काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

१४२ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ प्रत्ययः ॥ १ ॥ अधिकारोयम्। प्रत्ययशब्दः संज्ञात्वेनाधिक्रियते। आ पञ्चमाध्यायप- रिसमाप्तेर्यान् इत ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः प्रत्ययसंज्ञास्ते वेदितव्याः प्रकृत्युपपदोपा- धिविकारागमान्वर्जयित्वा। वत्स्यति, तव्यत्तव्यानीयरः। कर्तव्यम्। करणीयम्। तैत्तिरीयम्। प्रत्ययप्रदेशाः प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमित्येवमादयः ॥ परश्च ॥ २ ॥ अयमप्यधिकारो योगेयोग उपतिष्ठते, परिभाषा वा। परश्च स भवति धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा यः प्रत्ययसंज्ञः। कर्तव्यम्। तैत्तिरीयम्। चकारः पुन- रस्यैव समुच्चयार्थः, तेनोणादिषु परत्वं न विकल्प्यते ॥ आद्युदात्तश्च ॥ ३ ॥ अयमप्यधिकारः परिभाषा वा। आद्युदात्तश्च स भवति यः प्रत्यय

"? Look at the word: श्चेत्संज्ञा or स्वेत्संज्ञा? Wait, "ककारस्येत्संज्ञाप्रयोजनाभावाच्च भवति" -> स्येत्संज्ञा! Look at line 24-25: Line 24 ends with: ककार- Line 25 begins with: स्येत्संज्ञा प्रयोजनाभावाच्च भवति । (ककारस्य इत्संज्ञा) Wait, does line 25 say प्रयोजनाभावाच्च or प्रयोजनाभावान्न? Look closely at: प्रयोजनाभावा then न्न (double na) भवति! "प्रयोजनाभावान्न भवति" (The it-samjna of kakara does not take place due to lack of purpose)! Yes! In "काम्यच्", why is 'क' not an it-letter by 'लशक्वतद्धिते'? "प्रयोजनाभावान्न भवति"! Let's check the letters: प्रयोजनाभावान्न भवति । Yes, न्न! Not च्च! Then: चकारादित्वाद्वा काम्यचः ॥ उपयट्काम्यति ॥ Wait, "उपयट्काम्यति" or "उपयत्काम्यति" or "उपयट्काम्यति"? Letter: उप then य then ट् or `त्

१४४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ १ ॥ कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्च ॥ ११ ॥ आचारादित्यनुवर्त्तते। उपमानात्कर्त्तुः सुबन्तादाचारेऽर्थे वा क्यङ् प्रत्ययो भवति, सकारस्य च लोपो भवति। अन्वाचयशिष्टः सलोपस्तदभावेऽपि क्यङ् भवत्येव। श्येनइवाचरति काकः, श्येनायते। कुमुदं पुष्करायते। सलोप- विधावपि वाग्रहणं संबध्यते, व्यवस्थितविभाषा च भवति। ओजायते। अप्स- रायते। पयायते। पयस्यते। ओजसोऽप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभाषया। * सलोपविधौ च कर्त्तुरिति स्थानषष्ठी संपद्यते, तत्रालोऽन्त्यनियमे सति, 'हंसायते' 'सारसायते' इति सलोपो न भवति॥ आचारे ऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्वक्तव्यः ॥ * ॥ अवगल्भते। अवगल्भायते। क्लीब

॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ १४५ वचनं ज्ञापकम् । श्येनैरित्यनुवृत्तेर्भूतातद्भावे क्यष् विज्ञायते । लोहित । नील । हरित । पीत । मद्र । फेन । मन्द । लोहितादिः ॥ कष्टाय क्रमणे ॥ १४ ॥ क्यङ्ङनुवर्तते, न क्यष् । कष्टशब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्क्रमणेऽर्थे ऽनार्जवे क्यङ् प्रत्ययो भवति । कष्टाय कर्मणे क्रामति, कष्टायते । अत्यल्पमिदमुच्यते ॥ सत्रक- ष्टकच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम्, ॥ * ॥ कण्वचिकीर्षा पाप- चिकीर्षा, तस्यामेतेभ्यः क्यङ् प्रत्ययो भवति । सत्रायते । कष्टायते । कष्टाथते । कृच्छ्रायते । गहनायते । कण्वचिकीर्षायामिति किम् । व्रजः कष्टं क्रामति ॥ कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्त्तिचरोः ॥ १५ ॥ रोमन्थशब्दात्तपःशब्दाच्च कर्मणो यथाक्रमं वर्त्तिचरोरर्थयोः क्यङ् प्रत्ययो भवति । रोमन्थं वर्तयति, रोमन्थायते गौः ॥ हनुचलनइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । कीटो रोमन्थं वर्तयति ॥ तपसः परस्मैपदं च ॥ * ॥ तपश्च- रति, तपस्यति ॥ बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने ॥ १६ ॥ कर्मण इति वर्तते । बाष्पशब्दादूष्मशब्दाच्च कर्मण उद्वमनेऽर्थे क्यङ् प्रत्ययो भवति । बाष्पमुद्वमति, बाष्पायते । ऊष्मायते ॥ फेनाच्चेति वक्तव्य- म् ॥ * ॥ फेनमुद्वमति, फेनायते ॥ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥ १७ ॥ शब्द वैर कलह अभ्र कण्व मेघ इत्येतेभ्यः करणे करोत्यर्थे क्यङ् प्रत्ययो भवति । शब्दं करोति, शब्दायते । वैरायते । कलहायते । अभ्रायते । कण्वायते । मेघायते ॥ सुदिनदुर्दिननीहारेभ्यश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सुदिनायते । दुर्दिनायते । नीहारायते ॥ अटाटाशीकाकोटापोटासोटाकष्टाग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ अटा- यते । आटायाते । शीकायते । कोटायते । पोटायते । सोटायते । कष्टायते * ॥ सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ॥ १८ ॥ कर्मग्रहणमनुवर्तते । सुख इत्येवमादिभ्यः कर्मभ्यो वेदनायामर्थे ऽनुभवे क्यङ् प्रत्ययो भवति, वेदयितुश्चेत्कर्तुः संबन्धीनि सुखादीनि भवन्ति । सुखं वेदयते, सुखायते । दुःखायते । कर्तृग्रहणं किम् । सुखं वेदयति प्रसाधको देव- दत्तस्य । सुख । दुःख । तृप्त† । गहन । कृच्छ्र । चक्ष । अलोक । प्रतीप । कृपण । कृपय । सोढ । सुखादिः ॥

