काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५८६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ नलोपो नञः ॥ ७३ ॥ नञो नकारस्य लोपो भवत्युत्तरपदे । अब्राह्मणः । अवृषलः । असुरापः । असोमपः ॥ नञो नलोपो ऽवक्षेपे तिङ्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ अपचसि त्वं जाल्म । अकरोषि त्वं जाल्म ॥ तस्मान्नुडचि ॥ ७४ ॥ तस्माल्लुप्तनकारान्नञः नुडागमो भवति अजादावुत्तरपदे । अनञः । अनश्वः । तस्मादिति किम् । नञ एव हि स्यात् । पूर्वान्ते हि ङमो ह्रस्वा- दचि ङमुन्नित्यमिति प्राप्नोति ॥ नभ्राण्-नपात्नवेदानासत्या नमुचिनकुलनखनपुंस- कनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५ ॥ नभ्राट् नपात् नवेदाः नासत्याः नमुचि नकुल नख नपुंसक नक्षत्र नक्र नाक इत्येतेषु नञ् प्रकृत्या भवति । न भ्राजतइति, नभ्राट् । भ्राजते क्विबन्तस्य नङ्समासः । न पातीति, नपात् । पातिः शतृन्तः । न वेत्तीति नवेदाः । वेत्ति- रसुनप्रत्ययान्तः । नासत्याः । सत्सु साधवः सत्याः न सत्या, असत्याः, न अस- त्याः नासत्याः । न मुञ्चतीति, नमुचिः । मुचेरौणादिकः किप्रत्ययः । नास्य कुलमस्ति, नकुलः । नख । नास्य खमस्तीति, नखम् । नपुंसक । न स्त्री न पुमा- न्नपुंसकम् । स्त्रीपुंसयोः पुंसकभावो निपात्यते । नक्षत्र । न तरते क्षीयतइति वा, नक्षत्रम् । क्षियः क्षरतेर्वा क्षत्रमिति निपात्यते । नक्र। न क्रामतीति नक्रः । क्रमेर्डप्रत्ययो निपातनात् । नाक । नास्मिन्कमिति नाकम् ॥ एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ७६ ॥ एकादिश्च नञ्प्रकृत्या भवति एकशब्दस्यादुगागमो भवति । एकेन न विंशतिः एकान्नविंशतिः । एकान्नत्रिंशत् । तृतीयेति योगविभागात्समासः । पूर्वान्तोयमदुक् क्रियते । पदान्तलक्षणोत्रानुनासिको विकल्पेन यथा स्याद् इति ॥ नगो ऽप्राणिष्वन्यतरस्याम् ॥ ७७ ॥ नञ्प्रकृत्या भवति । नगा वृक्षाः । अगा वृक्षाः । नगाः पर्वताः । अगाः पर्वताः । न गच्छन्तीति नगाः । गमेर्डप्रत्ययः । अप्राणिष्विति किम् । अगो वृषलः शीतेन ॥ सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ ७८ ॥ सहशब्दस्य स इत्ययमादेशो भवति संज्ञायां विषये । साश्वत्थम् । सपलाशम् । संशिंशपम् । संज्ञायामिति किम् । सहयुध्वा । सहकृत्वा । सादेश उदात्तो निपात्यते । उदात्तानुदात्तवतो हि सहशब्दस्यान्तर्यतः स्वरितः स्यात् ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ५८७ स च निपातनस्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं यत्र तत्र उपयुज्यते । अन्यत्र समासा- न्तोदात्तत्वेन बाध्यतएव । सेष्टि, सपशुबन्धमिति ॥ ग्रन्थान्ताधिके च ॥ ७९ ॥ ग्रन्थान्ते ऽधिके च वर्तमानस्य सहशब्दस्य स इत्ययमादेशो भवति । सकलं ज्योतिषमधीते । समुहूर्तम् । ससंग्रहं व्याकरणमधीयते । कलान्तं मुहू- र्त्तान्तं संग्रहान्तमिति अन्तवचनइत्यव्ययीभावः समासः । तत्राव्ययीभावे चाका- लइति कालवाचिन्युत्तरपदे सभावो न प्राप्नोतीत्ययमारम्भः । अधिके । सद्रोणा खारी । समाषः कार्षापणः । सकाकिणीको माषः ॥ द्वितीये चानुपाख्ये ॥ ८० ॥ द्वयोः सहयुक्तयोरप्रधानो यः स द्वितीयः । उपाख्यायते प्रत्यक्षत उप- लभ्यते यः स उपाख्यः, उपाख्यादन्यो ऽनुपाख्यो ऽनुमेयस्तस्मिन् द्वितीये ऽनु- पाख्ये सहस्य स इत्ययमादेशो भवति । साग्निः कपोतः । सपिपीलिका वात्या । सराक्षसीका शाला । अग्न्यादयः साक्षादनुपलभ्यमानाः कपोतादिभिरनुमीय- मानास्तदनुपाख्या भवन्ति ॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥ ८१ ॥ अव्ययीभावे च समासे ऽकालवाचिन्युत्तरपदे सहस्य स इत्ययमादेशो भवति । सचक्रं धेहि । सधुरं प्राज । अकालइति किम् । सहपूर्वाह्णम् ॥ वोपसर्जनस्य ॥ ८२ ॥ उपसर्जनसर्वावयवः समास उपसर्जनं, यस्य सर्वे ऽवयवा उपसर्जनीभूताः स सर्वोपसर्जनो बहुव्रीहिर्गृह्यते । तदवयवस्य सहशब्दस्य वा स इत्ययमादेशो भवति । सपुत्रः । सहपुत्रः । सच्छात्रः । सहच्छात्रः । उपसर्जनस्येति किम् । सहयुध्वा । सहकृत्वा । सहकृत्यप्रियः प्रियसहकृत्वेतिबहुव्रीहौ यदुत्तरपदं तत्परः सहशब्दो न भवतीति सभावो न भवति ॥ प्रकृत्याशिष्यगोवत्सहलेषु ॥ ८३ ॥ प्रकृत्या सहशब्दो भवति आशिषि विषये ऽगोवत्सहलेषु । स्वस्ति देव- दत्ताय सहपुत्राय सहच्छात्राय सहामात्याय । अगोवत्सहलेष्विति किम् । स्वस्ति भवते सहगवे । सगवे । सहवत्साय । सवत्साय । सहलाय । सहह- लाय । वोपसर्जनस्येति पक्षे भवत्येव सभावः ॥ समानस्य छन्दस्यमूर्द्धप्रभृत्युदकेषु ॥ ८४ ॥ स इति वर्तते । समानस्य स इत्ययमादेशो भवति छन्दसि विषये

