कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Karpuramanjari Sattaka of Rajasekhara with Commentary
महाकवि राजशेखर द्वारा
१२ बालभारतम् बन्दी— गान्धाराधिपतेः पुत्रः सुबलस्य बलीयसः । मातुलः कुरुराजस्य राजते नृपतिर्गुणैः ॥ ४३ ॥ द्रौपदी—यो द्यूतकैतवविचक्षणः श्रूयते । सखी—आम् । एतस्य किल हृदयचिन्तिता निवर्तन्ते भीमसेनस्य पुनः रक्षिता । (?) बन्दी— यात्रारुतोऽस्य चतुरङ्गचमूसमुत्थे पांसूत्करे वियति सर्पति वीतरन्ध्रे । दिग्भागनागपतिकेशवकच्छपाना- मूर्ध्न क्षणाद्गच्छति भूवलयस्य भारः ॥ ४४ ॥ ( सगतम् । ) धारितं द्रुपदजास्वयंवरे कार्मुकं शकुनिना करेण यत् । तस्य सर्वजनहासहेतवे कंधरां समधिरुह्य तत्स्थितम् ॥ ४५ ॥ ( पुनरवलोक्य विहस्य च । ) कथ विमुक्तराधावेधाभिमानस्य स्वयंवरयदुरु- चीर्ण स्कन्धाद्धनुः । ( सर्वे परिक्रामिनयेन । ) बन्दी— सिन्धुयन्त्रितयात्रोऽयं सिन्धुराजो जयद्रथः । सिन्धुपारोत्तमहयः सिन्धुरप्रतिमॊ बले ॥ ४६ ॥ अपि च,— शम्याद्वये दलितदाडिमबीजलोल्या- न्मुक्ताफलेषु करिणां रुधिराऽरुणेपु । व्योम्नः शुकाधिपततस्तरसा निरीक्ष्य नाथस्त्रियो बहु हसन्ति सहस्ततालम् ॥ ४७ ॥ द्रौपदी—यो दुर्योधनभगिनीपतिः ।
[Header] प्रथमोऽङ्कः १३
धृष्टद्युम्नः—कथं धनुरारोपणपणं प्रत्ययमुदास्ते ? बन्दी— दुःशलागुणगणेन रञ्जितो लज्जितश्च कुरुराजसंनिधौ । कौतुकागमनमात्मनो वदन्खासनान्नचलति नो जयद्रथः ॥ ४८ ॥ ( परिक्रामितेन । ) बन्दी— दुर्योधनो नृपकिरीटघटिडूरत्न- रश्मिच्छटाच्छुरितपादयुगाङ्गुलीकः । हेलाचलच्चमरनर्तितकर्णपूरः शूरः शरासनविदां प्रथमोऽयमास्ते ॥ ४९ ॥ यस्य च,— पादो वाससि सान्द्रकुङ्कुमरसन्यासप्रसक्ताकृति- र्यातुर्दिग्विजये न यैः प्रणयितां नीतः प्रणामाञ्जलेः । ते प्रत्यग्रकपालपात्ररुचिभिस्तारास्थिहारार्थिभिः कङ्कालव्रतमीप्सुभिश्च मुदितैः कापालिकैर्याचिताः ॥ ५० ॥ द्रौपदी—यः खण्डपरशुचूडामणेः कुलालकरणम् । सखी—आं, सखि ! स एवेषः । द्रौपदी—अस्तीदम् । किं पुनः समुद्दीपितजतुभवनत्वेन विपाशन- दातृत्वेन च च्छलप्रहारी एषः । बन्दी—किमाह महाराजदुर्योधनः । निर्दिशन्तु निजबाहुविक्रमं शार्ङ्गिनापि धनुरीह पार्थिवाः । साभिमानहृदयस्तु मादृशः कः पणेन परिणेतुमिच्छति ॥ ५१ ॥ (विचिन्त्य स्वगतम् ।) कथमभिमानाङ्गीकरणेन परिहार एषः । (परिक्रा- मितेन प्रकाशम् ।) स एष भगवतो वासुदेवस्यापि वन्दनीयो बलभद्रः । १. वग्द्स.
