कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७१ विदूषकः— ( सम्यगवलोक्य । ) अहो, विअक्खणा सिसिरोवआरेसा- मग्गीसहिदा आवदा । ( तत प्रविशति शिशिरोपचारसामग्रीसहिता विचक्षणा । ) विचक्षणा— ( परिक्रम्य । ) अहो, पिअसहीए महंतो खु विरहदा- हज्जरो । विदूषकः— ( उपसृत्य । ) भोदि ! किं एदं ! विचक्षणा—सिसिरोवआरसामग्गी । विदूषकः—कस्स कदे ? अत्रापि छेकानुप्रासविभावना रूपका ऽहेतुसङ्कररूपा शब्दार्थालङ्कारा ऊह्या । विभावनालक्षणमुक्तमभियुक्तै —'कारणाभावेऽपि कार्योत्प्नेशे विभावना' इति । अहेतुलक्षणमप्युक्तम्—'कारणे सत्यपि कार्याभावोऽहेतु' इति । अन्येव सञ्ज्ञा विशेषोक्तिरिति काव्यप्रकाशे । सङ्करलक्षणमप्युक्तम्—'स्वातन्त्र्येणाङ्गभावेन गदाद्ये- नेऽप्येन वाऽलङ्काराणामेकत्रोपस्थानं सङ्कर' इति । विदूषकः— अये, विचक्षणा शिशिरोपचारसामग्रीसहितहस्तागता । 'नानुचितस्य पात्रस्य प्रवेश' इति पूर्वमेव विदूषकमुखेन सूचनम् । विचक्षणा— अहो, प्रियसख्या महान्खलु विरहदाहज्वर । विदूषकः— भवति ! किमेतत् ? विचक्षणा— शिशिरोपचारसामग्री । विदूषकः— कस्य कृते ? १ 'सामग्गीसहिदहत्था' इति टीकानुगुण पाठः ।

७२ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—पिअसहीए कदे । विदूषकः—ता मह वि अद्धं देहि । विचक्षणा—किं णिमित्तं ? विदूषकः—महाराअस्स कदे । विचक्षणा—कि पुण कारणं तस्स ? विदूषकः—कप्पूरमंजरीए वि कि ? विचक्षणा—किं ण जाणासि महाराअस्स दंसणं ? विदूषकः—तुवं पि किं ण जाणासि महाराअस्स कप्पूरमंजरीए दंसणं ? ( इत्युभौ हसतः । )

विचक्षणा— प्रियसख्याः कृते । विदूषकः— तन्माप्यर्धं देहि । विचक्षणा— किं निमित्तम् ? विदूषकः— महाराजस्य कृते । विचक्षणा— किं पुनः कारणं तस्य ? विदूषकः— कर्पूरमञ्जर्या अपि किम् ? कारणमिति पूर्वतनाध्याहारः । विचक्षणा— किं न जानासि महाराजस्य दर्शनम् ? विदूषकः— त्वमपि किं जानासि महाराजस्य कर्पूरमञ्जर्या दर्शनम् ?

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७३ विचक्षणा—ता कहिं महाराओ ? विदूषकः—तुह वअणेण मरगअपुंजे चिट्ठदि । विचक्षणा—ता महाराएण सह मरगअपुंजदुआरे चिट्ठ खणं, जेण उहअदंसणे जादे सिसिरोवआरसामग्गीए जलंजली दिज्जदि । विदूषकः—(तामुपसृत्य ।) तर्हि गच्छ जदो णागच्छसि । (इति स्थितः ।) (पुनस्तां प्रति ।) ता कीस दुआरदेसे भविदव्वं ? विचक्षणा—देवीए आदेसेण कप्पूरमंजरी समाअच्छदि । विदूषकः—किं तीए आदेसो ! विचक्षणा—तहि देवीए बालतरुणो तिण्णि आरोविदा । विचक्षणा— तात्कुत्र महाराजः ! विदूषकः— तव वचनेन मरकतपुञ्जे तिष्ठति । विचक्षणा— तन्महाराजेन सह मरकतपुञ्जद्वारे तिष्ठ क्षणम्, येनोभयदर्शने जाते शिशिरोप- चारसामग्र्या जलाञ्जलिर्दीयते । विदूषकः— तत्र गच्छ यतो नागच्छसि । तत्किं द्वारदेशे भवितव्यम् ? विचक्षणा— देव्या आदेशेन कर्पूरमञ्जरी समागच्छति । विदूषकः— किं तस्या आदेशः ! विचक्षणा— तत्र देव्या बालतरवस्त्रय आरोपिताः ।