५९८ ॥ काशिका ॥ ६ । ३ ॥ मूर्द्धन् प्रभृति उदर्क इत्येतान्युत्तरपदानि वर्ज्जयित्वा । अनुजाता सगर्भ्यः । अनुसक्षा सयूथ्यः । यो नः सनुत्यः । समानो गर्भः सगर्भः, तत्र भवः सगर्भ्यः । सगर्भसयूथसनुताब्दादिति यत् प्रत्ययः । अमूर्द्धप्रभृत्युदर्केष्विति किम् । समानमूर्द्धा । समानप्रभृतयः । समानोदर्काः । समानस्येति योगवि- भाग इष्टप्रसिद्ध्यर्थः क्रियते । तेन सपत्नः, साधर्म्यं, सजातीय, इत्येवमादयः सिद्धा भवन्ति ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्ण- वयोवचनबन्धुषु ॥ ८५ ॥ ज्योतिस् जनपद रात्रि नाभि नामन् गोत्र रूप स्थान वर्ण वयस् वचन बन्धु इत्येतेषूत्तरपदेषु समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सज्योतिः । सजन- पदः । सरात्रिः । सनाभिः । सनामा । सगोत्रः । सरूपः । सस्थानः । सवर्णः । सवयाः । सवचनः । सबन्धुः ॥ चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ ८६ ॥ चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । समानो ब्रह्मचारी, सब्रह्मचारी । ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं यद्व्रतं तदपि ब्रह्म तच्चरतीति ब्रह्मचारी । समानस्तस्यैव ब्रह्मणः समानत्वादित्ययमर्थो भवति । समाने ब्रह्मणि व्रतचारी सब्रह्मचारीति ॥ तीर्थे ये ॥ ८७ ॥ तीर्थशब्दउत्तरपदे यत्प्रत्ययपरे परतः समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सतीर्थ्यः । समानतीर्थे वासीति यत्प्रत्ययः ॥ विभाषोदरे ॥ ८८ ॥ उदरशब्दउत्तरपदे यत्प्रत्ययान्ते समानस्य विभाषा स इत्ययमादेशो भवति । सोदर्यः । समानोदर्यः । समानोदरे शयित ओ चोदात्त इति यत् ॥ दृग्दृशवतुषु ॥ ८९ ॥ दृक् दृश वतु इत्येतेषु परतः समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । 'सदृक् । सदृशः । त्यदादिषु दृशो ऽनालोचने कञ्चेत्यत्र समानान्ययोश्चेति वक्तव्यमिति कञ्क्किनौ प्रत्ययौ क्रियेते ॥ दृक्षे चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सदृक्षः ॥ दृशेः क्सप्रत्ययोपि तत्रैव वक्तव्यः ॥ * ॥ वतुग्रह्णमुत्तरार्थम् ॥ इदंकिमोरीश्की ॥ ९० ॥ इदं किम् इत्येतयोरीश की इत्येतौ यथासंख्यमादेशौ भवतो दृग्दृश-