४. चतुर्थ जवनिका: सुरंग-मार्ग, विवाह-कौतुक एवं साम्राज्य प्राप्ति
किं किं किं चु चु चुम्बनैर्म म सुधा वक्त्राम्बुजस्याग्रतो दे दे देहि पि पि प्रिये सु सु सुरां पात्रे त्रि रे रेवति । मा मा मा वि विलम्बनं कु कु कुरु प्रेम्णा हली याचते यस्येत्थं मदघूर्णितस्य तरसा वाचः स्खलन्त्याकुलाः ॥ ५२ ॥ अपि च,— नीलाम्बरं नलिनदाम च यस्य भूषा यत्प्रीतिकारि मधुरं मधु रेवती च । लीलार्धदृष्टधनुरत्र हली सहेलं शारैः स एष खलु खेलति खेलगामी ॥ ५३ ॥ द्रौपदी—यः किलैरावणवारण इव सदा मदस्वच्छन्दः । वन्दी—किमाह कामपालः— रेवतीं त्रिभुवनैकसुन्दरीं न प्रकोपयति रोहिणीसुतः । तेन नैष विदधाति कौतुकी दृष्टिभागमपि कृष्णकार्मुके ॥ ५४ ॥ (पुनः ।) वन्दी— यः पीयूषभुजां पुरः प्रहरतां दम्भोलिपाणिं रणे निर्जित्योर्जितशार्ङ्गनिर्गतशरश्रेणीभिरुद्दामभिः । शच्या वाञ्छितमौलिबन्धरचनैः पुष्पैः सदा सुन्दरां- श्चक्रे नन्दनपारिजातकतरून्विभ्रम्भरासाक्षिणः ॥ ५५ ॥ वृषतुरगकरीन्द्रस्यन्दनाद्याकृतीनां किमपरमसुराणां मन्दिता सोऽयमास्ते । कृतसुरपरितोषः षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भास्यास्पदं पद्मनाभः ॥ ५६ ॥ द्रौपदी—यस्य किल कलकण्ठीमञ्जुलजल्पिनी रुक्मिणी प्रथमकल- त्रम् । यस्य काञ्चनाभा सत्यभामा संवननं हृदयस्य । वन्दी—किमाह देवो वासुदेवः ।
प्रथमोऽङ्कः १५ यत्सिग्मदस्य मद्रतस्य च भूमैमायां यस्मिन्नमी च यदुवंशमुखाः कुमाराः । नन्वद्य सोऽहममुना कमलाक्षनार- ङ्गीचक्रकेलिचतुरञ्चतिने लज्जे ॥ ५७ ॥ (परिक्रमितकेन ।) वन्दी— यत्साक्षाच्छूरचूर्णीकरणसहभुवः पूतनाफुत्कृतानां कर्त्तारः कंसवंशप्रशमपरशवः केशिनः क्लेशकाराः । यस्यासन्दानदंप्रथवलकुवलयापीडपीठाम्रगल्भाः क्रीडाडिम्भस्य लीलाऽद्रुतधरणिधराः कण्ठयः कालियारेः ॥ ५८ ॥ तस्यैष शम्बरमहासुरसुन्दरीणां सिन्दूरमण्डनहरेण पराक्रमेण । शाश्वत्प्रकामकलनीयजनोपमानं प्रत्यक्षयत्यनिशिरुस्तनयः पुरस्तात् ॥ ५९ ॥ द्रौपदी—यः किल यादवकुमाराणां मध्ये निरुपमरूपरेखाराज्य- पताकां निर्विलम्बमवलम्बते । वन्दी—धृष्टद्युम्न आर्य ! उद्यतः क्रतुकृशानुजन्मनः कर्तुमेष धनुषोऽधिरोहणम् । शार्ङ्गिणा भगवता ससंभ्रमं धूनितहस्तघटनेन वार्यते ॥ ६० ॥ (परिक्रमितकेन ।) वन्दी—कथं सात्यकिः, धनुर्विद्यारहस्येषु शिष्योऽयं सव्यसाचिनः । प्रद्युम्नस्य सहाध्यायी सात्यकिः सत्यसंगरः ॥ ६१ ॥ अपि च,— यः सत्त्वस्य निधिः श्रियां च सरणिः सान्नां च धाम्नां च यो यो दाता च दयालुरेव च पदं कीर्तेश्च नीतिश्च —
१६ - बालभारतम् तस्यैतस्य स एष दूषणकणः कारुण्यपुण्यात्मनः पात्रापात्रविवेचनं न यदभूत्सर्वस्वदानेष्वपि ॥ ६२ ॥ द्रौपदी—यो यादवकुमारोऽपि भूत्वा अनास्वादितकादम्बरीरसः स एतस्य गुणो दोषो वा क्रियताम् । बन्दी— यागकुण्डशिखिगर्भसंभवं वन्द्यते न तु करेण लङ्घ्यते । इत्युदीर्य चतुरोक्ति सात्यकिः पूजया परिहरत्ययं धनुः ॥ ६३ ॥ ( परिक्रामितेकेन ।) शिशुपालमहीपालो मेकलानां कुलोद्भवः । अयं सजयनिर्घोषो दमघोषसुतः परः ॥ ६४ ॥ पाणिप्रस्थैर्वकुलसुमनःसौरभं यो मिमीते दंपत्योर्यः सुरतसमरे सौरयसंख्यां करोति । यश्च ज्योत्स्नां चुलकपटलैः काममाचामतीन्दोः शक्तः स्तोतुं यदि स निखिलाम्यस्य कीर्त्यद्भुतानि ॥ ६५ ॥ द्रौपदी—यो निर्जितसुरासुरः । बन्दी— दक्षिणं करमुपैति वामतो वाममञ्चति च दक्षिणादिति । दूरतोऽस्य नृपतेर्गुणार्पणं धारणेऽपि धनुषो विडम्बना ॥ ६६ ॥ ( परिक्रामितेकेन ।) सत्यसंधो जरासंधः क्रान्तदिग्वलयो बलैः । अत्रैष राजते राजा मागधो मगधस्तुतः ॥ ६७ ॥ अस्यासमं समरकर्म दिदृक्षमाणै- र्दोपद्वयं फणिभिरपि चमूरजस्तः । यत्कूर्णितेक्षणतया न पवन्धवृत्तं दृष्टं श्रुतो न च महाभटसिंहनादः ॥ ६८ ॥ द्रौपदी—यो जननीजनितदेहखण्डयुगलो जरया राक्षस्या संधित इति जरासंधो भूपतिः ।
प्रथमोऽङ्कः १७ बन्दी— अस्य वैष्णवमिदं महाधनुः स्वप्रभावविभवेन भूपतेः । अम्बरे भुवि दिशां च संचये दर्शयत्यतनुकार्मुकावलीः ॥६९॥ (परिक्रामितेने ।) बन्दी—कथमेते राजानो युगपदुत्थिताश्चापमारोपयितुं विडम्बि- ताश्च । तथा हि,— जातं कीकसभङ्गतः शकपतेर्दोर्दण्डयोः खण्डनं निष्धूता रमेश्र्वरस्य वदनात्कीलालकल्लोलिनी । जानुभ्यां जगतीं गतश्च तरसा पाण्ड्यः प्रचण्डोऽप्ययं कोदण्डेन न खण्डिताः क्षितिभुजो दामोदरीयेण के ॥७०॥ बन्दी—( सविषादम् । ) हा मन्त्रं शकुनेः कुलक्षयकरं दुर्योधनं हा नृपं हा भीष्मं च पितामहं गुरुमपि द्रोणं सपुत्रं च हा । दग्धा यज्जतुधाम्नि पाण्डुतनया जीवेत्स चेदर्जुनो राधायन्त्रमविद्धमत्र न भवेत्कन्या च न द्रौपदी ॥ ७१ ॥ धृष्टद्युम्नः— वैकुण्ठकार्मुकदढाक्रमणेककुण्ठे दोर्दण्डखण्डनविखण्डितराजचक्रे । द्राग्द्रौपदी नमितकण्ठविलोठिहार- विश्लिष्यष्टिगणनागुणनां करोति ॥ ७२ ॥ सखी—किं पुनरेष भरितभुवनः कोलाहलो विपुलः ? बन्दी—(अवलोक्य सहर्षम् ।) धृष्टद्युम्ने विषण्णे हसति मुरजिति द्रौपदीचित्तनिन्द्ये कोदण्डप्रौढिगाढगलितगुरुवले चाथ राज्ञां समाजे । प्रह्वत्कृष्णाजिनानां करक¹करजुषा घह्लकलव्याकुलानां विप्राणां कोऽपि मध्यादवतरति युवा कार्मुके दत्तदृष्टिः ॥ ७३ ॥ १. करकः कमण्डलुः.
३८ बालभारतम् अपि च,— व्रीडानतेषु वदनेषु च भूपतीनां संचारयन्विकचपङ्कजचारु चक्षुः । अभ्येति मत्तगजखेलगतिः स एष साभ्यर्थनं मुनिजनेन निषिध्यमानः ॥ ७४ ॥ अर्जुनः—(कतिचित्पदानि दत्त्वा । चतुर्दिशमवलोक्य ।) एतत्कृष्णस्य शाङ्गं ननु धनुरतनुप्राणदोर्दण्डचण्डै- र्दूराद्रूपप्रकाण्डैः सपदि परिहृतं शिञ्जिनीसज्जनेषु । मध्ये राज्ञां प्रतिज्ञा मम पुनरियती मद्भुजायन्त्रयोगे प्रत्येकं पर्वमुद्रा त्रुटति तडिति वा जायते कर्मठं वा ॥ ७५ ॥ (सरभसं परिक्रम्य धनुरारोपणं नाटयन् ।) मद्बाहुयन्त्रयुगयन्त्रितमाततज्यं न स्याद्धनुः कथमदं हि रथाङ्गपाणेः । विक्षोभनिर्यदि न याति च भूमिपृष्ठ- मा शेषमा च कमठाधिपमभ्युपेयात् ॥ ७६ ॥ भीमः—वत्स नकुल ! भिदुरा भूमिरिति मा कदाचन कदर्धित- कोदण्डकोटिः स्यात्किरीटी । तत्तस्याधस्ताद्दक्षं दाढ्र्याय निधेहि । (इति तथा करोति ।) नकुलः— धत्से जर्जरतां न मेदिनि ! मुधा मा शेष ! शङ्कां कृथा- स्तुभ्यं कूर्मपते ! नमस्त्यज भयं दिक्कुञ्जराः ! स्वस्ति वः । यज्जिष्णुर्भुजयोर्बलेन नयति ज्यां हेलयैवाटनीं धत्ते पाणितलं तलेऽस्य धनुषो वामं द्वितीयापतिः ॥ ७७ ॥ (अर्जुन आरोपयति ।) सखी—भगवति मिथुनसंघटनैकदेवते ! कुण्ठितनिःशेषनरेन्द्रचक्र- मेकविप्रवीरसमुद्यमशेषं वर्तते स्वयंवरडम्बरम् । (अर्जुनो बाणमोक्षं नाटयति ।)