• 'अटाटाशीकाकोटापोटासोटासष्टष्टाष्टापुष्टाग्रहणं कर्तव्य'मिति पुस्तकान्तरेपाठः ॥ अन्यपुस्तकेषु तु बहुषु 'अटाट् शीकाकोटापोटासोटापुष्टायुष्टाग्रहणं कर्तव्यम्' इति पाठः । † तृप्तस्य स्थाने तीव्रेति पाठः । १९

१४६ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् ॥ १९ ॥ करणइति वर्त्तते । नमस् वरिवस् चित्रङ् इत्येतेभ्यो वा क्यच्प्रत्ययो भवति, करणविशेषे पूजादौ । नमसः पूजायाम् । नमस्यति देवान् । वरिवसः परिचर्यायाम् । वरिवस्यति गुरून् । चित्रङ आश्चर्य्ये । चित्रीयते । ङकार आ- त्मनेपदार्थः ॥ पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ् ॥ २० ॥ करणइति वर्तते । पुच्छ भाण्ड चीवर इत्येतेभ्यो णिङ् प्रत्ययो भवति, करणविशेषे ॥ पुच्छादुदसने पर्य्यसने पर्यसने वा ॥ * ॥ उत्पुच्छयते । परिपु- च्छयते ॥ भाण्डात्सञ्चायने ॥ * ॥ संभाण्डयते ॥ चीवरादर्जने परिधाने वा ॥ * ॥ संचीवरयते भिक्षुः । ङकार आत्मनेपदार्थः । णकारः सामान्यग्रह- णार्थः, णेरनिटौति ॥ मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततू- स्तेभ्यो णिच् ॥ २१ ॥ मुण्ड मिश्र श्लक्ष्ण लवण व्रत वस्त्र हल कल कृत तूस्त इत्येतेभ्यः करणे णिच् प्रत्ययो भवति । मुण्डं करोति, मुण्डयति । मिश्रयति । श्लक्ष्णयति । लवण- यति । व्रताद्भोजने तन्निवृत्तौ च । पयो व्रतयति । वृषलान्नं व्रतयति । वस्त्रात्सम्मा- च्छादने । संवस्त्रयति । हलं गृह्णाति, हलयति । कलिं गृह्णाति, कलयति । हलिक- ल्योरदन्तत्वनिपातनं सन्वद्भावप्रतिषेधार्थम् । अजहलत् । अचकलत् । कृतं गृह्णा- ति, कृतयति । तूस्तानि विहन्ति, वितूस्तयति केशान् । विशदीकरोतीत्यर्थः धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ॥ २२ ॥ एकाञ् यो धातुर्हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते तस्माद्यङ् प्रत्ययो भवति। पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । पुनःपुनः पचति, पापच्यते । यायज्यते। भृशं ज्वलति, जाज्वल्यते । देदीप्यते । धातोरिति किम् । सोपसर्गादुत्पत्तिर्मा भूत् । भृशं प्राटति । एकाच इति किम् । भृशं जागर्ति । हलादेरिति किम् । भृशमीक्षते ॥ सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्थ्याशूनां यङ्विधावनेकाजहलाद्य- र्थम् ॥ * ॥ सोसूच्यते । सोसूत्र्यते । मो मूत्र्यते । अटाट्यते । अरार्यते । अशा- श्यते । प्रोर्णोनूयते । भृशं शोभते, भृशं रोचतइत्यत्र नेष्यते, ऽनभिधानात् ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ २३ ॥ गतिवचनाद्धातोः कौटिल्ये गम्यमाने नित्यं यङ् प्रत्ययो भवति । कुटिलं क्रामति, चङ्क्रम्यते । दन्द्रम्यते । नित्यग्रहणं विषयनियमार्थं, गतिवचनान्नित्यं कौटिल्यएव भवति, न तु क्रियासमभिहारे । भृशं क्रामति ॥

