काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका १ । ३ ॥ ४९ अधेः प्रसहने ॥ ३३ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः । अधिपूूर्वात् करोतेः प्रसहने वर्त्तमाना- दात्मनेपदं भवति । प्रसहनमभिभवः, अपराजयो वा । तमधिचक्रे । तमभिब- भूव, न तेन पराजित, इति वा । प्रसहनेति किम् । अर्थमधिकरोति । पृथग्यो- गकरणमुपसर्गविशेषणार्थम् ॥ वेः शब्दकर्मणः ॥ ३४ ॥ कृञ इत्यनुवर्त्तते । विपूर्वात्करोतेरकर्त्रभिप्राये क्रियाफले शब्दकर्मण आत्मनेपदं भवति । कर्मशब्द इह कारकाभिधायी न क्रियावचनः । क्रोष्टा विकुरुते स्वरान् । ध्वाङ्क्षो विकुरुते स्वरान् । शब्दकर्मण इति किम् । विकरोति पयः ॥ अकर्मकाच्च ॥ ३५ ॥ वेः कृञ इत्यनुवर्त्तते । विपूर्वात्करोतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादा- त्मनेपदं भवति । विकुर्व्वते सैन्धवाः । साधुदान्ताः शोभनं वल्गन्तीत्यर्थः । षोदनस्य पूर्वाङ्गाचा विकुर्वते । निष्फलं चेष्टन्तइत्यर्थः ॥ सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ॥ ३६ ॥ णीञ् प्रापणे ऽस्मात् कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अक- र्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । णीञ् प्रापणे इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं भवति सम्मान- नादिषु विशेषेषु सत्सु । संमाननं पूजनम् । नयते चार्वा लोकायते । चार्वा बुद्धिः तत्संबन्धादाचार्योऽपि चार्वा, स लोकायते शास्त्रे पदार्थाञ्जयते, उपप- त्तिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयति, ते युक्तिभिः स्थाप्यमानाः सम्मानिताः पूजिता भवन्ति । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । माणवकमुदानयते । उत्क्षिपतीत्यर्थः । आचार्यकरणमाचार्यक्रिया, माणवकमीदृशेन विधिना ऽऽत्मसमीपं प्रापयति यथा स उपनेता स्वयमाचार्यः संपद्यते । माणवकमुपनयते । आत्मान- माचार्य्यं कुर्वन्माणवकमात्मसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । नयते चार्वा लोकायते । तत्र प्रमेयं निश्चिनोतीत्यर्थः । भृतिर्वेतनम् । कर्मकरानुपन- यते । भृतिदानेन समीपं करोतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । मद्राः करं विनयन्ते । निर्यातयन्तीत्यर्थः । व्ययो धर्म्मादिषु विनियोगः । शतं विनयते । सहस्रं विनयते । धर्मार्थे शतं विनियुङ्क्तेत्यर्थः । एतेष्विति किम् । अजां नयति ग्रामम् ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥ ३७ ॥ नयतेः कर्त्ता देवदत्तादिरहंकारवाच्यः कर्तृस्थे कर्मण्यशरीरे सति नयते-

५० ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ रात्मनेपदं भवति । शरीरं प्राणिकायः तदेकदेशोऽपि शरीरम् । क्रोधं विनयते । मन्युं विनयते कर्तुस्थइति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य क्रोधं विनयति । अश- रीरइति किम् । गण्डं विनयति । घाटां विनयति । कर्म्मणीति किम् । बुद्ध्या विनयति । प्रज्ञया विनयति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ॥ ३८ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते वृत्त्यादिष्वर्थेषु क्रमेर्धातोरात्मनेपदं भवति । वृत्तिरप्रतिबन्धः । सर्ग उत्साहः । तायनं स्फीतता । वृत्तौ तावत् । ऋक्ष्वस्य क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यतइत्यर्थः । यजुःष्वस्य क्रमते बुद्धिः । सर्गे । व्याकरणाध्य- यनाय क्रमते । उत्सहतइत्यर्थः । तायने । अस्मिन् शास्त्राणि क्रमन्ते । स्फीती- भवन्तीत्यर्थः । एतेष्विति किम् । अपक्रामति ॥ उपपराभ्याम् ॥ ३६ ॥ वृत्तिसर्गतायनेष्विति वर्त्तते । उपपरापूर्वात्क्रमतेर्वृत्त्यादिष्वर्थेषु वर्त्तमा- नादात्मनेपदं भवति । किमर्थं तर्हीदमुच्यते, उपसर्गनियमार्थं सोपसर्गादुपपरापू- र्वादेव नान्यपूर्वादिति । उपक्रमते । पराक्रमते । उपपराभ्यामिति किम् । संक्रा- मति । वृत्त्यादिष्वित्येव । उपक्रामति । पराक्रामति ॥ आङ उद्गमने ॥ ४० ॥ आङ्पूर्वात् क्रमतेरुद्गमने वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । आक्रमतआदि- त्यः । आक्रमते चन्द्रमाः । आक्रमन्ते ज्योतींषि । उद्गमनइति किम् । आक्रामति माणवकः कुतपम् । ज्योतिरुद्गमनइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । आक्रा- मति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे ॥ ४१ ॥ विपूर्वात्क्रमतेः पादविहरणेऽर्थे वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । विहरणं विक्षेपः । सुष्ठु विक्रमते । साधु विक्रमते । अश्वादीनां गतिविशेषो विक्रमश्चे- त्युच्यते । यद्यपि क्रमिः पादविहरणएव पठ्यते क्रमु पादविक्षेपइति तथाप्यनेका- र्थत्वाद्धा McNamara/द्धा तूनामेवमुक्तम् । पादविहरणइति किम् । विक्रामत्यग्निसमिधः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ ४२ ॥ प्र उप इत्येताभ्यां परस्मात् क्रमतेरात्मनेपदं भवति, तौ चेत् प्रोपौ समर्थौ तुल्यार्थौ भवतः । क्व चानयोस्तुल्यार्थता, आदिकर्म्मणि । प्रक्रमते भोक्तु- म् । उपक्रमते भोक्तुम् । समर्थाभ्यामिति किम् । पूर्वेद्युः प्रक्रामति । गच्छती- त्यर्थः । अपरेद्युरुपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः । अथोपपराभ्यामित्यनेनात्मनेपद- मत्र कस्मान्न भवति, वृत्त्यादिग्रहणं तत्रानुवर्त्तते, ततोऽन्यदिदं प्रत्युदाहरणम् ॥

": Does the 'ह' have a 'न' stroke? Look at 'ह्नु' in line 5 (अपह्नुवे): the 'ह' has a hook inside. In line 6 (जानातेरपह्नुवे): the 'ह' has a hook inside. In line 7 (अपह्नुवो): the 'ह' has a hook inside. Now look at "ऽपहुतिरपलापः": The 'ह' has NO hook inside, just the bottom u-matra 'ु'! Wait, look really closely at : "भवति । अपह्नुवो ऽपहुतिरपलापः ।" Yes, the compositor dropped the 'न'! It is printed as "ऽपहुतिरपलापः" or with a very faint ligature. Let's write "ऽपह्नुतिरपलापः" or "ऽपहुतिरपलापः"? Wait, in Devanagari font, 'ह्नु' is very distinct from 'हु'. Here it looks just like 'हु'! But let's check: can it be 'ह्नु'? Either way, "ऽपह्नुतिरपलापः" is the intended word, but let's check if the prompt asks for exact transcription.