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ५९९ वतुप् । ईदृक् । ईदृशः । इयान् । कीदृक् । कीदृशः । कियान् । किमिदंभ्यां वो घ इति वतुप् ॥ दृक्ते चेति क्तव्यम् ॥ * ॥ ईदृक्तः । कीदृक्तः ॥ आ सर्वनाम्नः ॥ ९१ ॥ सर्वनाम्न आकारादेशो भवति दृग्दृशवतुषु । तादृक् । तादृशः । तावान् । यादृक् । यादृशः । यावान् ॥ दृक्ते चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ तादृक्तः । यादृक्तः ॥ विष्वग्देवयोश्च टेरद्रञ्चतौ वप्रत्यये ॥ ९२ ॥ विष्वक् देव इत्येतयोः सर्वनाम्नश्च टेरद्रीत्ययमादेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्ययान्तउत्तरपदे । विष्वगञ्चतीति विष्वद्रङ् । देवद्रङ् । सर्वनाम्नः । तद्रङ् । यद्रङ् । अद्रिसध्योरन्तोदात्तनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । तत्र यथा- देशे कृते उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्यैव स्वरो भवति । विष्वग्देव- योरिति किम् । प्राग्वाची । अञ्चताविति किम् । विष्वग्युक् । वप्रत्ययइति किम् । विष्वगञ्चनम् । वप्रत्ययग्रहणमन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधिप्रतिषे- धार्थः । तेनायस्कृतमयस्कार इत्यत्रातः कृकमिकंसकुम्भपात्रेति सत्वं भवति ॥ छन्दसि स्त्रियां बहुलमिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ विश्वाची च घृताची चेत्यत्र न भवति । कद्रोचीत्यत्र तु भवत्येव * ॥ समः समी ॥ ९३ ॥ समित्येतस्य समि इत्ययमादेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्ययान्तउत्तरपदे । सम्यक् । सम्यञ्चौ । सम्यञ्चः ॥ तिरसस्तिर्यलोपे ॥ ९४ ॥ तिरस् इत्येतस्य तिरि इत्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्त उत्तर- पदे ऽलोपे । यदा ऽस्य लोपो न भवति । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ । तिर्यञ्चः । अलोपइति किम् । तिरश्चा । तिरश्चे । अत्र इत्यकारलोपः ॥ सहस्य सध्रिः ॥ ९५ ॥ सहेत्यस्य सध्रिरित्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्तउत्तरपदे । सध्र्यङ् । सध्र्यञ्चौ । सध्र्यञ्चः । सध्रीचः । सध्रीचा ॥ सध मादस्थयोरुच्छन्दसि ॥ ९६ ॥ छन्दसि विषये माद स्थ इत्येतयोरुत्तरपदयोः सहस्य सध इत्ययमा- देशो भवति । सधमादो द्युम्न्य एकास्ताः । सधस्थ्याः ॥ द्व्यन्तरुपसर्गेभ्यो ऽप ईत् ॥ ९७ ॥

• क्व चिदन्यत्रापि भवति । विष्वद्यश्रा। इत्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

६०० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ द्वि अन्तरित्येताभ्यामुपसर्गाच्चोत्तरस्याबित्येतस्य ईकारादेशो भवति । द्वीपः । अन्तरीपः । उपसर्गात् । नीपम् । वीपम् । समीपम् ॥ समाप इत्ये प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ समापं नाम देवयजनम् । अपर आह ॥ ईत्वमनव- योरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । प्रापम् । परापम् । अप्शब्दं प्रति क्रियायोगाभावाद् उपसर्गग्रहणं प्राद्युपलक्षणार्थम् । उदनोर्द्देशे ॥ ९८ ॥ अनोत्तरस्याप ऊकारादेशो भवति देशाभिधाने । अनूपो देशः । देश इति किम् । अन्वीपम् । दीर्घोच्चारणमप्रत्याहारार्थम् । अनु ऊपो ऽनूप इति ॥ अशष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थि- तोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ ९९ ॥ अशष्ठीस्थस्य अतृतीयास्थस्य चान्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिस् आशा आस्था आ

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०१ तृणे च जातौ ॥ १०३ ॥ तृणशब्दउत्तरपदे जातावभिधेयायां कोः कदादेशो भवति । कत्तृणा नाम जातिः । जाताविति किम् । कुत्सितानि तृणानि कुतृणानि ॥ का पथ्यक्षयोः ॥ १०४ ॥ पथिन् अक्ष इत्येतयोरुत्तरपदयोः कोः का इत्ययमादेशो भवति । कापथः । काक्षः ॥ ईषदर्थे ॥ १०५ ॥ ईषदर्थे वर्तमानस्य कोः का इत्ययमादेशो भवति । कामधुरम् । कालवणम् । काम्लम् । अजादावपि परत्वात् कादेश एव भवति । कोष्णम् ॥ विभाषा पुरुषे ॥ १०६ ॥ पुरुषशब्दउत्तरपदे विभाषा कोः का इत्ययमादेशो भवति । कापुरुषः । कुपुरुषः । अप्राप्तविभाषेयम् । ईषदर्थे तु पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यं का भवति । ईषत्पुरुषः, कापुरुषः ॥ कवञ्चोष्णे ॥ १०७ ॥ उष्णशब्दउत्तरपदे कोः कवदित्ययमादेशो भवति का च विभाषा । कवोष्णम् । कदुष्णम् ॥ पथि चच्छन्दसि ॥ १०८ ॥ पथिन्शब्दउत्तरपदे छन्दसि विषये कोः कव का इत्येतावादेशौ भवतो विभाषा । कवपथः । कापथः । कुपथः ॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ १०९ ॥ पृषोदरादीनि शब्दरूपाणि येषु लोपागमवर्णविकाराः शास्त्रेण न विहिता दृश्यन्ते च तानि यथोपदिष्टानि साधूनि भवन्ति । यानि यथोप- दिष्टानि शिष्टैरुच्चारितानि प्रयुक्तानि तथैवानुगन्तव्यानि । पृषदुदरं यस्य, पृषोदरम् । पृषद् उद्वानं यस्य, पृषोद्वानम् । अत्र तकारलोपो भवति । वारि- वाहको, बलाहकः । पूर्वशब्दस्य बशब्द आदेश उत्तरपदादेश्च लत्वम् । जीवनस्य मूतो, जीमूतः । वनशब्दस्य लोपः । शवानां शयनं, श्मशानम् । शवशब्दस्य श्मादेशः । शयनशब्दस्यापि शानशब्द आदेशः । ऊर्ध्वं खमस्येति, उलूखलम् । ऊर्ध्वखशब्दयोहलू खल इत्येतावादेशौ भवतः । पिशिताशः, पिशाचः । पिशिताशशब्दयोर्यथायोगं पिशाचशब्दावादेशौ । ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्तीति, बृसी । सदेरधिकरणे किट् प्रत्ययः । ब्रुवच्छब्दस्य चोपपदस्य

