काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः। ५७

श्लिष्टस्य प्रश्नोत्तरेण हरणम्— “यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीवदनं च ” यथा च—“किं करोति कियत्कालं वेश्यावेश्मनि कामुकः। कीदृशं वदनं वीक्ष्य तस्याः कर्णायतेक्षणम्॥” यमकस्य यमकेन हरणम्— “वरदाय नमो हरये पतति जनो यं स्मरन्नपि न मोहरये। बहुशश्चक्रन्द हतां मनसि दितिर्येन दैत्यचक्रं दहता॥” यथा च—चक्रं दहतारं चक्रन्द हतारम्। खड्गेन तवाजौ राजन्नरिनारी॥ एवमन्योन्यसमन्वये¹ऽन्येऽपि भेदाः। नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति। यदित्थं कथयन्ति—“पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति। अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाक्चौर्यं च² न शीर्यति॥” “अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृद्वी- कावचनोऽहम्, अनादृतभाषाविशेषोऽयमहमादृतभाषाविशेषः, प्र- शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्त्तृकमिदम्, उ³च्छ(त्स)न्ननिबन्धन- मूलमिदं, म्लेच्छितकोपोनिबन्धनमूलमिदमित्येवमादिभिः कारणैः शब्दहरणेऽर्थहरणे वा⁴भिरमेत” इत्यवन्तिसुन्दरी। “त्रिभ्यः पदेभ्यः प्रभृति त्वश्लिष्टेभ्यो हरणम्” इत्याचार्याः। यथा—“स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः। नीलोत्पलानामिव नालपुञ्जे निद्रायमाणः शरदीव हंसः॥” यथा च—“स पातु वो यस्य हतावशेषा- स्तत्तुल्यवर्णाञ्जनरञ्जितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः स्वकान्तानयनोत्पलेषु॥”

१ B अन्योन्यसंबन्धादन्येपि भेदाः. २ V न विशीर्यते. ३ V उत्सन्न. ४ A चा.

५८ काव्यमीमांसायाम् “न” इति यायावरीयः । उल्लेखवाग्वदसन्दर्भः परिहरणीयः प्रत्यभिज्ञायातः पादोऽपि । तस्यापि साम्येन किञ्चन दुष्टं स्यात् । यथा- “इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः समाधाय जयोपपत्तौ । उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः ॥” यथा च— “इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं रामानुजन्मा विरराम मानी । सङ्क्षिप्तमाप्तावसरं च वाक्यं सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभूणाम् ॥” उल्लेखवान्यथा- “नमः संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने । सप्तलोकोर्मिभङ्गाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥” यथा च— “प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने । नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥” “पाद एवान्यथात्वकरणकारणं न हरणम्, अपि तु स्वीकरणम्” इत्याचार्याः । यथा- “त्यागाधिकाः स्वर्गमुपाश्रयन्ते त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति । न त्यागिनां किञ्चिदसाध्यमस्ति त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥” यथा च— “त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ती- त्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रतीतम् । जातानि सर्वव्यसनानि तस्या- स्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥” तदिदं स्वीकरणापरनामधेयं हरणमेव । तद्वदूर्द्धमयोगेऽपि । यथा— १ AB नाप्रत्यभिज्ञायातः.

कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः । ५९ “पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्रे पादोऽन्यो हिमवति हेमकूटलग्ने । आक्रामत्यलघु महीतलं त्वयीत्थं भूपालाः प्रणतिमपास्य किन्नु कुर्युः ॥” यथा चोत्तरार्द्धे¹—“इत्थं ते विधृतपदद्वयस्य राज- न्नाश्चर्यं कथमिव सीधनी न भिन्ना ॥” एवं व्यस्तार्द्धप्रयोगेऽपि² । यथा— “तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते³ सकलधामनिधौ⁴ तु तस्मि- न्निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥” यथा च—“तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न किञ्चिदपि गौरतरा हसन्ति । ताभिः पुनर्विहसिताननपङ्कजाभि- रिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥” पादे⁵ एवान्यथात्वकरणं न स्वीकरणं पादोनहरणं वा । यथा— “अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापह्नवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥” यथा चोत्तरार्द्धे— “तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया ।” यथा वा—“यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु । कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥” यथा चोत्तरार्द्धे—“कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत स्वरानलम् ॥” भिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव । यथा— ———————————————————————————————————————————— १ B चोत्तरार्द्धं. २ A प्रयोगोपि. ३ B अभ्युद्यते. ४ V S तुहिनधामनिधौ. ५ A पादा.