प्रथमोऽङ्कः १९ बन्दी— आकर्णाञ्चितचापमण्डलमुचा बाणेन यन्त्रोदर- च्छिद्रोत्सङ्गविनिर्गतेन तरसा विद्धा च राधामुना । ( द्रौपदीमवलोक्य । ) तुल्यं मोहनशोषणप्रभृतयः प्रक्षेपकुण्ठक्रमाः कामेन द्रुपदात्मजाहृदि हठान्न्यस्ताश्च पञ्चेषवः ॥ ७८ ॥ सखी—आश्चर्यमाश्चर्यम् । असलिलाकुवलयोत्पत्तिरकुसुमं कुसुम- कोदण्डकाण्डममग्नतन्नं मनोमोहनमिन्द्रजालमस्या दृष्टिविप्रवीरवदने निप्पतन्ती न विरमति । अर्जुनः—कथं राधावेधानन्तरमियमस्मासु स्निह्यति ? यतः,— जैत्रं तन्त्रं कुसुमधनुषः प्रेमसख्यैऋदूताः सत्यंकाराः प्रणयघटितेस्तुष्टये पुष्टियोगाः । विन्यस्यन्तः श्रवसि सुतनोर्मेचकाम्भोजभूषा- मुत्कण्ठन्ते मयि निपतितुं नर्तिताक्षाः कटाक्षाः ॥ ७९ ॥ बन्दी—हा हा धिकष्टम् । ध्रुवमिदमुपदिष्टं कैश्चिदाचार्यपादै- र्यदुत जनकलोकस्यैकहेतुः कुमारी । अफलितकुलशीलोऽप्येष यत्कोऽपि धन्यी द्रुपददुहितुरस्या वाञ्छति स्वामिभावम् ॥ ८० ॥ अर्जुनः—हंहो वन्दिबृन्दारक, किमत्र कुलान्वेषणेन । किं वा मे शीलपर्यालोचनया । धनुरारोपणपणपरिणेया द्रौपदी । ( नेपथ्ये । ) हंहो ब्राह्मण, त्वामेव समुदिता नृपतयो भाषन्ते— सायकश्च त्वया मुक्तो यन्त्रं वा तेन घातितम् । तन्मा वृथा निकत्थस्व न राधां विद्धवानसि ॥ ८१ ॥ (पुनः साक्षेपम् । )
२०. बालभारतम् रे रे ब्राह्मण ! मुञ्च विप्लवममुं श्रुत्यर्थवीथीं स्मर क्षत्रस्यात्र ननु स्वयंवरविधावेकाधिकारः स्थितः । तच्चेन्नाद्रियसे स्मरार्द्रहृदयो दण्ड्यस्त्वमुर्वीभुजां तत्संकर्षणकार्मुके समुदिता नैते क्षमन्ते नृपाः ॥ ८२ ॥ अर्जुनः—(तान्प्रति ।) कस्य द्रोणो धनुषि न गुरुः स्वस्ति देवेव्रताय त्यक्ताभ्यासः कुरुपतिरयं धीसमुत्थैर्विलासैः । भोः कर्णाद्याः ! शृणुत तदिमां ब्राह्मणस्यास्य वाणीं राधायन्त्रं रचयत पुनर्विद्धमप्यस्त्यविद्धम् ॥ ८३ ॥ सखी—सखि ! इतस्तरलिताहारहारिवक्षः उन्मुक्तचक्रमुचण्डस्थित- चित्रदण्डमाकर्णकृष्टकोदण्डमण्डलमधिष्ठितभिन्दिपालमाहितसंघट्टपट्टिश- मसंख्यशङ्कुकंसंभूषणमलंकृतकनककवचं समन्ततः समुत्तरति वृन्दं नरे- न्द्राणाम् । बन्दी— संघट्टोत्पिष्टचूडाच्युतमणिगणिकाकर्बुरैर्बाहुदण्डै- स्तूणोत्कीर्णैस्त्रदण्डाः क्षितिपतय इमे सर्वतः संरभन्ते । अग्रे कृत्वा विलोलां द्रुपददुहितरं विद्धराधाशरव्यं बाणं कोदण्डदण्डे विदधदयमितो वर्तते विप्रवीरः ॥ ८४ ॥ (नेपथ्ये ।) देवस्य द्युमणेः कुले नृपतयो ये चात्र चूडामणेः श्रीकण्ठस्य निवेदयामि तदिदं तेषां द्वयेषामपि । विप्रश्चीवरवान्सहायरहितः कोऽप्येष यः पश्यतां राधावेधकरो हठेन हरते कीर्त्या समं द्रौपदीम् ॥ ८५ ॥ भीमः—वत्स धनंजय ! त्वं कराकलितद्रौपदीक एव मामनुवर्तस्व अहं राजचक्रस्य पुरतो भवामि । (तथा करोति ।) १. भीष्माय.
