काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

त् । अग्लुञ्चीत् । अश्वत् । अशवयित् । अशि-" Wait, is it "अशवयित्" or "अशवायित्"? "अ श व यि त्" -> "अशवयित् ।"

Line 18: "श्वियत् । म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि रूपत्रयं सिद्ध्यत्यर्थभेदात्तु द्वयोरुपादानं" Wait, let's check: "श्वियत् ।" "म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि" -> wait! "म्लुचुग्लुञ्चो-" or "म्लुचुग्लुचो-"? Look at line 18: "म्लु चु ग्लु च्वो रि का रो प दा ने पि" -> wait! Is it "म्लुचुग्लुच्वोरिकारोपदानेपि"? Look at the characters: "म्लु चु ग्लु" then "च्वो"? Or "ञ्चो"? Wait, line 19 has: "द्वयोरुपादानसामर्थ्याद् ग्लुञ्चेरनुनासिकलोपो न" Ah! "ग्लुञ्चेः" has अनुनासिक, so it's "म्लुचुग्लुञ्चोः"! Wait, why does line 18 say: "म्लुचुग्लुञ्चोरिकारोपदानेपि" or

१५४ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ परतो ऽन्यतरस्यां चिणादेशो भवति। अदोपि। अदीपिष्ट। अजनि। अजनिष्ट। अबोधि। अबुद्ध। अपूरि। अपूरिष्ट। अतायि। अतायिष्ट। आप्यायि। आप्यायिष्ट॥ अचः कर्मकर्त्तरि ॥ ६२ ॥ अजन्ताद्धातोः परस्य चलेः कर्मकर्त्तरि तशब्दे परतश्चिणादेशो भवति। प्राप्तविभाषेयम्। अकारि कटः स्वयमेव। अकृत कटः स्वयमेव। अलावि केदारः स्वयमेव। अलविष्ट केदारः स्वयमेव। अच इति किम्। अभेदि काष्ठं स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीति किम्। अकारि कटो देवदत्तेन ॥ दुहश्च ॥ ६३ ॥ दुह प्रपूरणे, अस्मात्परस्य चलेश्चिणादेशो भवत्यन्यतरस्याम्। अदोहि गौः स्वयमेव। अदुग्ध गौः स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीत्येव। अदोहि गौर्गोपालकेन ॥ न रुधः ॥ ६४ ॥ रुधिर् आवरणे, अस्मात्परस्य चलेः कर्मकर्त्तरिचिणादेशो न भवति। अन्ववारुद्ध गौः स्वयमेव। कर्मकर्त्तरीत्येव। अन्ववारोधि गौर्गोपालकेन ॥ तपोनुतापे च ॥ ६५ ॥ नेति वर्त्तते। तप संतापे, अस्मात्परस्य चलेश्चिणादेशो न भवति कर्मक- र्तर्य्यनुतापे च। अनुतापः, पश्चात्तापः। तस्य ग्रहणमकर्मकर्त्रर्थं, तत्र हि भावक- र्मणोरपि प्रतिषेधो भवति। अतप्त तपस्तापसः। अन्ववातप्त पापेन कर्मणा ॥ चिण् भावकर्मणोः ॥ ६६ ॥ धातोः परस्य चलेश्चिणादेशो भवति भावे कर्मणि तशब्दे परतः। भावे तावत्। अशायि भवता। कर्मणि खल्वपि। अकारि कटो देवदत्तेन। अहारि भारो यज्ञदत्तेन। चिण्ग्रहणं विस्पष्टार्थम् ॥ सार्वधातुके यक् ॥ ६७ ॥ भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोर्यक् प्रत्ययो भवति। आस्यते भवता। शय्यते भवता। कर्मणि। क्रियते कटः। गम्यते ग्रामः। ककारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः। यग्विधाने कर्मकर्तर्युपसंख्यानं विप्रतिषेधाद्धि यकः शपो बलीयस्त्वम्। क्रियते कटः स्वयमेव। पच्यते ओदनः स्वयमेव ॥ कर्त्तरि शप् ॥ ६८ ॥ कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप्प्रत्ययो भवति। पकारः स्वरार्थः, शकारः सार्वधातुकार्थः। भवति। पचति ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ॥ ६९ ॥

॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ १५५ दिव् इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्यन्प्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । नकारः स्वरार्थः, शकारः सार्वधातुकार्थः । दीव्यति । सीव्यति ॥ वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्त्रुटिलषः ॥ ७० ॥ उभयत्र विभाषेयम् । टुभ्राश टुभ्लाशृ दीप्तौ, भ्रमु अनवस्थाने, भ्रमु चलने, द्वयोरपि ग्रहणम् । क्रमु पादविक्षेपे, क्लमु ग्लानौ, त्रसी उद्वेगे, त्रुटि छेदने, लष कान्तौ, एतेभ्यो वा श्यन् प्रत्ययो भवति । भ्राशते । भ्राश्यते । भ्लाशते । भ्लाश्यते । भ्रमति । भ्राम्यति । क्रामति । क्राम्यति । क्लामति । क्लाम्यति । त्रसति । त्रस्यति । त्रुटति । त्रुट्यति । लषति । लष्यति ॥ यसोऽनुपसर्गात् ॥ ७१ ॥ यसु प्रयत्ने दैवादिकः तस्मान्नित्यं श्यनि प्राप्ते ऽनुपसर्गाद्विकल्प उच्यते। यसोऽनुपसर्गाद्वा श्यन्प्रत्ययो भवति । यस्यति । यसति । अनुपसर्गादिति किम् । आयस्यति । प्रयस्यति ॥ संयसश्च ॥ ७२ ॥ सोपसर्गार्थ आरम्भः । संपूर्वाच्च यसेर्वा श्यन्प्रत्ययो भवति । संयस्य- ति । संयसति ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ७३ ॥ षुञ् अभिषवे, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नुप्रत्ययो भवति । शपोप- वादः । सुनोति । सिनोति ॥ श्रुवः शृ च ॥ ७४ ॥ श्रुवः श्नुप्रत्ययो भवति तत्संनियोगेन श्रुवः शृ इत्ययमादेशो भवति । शृणोति । शृणुतः । शृण्वन्ति ॥ अश्नोतेरन्यतरस्याम् ॥ ७५ ॥ अशू व्याप्तौ भौवादिकः, अस्मादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अश्नोति । अशति ॥ तनूकरणे तक्षः ॥ ७६ ॥ तक्षू त्वक्षू तनूकरणे, अस्मात्तनूकरणे वर्त्तमानादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अनेकार्थत्वाद्धात्तूनां विशेषेणोपादानम् । तक्षति काष्ठम् । तक्ष्णो- ति काष्ठम् । तनूकरणइति किम् । संतक्षति वाग्भिः ॥ तुदादिभ्यः शः ॥ ७७ ॥ तुद व्यथने, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः शप्रत्ययो भवति । शपोपवादः । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । तुदति । नुदति ॥

१५६ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥ ७८ ॥ रुधिर् आवरणे, इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नम् प्रत्ययो भवति । शपो- पवादः । मकारो देशविध्यर्थः । शकारः श्नावन्नोप इति विशेषणार्थः । रुणद्धि । भिनत्ति ॥ तनादिकृञ्भ्य उः ॥ ७९ ॥ तनु विस्तारे, इत्येवमादिभ्योधातुभ्यः कृञश्च उप्रत्ययो भवति । शपोप- वादः । तनोति । सनोति । क्षणोति । कृञः खल्वपि । करोति । तनादिपाठादेव उप्रत्यये सिद्धे करोतेरुपादानं नियमार्थम्, अन्यत्तनादिकार्यं मा भूदिति । तना- दिभ्यस्तथासोरिति विभाषा सिचो लुङ् भवति । अकृत । अकृथाः ॥ धिन्विकृण्व्योर च ॥ ८० ॥ धिवि धिन्व जिन्वि प्रीणनार्थाः, कृवि हिंसाकरणयोः, इत्येतयोर्धा- त्वोरुप्रत्ययो भवत्यकारश्चान्तादेशः । धिनोति । कृणोति । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावादुणे न भवति ॥ क्र्यादिभ्यः श्ना ॥ ८१ ॥ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमयइत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति । शपोपवादः । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । क्रीणाति । प्रीणाति ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यः श्नुश्च ॥ ८२ ॥ आद्याश्चत्वारो धातवः सौत्राः । स्कुञ् आप्रवणे । एतेभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति श्नुश्च । स्तभ्नाति । स्तभ्नोति । स्तुभ्नाति । स्तुभ्नोति । स्कभ्नाति । स्कभ्नोति । स्कुभ्नाति । स्कुभ्नोति । स्कुनाति । स्कुनोति । उदित्त्वप्रतिज्ञाना- त्सौत्राणामपि धातूनां सर्वार्थत्वं विज्ञायते नैतद्विकरणविषयत्वमेव ॥ हलः श्नः शानज्झौ ॥ ८३ ॥ हल उत्तरस्य श्नाप्रत्ययस्य शानजादेशो भवति हौ परतः । मुषाण । पुषाण । हल इति किम् । क्रीणीहि । झाविति किम् । मुष्णाति । श्न इति स्थानिनिर्देश आदेशसंप्रत्ययार्थः । इतरथा हि प्रत्ययान्तरमेव सर्वविभक्तौ विज्ञायेत ॥ छन्दसि शायजपि ॥ ८४ ॥ छन्दसि विषये श्नः शायजादेशो भवति, शानजपि । गृभाय जिह्वया मधु । शानचः खल्वपि । बधान पशुम् ॥ व्यत्ययो बहुलम् ॥ ८५ ॥

यथायथं विकरणाः शबादयो विहितास्तेषां छन्दसि विषये बहुलं व्यत्ययो भवति । व्यतिगमनं व्यत्ययो व्यतिहारः विषयान्तरे विधानं, क्व चि- द्द्विविकरणता क्व चिन्निविकरणता च । आण्डा शुष्मस्य भेदति । भिनत्तीति प्राप्ते । स च न मरति । न म्रियतइति प्राप्ते । द्विविकरणता । इन्द्रो वस्तेन नेषतु । नयत्विति प्राप्ते । त्रिविकरणता । इन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रम् । तीर्या- स्मेति प्राप्ते । बहुलग्रहणं सर्वविध्यभिचारार्थम् । सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोपि हि सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ लिङ्याशिष्यङ् ॥ ८६ ॥ आशिषि विषये यो लिङ् तस्मिन्परतश्छन्दसि विषये ऽङ् प्रत्ययो भवति । शपोपवादः । छन्दस्युभयथेति लिङः सार्वधातुकसंज्ञा