६० काव्यमीमांसायाम् “किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा व्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित्। भ्रमति विहगसार्थानित्थमापृच्छमानो रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः॥” यथा च—“जयति सितविलोल्व्यालयज्ञोपवीती घनकपिलजटान्तर्भ्रान्तगङ्गाजलौघः। अविदितमृगचिह्नामिन्दुलेखां दधानः परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी॥” यथा च—“कुमुदवनमपश्री श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मद²मुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः। उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुदस्तं हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः॥” यथा³ च—“किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा घनकपिलजटान्तर्भ्रान्तगङ्गाजलौघः। निवसति स⁵ पिनाकी यत्र यायां त⁴दस्मिन् हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः॥” पादोनवतकतिपयपदप्रयोगोऽपि। यथा— “या व्यापारवती रसान् रसयितुं काचित्कवीनां नवा दृष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती। ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमब्धिशयन त्वद्भक्तितुल्यं सुखम्॥” यथा च चतुर्थपादे— “श्रान्ता नैव च लब्धमुत्पलदृशां प्रेम्णः समानं सुखम्॥” पादैकदेशग्रहणमपि पदैकदेशोपलक्षणपरम्। यथा— “असकलहसितत्वात्क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्व्यक्तकर्णोत्पलानि। १ शितिकण्ठः. २ V मुद. ३ A omits यथा च. ४ B न. ५ V सर्वशं.

कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः । ६१ पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥” यथा वोत्तरार्धे—“पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥” वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं वा । यथा— ५ “सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्दाम(गन्ध)धूपादयः । कोपं रागिणि मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सद्यस्त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः ॥” एतच्च कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं कुपितदृष्टिपरतया व्याख्यातं १० न स्वीकृतं हृतं वा । यत्तु परकीयं स्वीयमिति प्रोक्तानामन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम्, अपि तु दोषोदाहरणम् । मुक्तकप्रबन्धविषयं तत् । मूल्यक्रयोऽपि हरणमेव । वरमप्रसिद्ध्य- शसो न पुनैर्दुर्यशः । सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीवकश्च [इति] । तत्रोपजी- १५ वनमात्रेण न कश्चिद्दोषः । यतः सर्वोऽपि परेभ्य एव व्युत्पद्यते । केवलं तत्र समुदायो गुरुः । “तद्दुक्तिहरणम्” इत्याचार्याः । यथा—“ऊरुद्वन्द्वं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि ।” यथा च—“ऊरुद्वयं कदलीकन्दलयोः सवंशं २० श्रोणिः शिलाफलकसोदरसन्निवेशा । वक्षः स्तनद्वितयताडितकुम्भशोभं सब्रह्मचारि शशिनश्च मुखं मृगाक्ष्याः ॥” “उक्तयो ऽर्थान्तरसङ्क्रान्ता न प्रत्यभिज्ञायन्ते, स्वदन्ते च; तद्- र्थास्तु हरणादपि हरणं स्युः” इति यायावरीयः । “नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचौरो वणिग्जनः । २५ स नन्दति बिना वाच्यं यो जानाति निगूहितुम् ॥ १ A omits नं. २ B प्रोक्त्वा नान्यतमेनकर. ३ B न तु दु. ४ B कदलि०. ५ A सदंशं.

