कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

६६ कर्पूरमञ्जरी अवि अ,— रणंतमणिणेउरं झणझणंतहारच्छडं कलक्कणिदकिंकिणीमुहरमेहलाडंबरं । विलोलवलआवलीजणिदमंजुसिंजारवं ण कस्स मणमोहणं ससिमुहीअ हिंदोलणं ॥ ३२ ॥ विदूषकः—भो ! सुत्तआरो तुवं । अहं पुण वित्तिआरो भविअ वित्थरेण वण्णेमि । नादुज्जमन्ती ऊर्ध्वं गच्छन्ती नमन्ती पुनरधो यान्ती आयान्ती यान्ती चेयं दोला कस्य कामिनो मनोहरं न करोति ? अपि तु सर्वस्य विधत्त इति काक्वर्थः । इयं च दोलारूपवर्णनाजातिः । तल्लक्षणं काव्यादर्शो दण्डिनोक्तम् ( २।८ )— 'नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती । स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या साऽलंकृति- *र्यथा ॥' इति । उपमानुप्रासादयोऽन्येऽप्यलंकारा ज्ञेयाः । अपि च,— रणन्मणिनूपुरं झणझणायमानहारच्छटं कलक्वणितकिङ्किणीमुखरमेखलाडम्बरम् । विलोलवलयावलीजनितमञ्जुशिञ्जारवं न कस्य मनोमोहनं शशिमुख्या हिन्दोलनम् ॥ शशिमुख्या हिन्दोलनं कस्य कामिनो मनोमोहनं न, मनो मानसं मोहयति तदेतादृशं न ? अपि तु सर्वस्यापीति यावत् । किम्भूतम् ? रणन्तो मणयो ययोस्ते रणन्मणी, रणन्मणी नूपुरे यत्र तत् । झणझणायमाना हारच्छटा यत्र । इत्यादी- नामान्दोलनविशेषणत्वम् । अथवा क्रियाविशेषणानि । यद्वा,—शशिमुख्या रणन्नू- पुरादिभ्यस्य मनोमोहनं नेति प्रत्येकमत्र विधिः । तदा दोलनाशे प्रचण्डमन्थाने स्परगम् । 'रण शब्दे' । 'झणझणायमानं' इत्यादि शब्दानुकरणम् । अत्राप्यनुप्रास- जात्याद्याः शब्दार्थालंकारा ज्ञेयाः । विदूषकः— भोः ! सूत्रकारस्त्वम् । अहं पुनर्वृत्तिकारो भूत्वा विस्तरेण वर्णयामि । सूचनाद्धि सूत्रत्वं भवतीति भावः । अत एव तल्लक्षणमुक्तमभियुक्तैः— 'अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥' इति ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६७ उत्तरिट्टिअथणग्गब्भारचेपिअं चरणपंकआण जुअं । पुक्कारइ व मअणं रणंतमणिणेउररवेण ॥ ३३ ॥ हिंदोलणलीलाललणलंपडं रह चकयकलं रमणं । किलिकिलइ व सहरिसं कंचीमणिकिंकणिरवेण ॥ ३४ ॥ तारंदोलणहेलामलंतसरिअच्छलेण से हारो । विक्किरइ व कुसुमाउहणरवइणो कित्तिवल्लीओ ॥ ३५ ॥ संमुहपवणपओहिययरिल्लदरदंसिआई अंगाई । हक्कारिऊण मअणं पासम्मि णिवेसअंति व ॥ ३६ ॥ ताडंकजुअं गंटेसु बहलघुसिणेसु घडणलीलाहिं । देइ व दोलंदोलणरेहाओ गणणकोट्टेण ॥ ३७ ॥ उत्तरिखितस्तनप्राग्भारपीडितं चरणपङ्कजयुगं तस्याः । पूत्कारयतीव मदनं रणन्मणिनूपुररवेण ॥ एतन्मणिनूपुररवश्रवणसमकालमेव रागिणां मदनकृता मनोविद्रुदना भवतीति भावः । अत्रापि जात्युत्प्रेक्षे अलङ्कारौ । हिन्दोलनलीलाललनलम्पटं चक्रवकुलं रमणम् । किलिकिलायतीव सहर्षं काञ्चीमणिकिङ्किणीरवेण ॥ अत्रापि किलिकिलायति शब्दानुकरणम् । रमणं जपनम् । दोलान्दोलनलीलामलत्सरिदाच्छलेनास्या हारः । विसारयतीव कुसुमायुधनरपतेः कीर्तिवल्लीः ॥ सरित् मुक्तापङ्क्तिः । अत्रोत्प्रेक्षालेङ्कारः । संमुखपवनप्रेरितोपरिग्रहे दरदर्शिताम्यङ्गानि । आह्वाय मदनं पार्श्वे निवेशयन्तीव ॥ अत्रापि स एवालङ्कारः । ताटङ्कयुगं गण्डयोर्बहलघुसृणसंर्घटनलीलाभिः । ददातीव दोलान्दोलनरेखा गणनाकोष्ठकेन ॥ अत्राप्युत्प्रेक्षालङ्कारः । १ "उत्तरिट्ठिअथणवग्गभारचेपिअं" इति रीशपाठः । २ 'दोलंदोलन' इति टी० पाठः ।