ब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम्" or "णिग्रन्थिश्नन्थि"? Look at line 11: between 'ग्रन्थि' and 'ब्रूञ्': It is "श्रन्थि" or "श्नन्थि"? Wait, look at line 11: णि (ṇi) ग्रन्थि (granthi) Then: look at the akshara: It has a 'श', below it is 'न'? Wait, look at line 14: "श्लोके" -> 'श्लो' has 'श' with 'ल'. In line 14: before "श्लोकं देवदत्तः": The verb is: "श्रन्थाति" or "श्नन्थाति"? Wait, look at the first letter of that verb: it is 'ग्र' or 'श्र'? Wait! Look at line 14: Line 13 ends with: "ग्रन्थाति" Line 14 begins with: "ग्रन्थं देवदत्तः । ग्रन्थीते ग्रन्थः स्वयमेव । अग्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयमेव । ग्रन्थाति" WAIT! Look at line 14! Does it say "ग्रन्थाति" again?! Wait! Let's look at the letter: In line 14, after "स्वयमेव ।": Is that 'ग्र' or 'श्र'? Look at the loop:

"? Wait, look at: स + म + ब + ? Let's look at the letters: स, म्ब, न्ध, ी ? No, look at the loop: It's 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'ध' 'ी' - wait, is there a virama? Look at line 27: "धातोरिति वर्तते । धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।" Wait, let's look at the letters:

• "धातोरिति वर्तते ।"
• "धातोस्"
• "सम्बद्धा" ? No, look at 'द्ध': it's 'ब' + 'ध'? No, 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'धी'? Wait, look at the letter after 'म्': it's 'ब', then 'द्धा'? No, there is no 'न्' loop. It's 'ब' then 'द्ध' then 'त्'? Wait, what if it is: "धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर्..."? Wait, look at: "तव्य अनीयर्" - between 'तव्य' and 'इत्येते': 'त' 'व्य' then 'अ' 'नी' 'य' 'र्' -> "तव्य अनीयर्"! Wait, where is 'तव्यत्'? Does it say: "तव्यत्तव्य