६२ काव्यमीमांसायाम् उत्पादकः कविः कश्चित्कश्चिच परिवर्त्तकः । आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः ॥ शब्दार्थोक्तिषु यः पश्येदिह किञ्चन नूतनम् । उल्लिखेत्किञ्चन प्राच्यं मन्यतां स महाकविः ॥” ५ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥

द्वादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणेपु कविप्रभेदाः प्रति- बिम्बकल्पविकल्पस्य च समीक्षा ।

“पुराणकविक्षुण्णे वर्त्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव संस्कर्र्तु १०प्रयतेत” इत्याचार्याः । “न” इति वाक्पतिराजः । “आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि । अद्याप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्पन्दः ॥” “तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववदधीत । तदवगाहने हि तदे- कयोनयोऽर्थाः पृथक्पृथक् प्रथन्ते” इत्येके । “तत्रत्यानामर्थानां छा- १५ यया परिवृत्तिः फलम्” इत्यपरे । “महात्मनां हि संवादिन्यो बुद्धय एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, तत्परित्यागाय तानाद्रियेत” इति च केचित् । “न” इति यायावरीयः । सारस्वतं चक्षुरवाङ्मनसगोचरेण प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चार्थजातं स्वयं विभजति । तदाहुः—सुप्तस्यापि महाकवेः शब्दार्थौ सरस्वती दर्शयति। तदि- २० तरस्य तत्र जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः । अन्यदृष्टचरे ह्यर्थे महाकवयो जात्यन्धाः । तद्विपरीते तु दिव्यदृशः । न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा यच्चर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्यन्ति । मतिदर्पणे कवीनां विश्वं प्रति- फलति । कथं नु वयं दृश्यामह इति महात्मनामहंपूर्विकयैव श- ब्दार्थाः पुरो धावन्ति । यत्सिद्धप्रणिधाना योगिनः पश्यन्ति, तन्न

१ Explained in C as अनेककाव्यार्थग्राही. B संवर्ध. २ B तत्रस्या०. ३ A वा. ४ B omits अन्य.

कविरहस्ये द्वादशोऽध्यायः । ६३

वाचां विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविषु ^१सृ(विसृ)क्तयः[इति] “समस्तमस्ति” इति यायावरीयः । किन्तु त्रिपथमिममभ्यगीष्महि · यदुतान्ययोनिर्निह्नुतयोनिरयोनिश्च[इति] । तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्र- तिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्यश्च [इति]। निह्नुतयोनिरपि द्विधा तु- ल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवेशसदृशश्च [इति]। ^२अयोनिः पुनरेकादश(?) ५ एव । तत्र— अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचना परं यत्र । तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥ यथा— “ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिताः फणिनः स्फुरन्तः । १० चन्द्रामृताम्बुकणसङ्गसमुत्प्ररूढ- यैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः ॥” यथा च—“जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाहयः । गलद्गङ्गाम्बु^३संसिक्तकालकूटाङ्कुरा इव ॥ कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । १५ तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम् ॥ तत्रैवार्थे यथा— “जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोजूटावलम्बिनः । गलद्गङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाङ्कुरा इव ॥” विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिर्नितान्तसादृश्यात् । २० तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि ॥ यथा—“अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावदवधिः पशुर्धन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम् । अमीषां निर्माणं किमपि तदभूद्गन्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृद्गहनमथवा येन शरणम् ॥” २५

१ A ख. २ B ये अयो. ३ B संसिक्ताः.

अत्रार्थे—"प्रतिगृहमुपलानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्थि(र्जि)ताः पूजिताश्च । स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धाम येन क्षितिपतिभवने वा खाकरे वा निवासः ॥" मूलैक्यं यत्र भवेत्परिकरबन्धस्तु दूरतोऽनेकैः । तत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम् ॥ यथा—"यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जद्गर्जितनिर्जिताम्बुधिरवस्फाराभ्रवृन्दाकुलम् । उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किञ्चित्कुञ्चितलोचनाभिरसकृद्घ्राताः कदम्बानिलाः ॥" अत्रार्थे—"आच्छिद्य प्रियतः कदम्बकुसुमं यस्यारिदारैर्नवं यात्राभङ्गविधायिनो जलमुचां कालस्य चिह्नं महत् । हृष्यद्भिः परिचुम्बितं नयनयोर्न्यस्तं हृदि स्थापितं सीमन्ते निहितं कथञ्चन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥" तदेतच्चतुष्टयनिबन्धनाश्च कवीनां द्वात्रिंशद्धरणोपायाः । अमीषां चार्थानामन्वर्था अयस्कान्तवच्चत्वारः कवयः, पञ्चमश्चादृष्टचरार्थ- दर्शी । तदाहुः— "भ्रामकश्चुम्बकः किञ्च कर्षको द्रावकश्च सः । स कविर्लौकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिकः ॥ तन्वानोऽनन्यदृष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः । योऽप्रसिद्ध्य्यादिभिर्भ्राम्यत्यसौ स्याद्भ्रामकः कविः ॥ यश्चुम्बति परस्यार्थं वाक्येन स्वेन हारिणा । स्तोकार्पितनवच्छायं चुम्बकः स कविर्मतः ॥ परवाक्यार्थमाकृष्य यः स्ववाचि निवेशयेत् । समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षकः कविः ॥