७४ कर्पूरमञ्जरी

विदूषकः—के के ? विचक्षणा—कुरवअतिलअसोआ । विदूषकः—ता. किं तेहि ? विचक्षणा—भणिदा सा देवीए । जधा,— कुरवअतिलअअसोआ आलिंगणदंसणग्गचलणहआ । विअसन्ति कामिणीणं ता ताणं देहि दोहलअ ॥ ४३ ॥ एण्हि तं संपादिस्सदि । विदूषकः— कः कः ? विचक्षणा— कुरबकतिलकाशोकाः । विदूषकः— तत्किं तैः ? विचक्षणा— भणिता सा देव्या । यथा,— कुरबकतिलकाशोका आलिङ्गनदर्शनाग्रचरणहताः । विकसन्ति कामिनीनां तत्तेषां देहि दोहदकम् ॥ यतस्मात्कारणात्कामिनीनामालिङ्गनदर्शनाग्रचरणहता सन्तः कुरबकादयो वृक्षा विकसन्ति उत्फुल्ला भवन्ति, तत्तस्मात्तेषां दोहदकं देहीति यत्पदाध्याहारेण योज्यम् । यद्वा,—तदिदमिति तच्छब्देन पूर्वोक्तालिङ्गनादि परामृश्य योज्यम्, तदा न यत्पदाध्याहारः । कुरबकद्रुमस्य कामिन्यालिङ्गनादिश्रयेणैव विकासो योग्येन इति कविप्रदायः । तथोक्तम्—'पादाहतः प्रमदया विगलत्प्रसूनः शोकं जहाति बकुलो मुखसीधुसिक्तः । आलिङ्गितः कुरबकः कुरुते विकासमालोकितस्तिलक उत्कलिको विभाति ॥' इति । 'आलिङ्गनेनैव गुणानुरागाः प्रफुल्तां ये तिलकः

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७५ विदूषकः—ता मरगअपूंजादो पिअवअस्सं आणिअ तमालविड- वंतरिअं ठाविअ एदं पच्चक्खं करइस्सं । (तथा नाटयित्वा । राजानं प्रति । ) भो भो, उट्ठिअ पेक्ख णिअहिअअसमुद्दचंदलेहं । ( राजा तथा करोति । ) ( ततः प्रविशति विशेषभूषिताङ्गी कर्पूरमञ्जरी । ) कर्पूरमञ्जरी—कहि पुण विअक्खणा ? विचक्षणा—( सामुपसृत्य । ) सहि ! कीरदु देवीए समादिट्ठं । राजा—वअस्स ! किं पुण तं ? विदूषकः—तमालविडवंतरिदो भविअ जाण । ( राजा तथा करोति । ) प्रयाति । अधोवशापी पुनरद्विपार्तिर्निवेशाशी विरलो हि लोके ॥' इति च । अत्रापि देशानुरागः । इदानीं रूपेपादयिष्यति । विदूषकः— तन्मरकतपुञ्जात्प्रियवयस्यमानीय तमालविटपान्तरितं स्थापयित्वा एतत्प्रत्यक्षं कारयिष्यामि । भो भोः, उत्थाय प्रेक्षस्व निजहृदयसमुद्रचन्द्रलेखाम् । निजहृदयमेव समुद्रस्तत्र चन्द्रलेखेव कर्पूरमञ्जरी ताम् । कर्पूरमञ्जरी— क्व पुनर्विचक्षणा ? विचक्षणा— सखि ! क्रियतां देव्या समादिष्टम् । कुरबकादीनां दोहददानमित्यर्थः । राजा— वयस्य ! किं पुनस्तत् । विदूषकः— तमालविटपान्तरितो (भूत्वा) जानीहि ।