१६० ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ गेयम् । पेयम् । चेयम् । जेयम् । अज्ग्रहणं किम् । यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति अजन्तभूतपूर्व्वदपि यथा स्यात् । दित्स्यम् । धित्स्यम् ॥ तकिशसितचतियतिज- नीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ तकि । तक्यम् । शसि । शस्यम् । चति । चत्यम् । यति । यत्यम् । जनि । जन्यम् ॥ हनो वा वध च ॥ * ॥ वध्यम् । घात्यम् ॥ पोरदुपधात् ॥ ९८ ॥ पवर्गान्ताद्धातोर्कारोपधाद्यत्प्रत्ययो भवति । ण्यतोपवादः । शप् । शप्यम् । लभ् । लभ्यम् । पोरिति किम् । पाक्यम् । वाक्यम् । अदुपधोदिति किम् । कोप्यम् । गोप्यम् । तपरकरणं तत्कालार्थम् । चाप्यम् ॥ शकिसहोश्च ॥ ९९ ॥ शक्लृ शक्तौ, षह मर्षणे, अनयोर्द्धात्वोर्यत्प्रत्ययो भवति । शक्यम् । सह्यम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ १०० ॥ गद व्यक्तायां वाचि, मदी हर्षे, चर गतिभक्षणयोः, यमडपरमे, एतेभ्यश्चा- नुपसर्गेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति । गद्यम् । मद्यम् । चर्यम् । यम्यम् । अनुपसर्गेति किम् । प्रगाद्यम् । प्रमाद्यम् । यमेः पूर्वेणैव सिद्धे ऽनुपसर्गनियमार्थं वचनम् ॥ चरेराङि चागुरौ ॥ * ॥ आचर्यो देशः । अगुरविति किम् । आचार्य उपनेता ॥ अवद्यपण्यवर्यागह्र्यपणितव्यानिरोधेषु ॥ १०१ ॥ अवद्य पण्य वर्या इत्येते शब्दा निपात्यन्ते गर्ह्य पणितव्यानिरोध इत्ये- तेष्वर्थेषु यथासंख्यम् । अवद्यमिति निपात्यते गर्ह्यं चेत्तद्भवति । अवद्यं पापम् । आमुद्यामन्यत् । वदः सुपि क्यप् च । पण्यमिति निपात्यते पणितव्यं चेत्तद्भवति । पण्यः कम्बलः । पण्याः गौः । पाप्यमन्यत् । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनि- रोधश्चेद्भवति । अनिरोधो ऽप्रतिबन्धः । शतेन वर्या । सहस्त्रेण वर्या । वृत्या ऽन्या । स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किमर्थः । वार्या ऋत्विजः ॥ वह्यं करणम् ॥ १०२ ॥ वह्नेर्धातोः करणे यत्प्रत्ययो निपात्यते । वहत्यनेनेति वह्यं शकटम् । करणादिति किम् । वाह्यमन्यत् ॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ १०३ ॥ ऋ गतौ, अस्माद्यति प्राप्ते स्वामिवैश्ययोरभिधेययोर्यत्प्रत्ययो निपा- त्यते । अर्यः स्वामी । अर्यो वैश्यः ॥ यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते स्वामि- न्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ स्वामिवैश्ययोरिति किम् । आर्यो ब्राह्मणः ॥ उपसर्त्या काल्या प्रजने ॥ १०४ ॥ उपसर्येति निपात्यते काल्या चेत्प्रजने भवति । उपपूर्वात्सृतेर्यत्प्रत्ययः ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १६१ प्राप्तकाला काल्या । प्रजायते प्रजननं प्रथमगर्भवहत्वम् । गर्भग्रहणे प्राप्तकाला । उप- सर्या गौः । उपसर्या वडवा । काल्या प्रजननेति किम् । उपसार्या शरदि मधुरा ॥ अजर्यं संगतम् ॥ १०५ ॥ अजर्यमिति निपात्यते संगतं चेद्भवति । जीर्यतेनेनेत्यप्रतीघात्सङ्गते संगमने कर्तरि यत्प्रत्ययो निपात्यते । न जीर्यतीत्यजर्यम् । अजर्यमार्यसंगतम् । अजर्ये वोऽस्तु संगतम् । संगतमिति किम् । अजरिता कम्बलः ॥ वदः सुपि क्यप् च ॥ १०६ ॥ अनुपसर्गेइति वर्तते । वदेर्धातोः सुबन्तउपपदे अनुपसर्गे क्यप् प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च । ब्रह्मोद्यम् । ब्रह्मवद्यम् । सत्योद्यम् । सत्यवद्यम् । सुपीति किम् । वाद्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रवाद्यम् ॥ भुवो भावे ॥ १०७ ॥ सुप्यनुपसर्गइत्यनुवर्तते । भवतेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । यत्तु नानुवर्तते । ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मत्वं गतः । देवभूयम्, देवत्वं गतः । भावग्रहणमुक्तार्थम् । सुपीत्येव, भव्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रभव्यम् ॥ हनस्त च ॥ १०८ ॥ सुप्यनुपसर्गइति वर्तते भावइति च । हन्तेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, तकारश्चान्तादेशः । ब्रह्महत्या । अश्वहत्या । सुपी- त्येव, घातः । ण्यत्तु भावे न भवत्यनभिधानात् । अनुपसर्गइत्येव । प्रघातो वर्तते ॥ एतिस्तुशास्व्वदृजुषः क्यप् ॥ १०९ ॥ सुप्यनुपसर्गे भावइति निवृत्तम् । सामान्येन विधानमेतत् । इति स्तु शास् वृ दृ जुष् इत्येतेभ्यः क्यप् प्रत्ययो भवति । इत्यः । स्तुत्यः । शिष्यः । वृत्यः । आदृत्यः । जुष्यः । क्यबिति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । ओ- रावश्यके इति ण्यतं बाधित्वा क्यबेव भवति । आवश्यकस्तुत्यः । प्लवहृञोस्तु बहलमिष्यते न वृङः । आर्या ऋत्विजः ॥ शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यम् ॥

• ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् ॥ आङ्पूर्वादजेः संज्ञायामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ आज्यं घृतम् । कद्यमुपेयम् । शरतद्रूपं, नेशः ॥ * ऋदुपधाच्चाक्लृपिवृतेः ॥ ११० ॥ ऋकारोपधाच्च धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति क्लृपिवृती वर्जयित्वा । वृतु । वृत्यम् । वृधु । वृध्यम् । अक्लृपिवृतेरिति किम् । कल्प्यम् । वर्त्यम् । तपकरणं किम् । कृत संशब्दने । ण्यदेव भवति । कीर्त्यम् ॥ प्रावो सञ्ज्ञायां दृभः ॥ * ॥ प्रविदर्भ्यो रज्जुः ॥ समवपूर्वाच्च ॥ * ॥ समवदर्भो ॥ ११