प्रथमोऽङ्कः २१ नकुलः—आर्य ! इमं तालतरमायुधीकुरु । ( भीमस्तथा करोति । ) बन्दी— उत्पाटितमहातालः कृतचण्डगदाधरः । विप्रवीरो द्वितीयोऽपि पार्थिवानां पुरः स्थितः ॥ ८६ ॥ अर्जुनः—( राजन्यमवलोक्य । ) वयमहमिह विप्राः श्रौतराधारहस्य- स्त्रिभुवनजयमुद्रा द्रौपदी चेयमत्र । कलयथ यदि दोष्णाञ्चापदण्डप्रचण्डां- स्त्यजत रथगजस्यासान्पुरस्योपकण्ठम् ॥ ८७ ॥ बन्दी— ( विचिन्त्य । ) वीर्यं वचसि विप्राणां क्षत्रियाणां भुजद्वये । इदमत्यन्तमाश्चर्यं भुजवीर्या हि यद्विजाः ॥ ८८ ॥ ( अर्जुनस्तदेव पठति । ) ( नेपथ्ये । ) साधु ब्राह्मण ! साधु क्षात्रमार्गमनुवर्तसे । भीमः—यद्येवम्,— प्रसर्पन्तु रणाङ्गणे रुधिरकेलिकल्लोलिनी भवन्तु फलिता इव द्विरदमुण्डषण्डैर्दिशः । नृमांसफकलान्तरेष्वपि च साभिलाषैर्मुखैः कृतान्तजयमङ्गलं विदधतु ध्वनिं फेरवाः ॥ ८९ ॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति महाकविश्रीराजशेखरकृते प्रचण्डपाण्डवापरनाम्नि बालभारते नाटके राधावेधो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥
२२ बालभारतम् द्वितीयोऽङ्कः ( ततः प्रविशति विदुरः सशारोपकरणः पुरुषश्च । ) विदुरः— आ देवाद्दिव्यपङ्केरुहसदनजुषोऽस्मिन्महाराजवंशे विष्वक्सेनावताराद्विजयिनि जगतामत्र चित्रप्रसूतेः । हे विश्वे लोकपालास्त्वमपि वसुमति ब्रूहि वाचं पवित्रा- मिन्दोरन्यस्य दृष्टो यदि किल कलयाप्यास्तृताङ्कः कलङ्कः ॥ १ ॥ तत्रैव गोत्रे संप्रति तु— वाच्यं यत्र दुरुक्तयः कुचरितं नानाविधा वर्णिका लोभः सान्द्रतमो रसः किमपरं भावश्च मोहो महान् । शैलूषैः कितवैरनेककपटश्रेणीमहानाटके द्यूतं यत्किल तत्र कौरवपतिः प्रस्तावनायां स्थितः ॥ २ ॥ पुरुषः—आर्य धर्मावतार विदुर ! किं पुनरेवं भण्यते ? यतो द्यूत- महचरा एवं मन्त्रयन्ति— रेणन्मणिनूपुरा रणरणङ्कारुच्छटाः क्वणन्मणिकिङ्किणीमुखरमेखलामालिकाः । भवन्ति भवनाङ्गणेऽनघघनस्तन्यस्तेषां परं प्रसद्यदिनस्वामिन इह जयन्ति द्यूतेन ये ॥ ३ ॥ विदुरः—तिमिङ्गिलगिलन्यायोऽयं शृङ्खयति नात्र जीयते । ( विचिन्त्य । ) श्रीनिर्वासनडिण्डिमो घनरव सद्यः स्थितं छद्मनां सत्योत्सारणघोषणा तत इतो लज्जा निरापाञ्जलिः । द्वारं दुर्यशसां पराभवपदं गोष्ठी गरिष्ठापदां द्यूतं दुर्नयवारिधिर्निपततां कस्तत्र हस्तग्रहः ॥ ४ ॥ पुरुषः—आर्य धर्मावतार विदुर ! किं पुनरिदं सखेदं मन्त्र्यते ? विदुरः—चण्डाटक ! शृणु यन्मन्त्र्यते । ( पुनस्तदेव पठति । ) १. प्राकृतच्छायारूपोऽयं श्लोकः अत एव च्छन्दोभङ्गः.
द्वितीयोऽङ्कः २६ चण्डातकः—अभिन्नो भ्रातृषु, स्वच्छचित्तो मित्रेषु, स्निग्धो वन्धुषु, निसर्गरक्तः कलत्रेषु, विनयभङ्गुरो गुरुषु, प्रसादनिष्ठो भृत्येषु महाराज- युधिष्ठिरः । तत्किमिति तत्रैव कौरवेन्द्रस्य विशेषपरिस्पन्दः ? विदुरः—किमुच्यते— युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः । माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ ५ ॥ ( विचिन्त्य ।) कौरवपतिस्तस्य प्रत्युदाहरणम् । दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रो मनीषी ॥ ६ ॥ यदयमाहूय वारणावतात्प्रेमप्रणयाभ्यां नाम शकुनिकर्णकुरुपतिप्रेरितेन धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरोऽभिहितः—'यदुत वत्स युधिष्ठिर ! दुर्योधनकारिते सदसि भ्रातृद्यूतं प्रवर्तयितव्यम्' इति । चण्डातकः—ततस्तेन किं प्रतिपन्नम् ? विदुरः—यत्पाशसयतो धन्य करी प्रतिपद्यते । तथा चाभिहितं तेन,— राजसूयक्रतोर्यज्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । आहूतो न निवर्तेय द्यूताय च रणाय च ॥ ७ ॥ पुरुषः—अत एवाहं शकुनिना प्रगुणीकृत्याक्षप्रसारं शारफलकं समर्प्य च संप्रेषितोऽस्मि सभामध्यम् । तदार्य ! कथयस्व किं कारणं दुर्योधनस्य दुर्जयत्वे । विदुरः—श्रुतो मया कुड्यान्तरितेन शकुनिना सह मन्त्रयमाणो दुर्योधनः—
१. अय श्लोकोऽप्रमश्लोभौ महाभारतस्थो. क० ग० १ ०
२४ बालभारतम् तत्रोत्सर्पिणि राजसूयसमये राज्ञः पृथाजन्मनो द्वीपैशैर्विनयान्वितैरुपचितं चित्रैर्महाप्राभृतैः । प्रत्यक्षीकृतवान्यदस्मि विभवं कोपाधिकारे स्थित- स्तेनाद्यापि निरौषधो मनसि मे दाहज्वरो वर्तते ॥ ८ ॥ अपि च, गान्धाराधिपते मातुल ! मायामये मयसभाधितले महाम्बु त्यक्त्वा ततो व्रजति मय्यनभिज्ञभावात् । यत्कृष्णया विहसितं सह फाल्गुनेन तन्मे मनः कुसुमलावमिदं लुनाति ॥ ९ ॥ ( नेपथ्ये । ) देवश्चन्द्रकुलप्रतापतिलकः षाड्गुण्यवाचस्पति- र्धीरो निर्मलकीर्तिनिर्जरगिरिर्भूर्खण्डविद्याधरः । कृत्स्नद्वीपजयैकलम्बितमहाश्वेतातपत्रोन्नतिः पाण्डोः पाण्डुयशस्करो विजयते पृथ्वीं पृथानन्दनः ॥ १० चण्डातकः—युधिष्ठिरबन्दी पठति किंनरकण्ठ एषः । ( पुनर्नेपथ्ये । ) नाले शौर्यमहोत्पलस्य विपुले सेतौ समिद्वारिधेः शश्वत्खङ्गभुजंगचन्दनतरौ क्रीडोपधाने श्रियः । आलाने जयकुञ्जरस्य सुदृशां कंदर्पदर्पे चिरं श्रीदुर्योधनदोष्णि विक्रमधने लीनं जगन्नन्दति ॥ ११ ॥ चण्डातकः—एष दुर्योधनमागधः कलकण्ठो नाम । विदुरः—संप्राप्तावेतौ युधिष्ठिरदुर्योधनौ सभाम् । एते च भीष्मद्रो- णकृपहार्दिक्यकर्णसोमदत्ताश्वत्थामादयो भीमसेनः कौरवेश्वरभ्रातृशतं च प्रविशति, तदावामपि प्रविशावः । ( इति निष्क्रान्तौ ।) विष्कम्भकः ।
१. उदाहृतोऽयं श्लोकः क्षेमेन्द्रेणौचित्यविचारचर्चायाम्.
द्वितीयोऽङ्कः २५ ( ततः प्रविशति युधिष्ठिरो भीमसेनश्च, दुर्योधनः शकुनिश्च, तयोश्च ताम्बूलकर- ङ्कवाहिन्यौ सुनन्दा सुरेखे च । ) युधिष्ठिरः— विवर्त्तयाक्षाञ्छकुने शारिक्रीडां प्रवर्त्तय । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च ममाज्ञामौलिमञ्चति ॥ १२ ॥ किं च,— राजसूयक्रतोर्यज्वा पाण्डवेयोऽयं युधिष्ठिरः । आहूतो न निवर्त्तेय द्यूताय च रणाय च ॥ १३ ॥ शकुनिः—( दक्षिणं बाहुमुद्यम्य । ) हंहो हस्त कृताक्ष ! दानसलिलप्रक्षालित स्वस्ति ते लोकेऽप्यक्षविचक्षणश्च शकुनिः स्वाङ्गेऽपि भक्तस्त्वयि । वीरे माननिधौ पराक्रमधने तद्भागिनेये मम श्रीः पार्थप्रथमादपास्य भवता कार्या हि दुर्योधने ॥ १४ ॥ दुर्योधनः—सदार्य ! पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः— हारोऽयं केरलस्त्रीविहसितशुचिभिः पङ्क्तिभिर्मौक्तिकानां शुक्रेणैकार्क्षतीनां कृतसकलसभागर्भचन्द्रोदयश्रीः । आद्ये द्यूते पणो मे रजनिचरपतेर्जितो राजसूये यश्चैतन्मध्यरत्नं द्युतयति ककुभः कौसुमीभिः प्रभाभिः ॥ १५॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ? दुर्योधनः— राजावलीक्रमायातो राजकोषः पणो मम । शकुन्तलाद्याभरणैर्यः पुनाति च पाति च ॥ १६ ॥ ( उभौ क्रीडतः । ) शकुनिः—जितं जितं महाराजदुर्योधनेन । हंहो युधिष्ठिर ! हारि- तो हारः । १ आकारास्पृहविधेयेन; स च सर्वैर्नराधिपः कामिनामनुकूलश्च.