६८ | कर्पूरमञ्जरी

णअणाईं पसइसरिसाईं झत्ति फुल्लाईं कोदूहलेण । अप्पेंति व कुवलअसिलिम्मुहे पंचवाणस्स ॥ ३८ ॥ दोलारअविच्छेओ कहं पि मा होदि इत्ति पडइ व । पिट्ठिम्मि वेणिदंडो मम्महचम्मट्टिआअंतो ॥ ३९ ॥ इअ एआई विलासुज्जलाईं दोलापवंचचरिआईं । कस्स ण लिहइ व चित्ते णिउणं कंदप्पचित्तअरो ॥ ४० ॥ राजा—(सविषादम् ।) ²अंवइण्णा कप्पूरमंजरी ? रिक्ता दोला, रित्तं अ मज्झ चित्तं, रित्ताईं दंसणुस्सुअजणणअणाईं । विदूषकः—ता विज्जलेह व खणदिट्ठणट्ठा । नयने प्रसृतिसदृशे झटिति फुल्ले कौतूहलेन । अर्पयत इव कुवलयशिलीमुखे पञ्चबाणस्य ॥ कुवलये एव शिलीमुखौ शरौ । कुसुमशरत्वादस्येति भावः । रूपकमुत्प्रेक्षा चालंकारः । तल्लक्षणं तु पूर्वोक्तमेव । दोलारसविच्छेदः कथमपि मा भवत्विति पततीव । पृष्ठे वेणिदण्डो मन्मथचर्मयष्टिकायमानः ॥ अत्रापि रूपकोत्प्रेक्षे । इत्येतानि विलासोज्ज्वलानि दोलाप्रपञ्चचरितानि । कस्य न लिखति चित्ते निपुणः कंदर्पचित्रकरः ॥ इत्यमुना प्रकारेणैतानि दोलाप्रपञ्चचरितानि कर्मभूतानि कंदर्पचित्रकरः कर्ता कस्य कामिनश्चित्ते न लिखति ? अपि तु सर्वस्यापीत्यर्थः । किंभूतानि ? विलासा उज्ज्वलाः शुचयो येषु तानि । विलास उज्ज्वलश्च येषु तानीति वा । 'शृङ्गारः शुचि- रुज्ज्वलः' इति कोषात् । अत्र रूपकम् । राजा— कथमवतीर्णा कर्पूरमञ्जरी ? रिक्ता दोला, रिक्तं च मम चित्तम्, रिक्तानि दर्श- नोत्सुकानि मम नयनानि । विदूषकः— तद्विद्युल्लेखेव क्षणदृष्टनष्टा । १ 'इह चित्ते' इति टीकापाठः । २ 'कथमवइण्णा' इति टीकाभिमतः पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ६९ राजा—मा एवं भण । हरिअंदपुरी व दिट्ठा पणट्ठा अ । ( स्मृतिनाटिकेन । ) मंजिट्ठी ओट्ठमुद्दा णवघडिसुवण्णगुज्जला अंगलट्ठी दिट्ठी वालेंदुलेहाधवलिमजअणी कुंतला कज्जलाहा । इत्थं वण्णाण रेहा विहरइ हरिणीचंचलच्छी अ एसा कंदप्पो ^२जायदप्पो जुअजणजअणे पुण्णलक्खो ^३विभाइ ॥४२॥ राजा— मैवं भण ! हरिश्चन्द्रपुरीव दृष्टा प्रनष्टा च । स्मृतीरिति । स्मृतिलक्षणमुक्तं प्राक् । मंजिट्ठी इति । माञ्जिष्ठी ओष्ठमुद्रा नवघटनसुवर्णोज्ज्वलाङ्गयष्टि- र्दृष्टिर्बालेन्दुरेखाधवलिमजयिनी कुन्तलाः कज्जलाभाः । इत्थं वर्णानां रेखा विहरति हरिणीचञ्चलाक्षी चैषा कन्दर्पो दीर्घदर्पो युवजनजये पूर्णलक्ष इव भाति ॥ माञ्जिष्ठीत्यनेन मञ्जिष्ठानिष्ठरक्ततानिशमयवत्पमयोष्ठमुद्रायां व्यज्यते । नवा घटना यस्येति बहुव्रीहिः । तथा च तादृशस्वर्णनिर्मितत्वान्निश्चयस्तदतिशयवत्त्वमङ्गेषु व्यज्यते। यष्टिरूपरेख च तन्निष्ठाधिककृशत्वमङ्गेषु द्योत्यते । 'इन्दुरेखा' इत्यनेन चारुलङ्घित्वं ज्ञाय्यते । 'कज्जलाभा' इत्यनेन कज्जलनिष्ठनीलिमातिशयवत्त्वं कुन्तलेष्वभिव्यज्यते । अथवा कज्जले आभा येषामिति विपर्यासोपमा, तल्लक्षणं काव्यादर्शो दण्डिनोक्तम् (२।१७) 'सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमोच्यते ।' इति । इत्थमनिर्वचनीयाः । 'रेखा'पदेन शोभापरम्परानिष्ठोऽतिशयो विशिष्यो लक्ष्यते । दीर्घो दर्पोऽस्यास्तीति दीर्घदर्पः । अनेन च लक्ष्यसाधनीकरणे क्लेशलेशस्याप्यभावात्प्रकर्षवत्त्वेऽपि न क्षीण इति भावः । पूर्णलक्ष्यत्वं स्वाधीनं यावल्लक्ष्यत्वमेव । अत्रापि रूपकोपमोत्प्रेक्षानुक्रमलक्षणाः शब्दार्थालङ्कारा ज्ञेयाः । १ 'नवघटनसुवर्णगुज्जला' इति टीकासम्मतः पाठः । २ 'दीर्घदप्पो' इति टीकानुसारी पाठः । ३ 'व्व भादि' टीकापाठः ।