१९२ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ ई च खनः ॥ १११ ॥ खनेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवतीकारश्चान्तादेशः । खेयम् । दीर्घनिर्देशः प्रश्लेषार्थः । तत्र द्वितीय ईकारो ये विभाषेत्यात्वबाधनार्थः ॥ भृञो ऽसंज्ञायाम् ॥ ११२ ॥ भृञो धातोरसंज्ञायां विषये क्यप् प्रत्ययो भवति । भृत्याः कर्मकराः । भर्तव्या इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम् । भार्योनाम क्षत्रियः ॥ संपूर्वाद्दिभाषा ॥ * ॥ संभृत्यः । संभार्यः ॥ संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिद्ध्यति । स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्ध्यति ॥ मृजेर्विभाषा ॥ ११३ ॥ मृजेर्धातोर्विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । ऋदुपधत्वात् प्राप्तविभाषेयम् । परिमृज्यः । परिमार्ग्यः ॥ राजसूयसूर्यमूषोदारुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः ॥ ११४ ॥ राजसूय सूर्य मूषोदारुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्य इत्येते शब्दाः क्यपि निपात्यन्ते । राज्ञा सोतव्यः राज्ञा वा इह सूयते राजसूयः क्रतुः । सूयर्तिभ्यां क्यप् सर्तैर्दत्वं सुवतेर्वा रुडागमः । सरति सुवति वा सूर्यः । मृषापूर्वस्य वदते- र्यणे यति प्राप्ते नित्यं क्यङ् निपात्यते । मूषोदारम् । रोचतेऽसौ रुच्यः । करोतेः क्यप् । गुपे रत्वेः कत्वं च संज्ञायाम् । कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्टे पच्यन्ते कृष्टपच्याः । कर्मकर्तरि निपातनम् । न व्यथते अव्यथ्यः ॥ भिदोऽद्ध्यौ नदे ॥ ११५ ॥ भिदेरुन्ध्यैश्व क्यप् निपात्यते नदेऽभिधेये । उन्धेर्धत्वं च । भिनत्ति भिद्यः । उद्धृत्युदकम् उद्ध्याः । नद इति किम् । भेत्ता । उन्धिता ॥ पुष्यसिद्ध्यौ नक्षत्रे ॥ ११६ ॥ पुषेः सिध्येश्चाधिकरणे क्यप् निपात्यते नक्षत्रे ऽभिधेये । पुष्यन्त्यस्मिन्नर्था इति पुष्यः । सिद्ध्यन्त्यस्मिन्निति सिद्ध्यः । नक्षत्र इति किम् । पोष्यं, सेध्यम् विपूर्याविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु ॥ ११७ ॥ विपूय विनीय जित्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं मुञ्ज कल्क हलि इत्येतेषु बोद्ध्येषु । विपूर्वात्पवतेर्ण्यतेव तथा जयतेर्यति प्राप्ते कर्म- ण्यभिधास्यते । विपूयो मुञ्जः । विपाव्यमन्यत् । विनेयः कल्कः । विनेया- न्यः । जित्यो हलिः । जेयमन्यत् ॥

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १४२ प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि ॥ ११८ ॥ प्रति अपि इत्येवंपूर्वाद्ग्रहेः क्यप् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । प्रतस्यं न प्रतिगृह्यम् । तस्मादप्यपिगृह्यम् । छन्दसीति किम् । प्रतिग्राह्यम् । अपिग्राह्यम् ॥ पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च ॥ ११९ ॥ पदे ऽस्वैरिणि बाह्यायां पक्ष्येचार्थे ग्रहेर्द्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति । पदे तावत् । प्रगृह्यं पदं, यस्य प्रगृह्यसंज्ञा विहिता । अवगृह्यं पदं, यस्यावग्रहः क्रि- यते । अस्वैरी परतन्त्रः । गृह्यका रमे । गृहीतका इत्यर्थः । बाह्यायाम् । ग्रा- मगृह्या सेना । नगरगृह्या सेना । ग्रामनगराभ्यां बहिर्भूतेत्यर्थः । स्वैरितिकुनिर्द्दु- र्द्धादन्यत्र न भवति । पक्षे भवः पक्ष्यः । वासुदेवपक्ष्याः । अर्जुनपक्ष्याः । तत्प- क्षाश्रिता इत्यर्थः ॥ विभाषा कृवृषोः ॥ १२० ॥ कृञो वृषेश्च विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । करोतेर्ण्यति प्राप्ते वर्षते- श्चेदुपधत्वादित्ये क्यपि विभाषारभ्यते । कृत्यम् । कार्यम् । वृष्यम् । वर्ष्यम् ॥ युग्यं च पत्रे ॥ १२१ ॥ युग्यमिति निपात्यते पत्रं चेत्तद्भवति । पतत्यनेनेति पत्रं, वाहनमुच्यते । युग्यो गौः । युग्योऽश्वः । युग्यो हस्ती । युजेः क्यप् कुत्वं च निपात्यते । पत्र- मिति किम् । योग्यमन्यत् ॥ अमावसदन्यतरस्याम् ॥ १२२ ॥ अमाशब्दः सहार्थे वर्तते । तस्मिन्नुपपदे वसेर्द्धातोः कालेऽधिकारे ण्यत्प्र- त्ययो भवति, तस्यान्यतरस्यां वृद्धाभावो निपात्यते । सह वसतोऽस्मिन्काले सूर्य- चन्द्रमसाविति अमावास्या । अमावस्या । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावा- स्याया वेत्यत्रामावास्याशब्दस्यापि ग्रहणं भवति । अमावसोरेतं ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धिताम्

१६४ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दउपपदे हूयतेर्जुहोतेर्वा क्यप् दीर्घस्तुग्भावश्च । देव- हूयः । प्रपूर्वादुत्पूर्वाच्च नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उनीयः । उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् । उच्छिष्यम् । मृङ् प्राणत्यागे, स्तॄञ् आच्छादने, ध्वृ हूर्च्छने, एतेभ्यो यत्प्रत्ययः । मर्यः । स्तर्या । स्त्रियामेव निपातनम् । ध्वर्यः । खनेर्यत् । खन्यः । एतस्मादेव ण्यत् । खान्यः । देवशब्दउपपदे यजेर्यत् । देवयज्या । स्त्रीलिङ्गनिपातनम् । आङ्पूर्वात्पृ- च्छेः क्यप् । आपृच्छा । प्रतिपूर्वात्सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रतीषीव्यः । ब्रह्माद्युप- पदे वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यः । भाव्यः । स्ताव्यः । भवतेः स्तौतेश्च ण्यत् आवादे- शश्च भवति । उपपूर्वस्य चिनोतेर्ण्यदाय्यादा