७६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—एस कुरवअतरू । ( कर्पूरमञ्जरी तमालिङ्गति ।) राजा— णवकुरवअरुक्खो कुंभथोरत्थणीए रहसविरइदेणं णिब्भरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलउलाणं पेत्थ जत्ता समत्ता ॥ ४४ ॥ विदूषकः—भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,— बालो वि कुरअवतरू तरुणीए गाढमुवगूढो । सहस त्ति कुसुमणियरं मंअणसरे विअ समुग्गिरइ ॥ ४५ ॥ विचक्षणा— एष कुरवकतरुः । राजा— नवकुरवकवृक्षः कुम्भस्थूलस्तन्या रभसविरचितेन निर्भरमालिङ्गनेन । तथा कुसुमसमृद्धिं लम्भितः सुन्दर्या यथा भ्रमरकुलानां तत्र यात्रा प्रवृत्ता ॥ जातेति यावत् । 'अथ च तत्र' इति 'ततः' इत्यर्थे । तत्र ततो यात्रा गमनागमनं समाप्तमित्यर्थः । सर्वदा तत्रैव तिष्ठन्तीति भावः । यद्वा,—असमाप्तेति नञ्प्रश्लेषः । सप्तेति विषयसप्तमी । तथा च तद्विषये यात्रा वृत्तान्तरात्प्रागमनं तन्न समाप्त- मित्यर्थ । अनेन कुसुमोद्गमः, तत्र च सौरभातिशयो व्यङ्ग्यते । अत्रापि छेकानुप्रा- सरूपकोपमासंकरा अलंकाराः । विदूषकः— भोः, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व महेन्द्रजालम् । येन,— बालोऽपि कुरवकतरुस्तरुण्या गाढमुपगूढः । झेति कुसुमनिकरं मदनशरमिव समुद्गिरति ॥

• इति टीकाकृतः पाठः । १ 'मदनमरे' इति टीकाकारः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७७ राजा—ईदिसो जेव दोहलस्स पहावो । विचक्षणा—अअं तिलअदुमो । ( कर्पूरमञ्जरी चिरं निर्वर्ण्यलोकयति । ) राजा— तिक्खाणं तरलाणं कज्जलकलासंवग्गिदाणं पि से पासे पंचसरं सिलीमुहधरं णिच्चं कुणंताणँ अ । णेत्ताणं तिलअदुमे णियडिदा धाडी मअच्छीअ जं तं सो मंजरिपुंजदंतुरसिरो रोमंचिदो व ट्ठिओ ॥ ४६ ॥ विचक्षणा—एसो वि असोअसाही । ( कर्पूरमञ्जरी चरणताडनं नाटयति । ) राजा— ईदृश एव दोहदस्य प्रभावः । विचक्षणा— अयं तिलकद्रुमः । राजा— तीक्ष्णयोस्तरलयोः कज्जलकलासंवेलितयोरप्यस्याः पार्श्वे पञ्चशरं शिलीमुखधरं नित्यं कुर्वतोश्च । नेत्रयोस्तिलकद्रुमे निपतिता धाटी मृगाक्ष्या य- त्तत्स मञ्जरीपुञ्जदन्तुरशिरा रोमाञ्चित इव स्थितः ॥ तीक्ष्णयोर्दीर्घदृष्टयाद्योः, कज्जलकलो मूर्ध्नि कज्जले तरङ्गवल्गितयोर्मन्मथबदयोः, पञ्चशरं काममस्याः कर्पूरमञ्जर्याः पार्श्वे शिलीमुखधरं बाणधरं नित्यं सर्वदा कुर्वतोः, मृगाक्ष्या नेत्रयोर्धाटी रचनास्थानरातिविशेषाभितिलकद्रुमे यदस्मात्कारणात्प- तितमस्या तिलकमञ्जरीनां पुञ्ज- रागदृभेन दन्तुरं साङ्कुरं शिरोऽग्रं यस्य सः । अत एव रोमाञ्चित इव रोमाञ्चगोमांस इव वर्तत इत्यर्थः । शिलीमुखधरं पञ्चशरं पार्श्वे नित्यं कुर्वन्तोरित्यनेन मँदर्भवाग्भ्यास्ये नेत्रयोर्दर्शिताम् । तेन च कामित्वाभ- लाषेणादकार्यं काममार्गप्रथमेऽनयोर्व्यज्यते । अत्रापि सोत्प्रेक्षारूपकानुप्रासेनोन्मेषिता- दोहदच्छाया श्वेताः । विचक्षणा— एषोऽप्यशोकशाखी ।