६०२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ वृशब्द आदेशो भवति। महां रौतीति, मयूरः। रौतेरचि टिलोपः। मही- शब्दस्य मयूभावः। एवमन्येऽपि चाश्वत्थकपित्थाप्रभृतयो यथायोगमनुमन्तव्याः ॥ दिक्शब्देभ्य उत्तरस्य तीरस्य तारभावो वा भवति ॥ दक्षिणतीरम् । दक्षिण- तारम् । उत्तरतीरम् । उत्तरतारम् ॥ वाचो वादे ह्रत्वं च लभावश्चोत्तरपद- स्येञि प्रत्यये भवति ॥ वाचं वदतीति, वाग्वादः । तस्यापत्यं वाद्गालिः ॥ षष उत्वं दन्तदशधासूत्तरपदादेष्टुत्वं च भवति ॥ षड् दन्ता अस्य षोडन् । षट् च दश च षोडश ॥ धासु वा षष उत्वं भवति उत्तरपदादेश्च ष्टुत्वम् ॥ षोढा षड्धा कुरु । बहुवचननिर्देशो नानाधिकरणवाचिनो धाशब्दस्य प्रति- पत्त्यर्थः । इह मा भूत् । षट् दधाति धयति वा षड्धेति ॥ दुरो दाशनाश- दभधेषूत्वं वक्तव्यमुत्तरपदादेश्च ष्टुत्वम् ॥ कृच्छ्रेण दाश्यते नाश्यते दभ्यते च यः स दूदाशः । दूणाशः । दूढभः । दम्भेः खल्वनुनासिकलोपो निपातनात् । दुष्टं धायतीति, दूढाः । दुःशब्दोपपदस्य धायतेरातश्चोपसर्ग इति कप्रत्ययः ॥ स्वरौ रोहतो छन्दस्युत्वं वक्तव्यम् ॥ जायएहि स्वो रोहाव ॥ पीवोऽवसाना- दीनां च लोपो वक्तव्यः ॥ पीवोऽवसानां पयोऽवसानाम् ॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहनन्यतरस्यां ङौ ॥ ११० ॥ संख्या वि साय इत्येवं पूर्वस्याहन्शब्दस्य स्थाने अहनित्ययमादेशो भव- त्यन्यतरस्यां ङौ परतः। द्वयोरह्नोर्भवः, द्व्यह्नः। द्व्यहः। द्व्यह्नि। द्व्यहनि। व्यह्नि । व्यहनि। द्व्यह्ने । व्यह्ने । व्यपगतमहो, व्यन्हः । व्यह्नि । व्यहनि । व्यह्ने । सायमन्हः सायान्हः । सायाह्नि । सायाहनि । सायाह्ने । एकदेशिसमासः । पूर्वादिभ्यो ऽन्यस्यापि भवतीत्येतदेव विसायपूर्वस्याह्नस्य ग्रहणं ज्ञापकम् । तेन मध्यमह्नो मध्याह्न इत्यपि भवति । संख्याविसायपूर्वस्येति किम् । पूर्वेह्ने । अपराह्वे ॥ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घो ऽणः ॥ १११ ॥ ढकाररेफयोर्लोपो यस्मिन् स ढ्रलोपः, तत्र पूर्वस्याणो दीर्घो भवति । लीढम् । मीढम् । उपगूढम् । रलोपे । नीरक्तम् । अम्रीरथः । दून्दूरथः । पुनारक्तं वासः । प्राताराजक्रयः । पूर्वेग्रहणमनुत्तरपदे ऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घा- र्थम् । अण इति किम् । आवूढम् * ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ ११२ ॥ सहि वहि इत्येतयोरवर्णस्योकार आदेशो भवति ढ्रलोपे । सोढा ।