Wait, what about line 11: "अकर्त्रभिप्रायार्थमिदं, कर्त्रभिप्राये ह्यनुपसर्गाज्ज्ञ इति वक्ष्यति । जाना-" Wait, is there

५२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ वद इति वर्तते । व्यक्तवाचां समुच्चारणं सहोच्चारणं तत्र वर्तमानाद्व- दतेरात्मनेपदं भवति । ननु वद व्यक्तायां वाचीत्येव पठ्यते तत्र किं व्यक्तवा- चामिति विशेषणेन । प्रसिद्धोपसंग्रहार्थमेतत् । व्यक्तवाच इति हि मनुष्याः प्रसि- द्धाः तेषां समुच्चारणे यथा स्यात् । संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः । संप्रवदन्ते क्षत्रियाः । व्यक्तवाचामिति किम् । संप्रवदन्ति कुक्कुटाः । समुच्चारणइति किम् । ब्राह्म- णो वदति । क्षत्रियो वदति ॥ अनोरकर्मकात् ॥ ४९ ॥ वद इति व्यक्तवाचामिति च वर्तते । अनुपूर्वाद्बदतेरकर्मकाद्व्यक्तवाग्विष- यादात्मनेपदं भवति । अनुवदते कठः कलापस्य । अनुवदते मोदः पैप्पलादस्य । अनुः सादृश्ये । यथा कलापोऽधीयानो वदति तथा कठ इत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् । पूर्वमेव यजुरुदितमनुवदति । व्यक्तवाचामित्येव । अनुवदतिवीणा ॥ विभाषा विप्रलापे ॥ ५० ॥ वद इति वर्तते । व्यक्तवाचां समुच्चारण इति च । विप्रलापात्मके व्यक्तवाचां समुच्चारणे वर्तमानाद्वदतेरात्मनेपदं भवति विभाषा । प्राप्तविभा- षेयम् । विप्रवदन्ते सांवत्सराः । विप्रवदन्ति सांवत्सराः । विप्रवदन्ते मौहूर्त्ताः । विप्रवदन्ति मौहूर्त्ताः । युगपत्परस्परप्रतिषेधेन विरुद्धं वदन्तीत्यर्थः । विप्रलाप- इति किम् । संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः । व्यक्तवाचामित्येव । विप्रवदन्ति शकुनयः । समुच्चारणइत्येव । क्रमेण मौहूर्त्ता मौहूर्तेन सह विप्रवदन्ति ॥ अवाद्गृः ॥ ५१ ॥ गृ निगरणइति तुदादौ पठ्यते तस्येदं ग्रहणं, न तु गृ शब्दइति क्रयादि- पठितस्य । तस्य ह्यवपूर्वस्य प्रयोग एव नास्ति । शेषादिति परस्मैपदे प्राप्ते । अवपूर्वाद्गिरतेरात्मनेपदं भवति । अवगिरते । अवगिरेते । अवगिरन्ते । अवा- दिति किम् । गिरति ॥ समः प्रतिज्ञाने ॥ ५२ ॥ गृ इति वर्तते । संपूर्वाद्गिरतेः प्रतिज्ञाने वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । प्रतिज्ञानमभ्युपगमः । शतं संगिरते । नित्यं शब्दं संगिरते । प्रतिज्ञानइति किम् । संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् ॥ ५३ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते उत्पूर्वाच्चरतेः सकर्मकक्रियावचनादात्म- नेपदं भवति । गेहमुच्चरते । कुटुम्बमुच्चरते । गुरुवचनमुच्चरते । उत्क्रम्य गच्छ- तीत्यर्थः । सकर्मकादिति किम् । बाष्पमुच्चरति ॥

॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ ५३ समस्तृतीयायुक्तात् ॥ ५४ ॥ संपूर्वाच्चरतेस्तृतीयायुक्तादात्मनेपदं भवति । तृतीयेति तृतीया विभ- क्तिरुह्यते तया चरतेरर्थद्वारेण योगः । अश्वेन संचरते । तृतीयायुक्तादिति किम् । उभौ लोकौ संचरसि इमं चामुं च देवल । यदाप्यत्र तदर्थयोगः संभवति तृती- या तु न श्रूयतइति प्रत्युदाहरणं भवति ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे ॥ ५५ ॥ दाण् दाने परस्मैपदी ततः संपूर्वात्तृतीयायुक्तादात्मनेपदं भवति सा चेत्तृतीया चतुर्थ्यर्थे भवति । कथं पुनस्तृतीया चतुर्थ्यर्थे स्यात् । वक्तव्यमेवैतत् । अशिष्टव्यवहारे तृतीया चतुर्थ्यर्थे भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दास्या संप्रयच्छते । वृषल्या संप्रयच्छते । कामुकः सन् दास्यै ददातीत्यर्थः । चतुर्थ्यर्थइति किम् । पाणिना संप्रयच्छति । समः शब्देन व्यवधाने कथमात्मनेपदं भवति । सम इति विशेषणे षष्ठी न पञ्चमी ॥ उपाद्यमः स्वकरणे ॥ ५६ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते उपपूर्वाद् यमः स्वकरणे वर्त्तमानादात्मने- पदं भवति । पाणिग्रहणविशिष्टमिह स्वकरणं गृह्यते न स्वकरणमात्रम् । भार्यामुपयच्छते । स्वकरणइति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्यामुपयच्छति ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः ॥ ५७ ॥ ज्ञा श्रु स्मृ दृश् इत्येतेषां सन्नन्तानामात्मनेपदं भवति । तत्र जानातेर- पह्नवे ज्ञ इति त्रिभिः सूत्रैरात्मनेपदं विहितं श्रुदृशोरपि समो गम्यूच्छीत्यत्र विहितं तस्मिन्विषये पूर्ववत्सन इत्येव सिद्धमात्मनेपदं ततो ऽन्यत्रानेन विधी- यते । स्मरतेः पुनर्नाप्तएव विधानम् । धर्मं जिज्ञासते । गुरुं शुश्रूषते । नष्टं सुस्मूर्षते । नृपं दिदृक्षते । सन इति किम् । जानाति । शृणोति । स्मरति । पश्यति ॥ नानोर्ज्ञः ॥ ५८ ॥ पूर्वेण योगेन प्राप्तमात्मनेपदं प्रतिषिध्यते । अनुपूर्वाज्जानातेः सन्न- न्तादात्मनेपदं न भवति । तथा च सति सकर्मकस्यैवायं प्रतिषेधः संपद्यते । पुत्रमनुजिज्ञासति । अनोरिति किम् । धर्मं जिज्ञासते ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः ॥ ५९ ॥ प्रति आङ् इत्येवंपूर्वाच्छृणोतेः सन्नन्तादात्मनेपदं न भवति । प्रतिशुश्रू- षति । आशुश्रूषति । उपसर्गग्रहणं चेदं, तस्मादिह प्रतिषेधो न भवति । देव- दत्तं प्रति शुश्रूषते ॥

निमित्तम्? तत्सवन्तेप्यनिमित्तम्` - yes, exactly matches the previous ones.