॥ काशिका ॥ ३ । १ । २ ॥ २५३ चानाय्यो ऽनित्यवदिति चेद्दूक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् । यज्ञयोगे तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ॥ प्रचार्य्यो ऽसंमतौ ॥ १२८ ॥ अविद्यमाना संमतिरस्मिन्नित्यसंमतिः । संमननं संमतिः । संप्रतता पूजा । प्रचार्य्य इति निपात्यते ऽसंमतावभिधेये । प्रचार्य्यश्चोरः । असंमताविति किम् । प्रचेयोऽन्यः । यद्येवं कथमेतत् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्मप्रब्रूयात् प्रचार्य्यायान्तेवासिने नान्यस्मै कस्मै चनेति । संमतिरभिलाषोऽप्युच्यते । तद- भावेन निष्कामतया असंमतिरन्तेवासी भवति । तस्मै निष्कामाय मोक्षार्थे यत- मानायान्तेवासिने प्रचार्य्याय ब्रह्म प्रब्रूयादिति युज्यते ॥ पाय्यसांनाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामि- धेनीषु ॥ १२९ ॥ पाय्यादयः शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं,माने हविषि निवासे सामिधे- न्यां चाभिधेयायाम् । पाय्य इति माङो ण्यत्प्रत्यय आदेःपत्वं च निपात्यते । माने । पाय्यं मानम् । मेयमन्यत् । संपूर्वान्नयतेर्यदायादेशावुपसर्गदीर्घत्वं च निपात्यते । सांनाय्यं हविः । सचेयमन्यत् । हविष्त्वाच्च हविर्विशेष एवावतिष्ठते । निपूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशावादिकुत्वं च निपात्यते । निकाय्यो निवासः । निचे- यमन्यत् । धाय्येति धाञो ण्यत्प्रत्ययो निपात्यते सामिधेनी चेत्सा भवति । धाय्या सामिधेनी । धेयमन्यत् । सामिधेनीशब्द ऋग्विशेषस्य वाचकः तत्र च धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते किं तर्हि का चिदेव । रुढिशब्दो ह्ययं तथा चासामिधेन्यामपि दृश्यते धाय्याः शंसत्यग्निर्नैता त्वं सोमक्रतुभिरिति ॥ क्रतौकुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥ १३० ॥ कुण्डपाय्य संचाय्य इत्येतौ शब्दौ निपात्येते क्रतावभिधेये । कुण्डशब्दे तृतीयान्तउपपदे पिबतेर्भूतोत्तरधिकरखे यत्प्रत्ययो निपात्यते युक्व । कुण्डेन पीयते ऽस्मिन्सोम इति कुण्डपाय्यः क्रतुः । यतो ऽनाव इति स्वरः । संपूर्वा- च्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । संचीयते ऽस्मिन्सोम इति संचाय्यः ऋतुः । क्रताविति किम् । कुण्डपानम् । संचेयः ॥ अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ १३१ ॥ परिचाय्य उपचाय्य समूह्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते अग्नावभिधेये । परि- पूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । परिचाय्यः । उपचाय्यः । संपूर्वादूहः संप्र- सारणं दीर्घत्वं च निपात्यते । समूह्यं चिन्वीत पशुकामः । अग्नाविति किम् । परिचेयम् । उपचेयम् । संवाह्यम् ॥

वट् । मोरट् । सेव । मेव । क्रोध । मेधान्तौWait, after सूदट्:देवट्(orदेट्?) It looks like देवट् । मोरट् ।orभेट्? देवट् । मोरट् ।Wait, let's check standard Pachadigana: पच, वच, वप, वद, चल, पत, नदट्, भषट्, वस, गरट्, प्लवट्, तरट्, चरट्... Wait, in L27:तरट् । चोरट् ।- ah,तरट् । चोरट् । जाहृWait, in L28:जर । मर । क्षर । चम । सूदट् । देवट् । मोरट् । सेव । मेव ।Thenक्रोध । मेध । न्तौorमेधान्तौ? Wait! Look at: मे धान्तौorमेध । न्तौorक्रोध । मेधान्तः? Wait, why does footnote ‡ say: ‡ खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम । इति चन्द्रमञ्जरीपर्यालोचनायां नैते पचादौ न भवन्तीति । परं तु बहुषु काशिकापुस्तकेषूपलभ्यन्ते ॥` Notice the roots listed in footnote ‡: "खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम ।" Now

? Wait! To the right of "अनुपसर्गादित्येव ।": First letter is 'प्र' with 'ज्व' - "प्रज्वलः ।" Then the black blotch! To the right of the blotch, there are letters: "तनोतेश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, let's transcribe what is visible: "अनुपसर्गादित्येव । प्रज्वलः । तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, is it "तनोतेश्चोपसंख्यानम्" or "तनोतेश्च उपसंख्यानम्"? It says: "तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" (it has 'चो' with an o-matra: तनोतेश्चोपसंख्यानम्).