७० कर्पूरमञ्जरी विदूषकः— एदं तं मरगअपुंजं । इह उवविसिअ पिअवअस्सो पडिवालिदु तं । सञ्झा वि संणिहिदा वट्टदि । ( उभौ तथा कुरुतः । ) राजा— अइसिसिरं पि हिमार्णि संतावदाइणिं मज्झण्णवेलं अणु- हवामि । विदूषकः— ता लच्छीसहअरो खणं चिट्ठदु देवो, जाव अहं सिसि- रोवआरसामग्गिं संपादेमि । ( इति नाट्येन निष्क्रम्य पुरोऽवलोक्य च । ) किं पुण एसा विअक्खणा इदो णिअडिआ आगच्छदि । राजा— संणिहिदो सकेदकालो कहिदो $^१$मंतीहिं पि । ( स्मृत्वा । मदनावस्थामभनीय । ) किसलअकरचरणा वि हु कुवलअणअणा मिअंकवअणा वि । अहह णवचंपअंगी तह वि हु तावेइ अच्चरिअं ॥ ४२ ॥ विदूषकः— एतत्तन्मरकतपुञ्जम् । इहोपविश्य प्रियवयस्यः प्रतिपालयतु ताम् । संध्यापि संनिहिता वर्तते । वयस्येति समुद्दिष्टः । 'विदूषकेण वक्तव्यो वयस्येति च भूपतिः ।' इत्युक्तेः । राजा— अतिशिशिरामपि हिमानीं संतापदायिनीं ( मध्याह्नवेलां ) अनुभवामि । 'हिमानी हिमसंहति ' इति त्रिकाण्डी । विदूषकः— तल्लक्ष्मीसहचरः क्षणं तिष्ठतु देवः, यावदहं शिशिरोपचारसामग्रीं संपादयामि । किं पुनरेषा विचक्षणा इतो निकटा आगच्छति । तल्लक्ष्मीः तत्कान्तिः, तन्मात्रसहाय इत्यर्थः । राजा— सन्निहितः संकेतकालः कथितो मन्त्रिभ्यामपि । किसलयकरचरणापि खलु कुवलयनयना मृगाङ्कवदनापि। अहह नवचम्पकाङ्गी तथापि तापयत्याश्चर्यम् ॥ १ 'सहीहिं' इति पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७१ विदूषकः— ( सम्यगवलोक्य । ) अहो, विअक्खणा सिसिरोवआरेसा- मग्गीसहिदा आवदा । ( तत प्रविशति शिशिरोपचारसामग्रीसहिता विचक्षणा । ) विचक्षणा— ( परिक्रम्य । ) अहो, पिअसहीए महंतो खु विरहदा- हज्जरो । विदूषकः— ( उपसृत्य । ) भोदि ! किं एदं ! विचक्षणा—सिसिरोवआरसामग्गी । विदूषकः—कस्स कदे ? अत्रापि छेकानुप्रासविभावना रूपका ऽहेतुसङ्कररूपा शब्दार्थालङ्कारा ऊह्या । विभावनालक्षणमुक्तमभियुक्तै —'कारणाभावेऽपि कार्योत्प्नेशे विभावना' इति । अहेतुलक्षणमप्युक्तम्—'कारणे सत्यपि कार्याभावोऽहेतु' इति । अन्येव सञ्ज्ञा विशेषोक्तिरिति काव्यप्रकाशे । सङ्करलक्षणमप्युक्तम्—'स्वातन्त्र्येणाङ्गभावेन गदाद्ये- नेऽप्येन वाऽलङ्काराणामेकत्रोपस्थानं सङ्कर' इति । विदूषकः— अये, विचक्षणा शिशिरोपचारसामग्रीसहितहस्तागता । 'नानुचितस्य पात्रस्य प्रवेश' इति पूर्वमेव विदूषकमुखेन सूचनम् । विचक्षणा— अहो, प्रियसख्या महान्खलु विरहदाहज्वर । विदूषकः— भवति ! किमेतत् ? विचक्षणा— शिशिरोपचारसामग्री । विदूषकः— कस्य कृते ? १ 'सामग्गीसहिदहत्था' इति टीकानुगुण पाठः ।