१ B मूल्यैक्यं. २ A नैकः. ३ B व.

कविरहस्ये द्वादशोऽध्यायः । ६५ अप्रत्यभिज्ञेयतया स्ववाक्ये नवतां नयेत् । यो द्रावयित्वा मूलार्थं द्रावकः स भवेत्कविः ॥ चिन्तासमं यस्य रसैकस्रुतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः । अदृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामणिरद्वितीयः ॥” तस्य चायोनिर्थः । स च त्रिधा लौकिकालौकिकभेदेन, तयो- र्मिश्रत्वेन च । तत्र लौकिकः— “मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्वं किं डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन । पुण्ड्रेक्षुयष्टिरियमेकतरा चकास्तु या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यन्त्रयोगात् ॥” अलौकिकः—“देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युन्भुजे हर्षाद्भृङ्गिरिटावुदाहृतगिरा चामुण्डयाऽऽलिङ्गिते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्क¹निपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ॥” मिश्रः—“स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निःश्वासमरुतो जनन्यास्तन्नाभीसरसिजपरागोत्करमुचः । निपीताः सानन्दं रचितफणचक्रेण हलिना समन्तादस्यासुः प्रतिदिनमसेनांसि भवतः ॥” तेषां च चतुर्णामर्थानाम्— चत्वार एते कथिता मयैव येऽर्थाः कवीनां हरणोपदेशे । प्रत्येक²मष्टत्ववशाद्भवन्ति द्वात्रिंशता तेऽनुगताः प्रभेदैः ॥ तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः (८) । स एवार्थः पौ³र्वापर्यविपर्या- साद्व्यत्यस्तै⁴र्कः (१) ।

१ A अन्योन्याङ्ग. २ B प्रत्येकमाष्टक्य० ३ B पूर्वोपर्य. ४ A स्त. ९

६६ काव्यमीमांसायाम् यथा—"दृष्ट्वान्येभं छेदमुत्पाद्य रज्ज्वा यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय । गच्छन्द्रेभे नागराजः करिण्या प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः ॥" 5 अत्रार्थे—"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः प्रेमबन्धनमशृङ्खलदाम । यत्प्रति प्रतिगजं गजराजः प्रस्थितश्चिरमधारी करिण्या ॥" बृहतोऽर्थस्याङ्गप्रणयनं खण्डम् । (२) । 10 यथा—"पुरा पाण्डुप्रायं तदनु कपिशिङ्गा कृतपदं ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्द्धितवपुः । शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविवशं वने वीतामोदं बदरमरसत्वं कलयति ॥" अत्रार्थे—"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन 15 संवर्द्धितारुणगुणं वपुषा निजेन । आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा- देतद्वने विरसतां बदरं बिभर्ति ॥" संक्षिप्तसार्थविस्तरेण तैलविन्दुः । (३) । यथा—"यस्य तन्मभराक्रान्त्या पातालतलगामिनी । 20 महावराहदंष्ट्राया भूयः सस्मार मेदिनी ॥" अत्रार्थे—"यत्तन्नाक्रान्तिमज्जत्पृथुलमणिशिलाशल्यवेल्लत्फणान्ते क्लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा । सस्मार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्षः- स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशु दंष्ट्राग्रमुग्रम् ॥" 25 अन्यतमभाषानिबद्धं भाषान्तरेण परिवर्त्त्यत इति नटनेपथ्यम् ।(४) यथा—"नेच्छइ पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए । १ A वर्गि. २ A वर्णि. ३ A C क्रान्ता. ४ B परिवर्तने नट. ५ नेच्छति पाशाशङ्की काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या । अवनतकरतलोद्धूलितवलयमध्यस्थितं पिण्डम् ॥