७६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—एस कुरवअतरू । ( कर्पूरमञ्जरी तमालिङ्गति । ) राजा— णवकुरवअरुक्खो कुंभथोएत्थणीए रहसविरइदेणं णिब्भरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलकुलाणं पंथ जत्ता समत्ता ॥ १४ ॥ विदूषकः—भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,— वालो वि कुरवअतरू तरुणीए गाढमुवगूढो । सहस त्ति कुसुमणिअरं मंअणसरे व्विअ समुग्गिरइ ॥ ४५ ॥ विचक्षणा— एष कुरबकतरुः । राजा— नवकुरबकवृक्षः कुम्भस्थूलस्तन्या रभसविरचितेन निर्भरालिङ्गनेन । तथा कुसुमसमृद्धिं लम्भितः सुन्दर्या यथा भ्रमरकुलानां तत्र यात्रा प्रवृत्ता ॥ जातेति यावत् । 'अथ वा तत्र' इति 'ततः' इत्यर्थे । तत्र ततो यात्रा गमनागमनं समाप्तमित्यर्थः । सर्वदा तत्रैव तिष्ठन्तीति भावः । यद्वा,—असमानेति गन्धप्रभेदः । तथेति विषयाप्तौ । तथा च तद्विषये यात्रा देशान्तरादागमनं रात्र समाप- मित्यर्थः । अनेन कुसुमोद्गमः, तत्र च सौरभातिशयो व्यज्यते । अत्रापि परिकरानुकू- लरूपश्चेशमार्गत्वेन अलंकारः । विदूषकः—

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७७ राजा—ईदिसो जेव दोहउस्स पहावो । विचक्षणा—अअं तिलअहुमो । ( कर्पूरमञ्जरी तिरं नियंपरलोकयति । ) राजा— तिक्खत्तणं तरलाणं कअलकळासंवरागिअक्खाणं पि से पासे पंचसरं सिलीमुहधरं णिच्चं सुणंताणँ अ । णेत्ताणं तिलअहुमे णिवडिदा घाही मअच्छीअ जं तं सो मंजरिपुंजदंतुरसिरो रोमंचिदो व द्विओ ॥ ४६ ॥ विचक्षणा—एमो वि असोअसाही । ( कर्पूरमञ्जरी चरणताडनं नाटयति । ) — राजा— ईदृश एव दोहदस्य प्रभावः । विचक्षणा— अयं तिलकद्रुमः । —

७८ कर्पूरमञ्जरी राजा— असोअतरुताडणं रणिदणेउरेणंहिणा कदं च भअलंछणच्छविमुहीअ हेलुलसं। सिहासु सअलासु वि त्थरवअमंडणाडंवर ठिदं च गअणगणे जणणिरिक्खणिज्जं खणं ॥ ४७ ॥ विदूषकः—भो वअस्स ! अ सअ ण कद दोहलदाणं देवीए जाणासि एत्थ कि कारणं ? राजा—तुवं जाणासि ? विदूषकः—भणामि जइ देवो ण कुप्पदि । राजा—को एत्थ रोसावसरो ? भण उम्मुद्दिदा जीहा । राजा— अशोकतरुताडनं रणितनूपुरेणांघ्रिणा कृतं च मृगलाञ्छनच्छविमुख्या हेलोलसम्। दिक्ष्वासु सरलास्वपि मरुन्मण्डनाडम्बर स्थितं च गगनाङ्गणे जननिरीक्षणीयं क्षणम् ॥ मृगलाञ्छनच्छविः शशाङ्ककान्तिर्मुखं यस्याः । मृगलाञ्छनस्य दृष्टविर्यम्भिण सादृशं मुखं यस्या इति वा । तादृश्या कर्पूरमञ्जर्या । अत्रोभयमपि समकाले बोध्यमिति योज्यते । अत्रापि च्छत्राङ्गित्वानुप्रागोपमादण्डपारा रूदा । विदूषक —