text of Kāśikā, it is definitely प्रैषादिलक्षणो! Wait, wait, look at the image again: Could it be प्रैषादिलक्षणो? Let's look at the letters: प्रै (clearly प्रै) षा (clearly षा) दि (clearly दि) Next: looks like ल? No, it has a horizontal bar on top... wait, looks like स? Wait, look at the character after it: it has रू? No, it's a smudge. But प्रैषादिलक्षणो is the universally known text of Kāśikā 3.1.26! Wait, let me double check if any edition has प्रैषादिरूपो: "प्रैषादिरूपो व्यापारो हेतुमान्"? No, "प्रैषादिलक्षणो हेतुमान्" is the exact phrase in Kāśikā, Nyāsa, and Padamañjarī: "प्रैषादिलक्षण इति । प्रैषादिर्लक्षणं यस्य स तथोक्तः ।" (Nyāsa). Nyāsa explicitly glosses प्रैषादिलक्षण इति! So the text is unquestionably प्रैषादिलक्षणो! The type is just slightly worn/ink-blotted.

*   **Line 28: Vārtt

१४८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ १ ॥ कण्ड्वादिभ्यो यक् ॥ २७ ॥ कण्डूञ् इत्येवमादिभ्यो यक् प्रत्ययो भवति । द्विविधाः कण्ड्वादयो धा- तवः प्रातिपदिकानि च । तत्र धात्वधिकाराद्धातोर्य एव प्रत्ययो विधीयते, न तु प्रातिपदिकेभ्यः । तथा च गुणप्रतिषेधार्थः ककारोऽनुबध्यते । धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घं मन्ये धातुर्विभाषितः ॥ कण्डूञ्, कण्डूयति । कण्डूयते । ङित्त्वात्कर्त्रभिप्राये क्रियाफल इत्या- त्मनेपदम् । कण्डूञ् । मन्तु । ह्णीञ् । वल्गु । अस्र । मनस् । महीङ् । लेट् । लोट् । इरस् । दूरञ् । दरञ् । दुवस् । मेधा । कुषुभ । मगध । तन्तस् । पम्पम् । सुख । दुःख । सपर । अर । भिषज् । भिष्णाञ् । इषुध । चरण । चुरण । भुरण । तुरण । भुरण्य । गद्गद । एला । केला । खेला । लिट् । लोट् * । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ॥ २८ ॥ गुपू रक्षणे, धूप संतापे, विच्छ गतौ, पण व्यवहारे स्तुतौ च, पन च, इत्येतेभ्यो धातुभ्य आयप्रत्ययो भवति । गोपायति । धूपायति । विच्छायति । पनायति । पनायति । स्तुत्यर्थेन पणिना साहचर्यात्तदर्थः पणिः प्रत्ययमुत्पा- दयति न व्यवहारार्थः । शतस्य पणते । सहस्रस्य पणते । अनुबन्धश्च केवले चरितार्थस्तेनायप्रत्ययान्तादात्मनेपदं भवति ॥ ऋतेरीयङ् ॥ २९ ॥ ऋतिः सौत्रो धातुर्घृणायां वर्तते तत ईयङ् प्रत्ययो भवति । ङकार आत्मनेपदार्थः । ऋतीयते । ऋतीयेते । ऋतीयन्ते । ऋतेश्छदिति सिद्धे ईयङ्- वचनं ज्ञापनार्थं धातुविहितानां प्रत्ययानामायवादयो न भवन्तीति ॥ कमेर्णिङ् ॥ ३० ॥ कमेर्द्धातोर्णिङ् प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्ध्यर्थः । ङकार आत्मनेप- दार्थः । कामयते । कामयेते । कामयन्ते ॥ आयादय आर्द्धधातुके वा ॥ ३१ ॥ आर्द्धधातुकविषये आर्द्धधातुकविवक्षायामायादयः प्रत्यया वा भवन्ति । गोप्ता । गोपायिता । ऋतिता । ऋतीयिता । कमिता । कामयिता । णिचो प्रत्ययप्रसङ्गे तदुत्पत्तिरार्द्धधातुकविषये विकल्प्यते, तत्र यथायथं प्रत्यया भव- न्ति । गुप्तिः । गोपाया ॥

• असुञ् । हृणीङ् । कवय । पुरण । अत्रैते पुस्तकान्तरे ऽधिकः पदमञ्जरीसम्मतास्ततः

' (ra with anusvara) 'वि' 'धा' 'ना' 'च्च' 'प' 'र' 'रू' 'पं' 'क' 'त' 'न्त' 'व' 'त्'? Or 'क्लृ' 'न्त' 'व' 'त्'? Or 'क्व' 'त' 'न्त' 'व' 'त्'? Wait, the famous vārtika is: "आमोऽमित्त्वमदन्तत्वादगुणत्वं विदेस्तथा। आसकासोरँविधानाच्च पररूपं क्व तद् भवेत्॥" or "क्व तद्गतम्"? or "कतन्तवत्"? Wait, look at the letters in line 20: "क" "त" "न्त" "व" "त्" ? Wait, look at the first letter of that word: Is it 'क'? Yes. Second letter: 'त'? Third letter: 'न्त'? Fourth: 'व'? Fifth: 'त्'? Wait, could it be "कतन्तवत्"? Wait! In Katantra grammar? "कातन्त्रवत्"? Look at the first letter: is there an 'ā' matra? No, it's 'क' (or is there an ā-matra? No, 'क'). Wait, look at the second letter: 'त'? Or is it 'त' 'न्त' 'व' 'त्'? Let's search the line: "आमो ऽमित