कविरहस्ये द्वादशोऽध्यायः । ६७ ओहॆत्तकरयलोग्गलियवलयमज्झट्ठिअं पिण्डं ॥¹” अत्रार्थे—“दत्तं पिण्डं नयनसलिलक्षालनाधौतगण्डं द्वारोपान्ते कथमपि तया सङ्गमाशानुबन्धात् । वक्रग्रीवश्चलनतशिराः पार्श्वसञ्चारिचक्षुः पाशाशङ्की गलितवलयं नैनमश्नाति काकः ॥” छन्दसा परिवृत्तिश्छन्दोविनिमयः । (५) । यथा—“कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात् तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिन्नितम्बे स्थितम् । एतावत्सखि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ काऽस्मि रतं नु किं कथमपि स्वल्पाऽपि मे न स्मृतिः ॥” अत्रार्थे—“²धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवीं प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ॥” ³कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः । (६) । यथा—“ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी । दध्रे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥” अत्रार्थे—“समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डुना । उदयाद्रिशिरःसीम्नि निहितं पदमिन्दुना ॥” दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र सङ्क्रमितिः सङ्क्रान्तकम् । (७) । यथा—“स्नानाद्रैर्विधुतकबरीबन्धलोलैरिदानीं श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् । अप्येतेभ्यो नभसि पततः पङ्क्तिशो वारिबिन्दून् स्थित्वोद्ग्रीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥” अत्रार्थे—“सद्यःस्नातजपत्तपोधनजटाप्रान्तस्रुताः प्रोन्मुखैः पीयन्तेऽम्बुकणाः कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्यथाविक्लवैः । १ A ओउत्तरकरयलो B ओहुत्तकरयलो. C explains this as अवनतकरतलावगलित. २ A धन्यासि या कथयसि. C धन्याः स्थ याः कथयथ. ३ B C कारणप्रवृत्त्या.

६८ काव्यमीमांसायाम् एतां प्रेमभरालसां च सहसा शुष्यन्मुखीमाकुलः श्लिष्यन् रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शकुन्तः प्रियाम्॥" उभयवाक्यार्थोपादानं सम्पुटः (८) यथा—"विन्ध्यस्याद्रेः परिसरनदी नर्मदा सुभ्रु सैषा यादोभर्तुः प्रथमगृहिणीं यां विदुः पश्चिमस्य । यस्यामन्तःस्फुरितशफरत्रासहासाकुलाक्षी खैरं खैरं कथमपि मया तीरमुत्तारिताऽसि ॥" यथा—"नाभीगुहाबिलविशचलवीचिजात- मञ्जुध्वनिश्रुतिकणत्कलकुकुभानि । रेवाजलाम्बविरलं ग्रँहिलीक्रियन्ते लाटाङ्गनाभिरपराह्ननिमज्जनेषु ॥" अत्रार्थे—"यद्गार्ग्याभिर्जगाहे गुरुशकुलकुलास्फालनत्रासहास- व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशि सरितां दिग्विजयप्रक्रमेषु । अम्भो गम्भीरनाभीकुहरकवलनोन्मुक्तिपर्यायलोल- त्कल्लोलाबद्धमुग्धध्वनिचकितरणत्कुकुभं कामिनीभिः ॥" सोऽयं कवेरकवित्वदाघी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः । यतः—पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति वस्तु काव्यान्तरस्थितम् । पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति स्ववपुः प्रतिबिम्बितम् ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शब्दार्थहरणेपु कविप्रभेदाः प्रतिबिम्बकल्पविकल्पस्य समीक्षा द्वादशोऽध्यायः ॥ १ B शफरी. २ B कणज्जल. ३ B गृहिणी० ४ B कवेरवकवित्व.