Line 30: अवतनोतीत्यवतानः ॥

Line 31 (footnote):

• अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

Wait, let's verify where the asterisk * appears in the main text: In line 3: "सर्वथाऽनर्थकः शः स्यात्सिद्ध्यन्ति ह्यच्पचादयः ॥ " There is an asterisk after the shloka! And footnote at the bottom: " अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।" That matches perfectly!

Let's check every line carefully.

Line 1: ॥

१६८ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ श्याऽद्द्व्यधासुसंस्रुवतीषवसावह्वलिहश्लिषश्वसश्च ॥ १४१ ॥ अनुपसर्गादिति विभाषा चेति निवृत्तम् । श्यैङ आकारान्तेभ्यश्च धातुभ्यः व्यध आसु संस्रु अतीष् अवस्रा अवह्व लिह श्लिष श्वस इत्येतेभ्यश्च णप्रत्ययो भवति । आकारान्तत्वादेव श्यायतेः प्रत्यये सिद्धे पुनर्वचनं बाधक- बाधनार्थम् । उपसर्गं कं बाधित्वा ऽयमेव भवति । अवश्यायः । प्रतिश्यायः । दायः। धायः। व्याधः। आस्रावः। संस्रावः। अत्यायः। अवसायः। अवहारः। लेहः । श्लेषः । श्वासः ॥ दुन्योरनुपसर्गे ॥ १४२ ॥ दुनोतेर्नयतेश्चानुपसर्गे णप्रत्ययो भवति । दुनोतीति दावः । नयतीति नायः । अनुपसर्गेति किम् । प्रदवः । प्रणयः ॥ विभाषा ग्रहः ॥ १४३ ॥ विभाषा ग्रहेर्धातोर्णप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । ग्रहः । ग्राहः । व्यव- स्थितविभाषा चेयम् । जलचरे नित्यम् । ग्राहः । ज्योतिषि नेष्यते । तत्र ग्रह एव* ॥ भवतेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भवतीति, भावः । भवः ॥ गेहे कः ॥ १४४ ॥ ग्रहेर्धातोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्त्तरि । गृहं वेश्म । तात्स्थ्याद्दारा- श्च । गृह्णन्तीति, गृहा दाराः । गृहाणि वेश्मानि ॥ शिल्पिनि ष्वुन् ॥ १४५ ॥ धातोः ष्वुन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि ॥ नृतिखनिरञ्जिभ्यः परि- सङ्ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ नर्त्तकः । खनकः । रजकः । नर्त्तकी । खनकी । रजकी । रञ्जेरनुनासिकलोपश्च ॥ गस्थकन् ॥ १४६ ॥ गायतेस्थकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गाथकः । गाथिका ॥ ल्युट् च ॥ १४७ ॥ चकारेण ष इत्यनुकृष्यते† । गायतेर्ल्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गायनः । गायनी । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ ह्रेश्च व्रीहिकालयोः ॥ १४८ ॥ चकारेण ल्युडनुकृष्यते । हरतेर्व्रीहिकालयोश्च धातोर्ल्युट्प्रत्ययो भवति...

• जलचरे ग्राह एव । ज्योतिषि ग्रह एव । इति पा० २ । † 'थकन् इत्यनुकृष्यते' इति क्व चित् पुस्तके पाठो दृश्यते ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ५ ॥ १६५ हो काले च कर्त्तरि । हायना नाम व्रीहयः । बह्वप्युदकमिति कृत्वा । काले । हायनः संवत्सरः । जहाति भावानिति ॥ प्लुसृ*स्वः समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥ प्लु सृ स्वू इत्येतेभ्यो धातुभ्यः समभिहारे वुन्प्रत्ययो भवति । प्लवकः । सरकः । स्वकः। समभिहारग्रहणेनात्र साधुकारित्वं लक्ष्यते । साधुकारिणि वुन्विधानात्स- म्प्रतिषेधे यः सुष्ठु करोति तत्र भवति । बहुशो यो दुष्टं करोति तत्र न भवति ॥ आशिषि च ॥ १५० ॥ आशिषि गम्यमानायां धातुमात्राद् वुन्प्रत्ययो भवति । जीवतात्, जी- वकः । नन्दतात्, नन्दकः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । स च क्रियाविषयः । अमु- ष्याः क्रियायाः कर्त्ता भवेदित्येवमाशास्यते ॥ इति काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ कर्मण्यण् ॥ १ ॥ त्रिविधं कर्म निर्वर्त्य विकार्यं प्राप्यं चेति । सर्वत्र कर्मण्युपपदे धातोरण्प्र- त्ययो भवति । निर्वर्त्ये तावत् । कुम्भकारः । नगरकारः । विकार्यम् । काष्ठतक्षकः । शरलावः । प्राप्यम् । वेदाध्यायः । चर्चापाठः । ग्रामं गच्छति, आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोतीत्यत्र न भवत्यनभिधानात् ॥ शीलकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ मांसशीलः । मांसशीला । मांसकामः । मांसकामा । मांसभक्षः । मांसभक्षा । कल्याणाचारः । कल्याणाचारा ॥ ईप्सित- मिभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सुखप्रतीतः । सुखप्रतीता । बहुसमः । बहुसमा ॥ ह्वावामश्च ॥ २ ॥ ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । वेञ् तन्तुसन्ताने । माङ् माने । एतेभ्यश्च कर्मण्यु- पपदे ऽण् प्रत्ययो भवति । कप्रत्ययापवादः । स्वर्गह्वायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥ आतो ऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥ आकारान्तेभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । गोदः । कम्बलदः । पाणिध्मः । शङ्खध्मः । अनुपसर्गेति किम् । गोसंदायः । वडवासंदायः । * 'स्रु' इत्येकस्मिन् पुस्तके पाठः, तदनुसारेणोदाहरणमपि कश्च स्वक स्थाने स्रवक आवेव तत्र ।