२६ बालभारतम्
(दुर्योधनः सुरेखायाः कण्ठे परिधत्ते ।) सुनन्दा—(हसन्ती ।) हंहो महाराज दुर्योधन ! युधिष्ठिरकण्ठनिवे- शिनमीदृशं हारं समर्थास्तादृशजनयोग्यं यत्करोषि तन्न रोहिणीवल्लभ- कुलोचितमनुतिष्ठसि । भीमः—साधु सुनन्दे ! साधु । उचितमभिहितम् । सुरेखा—अयि उड्डामरशीले ! द्यूतजितेऽपि यन्त्रणा । शकुनिः—(स्वगतम् ।) प्रतिभावती सुरेखा । (युधिष्ठिरं प्रति प्रका- शम् ।) अपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः—संपादिता तातधृतराष्ट्रस्याज्ञा तदास्ताम् । शकुनिः—(विहस्य ।) दुर्योधने क्रीडति कथं धर्मराजो विरमति ? नन्वधुनैव प्रतिज्ञातम्—‘आहूतो न निवर्तेय द्यूताय च रणाय च’ । युधिष्ठिरः—(सुनन्दामलोक्य सस्मरणम् ।) यद्येवम्,— कुर्वन्त्यो नयनैरपाङ्गतलैर्दीर्घायुषं मन्मथं तन्वन्त्यो हृदि रागिणां रतिमहावल्लीविलासाङ्कुरम् । न्यस्यन्त्यो मदिरामदस्य च हठात्काञ्चिन्मनोहारिता- मङ्गैर्मुग्धमधूकपाण्डुभिरिमा वाराङ्गना मे पणः ॥ १७ ॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ! दुर्योधनः— सुधावीचीमुचां वाग्भिर्विभ्रमावलिकुण्डलः । ममापि वारनारीणां स्मरस्मेरो गणः पणः १८ ॥ (उभौ क्रीडतः ।) शकुनिः—जितं जितं महाराजदुर्योधनेन । दुर्योधनः—सुरेखे ! त्वमेतासां सुनन्दाप्रभृतीनामधिष्ठात्री भव । सुरेखा—यत्कुरुपतिराज्ञापयति । (प्रणमति ।)
द्वितीयाेऽङ्कः २७ सुनन्दा—धर्मनन्दनो यदि पुनर्जयन्नस्ति सुरेखाप्रभृतीनां तदहम- प्यधिष्ठात्री आसिष्ये। शकुनिः—अपरः पणः क्रियताम्। युधिष्ठिरः— निरर्गलविनिर्गलद्बहुलगुलाकरालैर्गलै- रमी तदिति ताडितोड्डमरडिण्डिमोद्दामराः। मदाचमनचञ्चुरप्रचुरचञ्चरीकोद्धयाः पणः परिणतिक्षुणक्षततटान्तरा दन्तिनः ॥ १९ ॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ? (दुर्योधनस्तदेव पठति। उभौ क्रीडतः।) शकुनिः—जिता दन्तिनः। दुर्योधनः—(नेपथ्यं प्रति) दुःशासन! द्यूतदन्तिनां प्रणेता त्वं भव। (नेपथ्ये।) यदादिशत्यार्यदुर्योधनः। शकुनिः—अपरः पणः क्रियताम्। युधिष्ठिरः— झणज्झणितकिङ्किणीमुखरकंधरासंधिभि- र्युतास्तरुणतित्तिरिच्छदमनोहरैर्वाजिभिः। द्रुताङ्कघनपट्टिशत्रिशिखलङ्घिनः स्तम्भिनो रथाः प्रचलकाञ्चनध्वजमहापताकाः पणः ॥ २० ॥ (उभौ क्रीडतः।) शकुनिः—हारिता रथाः। दुर्योधनः—(नेपथ्यं प्रति।) सखे अङ्गराज! त्वं रथानां नेता भव।
२८ बालभारतम् (नेपथ्ये।) यदादिशति कौरवेश्वरः। शकुनिः—अपरः पणः क्रियताम्। युधिष्ठिरः— महीधरधरासु ये सनिनदं पतद्भिः खुरै- र्लिखन्ति च पठन्ति च स्फुटतरं टकारानिव। विरोचनहयावलीकुलभुवां स तेषामयं पणः पवनरंहसां मम तुरंगमाणां गणः ॥ २१ (उभौ क्रीडतः।) शकुनिः—जितं जितं महाराजदुर्योधनेन। दुर्योधनः—मातुल! त्वमेषां तुरंगमाणां भर्ता भव। शकुनिः—यदाह महाराजः। (राजानमुद्दिश्य।) किं वाजिभिः किमु गजैः किमथो रथैर्या सापत्त्नकं न धृतये धरणी पणोऽस्तु। एकातपत्रमिदमद्य चिराय राज्यं धर्मात्मजो भजतु वा धृतराष्ट्रजो वा ॥ २२ ॥ युधिष्ठिरः—यद्येवम्,— ऐलः प्राक्स पुरूरवाः प्रभुरभूद्यस्योर्वशी वल्लभा दुष्पन्तः स च योऽप्यसूत भरतं शाकुन्तलं शान्तये। श्रीमाञ्शांतनुरग्रिमः स च सतां गङ्गाकलत्रेण य- स्तत्सिंहासनमम्बुराशिरशनां शासन्महीं मे पणः ॥ २३ ॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ? (दुर्योधनस्तदेव पठति।) (नेपथ्ये।) राजन्युधिष्ठिर! नराधिप कौरवेन्द्र! वंशे युवां भगवतो भवशेखरस्य।