त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः। आलेख्यप्रख्यपरिसङ्ख्याः (८)। सदृशसञ्चारणं समक्रमः (१)। यथा—"अस्ताद्रिवेश्मनि दिशो वरुणप्रियाया- स्तिर्यक्कथञ्चिदपयन्न्रणमास्थितायाः। गण्डैकपार्श्वमिव कुङ्कुमपङ्कचुम्बि बिम्बं रुचामधिपतेररुणं रराज ॥" यथा च—"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुङ्कमारुणकपोलतलेन। साम्यमेति कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुषारमयूखः ॥" अलङ्कृतमनलङ्कृत्याभिधीयत इति विभूषणमोषः (२)। यथा—"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं तदनु खलु ततोऽग्रे पाकपीताग्रपीतम्। अभिनवरविरोचिर्द्धूमधूम्रं शिखाया- मिति विविधविकारं दृश्यते दैपमर्चिः ॥" अत्रार्थे—"मनाङ्गुले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तदनु। शिखायामाधूम्रं धृतविविधवर्णक्रममिति क्षणादर्चिर्द्दैपं दलयति तमः पुञ्जितमपि ॥" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः (३)। यथा तत्रैव—"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डुरघनं च ततोऽप्यधस्तात्। आपिञ्जरं तदनु तस्य तले च नील- मन्धं तमःपटलमर्द्दति दैपमर्चिः ॥" सामान्यनिबन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः (४)। यथा—"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसञ्चलितलोचनमानसाभिः।

१ A. रगुणं.

७० काव्यमीमांसायाम् अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥” अत्रार्थे—“चकार काचित्सितचन्दनाङ्के काञ्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे । प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्ति- र्नितम्बबिम्बे च बबन्ध हारम् ॥” उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तंसः (५) । यथा—“दीपयन्नथ नभः किरणौघैः कुङ्कुमारुणपयोधरगौरः । हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधे- रुन्ममज्ज शनकैस्तुहिनांशुः ॥” अत्रार्थे—“ततस्तमःश्यामलपट्टकञ्चुकं विपाटयत्किञ्चिद्दृश्यतान्तरा । निशातरुण्याः स्थितशेषकुङ्कुम- स्तनाभिरामं स(श)कलं कलावतः ॥” तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति १नवनेपथ्यम् (६) । यथा—“आननेन्दुशशलक्ष्म कपोले सादरं विरचितं तिलकं यत् । तत्प्रिये विरचितावधिभङ्गे धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः ॥” अत्रार्थे—“शोकाश्रुभिर्वासखण्डितानां सिक्ताः कपोलेषु विलासिनीनाम् । कान्तेषु कालात्ययमाचरत्सु स्वल्पायुषः पत्रलता बभूवुः ॥” परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्यान्यथात्वादेकपरिकार्यः (७) । “अव्याद्गजेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकीं यस्योद्धृतेन गगने महता करेण । १ A नटनेपथ्यम्.

कविरहस्ये त्रयोदशोऽध्यायः । ७१ मूलप्ररूढसितदन्तबिसाङ्कुरेण नालायितं तपनबिम्बसरोरुहस्य ॥” अत्रार्थे—“सरलकरदण्डनालं गजवपुषः पुष्करं विभोर्जयति । मूलबिसकाण्डभूमौ यत्राभूदेकदंष्ट्रैव ॥” विकृतेः प्रकृतिप्रापणं प्रत्यापत्तिः (८) । यथा—“रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषाराविलमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥” अत्रार्थे—“तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्दिषादा- त्सद्यो विमुक्तं मुखमाबभासे । निःश्वासबाष्पापगमे प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥” ता इमा आलेख्यप्रख्यस्य भिदाः । सोऽयमनुग्राह्यो मार्गः । आहुश्च—“सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः । नटवद्वर्णिकायोगादन्यथात्वमिवाच्छति ॥” अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः (८) । तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरयो- जनादन्यरूपापत्तिर्विषयपरिवर्त्तः (१) । यथा--“ये सीमन्तितगात्रभस्मरजसो ये कुम्भकक्षैषिणो ये लीढाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैल्यद्रुहः । ते कुप्यद्गिरिजाविभक्तवपुषश्चित्तव्यथासाक्षिणः स्थाणोर्दक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिलाः पान्तु वः ॥” अत्रार्थे—“ये कीर्णकथितोदराब्जमधवो ये म्लापितोरःस्रजो ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतीपोज्झिताः । ते राधास्मृतिसाक्षिणः कमलया सासूयमाकर्णिता गाढान्तर्दवथोः प्रततसरलाः श्वासा हरेः पान्तु वः ॥” द्विरूपस्य वस्तुनोऽन्यतम(र)रूपोपादानं द्वन्द्वविच्छित्तिः (२) । यथा—“उत्क्लेशं केशबन्धः कुसुमशररिपोः कल्मषं वः स मुष्या- द्यत्रेन्दुं वीक्ष्य गङ्गाजलभरलुलितं बालभावादभूताम् । १ A. B. मूलावलम्ब.