• आवूढम् आवूढमिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०३

सोढुम् । सोढव्यम् । वोढा । वोढुम् । वोढव्यम् । अवर्णस्येति किम् ॥ ऊढः । ऊढवान् । वर्णग्रहणं किम् । कृतायामपि वृद्धौ यथा स्यात् । उदवोढाम् । उदवोढम् । तदपि परस्तपरस्परत्वादाकारस्य ग्रहणं न स्यात् ॥ साढौ साद्वा साढेति निगमे ॥ ११३ ॥ साढौ साद्वा साढा इति निगमे निपात्यन्ते । साढौ समन्तात् । साद्वा शत्रून् । सहेः क्त्वाप्रत्यये ओत्वाभावः । पक्षे क्त्वाप्रत्ययस्य धौभावः । साढेति तृज्रूपमेतत् । निगम इति किम् । सोढा सोढेति भाषायाम् ॥ संहितायाम् ११४ ॥ संहितायामित्ययमधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः संहितायामि- त्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । ष्ट्योतस्तिङ इति । विद्वा हित्वॉ सत्यतिं शूर गोनाम् । संहितायामिति किम् । विद्ध, हि, त्वा, सत्यतिं, शूर, गोनाम् ॥ कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नछिद्र- स्रुवस्वस्तिकस्य ॥ ११५ ॥ कर्णशब्दे उत्तरपदे लक्षणवाचिनो दीर्घो भवति विष्ट अष्टन् पञ्चन् मणि भिन्न छिन्न छिद्र स्रुव स्वस्तिक इत्येतान्वर्जयित्वा । दात्राकर्णः । द्विगु- णाकर्णः । त्रिगुणाकर्णः । कुण्डलाकर्णः । शङ्कुलाकर्णः । यत्पशूनां स्वामिवि- शेषसम्बन्धज्ञापनायै दात्राकारादि क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते । लक्षणस्येति किम् । शोभनकर्णः । अविष्टादीनामिति किम् । विष्टकर्णः । अष्टकर्णः । पञ्च- कर्णः । मणिकर्णः । भिन्नकर्णः । छिन्नकर्णः । छिद्रकर्णः । स्रुवकर्णः । स्वस्तिककर्णः ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ ११६ ॥ नहि वृति वृषि व्यधि रुचि सहि तनि इत्येतेषु क्विप्प्रत्ययान्तेषूत्तरपदेषु पूर्वपदस्य दीर्घो भवति संहितायां विषये । नहि । उपानत् । परीणत् । वृति । नीवृत । उपावृत । वृषि । प्रावृट् । उपावृट् । व्यधि । मर्मावित् । हृदया- वित् । श्वावित् । रुचि । नीरुक् । अभीरुक् । सहि । पृतनाषाट् । तनि । परीतत् ॥ गमः क्वाविति गमादीनामिष्यते ॥ ततस्तनोतेरप्यनुनासिकलोपः । क्वाविति किम् । परितहनम् ॥ वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुल्कादीनाम् ॥ ११७ ॥ वन गिरि इत्येतयोरुत्तरपदयोर्यथासंख्यं कोटरादीनां किंशुल्कादीनां च दीर्घो भवति संज्ञायां विषये । वने कोटरादीनाम् कोटरावणम् । मिश्र- कावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । गिरौ किंशुल्कादीनाम् । किंशु-

६०४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ लकागिरिः। अञ्जनागिरिः। कोटरकिंशुलकादीनामिति किम् । असिपत्रव- नम् । कृष्णगिरिः। कोटर। मिश्रक। पुरक। सिध्रक। सारिक। कोटरादिः। किंशुलक। साल्वक। अञ्जन। भञ्जन। लोहित। कुक्कुट। किंशुलकादिः ॥ वले ॥ ११८ ॥ वले परतः पूर्वस्य दीर्घो भवति । आसुतीवलः। कृषीवलः। दन्तावलः। रजःकृष्यासुतिपर्षदोवलच् इति वलच्प्रत्ययो गृह्यते ॥ अनुत्साहभ्रातृपितृभ्यामि- त्येव ॥ उत्साहवलः । भ्रातृवलः ॥ पितृवलः * ॥ मतावह्नचो ऽनजिरादीनाम् ॥ ११९ ॥ मतौ परतो बह्वचो ऽजिरादिवर्जितस्य दीर्घो भवति संज्ञायां विषये । उदुम्बरावती । मशकावती । वीरणवती । पुष्करावती । अमरावती । नद्यां [L12