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७९ विदूषकः— इह जइ वि कामिणीणं सुंदरेरं धरइ अवयवाण सिरी । अट्ठिद्देधस्स इव णिच्चसइ तह वि हु तारुन्नए लच्छी ॥ ४८ ॥ राजा—मुणिदो^३ दे अहिप्पाओ । किं पुण किं पि भणामो । बालाओ होंति कोऊहलेण प्पेव चञ्चलचित्ताओ । दंरोल्लसितथणीओ पुण धरंति मअरद्धअरहस्सं ॥ ४९ ॥ विदूषकः—तरुणो वि रूअरेहारहम्सेण फुल्लंति । ण उणो रह- रहस्स जाणंति । ( नेपथ्ये । ) वैतालिकः—सुअसंझा भोदु देवस्स । विदूषकः— इह यद्यपि कामिनीनां सौन्दर्यं धारयत्यवयवानां श्रीः । अधिदेवतेव निवसति तथापि खलु तारुण्ये लक्ष्मीः ॥ अत्रापि व्यतिरेकोऽग्रे । राजा— श्रुतस्तेऽभिप्रायः । किं पुन किमपि भणाम । बाला भवन्ति कौतूहलेनैवमेव चपलचित्ताः । दरोल्लसितस्तनीस्तु पुनर्निदधति मकरध्वजरहस्यम् ॥ विदूषकः— तरवोऽपि रूपरेखाहर्षेण विकसन्ति । न पुन रतिरहस्यं जानन्ति । यत्तारुणीकुचसंस्पर्शन विनापि विकसन्तीति भावः । वैतालिकः— सुगन्ध्या भवतु देवस्य,– १ 'विब्भमे' इति पाठः । २ 'दीए' इति पाठः । ३ 'सुणिदो' इति टीकाभिमतः पाठः । ४ 'दरुण्णि अधणीसु पुने णिध्वसइ गअर' इति टीकाभिमतः पाठः ।

८० कर्पूरमञ्जरी लोआणं लोअणेहिं सह कमलवणं अद्धणिद्दं कुणंतो मुंचंतो तिव्वभावं सह अ संहरिसं माणिणीमाणसेहिं। मंजिट्ठारत्तसुत्तच्छविकिरणचओ चक्कवाएक्कमित्तो जादो अत्थाचलत्थो उवह दिणमणी पक्कणारंगपिंगो॥ ५० राजा—भो वअस्स! संणिहिदो संझासमओ वट्टदि। विदूषकः—संकेदकालो कथिदो बंदीहि। कर्पूरमञ्जरी—सहि विअक्खणे! गमिस्सं दाव। विआलो संपत्तो। विचक्षणा—एवं कीरदु। (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे।) इति द्वितीयं जवनिकान्तरम्।

तृतीयं जवनिकान्तरम् ८१ तृतीयं जवनिकान्तरम् ( ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च । ) राजा—( तामनुध्याय । ) दूरे किञ्चदु चंपवस्स कलिआ कज्जं हरिद्दाय किं ओलोहाइ त्ति फंचणेण गणणा का णाम जण्येण वि । लावण्णस्स पडग्गदिंदुमहुरुच्छाअस्स तिस्सा पुरो पग्भट्ठेहि वि केसरस्स कुसुमेक्केरेहि किं कारणं ॥ १ ॥ अवि अ,— मरगअमंणिगुच्छा हारलट्ठि व्व तारा भमरकवलिअन्ता मालईमालिअ व्व । रहसवलिअकंठं तीअ दिट्ठी चरित्ता सवणपहणिविट्ठा माणसं मे पइट्ठा ॥ २ ॥ दूरे इति । दूरे कियतो चम्पकस्य कलिका कार्यं हरिद्रया किं उत्तप्तेन च काञ्चनेन गणना का नाम जन्येनापि । लावण्यस्य मनोज्ञेन्दुमधुरच्छायस्य तस्याः पुरः प्रस्भ्रष्टैरपि केसरस्य कुसुमोत्करैः किं कारणम् ॥ तस्या लावण्यस्येति सम्बन्धः । अत्राहैतूपमे । आक्षेपलक्षणन्तु दण्डिनः—'प्रति- षेधपुरःकारोक्तिराक्षेपः ।' काव्यादर्शोऽपि ( २।१२० )—'प्रतिषेधोक्तिराक्षेपः' इति । अपि च,— मरकतमणिगुच्छा हारयष्टिरिव तारा भ्रमरकवलितान्तः मालतीमालिकेव । रभसविलितकण्ठी तस्या दृष्टिंश्चरित्वा श्रवणपथनिविष्टा मानसं मे प्रविष्टा ॥ तारेव भ्रमरगतेन कवलितान्तं यस्या इति वा । अत्रापि रूपकोत्प्रेक्षे । १ 'उत्तप्तेन च' इति टीकासम्मतः पाठः । २ 'वलितकण्ठं' इति टीकासम्मतः पाठः । क० म० ६