७२ काव्यमीमांसायाम्

क्रौञ्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहेलोलेक्षणश्रीः सद्यः प्रोद्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करश्च द्विपास्यः ॥" अत्रार्थे—"दिश्याद्धूर्जटिजूटकोटिसरिति ज्योत्स्नालवोद्भासिनी शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिशशाद्राग् दृष्टनष्टा सुखम् । यां चञ्चच्छफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणालीं मुहु- र्मुह्यल्लक्ष्यमहिर्र्जघृक्षतितमामाकुञ्चनप्राञ्चनैः ॥" पूर्वार्थानामर्थान्तरैरन्तरणं रत्नमाला (३) । यथा—"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिनः तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करेणुः कलयति । रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥" अत्रार्थे—"ज्योत्स्नार्चिर्दुग्धबुद्ध्या कवलितमसकृद्भाजने राजहंसैः खांसे कर्पूरपांसुच्छुरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः । पुम्भिर्व्यस्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहःसम्भ्रमे वल्लभानां लीढं द्राक्सिन्धुवारेष्वभिनवसुमनोलम्पटैः षट्पदैश्च ॥" सङ्ख्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्ख्योल्लेखः (४) । यथा—"नमन्नारायणच्छायाच्छुरिताः पादयोर्नखाः । त्वच्चन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रे(न्द्रे)न्दवो दश (?) ॥" अत्रार्थे—"उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरन्नखे कृतागसो यस्य शिरःसमागमे । षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमाः स नीलकण्ठः प्रियमातनोतु वः ॥" सममभिधायाधिकस्योपन्यासश्छलिका(५)। द्विधा च सा संवादिनी विसंवादिनी च [इति] । तयोः प्रथमा यथा—"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने सुसमिन्दुकरपुञ्जसन्निभम् । राजहंसमसमीक्ष्य कातरा रौति हंसवनिताऽश्रुगद्गदम् ॥"

कविरहस्ये त्रयोदशोऽध्यायः । ७३ अत्रार्थे—"चन्द्रप्रभाप्रसरहासिनि सौधपृष्ठे दुर्लक्षपक्षतिपुटां न विवेद जायाम् । मूढश्रुतिर्मुखरनूपुरनिःस्वनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः ॥" द्वितीया तत्रैवार्थे यथा—"ज्योत्स्नाजलस्नायिनि सौधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम् । विवेद हंसी दयितं कथञ्चि- च्चलत्तुलाकोटिक्लैर्निनादैः ॥" निषेधस्य विधिना निबन्धो विधानापहारः । (६) । यथा—"कुरबक कुचाघातक्रीडारसेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्त्तव्यं ते मुखासवसेचनम् । चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥" अत्रार्थे—"मुखमदिरया पादन्यासैर्विलासविलोकितै- र्बकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा तिलकद्रुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमात्ककुभां जये झगिति गमिना यद्वर्गीभिर्विकासमहोत्सवम् ॥" बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपुञ्जः । (७) । यथा—"शैलच्छलेन खं दीर्घं भुजमुत्तभ्य॑ भूवधूः । निशासख्याः करोतीव शशाङ्कतिलकं मुखे ॥" यथा च—"फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तबकाभिराम- दूरोल्लसत्किरणकेसरमिन्दुसिंहम् । दृष्ट्वोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकार- दुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सद्यः ॥" यथा च—"संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुलौघः । १ B म्य.