Line 19: पराचिकीर्षति । इह जुगुप्सते मीमांसते इति अनुदात्तेत इत्येव सिद्धमात्मने- Wait, is it इत्येव? अनुदात्तेत इत्येव सिद्धमात्मने- - yes.

Line 20: पदमवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवतीति ॥ Wait, look at the start of L20: पदमवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवतीति ॥ Yes! पदमवयवे.

Line 21: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य ॥ ६३ ॥ Wait, sutra text: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य ॥ ६३ ॥ Wait, is there an avagraha? In the image: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य - yes, ऽ is clearly visible!

Line 22: अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । आम् प्रत्ययो यस्मात्सोयमाम्प्रत्ययः आम्प्र- Wait, look at अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः: `अ-क-र्

ारोहति"? Wait, Bhashya on 1.3.67: "णेरिति किम्? आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोह्यमाणो हस्ती साध्यारोहति।" Wait, in Bhashya: "साध्यारोहति" is a known variant/reading! Some editions have: "साध्यारोहति" or "स्वाध्यारोहति" or "साध्‍वारोहति" (साधु आरोहति -> साध्वारोहति). Look at the characters in L21: स + ा = सा ध + ्य = ध्य or ध + ्व = ध्व? Wait! Look at the letter under ध: Is it य or व? Wait, compare with 'ध्य' in 'अनाध्याने' (L14, L17, L26): In L17 'अनाध्याने': 'ध्या' has a loop on right. Here in L21: 'सा' then 'ध्या'? There is an aa-matra on ध्य: 'ध्या'! Wait, is it 'साध्यारोहति'? Yes, 'साध्यारोहति' exactly!

Wait, check L29: "मिदमुच्यते ।" or "मिदमुच्यते।"? In L29: "मिदमुच्यते। कर्मस्थभावकानां" - no space before danda, but danda is there.

५६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । बिभेतेः स्मयतेश्च ण्य- न्तादात्मनेपदं भवति हेतुभये । हेतुः प्रयोजकः कर्त्ता सकारणाच्चेत्ततश्चेद्भयं भवति । भयग्रहणमुपलक्षणार्थं विस्मयोऽपि तत एव । जटिलो भीषयते । मुण्डो भीषयते । जटिलो विस्मापयते । मुण्डो विस्मापयते । हेतुभयइति किम् । कुञ्चिकयैनं भाययति । रूपेण विस्माययति । अत्र कुञ्चिका भयस्य करणं न हेतुः ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ॥ ६९ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायो ऽयमारम्भः । गृधु अभिकाङ्क्षायां वञ्चु गतावित्येतयोर्ण्यन्तयोः प्रलम्भने वर्त्तमानयोरात्मनेपदं भवति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाख्यानम् । माणवकं गर्धयते । माणवकं वञ्चयते । प्रल- म्भनइति किम् । श्वानं गर्धयति । गर्धनमस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्च- यति । परिहरतीत्यर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ॥ ७० ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । लीङ् श्लेषणे इति दिवादौ पठ्यते । ली श्लेषणे इति च क्र्यादौ । विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । लियो ण्यन्तात्संमानने शालीनीकरणे च वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति च शब्दात् प्रल- म्भने च । संमाननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्याग्भावनम् । जटाभिरालापयते । पूजां समधिगच्छतीत्यर्थः । श्येनो वर्त्तिकामुल्लापयते । न्यक्करोतीत्यर्थः । प्रल- म्भने । कस्त्वामुल्लापयते । विसंवादयतीत्यर्थः । विभाषा लीयतेरिति वात्वं विधीयते । तदस्मिन्विषये नित्यमन्यत्र विकल्पः । व्यवस्थितविभाषा हि सा । संमाननादिष्विति किम् । बालकमुल्लापयति ॥ मिथ्योपपदात्कृञोऽभ्यासे ॥ ७१ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । ण्यन्तात्करोतेर्मिथ्योपप- दादात्मनेपदं भवति अभ्यासे । अभ्यासः पुनःपुनः करणमावृत्तिः । पदं मिथ्या कारयते । सापचारं स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदादिति किम् । पदं सुष्ठु कारयति । कृञ इति किम् । पदं मिथ्या वाचयति । अभ्यासाइति किम् । पदं मिथ्या कारयति । सकृदुच्चारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ॥ ७२ ॥ णेरिति निवृत्तम् । शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते स्वरितेतो ये धातवो ञितश्च तेभ्य आत्मनेपदं भवति कर्त्तारं चेत्क्रियाफलमभिप्रैति क्रियायाः फलं क्रियाफलं प्रधानभूतं यदर्थमसौ क्रिया आरभ्यते तच्चेत्कर्तृलकारवाच्यस्य भवति । यजते । पचते । ञितः खल्वपि । सुनुते । कुरुते । सर्वो हि प्रधानफलमिह कर्त्ता-

॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ५७ रम्भिप्रैति । कर्त्रभिप्रायइति किम् । यजन्ति याजकाः । पचन्ति पाचकाः । कुर्व- न्ति कर्म्मकराः । यद्यपि दक्षिणा भृतिश्च कर्तुः फलमिहास्ति तथापि न तदर्थः क्रियारम्भः ॥ अपाद्वदः ॥ ७३ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । अपपूर्वाद्वदतेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले चात्मने- पदं भवति । धनकामो न्यायमपवदते । न्यायापवादेन धनमर्जयिष्यामि इति मन्यते । कर्त्रभिप्राये क्रियाफलइत्येव । अपवदति ॥ णिचश्च ॥ ७४ ॥ कर्त्रभिप्राये क्रियाफलइति वर्त्तते । णिजन्तादात्मनेपदं भवति कर्त्रभि- प्राये क्रियाफले । कटं कारयते । ओदनं पाचयते । कर्त्रभिप्रायइत्येव । कटं कारयति परस्य ॥ समुदाङ्भ्यो यमो ऽग्रन्थे ॥ ७५ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । सम् उद् आङ् इत्येवंपूर्वाद्यमेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति ग्रन्थविषयश्चेत्प्रयोगो न भवति । व्रीहीन् संय- च्छते । भारमुद्यच्छते । वस्त्रमायच्छते । आङ्पूर्वादकर्म्मकादाङो यमहन इति सिद्धमेवात्मनेपदं सकर्म्मकार्थमिदं पुनर्वचनम् । अग्रन्थइति किम् । उद्यच्छति चिकित्सां वैद्याः । कर्त्रभिप्रायइत्येव । संयच्छति । उद्यच्छति । आयच्छति ॥ अनुपसर्गाज् ज्ञः ॥ ७६ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । अनुपसर्गाज्जानातेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति । गां जानीते । अश्वं जानीते । अनुपसर्गादिति किम् । स्वर्गे लोकं न प्रजानाति मूढः । कर्त्रभिप्रायइत्येव । देवदत्तस्य गां जानाति । विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ॥ ७७ ॥ स्वरितञित इति पञ्चभिः सूत्रैरात्मनेपदं कर्त्रभिप्राये क्रियाफले द्योतिते विहितं तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । समीपे श्रूयमाणं शब्दान्तरमुपपदं तेन प्रतीयमाने कर्त्रभिप्राये क्रियाफले विभाषा ऽऽत्मनेपदं भवति । स्वं यज्ञं यजति । स्वं यज्ञं यजते । स्वं कटं करोति । स्वं कटं कुरुते । स्वं पुत्रमपवदति । स्वं पुत्रमपवदते । एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहार्य्यम् ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदम् ॥ ७८ ॥ पूर्वेण प्रकारेणात्मनेपदनियमः कृतः न परस्मैपदनियमः तत्सर्व्वतः प्रा- प्नोति तदर्थमिदमुच्यते । येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषेणात्मनेपदमुक्तं ततो यद- न्यस्स शेषः । शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदं भवति शेषादेव नान्यस्मात् । अनुदात्त-