द्वितीयोऽङ्कः २९ द्यूतं न युष्मदुचितं ननु चिन्त्यतां च कैः क्षत्रियैर्वसुमती पणिता पुराणे ? ॥ २४ ॥ युधिष्ठिरः—भो सभासद ! कथं किल राजसूययज्ञा प्रतिज्ञात- मर्थं कदर्थयसि ? दुर्योधनः—हहो सभ्याः ! अक्षधर्मा अपि न निषिध्यन्ते । ( उभौ क्रीडत । ) शकुनिः—जित जित महाराजदुर्योधनेन । दुर्योधनः—स्वयमहमुस्य राज्यार्धस्याधिष्ठाता । शकुनिः—अपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः—कि नामावशिष्ट यत्पणीक्रियते ? शकुनिः—कि नामापहारित शरीरे तिष्ठति ? शरीरधना हि राजानः । युधिष्ठिरः—यद्येवम्,— निर्यान्ति यस्य वदनाद्वितथा न वाचो यो राजसूयविधिनिर्धूतपापपङ्कः । सोढा न चानुजमहाविरहस्य योऽसि न्सोऽयं स्वयं तव पणः प्रथमः पृथासूः ॥ २५ ॥ भीमः—( स्वगतम् । ) कथमात्मापि पणीकृतः ? अहो सत्यसंधता आर्ययुधिष्ठिरस्य । ( प्रकाशम् । ) भवतस्तु कः पणः ? दुर्योधनः— हेलानमन्नृपकिरीटविटङ्ककोटि- ग्रैवेयिरत्नचितफणाशनपादपीठः । वैतालिचै स्तुतसमस्तजयोत्सवश्री- सोऽयं स्वयं प्रतिपणस्तव कौरवेन्द्रः ॥ २६ ॥ ( उभौ क्रीडत । ) शकुनिः—जित जित महाराजदुर्योधनेन ।
३० बालभारतम् युधिष्ठिरः—जितोऽस्मि । तन्नियोजय कृत्यै । शकुनिः—पुनरपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः—कः पुनरपरः पणः ? शकुनिः—भ्रातरः । युधिष्ठिरः— यो मन्थानकरः क्रतौ निजकुलप्राकारबन्धश्च यो दोर्भ्यां यः प्रसभं व्यधत्त च जरासंधस्य संधिच्छिदाम् । सोऽयं स्रस्तहिडिम्बडिम्बविजयी वीरखिलोकाद्भुतं भीमो भीमपराक्रमः पृथुगदाव्यग्राग्रपाणिः पणः ॥ २७ ॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ? दुर्योधनः— संकर्षणाभिजतनुज्ज्वलकीर्तिराशेः सार्धं मयाधिगतदिव्यमहारहस्यः । त्वत्सोदरस्य मम सोदर एष वीरो दुःशासनः प्रतिपणोऽस्य वृकोदरस्य ॥ २८ ॥ (उभौ क्रीडतः ।) शकुनिः—जितं जितं कौरवराजेन । अपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः— कर्णप्रावरणैः सहैकचरणानश्वाननैः किंनरान्- रूपैस्तुल्यशिखांन्वलीमुरमुखैर्यक्षांश्च रक्षांसि च । निर्जित्या कनकाद्रितो जनपदान्यो राजसूयक्रतौ सम्राजं कृतवान्युधिष्ठिरमलं सोऽयं किरीटी पणः २९ ॥ भीमः—भवतस्तु कः पणः ? यो भार्गवाद्भगवतोऽर्जितचापवेदो द्रोणेन तुल्यगरिमा मम धर्ममित्रम् । स प्रीणितार्थिजनवाञ्छितरिक्तकर्णः कर्णः स्वयं प्रतिपणोऽस्य धनंजयस्य ॥ ३० ॥
द्वितीयोऽङ्कः ३१ ( उभौ क्रीडत । ) शकुनिः—जित जित कौरवराजेन । तदपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः— सौहार्दान्प्रणयादथ प्रथमतः स्नेहातिरेकाच्च या यो देवेन रथाङ्गिनापि समरे हित्वा कर लम्भित । पाश्चात्यक्षितिपान्निर्मथ्यदत्प्रस्तारहारान्कर- न्सॊऽयं मे नकुलः पुरोहितलक्ष्मौ युद्धप्रवीण पण ॥ ३१ ॥ भीमः—भवतस्तु क पण ? दुर्योधनः— नकुलस्यापि ते भ्रातुर्भ्राता प्रतिपणो मम । विभ्रदार्तिमहानावि विकर्ण कर्णधारताम् ॥ ३२ ॥ ( उभौ क्रीडत । ) शकुनिः—जित जित महाराजदुर्योधनेन । तदपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः— हेलालोडितपाण्ड्यकेरलवलो य सिंहलौङ्घ्यन् प्राक्सङ्क्षुभ्य विभीषणेन तरसा दूरात्कर लम्भित । नित्य रावणनिर्जितामरहृतैर्य सम्भृतो भूषणै सौम्यर्थी सहदेव एष स पण क्षत्रैकचूडामणि ॥ ३३ ॥ भीमः—भवतस्तु क पण ? दुर्योधनः—अनिर्जतो भ्राता विकर्ण एष मम पण । ( उभौ क्रीडत । ) शकुनिः—जित जित महाराजाधिराजेन । तदपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः—किं नामा[प]हारितम् । क पुनरपर पण क्रियताम् ? शकुनिः—धर्मदारा द्रौपदी । युधिष्ठिरः—