८२ कर्पूरमञ्जरी विदूषकः—भो वअस्स ! किं तुमं भज्जाजिदो पेइव किं पि किं पि कुरुकुराअंतो चिट्ठसि ? राजा—वअस्स ! पिअं सुविणअं दिट्ठं । तं अणुसंधामि । विदूषकः—ता कीदिसं तं कहेदु पिअवअस्सो । राजा— आणे पंकरुहाणणा सुविणए मं केलिसंभागदं कंदोट्टेण तडत्ति ताडिदुमणा हत्थंतरे संठिदा । ता कोवेण मए वि सत्ति गदिदा दिट्ठी घरिल्लंचले तं मोत्तूण गदं च तीअ सहसा पट्टा खु णिद्दा वि मे ॥ ३ ॥ विदूषकः—(स्वगतम् ।) भोदु एवं दाव । (प्रकाशम् ।) भो वअस्स ! अज्ज मए वि सुविणअं दिट्ठं । राजा—(सविलासम् ।) ता कहिज्जदु कीदिसं तं सुविणअं ।

विदूषकः— भो वयस्य ! किं त्वं भार्याजित इव किमपि किमपि कुरुकुरायमाणस्तिष्ठसि ! राजा— वयस्य ! [प्रियं] स्वप्नं दृष्टम् । तमनुसंदधामि । विदूषकः—तद् [कीदृशं तत् ] कथयतु प्रियवयस्यः । राजा—

तृतीयं जवनिकान्तरम् ८३ विदूषकः—अज्ज ! जाणे सुविणए सुरसरिसोत्ते सुत्तो म्हि । राजा—तदो तदो ? विदूषकः—ता हरसिरोवरि दिण्णलीलावआए गंगाए १पक्खालिदो म्हि तोएण । राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो सरअसमयवरिसिणा जलहरेण जहिच्छं पीदो म्हि । राजा—अच्छरिअं अच्छरिअं, तदो तदो ? विदूषकः—तदो चित्ताणक्खत्तगदे भयवदि मत्तंडे तंबवण्णीनदी- २सङ्गमे समुद्दं गदो सो महामेहो । जाणे अहं पि तस्स ३गब्भट्ठिदो गच्छामि । विदूषकः— अद्य जाने स्वप्ने सुरसरित्स्रोतसि सुप्तोऽस्मि । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— तद्धरशिरस उपरि दत्तलीलावतरणाया गङ्गायाः प्रक्षालितोऽस्मि तोयेन । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततः शरत्समयवर्षिणा जलधरेण यथेच्छं पीतोऽस्मि । राजा— आश्चर्यमाश्चर्यम् , ततस्ततः ! विदूषकः— ततश्चित्रानक्षत्रगते भगवति मार्तण्डे ताम्रपर्णीनदीसङ्गमं समुद्रं गतोऽसौ महा- मेघः । जानेऽहमपि ( तस्य ) गर्भसंस्थितो गच्छामि । १ 'पक्खित्तो' इति टीकानुमतः पाठः । २ 'संगमं' इति टीकापाठः । ३ 'तेणाहम्' इति टीकापाठः ।

८४ कर्पूरमञ्जरी राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो सो तहि थूलजलविंदूहिं वरिसिदुं पअत्तो । अहं च रअणाअरसुत्तिहिं मुत्तासुत्तिनामधेआहिं संपुडं समुप्पेडिअ जल- बिंदूहि समं पीदो म्हि । ताण च दसमासप्पमाणं मोत्ताहलं भविअ गब्भे सठिदो । राजा—तदो तदो ? विदूषकः— तदो चउस्सट्ठिसु सुत्तिसु ठिदो घणंबुविंदू जिदवंसरोअणो । सुवत्तुलं णिच्चलमच्छमुज्जलं कमेण पत्तो णवमोत्तिअत्तणं ॥ ४ ॥ राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो सो हं अत्ताणं ताणं सुत्तीणं गब्भगदं मुत्ता- हलत्तणेण मण्णेमि । राजा— ततस्तत ? विदूषक — ततोऽसौ तत्र स्थूलजलबिन्दुभिर्वर्षितुं प्रवृत्त । अहं च रत्नाकरशुक्तिभिर्मुक्ता (शुक्ति)नामधेयाभि सम्पुटं समुद्घाट्य जलबिन्दुभि समं पीतोऽस्मि । तासां च दशमासप्रमाणं मुक्ताफलं भूत्वा गर्भे स्थित । राजा— ततस्तत ? विदूषक — ततश्चतु षष्टिषु शुक्तिषु स्थितो घनाम्बुबिन्दुज्जितवंशरोचन । सुवृत्तुलं निश्चलमच्छमुज्ज्वलं क्रमेण प्राप्तो नवमौक्तिकात्वम् ॥ राजा— ततस्तत ? विदूषक — तत सोऽहमात्मानं तासां शुक्तीनां गर्भगतं मुक्ताफलत्वेन मन्ये । १ 'संपुडं समुग्घडिअ' इति टीकाकृत पाठः । २ 'णिच्छलं' इति टीकाकृत' पाठ ।