५८ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥

ङित् आत्मनेपदमुक्तम् । आस्ते । शेते । ततो ऽन्यत्र परस्मैपदं भवति । याति । वाति । नेर्विश आत्मनेपदमुक्तम् । निविशते । ततो ऽन्यत्र परस्मैपदम् । आवि- शति । प्रविशति । कर्त्तरीति किम् । पच्यते । गम्यते । कर्मकर्मरि कस्मात्पर- स्मैपदं न भवति । पच्यते चोदनः स्वयमेव । कर्त्तरि कर्मव्यतिहारइति द्वितीयं कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते तेन कर्तैव यः कर्त्ता तत्र परस्मैपदं कर्मकर्त्तरि न भवति ॥ अनुपराभ्यां कृञः ॥ ७९ ॥ कर्त्रभिप्राये क्रियाफले गन्धनादिषु च करोतेरात्मनेपदं विहितं तदप- वादः परस्मैपदं विधीयते । अनु परा इत्येवंपूर्वात्करोतेः परस्मैपदं भवति । अनुकरोति । पराकरोति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ॥ ८० ॥ क्षिप प्रेरणे स्वरितेत् ततः कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयते । अभि प्रति अति इत्येवंपूर्वात् क्षिपः परस्मैपदं भवति । अभिक्षिपति । प्रतिक्षिपति । अतिक्षिपति । अभिप्रत्यतिभ्य इति किम् । आक्षि- पते । द्वितीयमपि कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते । तेनेह न भवति । अभिक्षिष्यते स्वयमेव ॥ प्राद्वहः ॥ ८१ ॥ वह प्रापणे स्वरितेत् तत्र कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयते । प्रपूर्वाद्वहतेः परस्मैपदं भवति । प्रवहति । प्रव- हतः । प्रवहन्ति । प्रादिति किम् । आवहते ॥ परेर्मृषः ॥ ८२ ॥ मृष तितिक्षायां स्वरितेत् ततस्तथैवात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयतै । परिपूर्वाद् मृष्यतेः परस्मैपदं भवति । परिमृष्यति । परिमृष्यतः । परिमृष्यन्ति । परेरिति किम् । आमृष्यते । वहतिमपि के चिदत्रानुवर्त्तयन्ति । परिवहति ॥ व्याङ्परिभ्यो रमः ॥ ८३ ॥ रमु क्रीडायाम् । अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयते । वि आङ् परि इत्येवंपूर्वाद्रमतेः परस्मैपदं भवति । विरमति । आरमति । परिरमति । एतेभ्य इति किम् । अभिरमते ॥ उपाच्च ॥ ८४ ॥ रम इत्येव । उपपूर्वाद्रमतेः परस्मैपदं भवति । देवदत्तमुपरमति । यज्ञ- दत्तमुपरमति । उपरमयतीति यावत् । अन्तर्भावितण्यर्थश्च रमिः । पृथग्यो- गकरणमुत्तरार्थम् । अकर्मकाच्चिभाषां वक्ष्यति सा उपपूर्वादेव यथा स्यात् ॥

॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ५९ विभाषा ऽकर्मकात् ॥ ८५ ॥ रम उपादिति च वर्तते । पूर्वेण नित्ये परस्मैपडे प्राप्ते विकल्प आरभ्यते । उपपूर्वाद्रमतेरकर्मकाद्विभाषा परस्मैपदं भवति । यावद्भुक्तमुपरमति । यावद्भु- क्तमुपरमते । निवर्ततइत्यर्थः ॥ बुधयुधनशजनेङ्प्रद्रुस्रुभ्यो णेः ॥ ८६ ॥ णिचश्चेति कर्तृभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपदं विधीयते । बुध युध नश जन इङ् प्र द्रु स्रु इत्येतेभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं भवति । बोधयति । योधयति । नाशयति । जनयति । अध्यापयति । प्राव- यति । द्रावयति । स्रावयति । ये ऽत्राकर्मकास्तेषामणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृ- कादित्येवं सिद्धे वचनमिदमचित्तवत्कर्तृकार्थम् । बोधयति पद्मम् । योधयन्ति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । ये ऽत्र चलनार्था अपि तेषां निगरणचलनार्थेभ्यश्चेति सिद्धे यदा न चलनार्थास्तदर्थे वचनम् । प्रवते । प्राप्नोतीति गम्यते । अयो द्रवति । विलीयतदित्यर्थः । कुण्डिका स्रवति । स्यन्दतइत्यर्थः । तद्विषयान्युदाहरणानि ॥ निगरणचलनार्थेभ्यश्च ॥ ८७ ॥ णेरिति वर्तते । कर्तृभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः पर- स्मैपदं विधीयते । निगरणमभ्यवहारः । चलनं कम्पनम् । निगरणार्थेभ्यश्च- लनार्थेभ्यश्च धातुभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं भवति । निगारयति । आशयति । भोजयति । चलनार्थेभ्यः । चलयति । चोदयति । कम्पयति । अयमपियोगः सकर्मकार्थः । अचित्तवत्कर्तृकार्थश्च । अदेः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ आत्ति देवदत्तः । आदयते देवदत्तेन ॥ अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् ॥ ८८ ॥ णेरिति वर्तते । कर्तृभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः पर- स्मैपदं विधीयते । अण्यन्तो यो धातुरकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च तस्माद् ण्यन्ता- त्परस्मैपदं भवति । आस्ते देवदत्तः । आसयति देवदत्तम् । शेते देवदत्तः । शाययतिदेवदत्तम् । अणाविति किम् । चेतयमानं प्रयोजयति चेतयते इति के चित्प्रत्युदाहरन्ति तदयुक्तम् । हेतुमण्णिचो विधिः, प्रतिषेधोपि प्रत्यास- त्तेस्तस्यैव न्याय्यः । तस्मादिह चेतयतीति परस्मैपदेनैव भवितव्यम् । इदं तु प्रत्युदाहरणम् । आरोहयमाणं प्रयोजयति । आरोहयते । अकर्मकादिति किम् । कटं कुर्वाणं प्रयोजयति । कारयते । चित्तवत्कर्तृकादिति किम् । शुष्यन्ति व्रीहयः । शोषयते व्रीहीनातपः ॥

६० ॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ न पादम्याङ्यमाङ्यसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः ॥ ८९ ॥ पूर्वेण योगद्वयेन कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः पर- स्मैपदं विहितं तस्य प्रतिषेधोऽयमुच्यते । यत्कर्त्रभिप्रायविषयमात्मनेपदं तदव- स्थितमेव न प्रतिषिध्यते । पादमि आङ्यम आङ्यस परिमुह रुचि नृति वद वस इत्येतेभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं न भवति । णिचश्चेत्यात्मनेपदं भवति । तत्र पिबतिर्निगरणार्थः । दमिप्रभृतयश्चित्तवत्कर्तृकाः । नृतिश्चलनार्थोऽपि । इषां परस्मैपदं न भवति । पा । पाययते । दमि । दमयते । आङ्यम । आयामयते । यमोऽपरिवेषणे इति मित्संज्ञा प्रतिषिध्यते । आङ्यस । आयासयते । परिमुह । परिमोहयते । रुचि । रोचयते । नृति । नर्तयते । वद । वादयते । वस । वासयते । पादिषु धेट उपसंख्यानम् ॥ * ॥ धापयेते शिशुमेकं समीची ॥ वा क्यषः ॥ ९० ॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यषिति वक्ष्यति तदन्ताद्धातोर्वा परस्मैपदं भवति *। लोहितायति । लोहितायते । पटपटायति । पटपटायते । यद्यात्र परस्मैपदेन मुक्ते कथमात्मनेपदं लभ्यते । यावता ऽनुदात्तङित इत्येवमादिना प्रकरणेन तन्नियतम् । एवं तर्हि चात्मनेपदमेवात्र विकल्पितं विधीयते, तच्चानन्तरं परस्मै- पदप्रतिषेधेन सन्निधापितमिह संबध्यते । तेन मुक्ते शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदं भवति ॥ द्युद्भ्यो लुङि ॥ ९१ ॥ वेत्येव । द्युत दीप्तौ तत्साहचर्याद् लुतादयोऽपि लृप्पर्यन्तास्तथैव व्यप- दिश्यन्ते । बहुवचननिर्देशादादर्यो भवति । अनुदात्तेत्त्वान्नित्यमेवात्मनेपदे प्राप्ते द्युतादिभ्यो लुङि वा परस्मैपदं भवति । व्यद्युतत् । व्यद्योतिष्ट । अलु- ठत् । अलोठिष्ट । लुङीति किम् । द्योतते ॥ वृद्भ्यः स्यसनोः ॥ ९२ ॥ द्युतादिष्वेव वृतादयः पठ्यन्ते । वृतु वर्तने । वृधु वृद्धौ । शृधु शब्दकु- त्सायाम् । ष्यन्दू प्रस्रवणे । कृपू सामर्थ्य । एतेभ्यो धातुभ्यः स्ये सनि च परतो वा परस्मैपदं भवति । वृत । वर्त्स्यति । अवर्त्स्यत् । विवृत्सति । वर्तिष्यते । अवर्तिष्यत । विवर्तिषते । वृध । वर्त्स्यति । अवर्त्स्यत् । विवृत्सति । वर्धिष्यते । अवर्धिष्यत । विवर्धिषते । स्यसनोरिति किम् । वर्तते ॥ लुटि च कॢपः ॥ ९३ ॥ वृतादित्वादेव स्यसनोर्विकल्पः सिद्धः । लुटि विधीयते । चकारस्तार्द-

• शेषादिति नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थं वचनमित्यपि क्वचित्पाठः ।

प्रत्ययः ।" Wait, what is the letter before प्रत्ययः? Look at L27: "मूलविभुजादिदर्शनात्कप्रत्ययः ।" Wait, 'त्' then 'क' -> 'त्कप्रत्ययः' or 'त् कप्रत्ययः'? It is: "मूलविभुजादिदर्शनात्कप्रत्ययः ।" Then: "ईकारान्तमूकारान्तं च स्त्र्याख्यं शब्दरूपं नदी-" Line 28: "संज्ञं भवति । ईकारान्तम् । कुमारी । गौरी । लक्ष्मीः । शार्ङ्गरवी । ऊकारान्तम् ।" Wait, "लक्ष्मीः"? Yes, "लक्ष्मीः ।" Wait, "शार्ङ्गरवी"? Let's zoom in on "शार्ङ्गरवी": श, ा, र्, ङ्ग, र, व, ी -> शार्ङ्गरवी. Line 29: "ब्रह्मबन्धूः । यवागूः । यू इति किम् । मात्रे । दुहित्रे । स्त्र्याख्याविति किम् ।" Wait, "ब्रह्मबन्धूः"? Yes, 'ब्रह्मबन्धूः ।' "यवागूः ।" "यू इति किम् । मात्रे । दुहित्रे । स्त्र्याख्याविति किम् ।"

Footnote:

• यत्र परस्मैपदं तत्र तासि च लृप इतीट् प्रतिषेधः ।

६२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ग्रामणीः । सेनानीः । खलपूः । स्त्र्याख्याग्रहणं किम् । शब्दार्थे स्त्रीत्वएव यथा स्यात् पदान्तराख्ये मा भूत् । ग्रामण्ये स्त्रियै । खलप्वे स्त्रियै । नदीप्रदेशां आङ्नद्या इत्येवमादयः ॥ नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ॥ ४ ॥ पूर्वेणातिप्रसक्ता नदीसंज्ञा प्रतिषिध्यते । स्थितिः स्थानम् । इयडुवङोः स्थानमनयोरितीयह्डुवङ्स्थानौ तौ यू नदीसंज्ञौ न भवतः स्त्रीशब्दं वर्जयित्वा । हे श्रीः । हे भूः । अस्त्रीति किम् । हे स्त्रि ॥ वा ऽऽमि ॥ ५ ॥ पूर्वेण नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते आमि विकल्पः क्रियते । इयडुवङ्स्थानौ यू आमि परतो वा नदीसंज्ञौ न भवतः । श्रियाम् । श्रीणाम् । भुवाम् । भूषाम् । अस्त्रीत्येव । स्त्रीणाम् ॥ ङिति ह्रस्वश्च ॥ ६ ॥ दीर्घस्य नदीसंज्ञा विहिता ह्रस्वस्य न प्राप्नोति इयडुवङ्स्थानयोश्च प्रतिषिद्धा । तस्मान्ङिति वा विधीयते । ङिति परतो ह्रस्वश्च व्योः संबन्धी यः स्त्र्याख्यः इयडुवङ्स्थानौ च यू वा नदीसंज्ञौ भवतः । मत्यै । मतये । धेन्वै । धेनवे । श्रियै । श्रिये । भुवै । भुवे । अस्त्रीत्येव । स्त्रियै । स्त्र्याख्या- नित्येव । अग्नये । वायवे । भानवे ॥ शेषो घ्यसखि ॥ ७ ॥ ह्रस्व इति वर्तते । शेषोत्र घिसंज्ञो भवति सखिशब्दं वर्जयित्वा । कश्च शेषः । ह्रस्वमिवर्णोवर्णान्तं यच्च स्त्र्याख्यं स्त्र्याख्यं च यन्न नदीसंज्ञकं स शेषः । अग्नये । वायवे । कृतये । धेनवे । असखीति किम् । सख्या । सख्ये । सख्युः । सख्यौ * ॥ पतिः समासएव ॥ ८ ॥ पतिशब्दस्य घिसंज्ञायां सिद्धायामयं नियमः क्रियते पतिशब्दः समास- एव घिसंज्ञो भवति । प्रजापतिना । प्रजापतये । समासइति किम् । पत्या । पत्ये । एवकार इष्टतो ऽवधारणार्थः । दृढमुष्टिना । दृढमुष्टये ॥ षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ॥ ९ ॥ पतिरिति वर्तते । पूर्वेण नियमेनासमासे न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । षष्ठन्तेन युक्तः पतिशब्दः छन्दसि विषये वा घिसंज्ञो भवति । कुलुञ्चानां