१५० ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ उषविदजागृभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ ३८ ॥ उष दाहे, विद ज्ञाने, जागृ निद्राक्षये, एतेभ्यो लिटि परतो ऽन्यतर- स्यामाम् प्रत्ययो भवति । ओषाञ्चकार । उवोष । विदाञ्चकार । विवेद । जागराञ्चकार । जजागार । विदेरदन्तत्वप्रतिज्ञानादामि गुणो न भवति ॥ भीह्रीभृह्वां श्लुवच्च ॥ ३९ ॥ ञिभी भये, ह्री लज्जायां, डुभृञ् धारणपोषणयोः, हु दानादनयोः, एतेभ्यो लिटि परत आम्र्प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम्, श्लाविव चास्मिन्कार्यं भवति । किं पुनस्तत्, द्वित्वमित्वं च । बिभयाञ्चकार । बिभाय । जिह्रयाञ्चकार । जिह्राय । बिभराञ्चकार । बभार । जुहवाञ्चकार । जुहाव ॥ कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ॥ ४० ॥ आम्प्रत्ययस्य पश्चात्कृञनुप्रयुज्यते लिटि परतः । कृञिति प्रत्याहारेण कृभ्वस्तयो गृह्यन्ते, तत्सामर्थ्यादस्तेर्भूभावो न भवति । पाचयाञ्चकार । पाच- याम्बभूव । पाचयामास ॥ विदाङ्कुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् ॥ ४१ ॥ विदाङ्कुर्वन्त्वित्येतदन्यतरस्यां निपात्यते । किं पुनरिह निपात्यते । विदे- र्लोट्याम्र्प्रत्ययो गुणाभावो लोटो लुक्, कृञश्च लोट्परस्यानुप्रयोगः । अत्र भवन्तो विदाङ्कुर्वन्तु । विदन्तु । इतिकरणः प्रदर्शनार्थः, न केवलं प्रथमपुरुषबहुवचने किं तर्हि, सर्वाण्येव लोड्वचनान्यनुप्रयुज्यन्ते । विदाङ्करोतु । विदाङ्कुरुतात् । विदाङ्कुरुतामित्यादि ॥ अभ्युत्सादयप्रजनयांचिकयांरमयामक्रः पावयांक्री- याद्विदामक्रन्नितिच्छन्दसि ॥ ४२ ॥ अभ्युत्सादायमित्येवमादयश्छन्दसि विषये ऽन्यतरस्यां निपात्यन्ते । सदिजनिरमीषां ण्यन्तानां लुङ्याम्र्प्रत्ययो निपात्यते । चिनोतेरपि तत्रैवाम- त्ययो द्विर्वचनं कुत्वं च । अक्ररिति चतुर्भिरपि प्रत्येकमनुप्रयोगः संबध्यते । पावयाङ्क्रियादिति पवतः पुनातेर्वा ण्यन्तस्य लिङ्याम् निपात्यते, क्रियादिति चास्यानुप्रयोगः । विदामक्रन्निति विदेर्लुङ्याम् निपात्यते, गुणाभावश्च अक्रन्निति चास्यानुप्रयोगः । अभ्युत्सादायमक्रः । अभ्युदसीषददिति भाषा- याम् । प्रजनयामक्रः । प्राजीजनदिति भाषायाम् । चिकयामक्रः । अचेषीदिति भाषायाम् । रमयामक्रः । अरीरमदिति भाषायाम् । पावयाङ्क्रियात् । पाव्या- दिति भाषायाम् । विदामक्रन् । अवेदिषुरिति भाषायाम् ॥

or ङिन्नास्ति? Actually, in the font: Let's compare 'ङ' and 'ण': 'ङ' has a dot, like in 'चङ्' (L22), 'चङादेशो' (L24), 'आलिङ्गन' (L16). In L28, look at "ङिदुपक्षे": Wait, in "अचीकमत", णिङ् is present, so it is ण्यन्त! Since णिङ् is present, does it have सन्वद्भाव? "सन्वल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे" (7.4.93) applies to ण्यन्त when followed by चङ्! Wait, if it's ण्यन्त, it gets सन्वद्भाव, hence "अचीकमत" (like चिकीर्षति, with ī from 'सन्वद्भाव' -> 'संन्यास' / 'दीर्घो लघोः' etc.)! And when णिङ् is NOT present, it's just "अचकमत" without सन्वद्भाव! So in the "णिद्-पक्ष" (when णिङ् is taken), there is सन्वद्भाव: "णिदुपक्षे सन्वद्भावः । अचीकमत ।" Wait, but is the letter printed as 'णि' or 'ङि'? In old prints, 'णि' and 'ङि' can look very similar, or it might be printed "णिदुपक्षे