१०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सुपि स्थः ॥ ४ ॥ सुबन्तउपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति । समस्थः । विषमस्थः * । अथ योगविभागः कर्त्तव्यः । सुपीति । सुप्याकारान्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । पादपः । कच्छपः । ततः स्थः । स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति । किमर्थमिदम् । कर्त्तरि पूर्वयोगः । अनेन भावे यथा स्यात् । आखूनामुत्थानम् आखूत्थः । शलभोत्थः । इत उत्तरं कर्मणीति च सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते । तत्र सकर्मकेषु धातुषु कर्मणीत्येतदुपतिष्ठते । अन्यत्र सुपीति ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ ॥ तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदोर्धात्वोः कप्रत्ययो भवति ॥ तुन्दपरिमृज आस्ते । शोकापनुदः पुत्रो जातः ॥ आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्त-

॥ काशिका ३ । २ ॥ १०७ वाहः । उद्यमनमुत्क्षेपणम् । अंशं हरतीत्यंशहरः । रिक्थहरः । अनुद्यमन इति किम् । भारहारः ॥ कर्तृकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु वहे- रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ शक्तिवहः । लाङ्गलवहः । अङ्कुशवहः । यष्टिवहः । तोम- रवहः । घटवहः । घटीवहः । धनुर्वहः ॥ सूत्रे च धार्यार्थे ॥ * ॥ सूत्रवहः । सूत्रं धारयतीत्यर्थः । सूत्रवाह यवान्यः ॥ वयसि च ॥ १० ॥ वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्युपपदे ऽच्प्रत्ययो भवति । उद्यमनार्थोऽय- मारम्भः । कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयः । यदुद्यमनं क्रियमाणं संभाव्यमानं वा वयो गमयति तत्रायं विधिः । कास्यहरः श्वा । कवचहरः क्षत्रियकुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये ॥ ११ ॥ आङ्पूर्वाद्ध

१७२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सङ्ख्ययः ॥ उत्तानादिषु कर्त्तृषु ॥ * ॥ उत्तानः शेते, उत्तानशयः। अवमूर्द्धा शेते, अवमूर्द्धशयः ॥ गिरौ डश्छन्दसि ॥ * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ चरेष्टः ॥ १६ ॥ अधिकरण इति वर्त्तते। चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्तउपपदे टप्रत्ययो भवति। कुरुषु चरतीति कुरुचरः। मद्रचरः। कुरुचरी। मद्रचरी। प्रत्ययान्तरकरणं ङीबर्थम् ॥ भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥ अनधिकरणार्थ आरम्भः। भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषूपपदेषु चरेर्धातो- ष्टप्रत्ययो भवति। भिक्षाचरः। सेनाचरः। आदायचरः ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्त्तेः ॥ १८ ॥ पुरस् अग्रतस् अग्रे इत्येतेषूपपदेषु सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पुरः सरति, पुरःसरः। अग्रतःसरः। अग्रेसरः ॥ पूर्वे कर्त्तरि ॥ १९ ॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पूर्वः सरतीति पूर्वसरः। कर्त्तरीति किम्। पूर्वं देशं सरति, पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥ कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। हेतौ ताच्छील्ये आनु- लोम्ये च गम्यमाने। हेतुरैकान्तिकं कारणम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता। आनुलोम्यमनुकूलता। हेतौ तावत्। शोककरी कन्या। यशस्करी विद्या। कुलकरं धनम्। ताच्छील्ये। श्राद्धकरः। अर्घकरः। आनुलोम्ये। प्रैषकरः। वचनकरः। एतेष्विति किम्। कुम्भकारः। नगरकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी- किंलिपिलिबिवलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्या- जङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥ २१ ॥ कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते। तत्र यथायोगं सम्बन्धः। दिवा- दिषूपपदेषु करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः। दिवाशब्दो ऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशेषणम्। दिवा करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तामिति, दिवाकरः। विभां करोतीति विभाकरः। निशाकरः। प्रभाकरः। भास्करः। सकारस्यनिपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयो न भवतः। कारकरः। अन्तकरः। अनन्तकरः। आदिकरः। बहुकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपिकरः। लिबिकरः। बलिकरः। भक्तिकरः। कर्त्तृकरः। चित्रकरः। क्षेत्रकरः। संख्या। एककरः। द्विकरः।