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ६०५ दस्ति ॥ १२४ ॥ दा इत्येतस्य यस्तकारादिरादेशस्तस्मिन्परत इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घो भवति । नीत्तम् । वीत्तम् । परीत्तम् । अच उपसर्गात्त इत्यत्र यद्यपि तकारः क्रियते तथापि चर्त्वाश्रयात्सिद्धत्वमिति तकारादिर्भवति । इक इत्येव । प्रत्तम् । अवत्तम् । द इति किम् । वितीर्णम् । नितान्तम् । तीति किम् । सुदत्तम् ॥ अष्टनः संज्ञायाम् ॥ १२५ ॥ अष्टनित्येतस्योत्तरपदे संज्ञायां दीर्घो भवति । अष्टावक्षः । अष्टाब- न्धुः । अष्टापदम् । संज्ञायामिति किम् । अष्टपुत्रः । अष्टभार्यः ॥ छन्दसि च ॥ १२६ ॥ छन्दसि विषये ऽष्टन उत्तरपदे दीर्घो भवति । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् । अष्टाहिरण्या दक्षिणा । अष्टापदी देवता सुमती । अष्टौ पादा- वस्या इति बहुव्रीहौ पादस्य लोपे कृते पादोऽन्यतरस्यामिति ङीप् ॥ गवि च युक्ते भाषायामष्टनो दीर्घो भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अष्टागवं शकटम् ॥ चितेः कपि ॥ १२७ ॥ चितिशब्दस्य कपि परतो दीर्घो भवति । एकचितीकः । द्विचितीकः । त्रिचितीकः ॥ विश्वस्य वसुराटोः ॥ १२८ ॥ विश्वशब्दस्य वसु राडित्येतयोरुत्तरपदयोर्दीर्घ आदेशो भवति । विश्वावसुः । विश्वाराट् । राडिति विकारनिर्देशो यत्रास्यैतद्रूपं तत्रैव यथा स्यात् । इह न भवति । विश्वराजौ । विश्वराजः ॥ नरे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ नरशब्दउत्तरपदे संज्ञायां विषये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वानरो नाम यस्य वैश्वानरिः पुत्रः । संज्ञायामिति किम् । विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः ॥ मित्रे चर्षौ ॥ १३० ॥ मित्रे चोत्तरपदे ऋषावभिधेये विश्वस्य दीर्घो भवति । विश्वामित्रो नाम ऋषिः । ऋषाविति किम् । विश्वमित्रो माणवकः ॥ मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ १३१ ॥ मन्त्रविषये सोम अश्व इन्द्रिय विश्वदेव्य इत्येतेषां मतुप्प्रत्यये परतो दीर्घो भवति । सोमावती । अश्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ॥

६०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥ मन्त्र इति वर्तते । ओषधिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायां परतो दीर्घो भवति । ओषधीभिरपीप्रतत् । नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । विभक्ताविति किम् । ओषधिपते । अप्रथमायामिति किम् । स्थिरेयमस्त्वोषधिः ॥ ऋचि तुनुघमत्तुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् ॥ १३३ ॥ ऋचि विषये तु नु घ मत्तु तङ् कु त्र उरुष्य इत्येषां दीर्घो भवति । आ तू न इन्द्र वृत्रहन् । तु । नू करत्ने । घ । उत वा घा स्यालात् । मत्तु । मत्तू गोमन्तममीमहे । तङ् । भरता जातवेदसम् । तङिति थादेशस्य ङित्त्वपक्षे ग्रहणं, तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः । कु । कुमनः । त्र । अत्रा गोः । उरुष्य । उरुष्या णोभनेः ॥ इकः सुञि ॥ १३४ ॥ सुञ् निपातो गृह्यते । इगन्तस्य सुञि परतो मन्त्रविषये दीर्घो भवति । अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । सुञ इति षत्वम् । नश्च धातुस्थोरुषुभ्य इति णत्वम् ॥ द्व्यचोतस्तिङः ॥ १३५ ॥ ऋचीति वर्तते । द्व्यचस्तिङन्तस्यात ऋग्विषये दीर्घो भवति । विद्मा हि त्वा सर्पार्तं शूर गोनाम् । विद्मा स तस्य पितरम् । द्व्यच इति किम् ! देवा भवत वाजिनः । अत इति किम् । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥ निपातस्य च ॥ १३६ ॥ ऋचीत्येव । निपातस्य च ऋग्विषये दीर्घ आदेशो भवति । एवा ते अच्छाते ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ॥ अन्येषामपि दीर्घो दृश्यते स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः । यस्य दीर्घत्वं न विहितं दृश्यते च प्रयोगे तदनेन कर्तव्यम् । केशाकेशि । कचाकचि । जलाषाट् । नारकः पूरुषः ॥ शुनो दन्तदंष्ट्रकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु ॥ * ॥ श्वादन्तः । श्वादंष्ट्रः । श्वाकर्णः । श्वाकुन्दः । श्वावराहः । श्वापुच्छः । श्वापदः ॥ चौ ॥ १३८ ॥ चौ परतः पूर्वपदस्य दीर्घो भवति । चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकाराकारो गृह्यते । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । अन्तरङ्गोऽपि हि यणादेशो दीर्घविधानसामर्थ्यान्न प्रवर्तते ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६०७ संप्रसारणस्य ॥ १३९ ॥ उत्तरपदमिति वर्तते । संप्रसारणान्तस्य पूर्वपदस्योत्तरपदे दीर्घो भवति । कारीषगन्धीपुत्रः । कारीषगन्धीपतिः । कौमुद्गन्धीपुत्रः । कौमुद्गन्धापतिः । करीषस्येव गन्धोऽस्य । कुमुदस्येव गन्धो ऽस्य । अल्पाख्यायामुपमानाच्चेति इकारः समासान्तः । करीषगन्धेरपत्यं कुमुदगन्धेरपत्यं, कौमुद्गन्ध्यापुत्रः । कौमुद्गन्धीपतिः । इको ह्रस्वो ऽङ्यो गालवस्येत्येतच्च भवति । व्यवस्थित- विभाषा हि सा । यकृतएव दीर्घत्वे ह्रस्वाभावपक्षे कृतार्थेनापि दीर्घेण पत्ता- न्ते परत्वाद् ह्रस्वो बाध्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानं च न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवेति ॥ इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पा