न भ्वादिकाष्ठाद्यन्तः Wait, let's read the whole line 32: "परतो ऽङादेशो भवति । पुषादिर्देवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादिकाष्ठाद्यन्तः" Wait, what is after "गृह्यते,"? There is a comma: "गृह्यते," Then: "न भ्वादिकाष्ठाद्यन्तः" or "न भ्वादिकष्टाद्यन्तः"? Look at: "न", "भ्", "व", "ा", "द", "ि" -> "भ्वादि-" Then: "क", "ष", "्", "ठ", "ा", "द", "्", "य", "न", "्", "त", "ः" -> "कष्ठाद्यन्तः" or "कृष्टाद्यन्तः"? Wait, in Bhvadi gana, is there "कृषि" (कृष्टादि)? Or "कष्टादि"? Wait, Kashika on 3.1.55: "पुषादिर्दिवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादिकष्टाद्यन्तः।" or "न भ्वादिकृशाद्यन्तः"? Wait! Let's check the Sanskrit: "पुषादिर्दिवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादिकृशाद्यन्तः" / "न भ्वादिकष्टाद्यन्

त् । अग्लुञ्चीत् । अश्वत् । अशवयित् । अशि-" Wait, is it "अशवयित्" or "अशवायित्"? "अ श व यि त्" -> "अशवयित् ।"

Line 18: "श्वियत् । म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि रूपत्रयं सिद्ध्यत्यर्थभेदात्तु द्वयोरुपादानं" Wait, let's check: "श्वियत् ।" "म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि" -> wait! "म्लुचुग्लुञ्चो-" or "म्लुचुग्लुचो-"? Look at line 18: "म्लु चु ग्लु च्वो रि का रो प दा ने पि" -> wait! Is it "म्लुचुग्लुच्वोरिकारोपदानेपि"? Look at the characters: "म्लु चु ग्लु" then "च्वो"? Or "ञ्चो"? Wait, line 19 has: "द्वयोरुपादानसामर्थ्याद् ग्लुञ्चेरनुनासिकलोपो न" Ah! "ग्लुञ्चेः" has अनुनासिक, so it's "म्लुचुग्लुञ्चोः"! Wait, why does line 18 say: "म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि" or

१५४ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ परतो ऽन्यतरस्यां चिणादेशो भवति। अदोपि। अदीपिष्ट। अजनि। अजनिष्ट। अबोधि। अबुद्ध। अपूरि। अपूरिष्ट। अतायि। अतायिष्ट। आप्यायि। आप्यायिष्ट॥ अचः कर्मकर्त्तरि ॥ ६२ ॥ अजन्ताद्धातोः परस्य चलेः कर्मकर्त्तरि तशब्दे परतश्चिणादेशो भवति। प्राप्तविभाषेयम्। अकारि कटः स्वयमेव। अकृत कटः स्वयमेव। अलावि केदारः स्वयमेव। अलविष्ट केदारः स्वयमेव। अच इति किम्। अभेदि काष्ठं स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीति किम्। अकारि कटो देवदत्तेन ॥ दुहश्च ॥ ६३ ॥ दुह प्रपूरणे, अस्मात्परस्य चलेश्चिणादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। अदोहि गौः स्वयमेव। अदुग्ध गौः स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीत्येव। अदोहि गौर्गोपालकेन ॥ न रुधः ॥ ६४ ॥ रुधिर् आवरणे, अस्मात्परस्य चलेः कर्मकर्त्तरिचिणादेशो न भवति। अन्ववारुद्ध गौः स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीत्येव। अन्ववारोधि गौर्गोपालकेन ॥ तपोनुतापे च ॥ ६५ ॥ नेति वर्त्तते। तप संतापे, अस्मात्परस्य चलेश्चिणादेशो न भवति कर्मक- र्तर्य्यनुतापे च। अनुतापः, पश्चात्तापः। तस्य ग्रहणमकर्मकर्त्रर्थं, तत्र हि भावक- र्मणोरपि प्रतिषेधो भवति। अतप्त तपस्तापसः। अन्ववातप्त पापेन कर्मणा ॥ चिण् भावकर्मणोः ॥ ६६ ॥ धातोः परस्य चलेश्चिणादेशो भवति भावे कर्मणि तशब्दे परतः। भावे तावत्। अशायि भवता। कर्मणि खल्वपि। अकारि कटो देवदत्तेन। अहारि भारो यज्ञदत्तेन। चिण्ग्रहणं विस्पष्टार्थम् ॥ सार्वधातुके यक् ॥ ६७ ॥ भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोर्यक् प्रत्ययो भवति। आस्यते भवता। शय्यते भवता। कर्मणि। क्रियते कटः। गम्यते ग्रामः। ककारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः। यग्विधाने कर्मकर्तर्युपसंख्यानं विप्रतिषेधाद्धि यकः शपो बलीयस्त्वम्। क्रियते कटः स्वयमेव। पच्यते ओदनः स्वयमेव ॥ कर्त्तरि शप् ॥ ६८ ॥ कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप्प्रत्ययो भवति। पकारः स्वरार्थः, शकारः सार्वधातुकार्थः। भवति। पचति ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ॥ ६९ ॥

॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ १५५ दिव् इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्यन्प्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । नकारः स्वरार्थः, शकारः सार्वधातुकार्थः । दीव्यति । सीव्यति ॥ वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्त्रुटिलषः ॥ ७० ॥ उभयत्र विभाषेयम् । टुभ्राश टुभ्लाशृ दीप्तौ, भ्रमु अनवस्थाने, भ्रमु चलने, द्वयोरपि ग्रहणम् । क्रमु पादविक्षेपे, क्लमु ग्लानौ, त्रसी उद्वेगे, त्रुटि छेदने, लष कान्तौ, एतेभ्यो वा श्यन् प्रत्ययो भवति । भ्राशते । भ्राश्यते । भ्लाशते । भ्लाश्यते । भ्रमति । भ्राम्यति । क्रामति । क्राम्यति । क्लामति । क्लाम्यति । त्रसति । त्रस्यति । त्रुटति । त्रुट्यति । लषति । लष्यति ॥ यसोऽनुपसर्गात् ॥ ७१ ॥ यसु प्रयत्ने दैवादिकः तस्मान्नित्यं श्यनि प्राप्ते ऽनुपसर्गाद्विकल्प उच्यते। यसोऽनुपसर्गाद्वा श्यन्प्रत्ययो भवति । यस्यति । यसति । अनुपसर्गादिति किम् । आयस्यति । प्रयस्यति ॥ संयसश्च ॥ ७२ ॥ सोपसर्गार्थ आरम्भः । संपूर्वाच्च यसेर्वा श्यन्प्रत्ययो भवति । संयस्य- ति । संयसति ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ७३ ॥ षुञ् अभिषवे, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नुप्रत्ययो भवति । शपोप- वादः । सुनोति । सिनोति ॥ श्रुवः शृ च ॥ ७४ ॥ श्रुवः श्नुप्रत्ययो भवति तत्संनियोगेन श्रुवः शृ इत्ययमादेशो भवति । शृणोति । शृणुतः । शृण्वन्ति ॥ अश्नोतेरन्यतरस्याम् ॥ ७५ ॥ अशू व्याप्तौ भौवादिकः, अस्मादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अश्नोति । अशति ॥ तनूकरणे तक्षः ॥ ७६ ॥ तक्षू त्वक्षू तनूकरणे, अस्मात्तनूकरणे वर्त्तमानादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अनेकार्थत्वाद्धात्तूनां विशेषेणोपादानम् । तक्षति काष्ठम् । तक्ष्णो- ति काष्ठम् । तनूकरणइति किम् । संतक्षति वाग्भिः ॥ तुदादिभ्यः शः ॥ ७७ ॥ तुद व्यथने, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः शप्रत्ययो भवति । शपोपवादः । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । तुदति । नुदति ॥

१५६ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥ ७८ ॥ रुधिर् आवरणे, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नम् प्रत्ययो भवति । शपो- पवादः । मकारो देशविध्यर्थः । शकारः श्नावन्नोप इति विशेषणार्थः । रुणद्धि । भिनत्ति ॥ तनादिकृञ्भ्य उः ॥ ७९ ॥ तनु विस्तारे, इत्येवमादिभ्योधातुभ्यः कृञश्च उप्रत्ययो भवति । शपोप- वादः । तनोति । सनोति । क्षणोति । कृञः खल्वपि । करोति । तनादिपाठादेव उप्रत्यये सिद्धे करोतेरुपादानं नियमार्थम्, अन्यत्तनादिकार्यं मा भूदिति । तना- दिभ्यस्तथासोरिति विभाषा सिचो लुङ् भवति । अकृत । अकृथाः ॥ धिन्विकृण्व्योर च ॥ ८० ॥ धिवि धिन्व जिन्वि प्रीणनार्थाः, कृवि हिंसाकरणयोः, इत्येतयोर्धा- त्वोरुप्रत्ययो भवत्यकारश्चान्तादेशः । धिनोति । कृणोति । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावादुणे न भवति ॥ क्र्यादिभ्यः श्ना ॥ ८१ ॥ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमयइत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति । शपोपवादः । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । क्रीणाति । प्रीणाति ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यः श्नुश्च ॥ ८२ ॥ आद्याश्चत्वारो धातवः सौत्राः । स्कुञ् आप्रवणे । एतेभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति श्नुश्च । स्तभ्नाति । स्तभ्नोति । स्तुभ्नाति । स्तुभ्नोति । स्कभ्नाति । स्कभ्नोति । स्कुभ्नाति । स्कुभ्नोति । स्कुनाति । स्कुनोति । उदित्त्वप्रतिज्ञाना- त्सौत्राणामपि धातूनां सर्वार्थत्वं विज्ञायते नैतद्विकरणविषयत्वमेव ॥ हलः श्नः शानज्झौ ॥ ८३ ॥ हल उत्तरस्य श्नाप्रत्ययस्य शानजादेशो भवति हौ परतः । मुषाण । पुषाण । हल इति किम् । क्रीणीहि । झाविति किम् । मुष्णाति । श्न इति स्थानिनिर्देश आदेशसंप्रत्ययार्थः । इतरथा हि प्रत्ययान्तरमेव सर्वविभक्तौ विज्ञायेत ॥ छन्दसि शायजपि ॥ ८४ ॥ छन्दसि विषये श्नः शायजादेशो भवति, शानजपि । गृभाय जिह्वया मधु । शानचः खल्वपि । बधान पशुम् ॥ व्यत्ययो बहुलम् ॥ ८५ ॥