७२ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—पिअसहीए कदे । विदूषकः—ता मह वि अद्धं देहि । विचक्षणा—किं णिमित्तं ? विदूषकः—महाराअस्स कदे । विचक्षणा—कि पुण कारणं तस्स ? विदूषकः—कप्पूरमंजरीए वि कि ? विचक्षणा—किं ण जाणासि महाराअस्स दंसणं ? विदूषकः—तुवं पि किं ण जाणासि महाराअस्स कप्पूरमंजरीए दंसणं ? ( इत्युभौ हसतः । )

विचक्षणा— प्रियसख्याः कृते । विदूषकः— तन्माप्यर्धं देहि । विचक्षणा— किं निमित्तम् ? विदूषकः— महाराजस्य कृते । विचक्षणा— किं पुनः कारणं तस्य ? विदूषकः— कर्पूरमञ्जर्या अपि किम् ? कारणमिति पूर्वतनाध्याहारः । विचक्षणा— किं न जानासि महाराजस्य दर्शनम् ? विदूषकः— त्वमपि किं जानासि महाराजस्य कर्पूरमञ्जर्या दर्शनम् ?

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७३ विचक्षणा—ता कहिं महाराओ ? विदूषकः—तुह वअणेण मरगअपुंजे चिट्ठदि । विचक्षणा—ता महाराएण सह मरगअपुंजदुआरे चिट्ठ खणं, जेण उहअदंसणे जादे सिसिरोवआरसामग्गीए जलंजली दिज्जदि । विदूषकः—(तामुपसृत्य ।) तर्हि गच्छ जदो णागच्छसि । (इति स्थितः ।) (पुनस्तां प्रति ।) ता कीस दुआरदेसे भविदव्वं ? विचक्षणा—देवीए आदेसेण कप्पूरमंजरी समाअच्छदि । विदूषकः—किं तीए आदेसो ! विचक्षणा—तहि देवीए बालतरुणो तिण्णि आरोविदा । विचक्षणा— तात्कुत्र महाराजः ! विदूषकः— तव वचनेन मरकतपुञ्जे तिष्ठति । विचक्षणा— तन्महाराजेन सह मरकतपुञ्जद्वारे तिष्ठ क्षणम्, येनोभयदर्शने जाते शिशिरोप- चारसामग्र्या जलाञ्जलिर्दीयते । विदूषकः— तत्र गच्छ यतो नागच्छसि । तत्किं द्वारदेशे भवितव्यम् ? विचक्षणा— देव्या आदेशेन कर्पूरमञ्जरी समागच्छति । विदूषकः— किं तस्या आदेशः ! विचक्षणा— तत्र देव्या बालतरवस्त्रय आरोपिताः ।

७४ कर्पूरमञ्जरी

विदूषकः—के के ? विचक्षणा—कुरवअतिलअसोआ । विदूषकः—ता. किं तेहि ? विचक्षणा—भणिदा सा देवीए । जधा,— कुरवअतिलअअसोआ आलिंगणदंसणग्गचलणहआ । विअसन्ति कामिणीणं ता ताणं देहि दोहलअ ॥ ४३ ॥ एण्हि तं संपादिस्सदि । विदूषकः— कः कः ? विचक्षणा— कुरबकतिलकाशोकाः । विदूषकः— तत्किं तैः ? विचक्षणा— भणिता सा देव्या । यथा,— कुरबकतिलकाशोका आलिङ्गनदर्शनाग्रचरणहताः । विकसन्ति कामिनीनां तत्तेषां देहि दोहदकम् ॥ यतस्मात्कारणात्कामिनीनामालिङ्गनदर्शनाग्रचरणहता सन्तः कुरबकादयो वृक्षा विकसन्ति उत्फुल्ला भवन्ति, तत्तस्मात्तेषां दोहदकं देहीति यत्पदाध्याहारेण योज्यम् । यद्वा,—तदिदमिति तच्छब्देन पूर्वोक्तालिङ्गनादि परामृश्य योज्यम्, तदा न यत्पदाध्याहारः । कुरबकद्रुमस्य कामिन्यालिङ्गनादिश्रयेणैव विकासो योग्येन इति कविप्रदायः । तथोक्तम्—'पादाहतः प्रमदया विगलत्प्रसूनः शोकं जहाति बकुलो मुखसीधुसिक्तः । आलिङ्गितः कुरबकः कुरुते विकासमालोकितस्तिलक उत्कलिको विभाति ॥' इति । 'आलिङ्गनेनैव गुणानुरागाः प्रफुल्तां ये तिलकः