यथा', what is that akshara? It has a loop on the left, a vertical stroke, and an u-kar below: that's 'पु' or 'यु' or 'त्यु'? Wait, look at "नृपते" later in the line: 'प' 'त' 'े'. Look at the akshara in question: it has a vertical line, and a curve to the left, like 'यु' or 'पु'. Wait, could it be "नामि परमुभयथा भवति"? Wait! Is it "परमुभयथा"? No, 'म' has a loop at bottom-left and flat top. Could it be "परत उभयथा"? Look at line 11: "परत उभयथा". In line 11, 'त' is a separate letter, then space, then 'उभयथा'. In line 15: There is 'प', 'र', then 'यु' or 'त्यु'? Wait, look at the letter: it has a top bar, a vertical stem, a loop at the bottom, and a descender. That's 'यु' or 'त्यु'! Wait, could it be "परत्युभयथा"? In Hindi/Sanskrit prints, sometimes 'परत उभयथा' was set as 'परत्युभयथा' by mistake. Wait, let's look at: "पर्युभयथा"? (र-फला

Line 26: शौ नियमं पुनरेव विदध्याद् भूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत् ॥ Wait, is it "भूष्णहनीति" or "पूष्णहनीति"? Look at the first letter: भू or पू? It has the loop of पू or भू? Wait, in "पूष्णहनीति", पूष्ण + हन्. पूषन् and हन्! Does it have the circle of भ? Look at भू in भूष्णहनीति: it has a loop on the left! It looks like भू. But wait, could it be पू? Look at पूष्णौ in line 24: पूष्णौ has पू. In line 26: the character is भू! Why भूष्ण? It's a typo for पूष्ण (प and भ are easily confused in manuscripts/typesetting). Let's check: "शौ नियमं पुनरेव विदध्यात् पूष्णहनीति तथास्य न दुष्येत्" Yes, the text is: "पूष्णहनीति" (or printed "भूष्णहनीति"). Looking at the image, it looks like भूष्णहनीति. Let's look very closely: yes, it has the inner loop of भ: भूष्णहनीति. We should transcribe what is printed, or भूष्णहनीति

६१० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ हन्स्तेरनुनासिकस्य क्विब्झलोः क्ङितीति दीर्घत्वं यत् तदपि नियमेन बाध्यते । वृत्रहणि । भ्रूणहनीति । कथम् । योगविभागः क्रियते । इन्हन्पू- षार्यम्णाम् । सर्वनामस्थानएव दीर्घो भवति, नान्यत्रेति । ततः शाविति द्वितीयो नियमः, शावेव सर्वनामस्थाने दीर्घो भवति नान्यत्रेति । सर्वेभ्यो पधालक्षणस्य दीर्घस्य नियमेन निवृत्तिः क्रियते । यस्तु न उपधालक्षणः, स भवत्येव । वृत्रहायते । भ्रूणहायते । अथ वा ऽनुवर्त्तमानेपि सर्वनामस्थानग्रहणे सामर्थ्यादयमविशेषेण नियमः । शिशब्दो हि सर्वनामस्थानं नपुंसकस्य, न च तस्यान्यत्सर्वनामस्थानमस्तीत्यविशेषेण नियमः । तत्र तु नपुंसकस्येत्येतदा- श्रीयते । तेनानपुंसकस्यापि दीर्घो न भवति । सर्वनामस्थानसंज्ञाविधाने तु नपुंसकस्य व्यापारोस्तीति तत्र नियमः क्रियमाणो

ः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।" Look at "छस्य": Wait, is that "छस्य"? Yes: छ with स्य -> "छस्य ।" Then: "पृष्टः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य ।"

Line 28: "द्यूतः । द्यूतवान् । द्यूत्वा । क्ङितीत्येव । द्युभ्याम् । द्युभिः । के चिदत्र" Look at "द्युभ्याम् । द्युभिः ।": Wait, is the u-kara short or long? It is short: "द्युभ्याम् । द्युभिः ।" Then: "के चिदत्र" (two words: के चिदत्र or केचिदत्र). Here spaced: "के चिदत्र".

Line 29: "क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति" Wait, in "क्ङितीति": Does line 29 start with "क्ङितीति"? Yes: "क्ङितीति नानुवर्तयन्ति । कथं द्युभ्यां द्युभिरिति, ऊठि कृते दिव उत्‌इति" Wait, look at "दिव उत्‌इति": द-ि-व उ-त-्-इ-त-ि -> "दिव उत्‌

... पश्य । Look at the letters: 1: चि 2: च्छ्यु? No, च्यु? Wait, look at the letter: Top is ि matra over a letter that has a top bar and a loop: चि? Then the next letter: च्यु? Then षः! Wait, could it be चिच्युषः? (from च्यु -> चुच्युवुष्? No, च्यु is u-varna). Wait, what root with यणादेश? If क्री -> चिक्रियुषः? If चि -> चिच्युषः? No, चि -> चिच्युषः doesn't exist. Wait! What if the root is च्यु? Wait, what if the word is: पपुषः पश्य । निन्युषः पश्य । लुलुवुषः पश्य ।? Wait, look at the first consonant of word 2: It is नि! The left hook is the i-matra coming down to the left of न! Wait, look at नि in नास्ति (line 27), निन्युषः? Wait, look at the conjunct: it is न्यु! A न with a य and ु! Wait, look at the prompt image again: `प