यथायथं विकरणाः शबादयो विहितास्तेषां छन्दसि विषये बहुलं व्यत्ययो भवति । व्यतिगमनं व्यत्ययो व्यतिहारः विषयान्तरे विधानं, क्व चि- द्द्विविकरणता क्व चिन्निविकरणता च । आण्डा शुष्मस्य भेदति । भिनत्तीति प्राप्ते । स च न मरति । न म्रियतइति प्राप्ते । द्विविकरणता । इन्द्रो वस्तेन नेषतु । नयत्विति प्राप्ते । त्रिविकरणता । इन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रम् । तीर्या- स्मेति प्राप्ते । बहुलग्रहणं सर्वविध्यभिचारार्थम् । सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोपि हि सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ लिङ्याशिष्यङ् ॥ ८६ ॥ आशिषि विषये यो लिङ् तस्मिन्परतश्छन्दसि विषये ऽङ् प्रत्ययो भवति । शपोपवादः । छन्दस्युभयथेति लिङः सार्वधातुकसंज्ञा

ब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम्" or "णिग्रन्थिश्नन्थि"? Look at line 11: between 'ग्रन्थि' and 'ब्रूञ्': It is "श्रन्थि" or "श्नन्थि"? Wait, look at line 11: णि (ṇi) ग्रन्थि (granthi) Then: look at the akshara: It has a 'श', below it is 'न'? Wait, look at line 14: "श्लोके" -> 'श्लो' has 'श' with 'ल'. In line 14: before "श्लोकं देवदत्तः": The verb is: "श्रन्थाति" or "श्नन्थाति"? Wait, look at the first letter of that verb: it is 'ग्र' or 'श्र'? Wait! Look at line 14: Line 13 ends with: "ग्रन्थाति" Line 14 begins with: "ग्रन्थं देवदत्तः । ग्रन्थीते ग्रन्थः स्वयमेव । अग्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयमेव । ग्रन्थाति" WAIT! Look at line 14! Does it say "ग्रन्थाति" again?! Wait! Let's look at the letter: In line 14, after "स्वयमेव ।": Is that 'ग्र' or 'श्र'? Look at the loop:

"? Wait, look at: स + म + ब + ? Let's look at the letters: स, म्ब, न्ध, ी ? No, look at the loop: It's 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'ध' 'ी' - wait, is there a virama? Look at line 27: "धातोरिति वर्तते । धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।" Wait, let's look at the letters:

• "धातोरिति वर्तते ।"
• "धातोस्"
• "सम्बद्धा" ? No, look at 'द्ध': it's 'ब' + 'ध'? No, 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'धी'? Wait, look at the letter after 'म्': it's 'ब', then 'द्धा'? No, there is no 'न्' loop. It's 'ब' then 'द्ध' then 'त्'? Wait, what if it is: "धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर्..."? Wait, look at: "तव्य अनीयर्" - between 'तव्य' and 'इत्येते': 'त' 'व्य' then 'अ' 'नी' 'य' 'र्' -> "तव्य अनीयर्"! Wait, where is 'तव्यत्'? Does it say: "तव्यत्तव्य