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७५ विदूषकः—ता मरगअपूंजादो पिअवअस्सं आणिअ तमालविड- वंतरिअं ठाविअ एदं पच्चक्खं करइस्सं । (तथा नाटयित्वा । राजानं प्रति । ) भो भो, उट्ठिअ पेक्ख णिअहिअअसमुद्दचंदलेहं । ( राजा तथा करोति । ) ( ततः प्रविशति विशेषभूषिताङ्गी कर्पूरमञ्जरी । ) कर्पूरमञ्जरी—कहि पुण विअक्खणा ? विचक्षणा—( सामुपसृत्य । ) सहि ! कीरदु देवीए समादिट्ठं । राजा—वअस्स ! किं पुण तं ? विदूषकः—तमालविडवंतरिदो भविअ जाण । ( राजा तथा करोति । ) प्रयाति । अधोवशापी पुनरद्विपार्तिर्निवेशाशी विरलो हि लोके ॥' इति च । अत्रापि देशानुरागः । इदानीं रूपेपादयिष्यति । विदूषकः— तन्मरकतपुञ्जात्प्रियवयस्यमानीय तमालविटपान्तरितं स्थापयित्वा एतत्प्रत्यक्षं कारयिष्यामि । भो भोः, उत्थाय प्रेक्षस्व निजहृदयसमुद्रचन्द्रलेखाम् । निजहृदयमेव समुद्रस्तत्र चन्द्रलेखेव कर्पूरमञ्जरी ताम् । कर्पूरमञ्जरी— क्व पुनर्विचक्षणा ? विचक्षणा— सखि ! क्रियतां देव्या समादिष्टम् । कुरबकादीनां दोहददानमित्यर्थः । राजा— वयस्य ! किं पुनस्तत् । विदूषकः— तमालविटपान्तरितो (भूत्वा) जानीहि ।

७६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—एस कुरवअतरू । ( कर्पूरमञ्जरी तमालिङ्गति ।) राजा— णवकुरवअरुक्खो कुंभथोरत्थणीए रहसविरइदेणं णिब्भरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलउलाणं पेत्थ जत्ता समत्ता ॥ ४४ ॥ विदूषकः—भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,— बालो वि कुरअवतरू तरुणीए गाढमुवगूढो । सहस त्ति कुसुमणियरं मंअणसरे विअ समुग्गिरइ ॥ ४५ ॥ विचक्षणा— एष कुरवकतरुः । राजा— नवकुरवकवृक्षः कुम्भस्थूलस्तन्या रभसविरचितेन निर्भरमालिङ्गनेन । तथा कुसुमसमृद्धिं लम्भितः सुन्दर्या यथा भ्रमरकुलानां तत्र यात्रा प्रवृत्ता ॥ जातेति यावत् । 'अथ च तत्र' इति 'ततः' इत्यर्थे । तत्र ततो यात्रा गमनागमनं समाप्तमित्यर्थः । सर्वदा तत्रैव तिष्ठन्तीति भावः । यद्वा,—असमाप्तेति नञ्प्रश्लेषः । सप्तेति विषयसप्तमी । तथा च तद्विषये यात्रा वृत्तान्तरात्प्रागमनं तन्न समाप्त- मित्यर्थ । अनेन कुसुमोद्गमः, तत्र च सौरभातिशयो व्यङ्ग्यते । अत्रापि छेकानुप्रा- सरूपकोपमासंकरा अलंकाराः । विदूषकः— भोः, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व महेन्द्रजालम् । येन,— बालोऽपि कुरवकतरुस्तरुण्या गाढमुपगूढः । झेति कुसुमनिकरं मदनशरमिव समुद्गिरति ॥