• इत उत्तरं “घिप्रदेशाः द्वन्द्वे चीत्येवमादय" इत्यपि क्व चित्पाठः ॥

॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ६३

पत्ये नमः। कुलुञ्चानां पत्ये नमः। * षष्ठीग्रहणं किम्। मया पत्या जर- दृष्टिरित्येषाः। छन्दसीति किम्। ग्रामस्य पत्ये ॥ ह्रस्वं लघु ॥ १० ॥ मात्रिकस्य ह्रस्वसंज्ञा कृता तस्यानेन लघुसंज्ञा विधीयते। ह्रस्वमक्षरं लघुसंज्ञं भवति। भेत्ता। छेत्ता। अचीकरत्। अजीहरत्। लघुप्रदेशाः पुगन्त- लघूपधस्य चेत्येवमादयः ॥ संयोगे गुरु ॥ ११ ॥ ह्रस्वमिति वर्तते। पूर्वेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते। संयोगे परतो ह्रस्वमक्षरं गुरुसंज्ञं भवति। कुण्डा। शिक्ता। भिक्ता। गुरुप्रदेशाः गुरोश्च हल इत्येवमादयः ॥ दीर्घं च ॥ १२ ॥ संयोगइति नानुवर्तते। सामान्येन संज्ञाविधानम्। दीर्घं चाक्षरं गुरु- संज्ञं भवति। ईहांचक्रे। ऊहांचक्रे ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये ऽङ्गम् ॥ १३ ॥ यस्मात्प्रत्ययो विधीयते धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा तदादि शब्दरूपं प्रत्यये परतोऽङ्गसंज्ञं भवति। कर्त्ता। हर्त्ता। करिष्यति। हरिष्यति। औपगवः। कापटवः। यस्मादिति संज्ञिनिर्देशार्थं, तदादीतिसंबन्धात्। प्रत्ययग्रहणं किम्। न्यविशत। व्यक्रीणीत। नेर्विश इत्युपसर्गाद्विधिरस्ति तदादेरङ्गसंज्ञा स्यात्। विधिग्रहणं किम्। प्रत्ययपरत्वमात्रे मा भूत्। स्त्री इयती। तदा- दिवचनं स्यादिनुमर्थम्। करिष्यावः। करिष्यामः। कुण्डानि। पुनः प्रत्यय- ग्रहणं किमर्थम्। लुप्तप्रत्यये मा भूत्। स्वर्यर्थम्। अङ्गप्रदेशा अङ्गस्येत्येवमादयः ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ॥ १४ ॥ सुप्तिङिति प्रत्याहारग्रहणम्। सुबन्तं तिङन्तं च शब्दरूपं पदसंज्ञं भवति। ब्राह्मणाः पचन्ति। पदसंज्ञायामन्तग्रहणमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधेः प्रतिषेधार्थम्। गौरी ब्राह्मणितरा। पदप्रदेशाः पदस्य पदादि- त्येवमादयः ॥ नः क्ये ॥ १५ ॥ क्यइति क्यचक्यङक्यषां सामान्यग्रहणम्। नान्तं शब्दरूपं क्ये परतः पदसंज्ञं भवति। क्यच्। राजीयति। क्यङ्। राजायते। क्यष्। चर्म्मायति।

• क्षेत्रस्य पत्ये नमः। क्षेत्रस्य पत्यो नम इत्यपि क्व चिदुदाहरणम् ॥

६४ • ॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ चम्मीयते । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः । नान्तमेव क्ये परतः पदसंज्ञं भवति नान्यत् । वाच्यति । सुच्यति ॥ सिति च ॥ १६ ॥ यचि भमिति वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः । सिति प्रत्यये परतः पूर्वं पदसंज्ञं भवति । भवतष्ठक्छसौ । भवदीयः । ऊर्णाया युस् । ऊर्णायुः । ऋतोरण् । छन्दसि घस् । ऋत्वियः ॥ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॥ १७ ॥ स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादारभ्य आ कपः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्वादिषु प्रत्ययेषु परतः सर्वनामस्थानवर्जितेषु पूर्वं पदसंज्ञं भवति । राजभ्याम् । राजभिः । राजत्वम् । राजता । राजतरः । राजतमः । असर्वनामस्थानइति किम् । राजानौ । राजानः ॥ यचि भम् ॥ १८ ॥ स्वादिष्वसर्वनामस्थानइति वर्तते । पूर्वेण पदसंज्ञायां प्राप्तायां तदप- वादो भसंज्ञा विधीयते । यकारादावजादौ च स्वादौ सर्वनामस्थानवर्जिते प्रत्यये परतः पूर्वं भसंज्ञं भवति । यकारादौ । गार्ग्यः । वात्स्यः । अजादौ । दाक्षिः । प्लाक्षिः ॥ नभोङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ नभवद् नभस्यत् । अङ्गिरोवद् अङ्गिरस्यत् । मनुर्वद् मनुष्यत् ॥ तृष्वण्वस्वश्वयोः ॥ * ॥ तृष्वण्वि- त्येतत् वस्वश्वयोः परतो भसंज्ञं भवति छन्दसिविषये । तृष्वण्वसुः । तृष्वण्वश्वस्य मेने । भप्रदेशाः भस्येत्येवमादयः ॥ तसौ मत्वर्थे ॥ १६ ॥ भमिति वर्तते । तकारान्तं सकारान्तं शब्दरूपं मत्वर्थीये प्रत्यये परतो भसंज्ञं भवति । उदश्वित्वान् घोषः । विद्युत्वान् बलाहकः । सकारान्तम् । यशस्वी । पयस्वी । तसाविति किम् । तत्तवान् ग्रामः ॥ अयस्मयादीनिच्छन्दसि ॥ २० ॥ अयस्मयादीनि शब्दरूपाणि छन्दसि विषये साधूनि भवन्ति । भपद- संज्ञाधिकारे विधानात्तेन मुखेन साधुत्वमयस्मयादीनां विधीयते । अयस्मयं वर्म । अयस्मयानि पात्राणि । क्व चिदुभयमपि भवति । स सुष्टुभा स ऋक्वता गणेन । पदत्वात्कुत्वं भत्वाज् जश्त्वं न भवति । छन्दसीति किम् । अयोमयं ॥ बहुषु बहुवचनम् ॥ २१ ॥ ङ्याप्प्रातिपदिकात्स्वाद्याः लस्य तिबादय इति सामान्येन बहुवचनं विहितं तस्यानेन बहुत्वसंख्या वाच्यत्वेन विधीयते । बहुषु बहुवचनं भवति ।