१६० ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ गेयम् । पेयम् । चेयम् । जेयम् । अज्ग्रहणं किम् । यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति अजन्तभूतपूर्व्वदपि यथा स्यात् । दित्स्यम् । धित्स्यम् ॥ तकिशसितचतियतिज- नीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ तकि । तक्यम् । शसि । शस्यम् । चति । चत्यम् । यति । यत्यम् । जनि । जन्यम् ॥ हनो वा वध च ॥ * ॥ वध्यम् । घात्यम् ॥ पोरदुपधात् ॥ ९८ ॥ पवर्गान्ताद्धातोर्कारोपधाद्यत्प्रत्ययो भवति । ण्यतोपवादः । शप् । शप्यम् । लभ् । लभ्यम् । पोरिति किम् । पाक्यम् । वाक्यम् । अदुपधोदिति किम् । कोप्यम् । गोप्यम् । तपरकरणं तत्कालार्थम् । चाप्यम् ॥ शकिसहोश्च ॥ ९९ ॥ शक्लृ शक्तौ, षह मर्षणे, अनयोर्द्धात्वोर्यत्प्रत्ययो भवति । शक्यम् । सह्यम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ १०० ॥ गद व्यक्तायां वाचि, मदी हर्षे, चर गतिभक्षणयोः, यमडपरमे, एतेभ्यश्चा- नुपसर्गेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति । गद्यम् । मद्यम् । चर्यम् । यम्यम् । अनुपसर्गेति किम् । प्रगाद्यम् । प्रमाद्यम् । यमेः पूर्वेणैव सिद्धे ऽनुपसर्गनियमार्थं वचनम् ॥ चरेराङि चागुरौ ॥ * ॥ आचर्यो देशः । अगुरविति किम् । आचार्य उपनेता ॥ अवद्यपण्यवर्यागह्र्यपणितव्यानिरोधेषु ॥ १०१ ॥ अवद्य पण्य वर्या इत्येते शब्दा निपात्यन्ते गर्ह्य पणितव्यानिरोध इत्ये- तेष्वर्थेषु यथासंख्यम् । अवद्यमिति निपात्यते गर्ह्यं चेत्तद्भवति । अवद्यं पापम् । आमुद्यामन्यत् । वदः सुपि क्यप् च । पण्यमिति निपात्यते पणितव्यं चेत्तद्भवति । पण्यः कम्बलः । पण्याः गौः । पाप्यमन्यत् । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनि- रोधश्चेद्भवति । अनिरोधो ऽप्रतिबन्धः । शतेन वर्या । सहस्त्रेण वर्या । वृत्या ऽन्या । स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किमर्थः । वार्या ऋत्विजः ॥ वह्यं करणम् ॥ १०२ ॥ वह्नेर्धातोः करणे यत्प्रत्ययो निपात्यते । वहत्यनेनेति वह्यं शकटम् । करणादिति किम् । वाह्यमन्यत् ॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ १०३ ॥ ऋ गतौ, अस्माद्यति प्राप्ते स्वामिवैश्ययोरभिधेययोर्यत्प्रत्ययो निपा- त्यते । अर्यः स्वामी । अर्यो वैश्यः ॥ यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते स्वामि- न्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ स्वामिवैश्ययोरिति किम् । आर्यो ब्राह्मणः ॥ उपसर्त्या काल्या प्रजने ॥ १०४ ॥ उपसर्येति निपात्यते काल्या चेत्प्रजने भवति । उपपूर्वात्सृतेर्यत्प्रत्ययः ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १६१ प्राप्तकाला काल्या । प्रजायते प्रजननं प्रथमगर्भवहत्वम् । गर्भग्रहणे प्राप्तकाला । उप- सर्या गौः । उपसर्या वडवा । काल्या प्रजननेति किम् । उपसार्या शरदि मधुरा ॥ अजर्यं संगतम् ॥ १०५ ॥ अजर्यमिति निपात्यते संगतं चेद्भवति । जीर्यतेनेनेत्यप्रतीघात्सङ्गते संगमने कर्तरि यत्प्रत्ययो निपात्यते । न जीर्यतीत्यजर्यम् । अजर्यमार्यसंगतम् । अजर्ये वोऽस्तु संगतम् । संगतमिति किम् । अजरिता कम्बलः ॥ वदः सुपि क्यप् च ॥ १०६ ॥ अनुपसर्गेइति वर्तते । वदेर्धातोः सुबन्तउपपदे अनुपसर्गे क्यप् प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च । ब्रह्मोद्यम् । ब्रह्मवद्यम् । सत्योद्यम् । सत्यवद्यम् । सुपीति किम् । वाद्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रवाद्यम् ॥ भुवो भावे ॥ १०७ ॥ सुप्यनुपसर्गइत्यनुवर्तते । भवतेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । यत्तु नानुवर्तते । ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मत्वं गतः । देवभूयम्, देवत्वं गतः । भावग्रहणमुक्तार्थम् । सुपीत्येव, भव्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रभव्यम् ॥ हनस्त च ॥ १०८ ॥ सुप्यनुपसर्गइति वर्तते भावइति च । हन्तेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, तकारश्चान्तादेशः । ब्रह्महत्या । अश्वहत्या । सुपी- त्येव, घातः । ण्यत्तु भावे न भवत्यनभिधानात् । अनुपसर्गइत्येव । प्रघातो वर्तते ॥ एतिस्तुशास्व्वदृजुषः क्यप् ॥ १०९ ॥ सुप्यनुपसर्गे भावइति निवृत्तम् । सामान्येन विधानमेतत् । इति स्तु शास् वृ दृ जुष् इत्येतेभ्यः क्यप् प्रत्ययो भवति । इत्यः । स्तुत्यः । शिष्यः । वृत्यः । आदृत्यः । जुष्यः । क्यबिति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । ओ- रावश्यके इति ण्यतं बाधित्वा क्यबेव भवति । आवश्यकस्तुत्यः । प्लवहृञोस्तु बहलमिष्यते न वृङः । आर्या ऋत्विजः ॥ शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यम् ॥

• ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् ॥ आङ्पूर्वादजेः संज्ञायामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ आज्यं घृतम् । कद्यमुपेयम् । शरतद्रूपं, नेशः ॥ * ऋदुपधाच्चाक्लृपिवृतेः ॥ ११० ॥ ऋकारोपधाच्च धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति क्लृपिवृती वर्जयित्वा । वृतु । वृत्यम् । वृधु । वृध्यम् । अक्लृपिवृतेरिति किम् । कल्प्यम् । वर्त्यम् । तपकरणं किम् । कृत संशब्दने । ण्यदेव भवति । कीर्त्यम् ॥ प्रावो सञ्ज्ञायां दृभः ॥ * ॥ प्रविदर्भ्यो रज्जुः ॥ समवपूर्वाच्च ॥ * ॥ समवदर्भो ॥ ११