• इति टीकाकृतः पाठः । १ 'मदनमरे' इति टीकाकारः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७७ राजा—ईदिसो जेव दोहलस्स पहावो । विचक्षणा—अअं तिलअदुमो । ( कर्पूरमञ्जरी चिरं निर्वर्ण्यलोकयति । ) राजा— तिक्खाणं तरलाणं कज्जलकलासंवग्गिदाणं पि से पासे पंचसरं सिलीमुहधरं णिच्चं कुणंताणँ अ । णेत्ताणं तिलअदुमे णियडिदा धाडी मअच्छीअ जं तं सो मंजरिपुंजदंतुरसिरो रोमंचिदो व ट्ठिओ ॥ ४६ ॥ विचक्षणा—एसो वि असोअसाही । ( कर्पूरमञ्जरी चरणताडनं नाटयति । ) राजा— ईदृश एव दोहदस्य प्रभावः । विचक्षणा— अयं तिलकद्रुमः । राजा— तीक्ष्णयोस्तरलयोः कज्जलकलासंवेलितयोरप्यस्याः पार्श्वे पञ्चशरं शिलीमुखधरं नित्यं कुर्वतोश्च । नेत्रयोस्तिलकद्रुमे निपतिता धाटी मृगाक्ष्या य- त्तत्स मञ्जरीपुञ्जदन्तुरशिरा रोमाञ्चित इव स्थितः ॥ तीक्ष्णयोर्दीर्घदृष्टयाद्योः, कज्जलकलो मूर्ध्नि कज्जले तरङ्गवल्गितयोर्मन्मथबदयोः, पञ्चशरं काममस्याः कर्पूरमञ्जर्याः पार्श्वे शिलीमुखधरं बाणधरं नित्यं सर्वदा कुर्वतोः, मृगाक्ष्या नेत्रयोर्धाटी रचनास्थानरातिविशेषाभितिलकद्रुमे यदस्मात्कारणात्प- तितमस्या तिलकमञ्जरीनां पुञ्ज- रागदृभेन दन्तुरं साङ्कुरं शिरोऽग्रं यस्य सः । अत एव रोमाञ्चित इव रोमाञ्चगोमांस इव वर्तत इत्यर्थः । शिलीमुखधरं पञ्चशरं पार्श्वे नित्यं कुर्वन्तोरित्यनेन मँदर्भवाग्भ्यास्ये नेत्रयोर्दर्शिताम् । तेन च कामित्वाभ- लाषेणादकार्यं काममार्गप्रथमेऽनयोर्व्यज्यते । अत्रापि सोत्प्रेक्षारूपकानुप्रासेनोन्मेषिता- दोहदच्छाया श्वेताः । विचक्षणा— एषोऽप्यशोकशाखी ।

७६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—एस कुरवअतरू । ( कर्पूरमञ्जरी तमालिङ्गति । ) राजा— णवकुरवअरुक्खो कुंभथोएत्थणीए रहसविरइदेणं णिब्भरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलकुलाणं पंथ जत्ता समत्ता ॥ १४ ॥ विदूषकः—भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,— वालो वि कुरवअतरू तरुणीए गाढमुवगूढो । सहस त्ति कुसुमणिअरं मंअणसरे व्विअ समुग्गिरइ ॥ ४५ ॥ विचक्षणा— एष कुरबकतरुः । राजा— नवकुरबकवृक्षः कुम्भस्थूलस्तन्या रभसविरचितेन निर्भरालिङ्गनेन । तथा कुसुमसमृद्धिं लम्भितः सुन्दर्या यथा भ्रमरकुलानां तत्र यात्रा प्रवृत्ता ॥ जातेति यावत् । 'अथ वा तत्र' इति 'ततः' इत्यर्थे । तत्र ततो यात्रा गमनागमनं समाप्तमित्यर्थः । सर्वदा तत्रैव तिष्ठन्तीति भावः । यद्वा,—असमानेति गन्धप्रभेदः । तथेति विषयाप्तौ । तथा च तद्विषये यात्रा देशान्तरादागमनं रात्र समाप- मित्यर्थः । अनेन कुसुमोद्गमः, तत्र च सौरभातिशयो व्यज्यते । अत्रापि परिकरानुकू- लरूपश्चेशमार्गत्वेन अलंकारः । विदूषकः—

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७७ राजा—ईदिसो जेव दोहउस्स पहावो । विचक्षणा—अअं तिलअहुमो । ( कर्पूरमञ्जरी तिरं नियंपरलोकयति । ) राजा— तिक्खत्तणं तरलाणं कअलकळासंवरागिअक्खाणं पि से पासे पंचसरं सिलीमुहधरं णिच्चं सुणंताणँ अ । णेत्ताणं तिलअहुमे णिवडिदा घाही मअच्छीअ जं तं सो मंजरिपुंजदंतुरसिरो रोमंचिदो व द्विओ ॥ ४६ ॥ विचक्षणा—एमो वि असोअसाही । ( कर्पूरमञ्जरी चरणताडनं नाटयति । ) — राजा— ईदृश एव दोहदस्य प्रभावः । विचक्षणा— अयं तिलकद्रुमः । —