तृतीयं जवनिकान्तरम् ८५ राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो परिणदिकाले समुद्दाओ कड्ढिदाओ ताओ सुत्तिओ छाडिदाओ अ। अहं चदुस्सट्ठिमुत्ताहलत्तणं गदो ठिदो। कीदो च एक्केण सेट्ठिणा सुवण्णलक्खं देइअ। राजा—अहो विचित्तदा सुविणअस्स। तदो तदो ? विदूषकः—तदो तेण आणिअ वेअडिअं विद्धाविदा मोत्तिआ। मम वि ईसीसि वेअणा समुप्पण्णा। राजा—तदो तदो ? विदूषकः—तदो,— तेणं च मुत्ताहलमंडलेणं एक्केक्कवाए दसमासिपणं। एकावली लेट्ठिक्रमेण गुच्छा सा संठिदा कोटिसुवण्णमुल्ला ॥ ५ ॥ राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततः परिणतिकाले समुद्रात्कर्पितास्ताः शुक्तयः, विदारिताश्च। अहं चतुःषष्टि- मुक्ताफलत्वं गतः स्थितः। क्रीतश्चैकेन श्रेष्ठिना सुवर्णलक्षं दत्त्वा। राजा— अहो विचित्रता स्वप्नस्य। ततस्ततः ? विदूषकः— ततस्तेनानीय वेधकारैर्वेधितानि मौक्तिकानि। मामपीयदीषद्वेदना समुत्पन्ना। राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततः,— तेनापि मुक्ताफलमण्डलेनैकेकत्रया दशमाषिकेण। एकावली यष्टिकक्रमेण गुच्छिका सा संस्थिता कोटिसुवर्णमूल्या ॥ 1 'वेधकारएहिं वेधाविआई' इति टीकानुगामी पाठः। 2 'तेणावि' इति टीकानुगुणः पाठः। 3 'जेट्ठि' इति टीकाभिमतः पाठः।

८६ कर्पूरमञ्जरी **राजा—**तदो तदो ? **विदूषकः—**तदो तं करंडिआए कदुअ साअरदत्तो णाम वाणिओ गदो पंचालाहिवस्स सिरिवज्जाउहस्स णअरं कणणउज्जं णाम । तहिं च सा विक्किणीदा कोडीए सुवण्णस्स । **राजा—**तदो तदो ? **विदूषकः—**तदो अ,— दहूण थोरत्थणतुंगिमाणं एकावलीए तह चंगिमाणं । सा तेण दिण्णा दइआइ कंठे रज्जंति छेआ समसंगमम्मि ॥ ६ ॥ अवि अ,— णहबहलिदजोण्हाणिब्भरे रत्तिमज्झे कुसुमसरपहारत्ताससंमीलिदाणं । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततस्तां करण्डिकायां कृत्वा सागरदत्तो नाम वणिग्गतः पाञ्चालाधिपस्य श्री- आयुधस्य नगरं कान्यकुब्जं नाम । तत्र च सा विक्रीता कोट्या सुवर्णस्य । राजा— ततस्ततः ? विदूषकः— ततश्च,— दृष्ट्वा स्थूलस्तनतुङ्गिमानमेकावल्यास्तथा चङ्गिमानम् । सा तेन दत्ता दयितायाः कण्ठे रज्यन्ति च्छेकाः समसंगमे ॥ वरदानाद्येषावयोराशययोगो भविष्यतीति भावः । च्छेका विदग्धाः । अपि च,— नभोबहलितज्योत्स्नानिर्भरे रात्रिमध्ये कुसुमशरप्रहारत्राससंमीलितयोः ।