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१३ श्नान्नलोपः ॥ २३ ॥ श्नादिति श्नमयमुत्सृष्टमकारो गृह्यते । तत उत्तरस्य नकारस्य लोपो भवति । अनक्ति । भनक्ति । छिनत्ति । शकारवतो ग्रहणं किम् । यत्नानाम् । यत्नानाम् । सुपि चेति परत्वात् कृते ऽपि दीर्घत्वे स्थानिवद्भावाच्चलोपः स्यादेव । विश्नानां प्रश्नानामित्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भवति ॥ अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥ २४ ॥ अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति क्ङिति प्रत्यये परतः । स्रस्तः । ध्वस्तः । स्रस्यते । ध्वस्यते । सनीस्रस्यते । दनीध्व- स्यते । अनिदितामिति किम् । नन्द्यते । नानन्द्यते । हल इति किम् । नीयते । नेनीयते । उपधाया इति किम् । नह्यते । नानह्यते । क्ङितीति कि

? Wait, it's a flower or star symbol: "॥ ऽ ॥" or "॥ * ॥"? Wait! It's a cross/star like a divider between vārttikas! In Kāśikā editions, Vārttikas are often enclosed between "॥ * ॥" or "॥" and "॥"! Wait, look at line 29: "शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आर्यान् शास्तीति..." Wait, is line 29 part of the Vārttika? "क्वौ च शास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् ॥" is the Vārttika! Then "॥ * ॥" separates the Vārttika from the vṛtti/udāharaṇa: "आर्य्यान् शास्तीति, आर्य्यशीः । मित्रशीः ॥" Yes! That's a traditional separator symbol (like a cross or rosette).

Let's check line 13: "क्ति स्कन्दिष्यन्दोः ॥ ३१ ॥" Wait, let's look closely at "क्ति": Could it be "क्तौ"? Look at the right side of the letter: there is no vertical bar for au. Wait, is it "क्त्वा"? Wait, look at "क्त्वा" in line 14: "क्त्वाप्रत्यये" - the 'क्त्वा' has क, ्, त, ्, व, ा. In line 13:

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६१५ शासु इच्छायामिति चास्य न भवति । आशास्ते । आशास्यमानः ॥ क्विप्प्रत्यये तु तस्यापि भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आशीः । आशिषौ । आशिषः । छिया- शीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षमिति निपातनाद्वा सिद्धम् ॥ शा हौ ॥ ३५ ॥ शासो हौ परतः शा इत्ययमादेशो भवति । अनुशाधि । प्रशाधि । उपधाया इति निवृत्तं ततः शास इति स्थानेयोगा षष्ठी भवति । क्ङितीत्येतदपि निवृ- त्तम् । तेन यदा वा छन्दसीति पित्वं हिशब्दस्य तदाप्यादेशो भवत्येव । शाधीत्याद्युदात्तमपि छन्दसि दृश्यते ॥ हन्तेर्जः ॥ ३६ ॥ हन्तेर्द्धातोर्ज इत्ययमादेशो भवति हौ परतः । जहि शत्रून् ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलो- पो झलि क्ङिति ॥ ३७ ॥ अनुदात्तोपदेशानामङ्गानां वनतेस्तनोत्यादीनां चानुनासिकलोपो भवति झलादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । यमु । यत्वा । यतः । यतवान् । यतिः । रमु । रत्वा । रतः । रतवान् । रतिः । अनुदात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिन- मिगमिहनिमन्त्यतयः । वनति । वतिः । क्तिनो रूपमेतत् । क्तिचि तु न क्तिचि दीर्घश्चेति भवति । अन्यत्र झलादाविटा भवितव्यम् । तनोत्यादयः । ततः । ततवान् * । सनोतेरात्वं वक्ष्यति । षणु । षतः । षतवान् । क्षणु । क्षतः । क्षतवान् । तृणु । तृतः । तृतवान् । घृणु । घृतः । घृतवान् । वनु । वतः । वतवान् । मनु । मतः । मतवान् । ङिति । अतत । अतथाः । अनुदात्तोपदेशवनतित- नोत्यादीनामिति किम् । शान्तः । शान्तवान् । तान्तः । तान्तवान् । दान्तः । दान्तवान् । अनुनासिकस्येति किम् । पक्वः । पक्ववान् । झलीति किम् । गम्यते । रम्यते । क्ङितीति किम् । यन्ता । यन्तव्यम् । उपदेशग्रहणं किम् । इह च यथा स्यात् । गतिः । इह च मा भूत् । शान्तः । शान्तवानिति ॥ वा ल्यपि ॥ ३८ ॥ ल्यपि परतो ऽनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा भवति । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेन मकारान्तानां विकल्पो भवति । अन्यत्र नित्यमेव लोपः । प्रयत्य । प्रयम्य । प्ररत्य । प्ररम्य । प्रगत्य । प्रगम्य । आगत्य । आगम्य । आहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । प्रतत्य ॥

• तत्त्वा ततिरित्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।