७८ कर्पूरमञ्जरी राजा— असोअतरुताडणं रणिदणेउरेणंहिणा कदं च भअलंछणच्छविमुहीअ हेलुलसं। सिहासु सअलासु वि त्थरवअमंडणाडंवर ठिदं च गअणगणे जणणिरिक्खणिज्जं खणं ॥ ४७ ॥ विदूषकः—भो वअस्स ! अ सअ ण कद दोहलदाणं देवीए जाणासि एत्थ कि कारणं ? राजा—तुवं जाणासि ? विदूषकः—भणामि जइ देवो ण कुप्पदि । राजा—को एत्थ रोसावसरो ? भण उम्मुद्दिदा जीहा । राजा— अशोकतरुताडनं रणितनूपुरेणांघ्रिणा कृतं च मृगलाञ्छनच्छविमुख्या हेलोलसम्। दिक्ष्वासु सरलास्वपि मरुन्मण्डनाडम्बर स्थितं च गगनाङ्गणे जननिरीक्षणीयं क्षणम् ॥ मृगलाञ्छनच्छविः शशाङ्ककान्तिर्मुखं यस्याः । मृगलाञ्छनस्य दृष्टविर्यम्भिण सादृशं मुखं यस्या इति वा । तादृश्या कर्पूरमञ्जर्या । अत्रोभयमपि समकाले बोध्यमिति योज्यते । अत्रापि च्छत्राङ्गित्वानुप्रागोपमादण्डपारा रूदा । विदूषक —

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७९ विदूषकः— इह जइ वि कामिणीणं सुंदरेरं धरइ अवयवाण सिरी । अट्ठिद्देधस्स इव णिच्चसइ तह वि हु तारुन्नए लच्छी ॥ ४८ ॥ राजा—मुणिदो^३ दे अहिप्पाओ । किं पुण किं पि भणामो । बालाओ होंति कोऊहलेण प्पेव चञ्चलचित्ताओ । दंरोल्लसितथणीओ पुण धरंति मअरद्धअरहस्सं ॥ ४९ ॥ विदूषकः—तरुणो वि रूअरेहारहम्सेण फुल्लंति । ण उणो रह- रहस्स जाणंति । ( नेपथ्ये । ) वैतालिकः—सुअसंझा भोदु देवस्स । विदूषकः— इह यद्यपि कामिनीनां सौन्दर्यं धारयत्यवयवानां श्रीः । अधिदेवतेव निवसति तथापि खलु तारुण्ये लक्ष्मीः ॥ अत्रापि व्यतिरेकोऽग्रे । राजा— श्रुतस्तेऽभिप्रायः । किं पुन किमपि भणाम । बाला भवन्ति कौतूहलेनैवमेव चपलचित्ताः । दरोल्लसितस्तनीस्तु पुनर्निदधति मकरध्वजरहस्यम् ॥ विदूषकः— तरवोऽपि रूपरेखाहर्षेण विकसन्ति । न पुन रतिरहस्यं जानन्ति । यत्तारुणीकुचसंस्पर्शन विनापि विकसन्तीति भावः । वैतालिकः— सुगन्ध्या भवतु देवस्य,– १ 'विब्भमे' इति पाठः । २ 'दीए' इति पाठः । ३ 'सुणिदो' इति टीकाभिमतः पाठः । ४ 'दरुण्णि अधणीसु पुने णिध्वसइ गअर' इति टीकाभिमतः पाठः ।

८० कर्पूरमञ्जरी लोआणं लोअणेहिं सह कमलवणं अद्धणिद्दं कुणंतो मुंचंतो तिव्वभावं सह अ संहरिसं माणिणीमाणसेहिं। मंजिट्ठारत्तसुत्तच्छविकिरणचओ चक्कवाएक्कमित्तो जादो अत्थाचलत्थो उवह दिणमणी पक्कणारंगपिंगो॥ ५० राजा—भो वअस्स! संणिहिदो संझासमओ वट्टदि। विदूषकः—संकेदकालो कथिदो बंदीहि। कर्पूरमञ्जरी—सहि विअक्खणे! गमिस्सं दाव। विआलो संपत्तो। विचक्षणा—एवं कीरदु। (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे।) इति द्वितीयं जवनिकान्तरम्।

