) जिससे उसके गण्डयुगल (गाल) का मध्यभाग स्पन्दित हो गया, परन्तु महाश्वेता तो उस मुस्कुराहट से ही चन्द्रापीडका अभिप्राय समझ गयी और कादम्बरीसे कहने लगीं—'सखि ! चन्द्रमाकी किरणोंसे चन्द्रकान्तमणि जिस प्रकार पिघलने लगता है, उसी प्रकार चन्द्रापीड तुम्हारे गुणोंसे वशीभूत हो गये हैं, इसलिए स्वयं बोल नहीं सकते । [ मुख्य बात यह है कि ]—राजकुमारको अब जानेकी अभिलाषा हुई है; क्योंकि—पीछे सब उनका राजगण राजकुमारका वृत्तान्त न मिलनेसे दुःखी होते होंगे। और भी देखो—पद्मिनी और सूर्यके समान एवं कुमुदिनी
१. बहलताम्बूलराग... ।
२. उत्सृष्ट... ।
३.¨ पट्टपाटलमधरं ।
४. क्वचित् 'सुधा' इति पदं नावलोक्यते ।