८८ कर्पूरमञ्जरी विदूषकः—भो, देवीगदे पणअप्परूढे वि पेम्मे किं णु कप्पूर- मंजरिं सव्वंगवित्थारिअलोअणो पिअंतो विअ ¹पलोएसि ? किं तत्तो परिहीअमाणगुणा देवी ? राजा—मा एवं भण,— कीए वि संघडदि कस्स वि पेम्मगंठी एमेअ इत्थ ण हु कारणमत्थि रूअं । चंगत्तणं पुणु महिज्जदि जं तहिं पि तं दिज्जए पिसुणलोअमुहेसु मुद्दा ॥ ९ ॥ विदूषकः—भो वअस्स ! किं पुण एदं पेम्मं पेम्मं ति भणंति ? विदूषकः— भोः, देवीगते प्रणयप्ररूढेऽपि प्रेम्नि किमिति कर्पूरमञ्जरीं सर्वाङ्गविस्तारित लोचनः पिबन्निवावलोकयसि ? किं ततोऽपि परिहीयमाणगुणा देवी ? परिहीणं प्रमाणं येषामेवंविधा गुणा यस्याः सा । राजा— मैवं भण,— कयाचित्संघटते कस्यापि प्रेमग्रन्थि- रेवमेव तत्र न खलु कारणमस्ति रूपम् । चङ्गत्वं पुनर्गृह्यते यत्तत्रापि तद्दीयते पिशुनलोकमुखेषु मुद्रा ॥ प्रेमग्रन्थिसंघटने न रूपातिशयः कारणं, किं तु तत्स्वभावादेव भवति । तद्यदि यत्सौन्दर्यान्वेषणं क्रियते केवलं तत्कुटिलमुखेषु मुद्रा दीयते । निमित्तस्यानस्य प्रेमानुबन्ध इति पिशुनजनानाज्ञादृष्ट्या तन्निवर्त्तनेन परं सौन्दर्यमुपयुज्यत इत्यर्थः । अत्राप्यर्थान्तरन्यासानुप्रासादयः । विदूषकः— भोः (वयस्य !) किं पुनरेतत् [प्रेम] प्रेमेति भणन्ति ? १ 'अवलोएसि' । २ 'किं तदो विपरिहीअमाणगुणा' इति टीकानुसारी पाठः ।

९० कर्पूरमञ्जरी

राजा— जाणं सहाअपसरंतसलोलदिट्ठी- पेरंतलुंठिअमणाण परोप्परेण । वहंतमम्महविइण्णरसप्पसारो ताणं पथासइ लहू वि स ¹चित्तमेओ ॥ ११ ॥ अपि च,— अंतो णिविट्ठमणविब्भमडंबरो जो सो भण्णए मअणमंडणमेत्थ पेम्मं । दुल्लक्खअं पि पअडेइ जणो जअम्मि तं जाणिमो सुबहुलं मअणेंदजालं ॥ १२ ॥ विदूषकः— किं च, जदि चित्तगदं पेम्मं अणुराअं उप्पादेदि, त किं किज्जदि भंडणाडंवरविडंबणाए ?

राजा— ययोः स्वभावप्रसरत्सलोलदृष्टि- पर्यन्तलुण्ठितमनसोः परस्परेण । वर्धमानमन्मथवितीर्णरसप्रसार- स्तयोः प्रकाशते लघुरिव चित्तभारः ॥ स्वभावतः प्रसरन्त्याः सलोला या दृष्टयस्तासां प्रान्तैर्लुण्ठितं मनो ययोः । लुण्ठितमित्यनेन तदेकरसता ध्वन्यते । अपि च,— अन्तर्निविष्टमनोविभ्रमाडम्बरो यः स भण्यते मदनमण्डनमत्र प्रेम । दुर्लक्ष्यमपि प्रकटयति जनो जगति तज्ज्ञानीमः सुबहुलं मदनेन्द्रजालम् ॥ विदूषकः— किं च, यदि चित्रगतं प्रेमानुरागमुत्पादयति, तत्किं क्रियते मण्डनाडम्बरविड- म्बनया ?

1 'लहू विअ' इति री०पु० पाठः । 2 'भारो' इति री०पु० पाठः ।