तृतीयं जवनिकान्तरम् ८१ तृतीयं जवनिकान्तरम् ( ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च । ) राजा—( तामनुध्याय । ) दूरे किञ्चदु चंपवस्स कलिआ कज्जं हरिद्दाय किं ओलोहाइ त्ति फंचणेण गणणा का णाम जण्येण वि । लावण्णस्स पडग्गदिंदुमहुरुच्छाअस्स तिस्सा पुरो पग्भट्ठेहि वि केसरस्स कुसुमेक्केरेहि किं कारणं ॥ १ ॥ अवि अ,— मरगअमंणिगुच्छा हारलट्ठि व्व तारा भमरकवलिअन्ता मालईमालिअ व्व । रहसवलिअकंठं तीअ दिट्ठी चरित्ता सवणपहणिविट्ठा माणसं मे पइट्ठा ॥ २ ॥ दूरे इति । दूरे कियतो चम्पकस्य कलिका कार्यं हरिद्रया किं उत्तप्तेन च काञ्चनेन गणना का नाम जन्येनापि । लावण्यस्य मनोज्ञेन्दुमधुरच्छायस्य तस्याः पुरः प्रस्भ्रष्टैरपि केसरस्य कुसुमोत्करैः किं कारणम् ॥ तस्या लावण्यस्येति सम्बन्धः । अत्राहैतूपमे । आक्षेपलक्षणन्तु दण्डिनः—'प्रति- षेधपुरःकारोक्तिराक्षेपः ।' काव्यादर्शोऽपि ( २।१२० )—'प्रतिषेधोक्तिराक्षेपः' इति । अपि च,— मरकतमणिगुच्छा हारयष्टिरिव तारा भ्रमरकवलितान्तः मालतीमालिकेव । रभसविलितकण्ठी तस्या दृष्टिंश्चरित्वा श्रवणपथनिविष्टा मानसं मे प्रविष्टा ॥ तारेव भ्रमरगतेन कवलितान्तं यस्या इति वा । अत्रापि रूपकोत्प्रेक्षे । १ 'उत्तप्तेन च' इति टीकासम्मतः पाठः । २ 'वलितकण्ठं' इति टीकासम्मतः पाठः । क० म० ६

८२ कर्पूरमञ्जरी विदूषकः—भो वअस्स ! किं तुमं भज्जाजिदो पेइव किं पि किं पि कुरुकुराअंतो चिट्ठसि ? राजा—वअस्स ! पिअं सुविणअं दिट्ठं । तं अणुसंधामि । विदूषकः—ता कीदिसं तं कहेदु पिअवअस्सो । राजा— आणे पंकरुहाणणा सुविणए मं केलिसंभागदं कंदोट्टेण तडत्ति ताडिदुमणा हत्थंतरे संठिदा । ता कोवेण मए वि सत्ति गदिदा दिट्ठी घरिल्लंचले तं मोत्तूण गदं च तीअ सहसा पट्टा खु णिद्दा वि मे ॥ ३ ॥ विदूषकः—(स्वगतम् ।) भोदु एवं दाव । (प्रकाशम् ।) भो वअस्स ! अज्ज मए वि सुविणअं दिट्ठं । राजा—(सविलासम् ।) ता कहिज्जदु कीदिसं तं सुविणअं ।

विदूषकः— भो वयस्य ! किं त्वं भार्याजित इव किमपि किमपि कुरुकुरायमाणस्तिष्ठसि ! राजा— वयस्य ! [प्रियं] स्वप्नं दृष्टम् । तमनुसंदधामि । विदूषकः—तद् [कीदृशं तत् ] कथयतु प्रियवयस्यः । राजा—

तृतीयं जवनिकान्तरम् ८३ विदूषकः—अज्ज ! जाणे सुविणए सुरसरिसोत्ते सुत्तो म्हि । राजा—तदो तदो ? विदूषकः—ता हरसिरोवरि दिण्णलीलावआए गंगाए १पक्खालिदो म्हि तोएण । राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो सरअसमयवरिसिणा जलहरेण जहिच्छं पीदो म्हि । राजा—अच्छरिअं अच्छरिअं, तदो तदो ? विदूषकः—तदो चित्ताणक्खत्तगदे भयवदि मत्तंडे तंबवण्णीनदी- २सङ्गमे समुद्दं गदो सो महामेहो । जाणे अहं पि तस्स ३गब्भट्ठिदो गच्छामि । विदूषकः— अद्य जाने स्वप्ने सुरसरित्स्रोतसि सुप्तोऽस्मि । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— तद्धरशिरस उपरि दत्तलीलावतरणाया गङ्गायाः प्रक्षालितोऽस्मि तोयेन । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततः शरत्समयवर्षिणा जलधरेण यथेच्छं पीतोऽस्मि । राजा— आश्चर्यमाश्चर्यम् , ततस्ततः ! विदूषकः— ततश्चित्रानक्षत्रगते भगवति मार्तण्डे ताम्रपर्णीनदीसङ्गमं समुद्रं गतोऽसौ महा- मेघः । जानेऽहमपि ( तस्य ) गर्भसंस्थितो गच्छामि । १ 'पक्खित्तो' इति टीकानुमतः पाठः । २ 'संगमं' इति टीकापाठः । ३ 'तेणाहम्' इति टीकापाठः ।