बहुत्वस्य वाच्यं भवतीति यावत् । कर्मादयोऽप्यपरे विभक्तीनामर्था वाच्या- स्तदीये बहुत्त्वे बहुवचनं कर्मादिषु बहुषु बहुवचनमित्यर्थः । ब्राह्मणाः पठन्ति । यत्र च संख्या संभवति तत्रायमुपदेशः । अव्ययेभ्यस्तु निःसंख्येभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्तएव ॥ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ॥ २२ ॥ द्वित्वेकत्वयोरर्थयोर्द्विवचनैकवचने भवतः । एतदपि सामान्यविहितयो- र्द्विवचनैकवचनयोरर्थाभिधानम् । द्वित्वे द्विवचनं भवति एकत्वे एकवचनं भव- ति । ब्राह्मणौ पचतः । ब्राह्मणः पचति ॥ कारके ॥ २३ ॥ कारकेति । विशेषकमपादानादिसंज्ञाविषयमधिक्रियते । कारकशब्दस्या- धिकारो वेदितव्यः । यदिह कर्त्तुमनुक्रमिष्यामः कारकमित्येवं तद्वेदितव्यम् । कारकशब्दश्च निमित्तपर्यायः । कारकं हेतुरित्यनर्थान्तरम् । कस्य हेतुः । क्रियायाः । वक्ष्यति ध्रुवमपाये ऽपादानम् । ग्रामादागच्छति । पर्वतादवरो- हति । कारकेति किम् । वृक्षस्य पर्णं पतति । कुड्यस्य पिण्डः पतति । अक- थितं च । अकथितं च कारकं कर्मसंज्ञं भवति । माणवकं पन्थानं पृच्छति । कार- केति किम् । माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति । कारकसंज्ञाशब्देषु चानेनैव विशेषणेन व्यवहारो विज्ञास्यते ॥ ध्रुवमपाये ऽपादानम् ॥ २४ ॥ ध्रुवं यदपाययुक्तमपाये साध्ये यदवधिभूतं तत्कारकमपादानसंज्ञं भवति । ग्रामादागच्छति । पर्वतादवरोहति । सार्थाद्धीनः । स्वात्यात्पतितः ॥ जुगुप्सावि- रामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ अधर्माज्जुगुप्सते । अधर्माद्विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति । अपादानप्रदेशा अपादाने पञ्चमीत्येवमादयः ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः ॥ २५ ॥ बिभेत्यर्थानां त्रायत्यर्थानां च धातूनां प्रयोगे भयहेतुर्यस्तत्कारकमपादा- नसंज्ञं भवति । चौरेभ्यो बिभेति । चौरेभ्य उद्विजते । त्रायत्यर्थानाम् । चौरेभ्यस्त्रा- यते । चौरेभ्यो रक्षति । भयहेतुरिति किम् । अरण्ये बिभेति । अरण्ये त्रायते ॥ पराजेरसोढः ॥ २६ ॥ परापूर्वस्य जयतेः प्रयोगे ऽसोढो यो ऽर्थः सोढुं न शक्यते तत्कारकमपा- दानसंज्ञं भवति । अध्ययनात्पराजयते । असोढ इति किम् । शत्रून्पराजयते ॥ वारणार्थानामीप्सितः ॥ २७ ॥ वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे य ईप्सितोऽर्थः तत्कारकमपादानसंज्ञं भव- ५

६६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ति। प्रवृत्तिविघातो वारणम्। यवेभ्यो गां वारयति। यवेभ्यो गां निवर्त्तय- यति। ईप्सित इति किम्। यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे॥ अन्तर्द्धौ येनादर्शनमिच्छति ॥ २८ ॥ व्यवधानमन्तर्द्धिः। अन्तर्द्धिनिमित्तं येनादर्शनमात्मन इच्छति तत्का- रकमपादानसंज्ञं भवति। उपाध्यायादन्तर्द्धत्ते। उपाध्यायान्निलीयते। मा मामुपाध्यायो द्राक्षीदिति निलीयते। अन्तर्द्धाविति किम्। चौरान्न दिदृक्षते। इच्छतिग्रहणं किम्। अदर्शनेच्छायां सत्यां सत्यपि दर्शने यथा स्यात्॥ आख्यातोपयोगे ॥ २९ ॥ आख्याता प्रतिपादयिता। उपयोगे नियमपूर्वकं विद्याग्रहणम्। उप- योगे साध्ये य आख्याता तत्कारकमपादानसंज्ञं भवति। उपाध्यायादधीते। उपाध्यायादागमयति। उपयोगइति किम्। नटस्य शृणोति॥ जनिकर्त्तुः प्रकृतिः ॥ ३० ॥ जनेः कर्त्ता जनिकर्त्ता। जन्यस्य जन्मनः कर्त्ता जायमानः तस्य या प्रकृतिः कारणं हेतुः तत् कारकमपादानसंज्ञं भवति। शृङ्गाच्छरो जायते। गोमयाद्वृश्चिको जायते॥ भुवः प्रभवः ॥ ३१ ॥ कर्त्तुरिति वर्त्तते। भवनं भूः। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः। भूकर्त्तुः प्रभवो यस्तत्कारकमपादानसंज्ञं भवति। हिमवतो गङ्गा प्रभवति। काश्मीरेभ्यो वि- तस्ता प्रभवति। प्रथमत उपलभ्यतइत्यर्थः॥ कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ॥ ३२ ॥ कर्मणा करणभूतेन कर्त्ता यमभिप्रैति तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति। अन्वर्थसंज्ञाविज्ञानाद्ददातिकर्मणेति विज्ञायते। उपाध्यायाय गां ददाति। माणवकाय भिक्षां ददाति॥ क्रियाग्रहणमपि कर्त्तव्यम्॥ * ॥ क्रियापि यम- भिप्रैति स संप्रदानम्। श्राद्धाय निगर्हते। युद्धाय संनह्यते। पत्ये शेते। संप्र- दानप्रदेशाः चतुर्थी संप्रदानइत्येवमादयः॥ कर्मणः करणसंज्ञा वक्तव्या संप्रदा- नस्य च कर्मसंज्ञा॥ * ॥ पशुना रुद्रं यजते। पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थः॥ रुच्यर्थानां प्रीयमाणः ॥ ३३ ॥ रुचिना समानार्था रुच्यर्थाः। अन्यकर्तृको ऽभिलाषो रुचिः। रुच्यर्थानां धातूनां प्रयोगे प्रीयमाणो यो ऽर्थस्तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति। देवदत्ताय रोचते मोदकः। यज्ञदत्ताय स्वदते पूपः। देवदत्तस्याभिलाषस्य मोदकः कर्त्ता। प्रीयमाण इति किम्। देवदत्ताय रोचते मोदकः पथि॥

॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ४७ श्लाघह्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः ॥ ३४ ॥ श्लाघ ह्नुङ् स्था शप इत्येतेषां ज्ञीप्स्यमानो यो ऽर्थस्तत्कारकं संप्रदान- संज्ञं भवति । ज्ञीप्स्यमानो ज्ञापयितुमिष्यमाणो बोधयितुमभिप्रेतः । देवदत्ताय श्लाघते । देवदत्तं श्लाघमानस्तां श्लाघां तमेव ज्ञापयितुमिच्छतीत्यर्थः । एवं देवदत्ताय ह्नुते । यज्ञदत्ताय ह्नुते। देवदत्ताय तिष्ठते। यज्ञदत्ताय तिष्ठते। देवदत्ताय शपते । यज्ञदत्ताय शपते । ज्ञीप्स्यमान इति किम् । देवदत्ताय श्लाघते पथि ॥ धारेरुत्तमर्णः ॥ ३५ ॥ धारयतेः प्रयोगे उत्तमर्णो यो ऽर्थः तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति । उत्त- ममृणं यस्य स उत्तमर्णः । कस्य चोत्तममृणं, यदीयं धनं, धनस्वामी प्रयोक्ता उत्तमर्णः स संप्रदानसंज्ञो भवति । देवदत्ताय शतं धारयति । यज्ञदत्ताय शतं धारयति । उत्तमर्ण इति किम् । देवदत्ताय शतं धारयति ग्रामे ॥ स्पृहेरीप्सितः ॥ ३६ ॥ स्पृह ईप्सायां, चुरादावदन्तः पठ्यते, तस्य ईप्सितो यो ऽर्थस्तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति । ईप्सित इत्यभिप्रेत उच्यते । पुष्पेभ्यः स्पृहयति । फलेभ्यः स्पृहयति । ईप्सित इति किम् । पुष्पेभ्यो वने स्पृहयति ॥ क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥ ३७ ॥ अमर्षः क्रोधः । अपकारो द्रोहः । अक्षमा ईर्ष्या । गुणेषु दोषाविष्कर- णमसूया । क्रुधाद्यर्थानां प्रयोगे यं प्रति कोपस्तत्कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति । क्रोधस्तावत्कोप एव, द्रोहादयोऽपि कोपप्रभावा एव गृह्यन्ते । तस्मात्सामान्येन विशेषणं यं प्रति कोप इति । देवदत्ताय क्रुध्यति । देवदत्ताय द्रुह्यति । देव- दत्तायेर्ष्यति । देवदत्तायासूयति । यं प्रति कोप इति किम् । भार्यामीर्ष्यति । मैनामन्यो द्राक्षीदिति ॥ क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म ॥ ३८ ॥ पूर्वेण संप्रदानसंज्ञायां प्राप्तायां कर्मसंज्ञा विधीयते । क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोरुप- सर्गसंबद्धयोर्यं प्रति कोपस्तत्कारकं कर्मसंज्ञं भवति । देवदत्तमभिक्रुध्यति। देवदत्त- मभिद्रुह्यति । उपसृष्टयोरिति किम् । देवदत्ताय क्रुध्यति । यज्ञदत्ताय द्रुह्यति ॥ राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः ॥ ३९ ॥ राधेरीक्षेश्च कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति, कीदृशं, यस्य विप्रश्नः, विविधः प्रश्नः विप्रश्नः, स कस्य भवति, यस्य शुभाशुभं पृच्छ्यते । देवदत्ताय राध्यति । देवदत्तायेक्षते । नैमित्तिकः पृष्टः सन् देवदत्तस्य दैवं पर्यालोचयतीत्यर्थः ॥

॥ काशिका ॥ १ ॥ ४ ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्त्ता ॥ ४० ॥ प्रति आङ् इत्येवंपूर्वस्य शृणोतेः कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति, कीदृशं, पूर्वस्य कर्त्ता। प्रतिपूर्वं आङ्पूर्वश्च शृणोतिरभ्युपगमे प्रतिज्ञाने वर्तते। स चाभ्युपगमः प- रेण प्रयुक्तस्य सतो भवति। तत्र प्रयोक्ता पूर्वस्याः क्रियायाः कर्त्ता संप्रदानसंज्ञो भव- ति। देवदत्ताय गां प्रतिशृणोति। देवदत्ताय गामा शृणोति। प्रतिजानीतइत्यर्थः॥ अनुप्रतिगृणश्च ॥ ४१ ॥ पूर्वस्य कर्त्तेति वर्तते। अनुपूर्वस्य प्रतिपूर्वस्य च गृणातेः कारकं पूर्वस्याः क्रियायाः कर्तृभूतं संप्रदानसंज्ञं भवति। होत्रे ऽनुगृणाति। होता प्रथमं शंसति तमय्यः प्रोत्साहयति। अनुगरः प्रतिगर इति हि शंसितुः प्रोत्साहने वर्तते। होत्रे ऽनुगृणाति। होतारं शंसन्तं प्रोत्साहयतीत्यर्थः॥ साधकतमं करणम् ॥ ४२ ॥ क्रियाप्रसिद्धौ यत्प्रकृष्टोपकारकं विवक्षितं तत्साधकतमं कारकं करणसंज्ञं भवति। दात्रेण लुनाति। परशुना छिनत्ति। तमब्ग्रहणं किम्। गङ्गायां घोषः। कूपे गर्गकुलम्। करणप्रदेशाः कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्येवमादयः॥ दिवः कर्म च ॥ ४३ ॥ पूर्वेण करणसंज्ञायां प्राप्तायां कर्मसंज्ञा विधीयते। दिवः साधकतमं यत्का- रकं तत्कर्मसंज्ञं भवति चकारात्करणसंज्ञं च। अक्षान्दीव्यति। अक्षैर्दीव्यति॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ साधकतममिति वर्तते। पूर्वेण करणसंज्ञायां प्राप्तायां संप्रदानसंज्ञा अनेन विधीयते। परिक्रयणे साधकतमं कारकमन्यतरस्यां संप्रदानसंज्ञं भवति। परिक्रयणं नियतकालं वेतनादिना स्वीकरणं नात्यन्तिकः क्रय एव। शताय परि- क्रीतो ऽनुब्रूहि। शतेन परिक्रीतो ऽनुब्रूहि। सहस्रेण परिक्रीतो ऽनुब्रूहि। सहस्राय परिक्रीतो ऽनुब्रूहि॥ आधारो ऽधिकरणम् ॥ ४५ ॥ आध्रियन्ते ऽस्मिन् क्रिया इत्याधारः। कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रयभूतयोर्धा- रणक्रियां प्रति य आधारस्तत्कारकमधिकरणसंज्ञं भवति। कटे चास्ते। कटे शेते। स्थाल्यां पचति। अधिकरणप्रदेशाः सप्तम्यधिकरणे चेत्येवमादयः॥ अधिशीङ्स्थासां कर्म ॥ ४६ ॥ पूर्वेणाधिकरणसंज्ञायां प्राप्तायां कर्मसंज्ञा विधीयते। अधिपूर्वाणां शीङ् स्था आस इत्येतेषामाधारो यस्तत्कारकं कर्मसंज्ञं भवति। ग्राममधिशेते। ग्राममधितिष्ठति। पर्वतमध्यास्ते॥