७४ काव्यमीमांसायाम्

यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः ॥" यथा च— “उदयति पश्य कृशोदरि दलितत्वक्षीर(त्वक्सार)१करणिभिः किरणैः। उदयाचलचूडामणिरेष पुरो रोहिणीरमणः ॥” यथा च—“उदयति नवनीतपिण्डपाण्डुः कुमुदवनान्यवघट्टयन्कराग्रैः। उदयगिरितटस्फुटाट्टहासो रजनिवधूमुखदर्पणः शशाङ्कः॥” यथा च—“प्रोषितैकेन्दुहंसेऽस्मिन्स्लाविव तमोऽम्बुभिः । नभस्तडागे मदनस्ताराकुमुदद्वा(भा)सिनि ॥” अत्रार्थे—“रजनिपुरन्ध्रिरोध्रतिलकस्तिमिरद्विपयूथकेसरी रजतमयोऽभिषेककलशः कुसुमायुधमेदिनीपतेः । अयमुदयाचलैकचूडामणिर्भिनवदर्पणो दिशा- मुदयति गगनसरसि हंसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी ॥” कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानैर्विशेषैरभिधीयत इति कन्दः । (८) । यथा— “विशिखामुखेषु विसरति पुञ्जीभवतीव सौधशिखरेषु । कुमुदाकरेषु विकसति शशिकलेशपरिस्रुता ज्योत्स्ना ॥” अत्रार्थे—“वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बह्ळभवतीव योषितां प्रतिफलतीव जरठशरकाण्ड२पाण्डुषु गण्डभित्तिषु । अम्भसि विकसतीव ३लसतीव सुधाधवलेषु धामसु ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका ॥ स्फटिकमणिघट इवेन्दुस्तस्यामपिधानमाननमिवाङ्कः । क्षरति चिरं तेन यथा ज्योत्स्ना घनसारधूलिरिव ॥ सितमणिकलशादिन्दोर्हरिणहरित्तृणपिधानतो गलितैः । रजनिभुजिष्या सिञ्चति नभोऽङ्गणं चन्द्रिकाम्भोभिः ॥ संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलौघः ।

१ Explained in C as सदृशैः. २ K विपाण्डुषु. ३ K हसतीव.

कविरहस्ये त्रयोदशोऽध्यायः । ७५ यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः ॥” ता इमास्तुल्यदेहिसदृशस्य परिसंख्याः । “सोऽयमुल्लेखवाननु- ग्राह्यो मार्गः” इति सुरानन्दः । तदाह— “सरस्वती सा जयति प्रकामं ५ देवी श्रुतिः स्वस्त्ययनं कवीनाम् । अनर्घतामानयति स्वभङ्ग्या योल्लिख्य यत्किञ्चिदिहार्थरत्नम् ॥” अथ परपुरप्रवेशसदृशस्य भिदाः (८) । उपनिबद्धस्य वस्तुनो युक्तिमती परिवृत्तिर्हुडयुद्धम् । (१) १० यथा— “कथमसौ न भजत्यशरीरतां हतविवेकपदो हतमन्मथः । प्रहरतः कदलीदलकोमले भवति यस्य दया न वधूजने ॥” अत्रार्थे— “कथमसौ मदनो न नमस्यतां १५ स्थितविवेकपदो मकरध्वजः । मृगदृशां कदलीललितं वपु- र्यदभिहन्ति शरैः कुसुमोद्भवैः ॥” प्रकारान्तरेण विसदृशं यद्वस्तु तस्य निबन्धः प्रतिकञ्चुकम् । (२) । यथा— “माद्यच्चकोरक्षणतुल्यधाम्नो २० धारां दधाना मधुनः पतन्तीम् । चञ्च्वग्रदष्टोत्पलनालहृद्या हंसीव रेजे शशिरत्नपारी ॥” अत्रार्थे— “मसारपारेण बभौ ददाना काचित्सुरां विद्रुमनालकेन । २५ १ C Explains as ख्यातिकारणं. २ B ति.

वल्लूरवल्लीं दधतेव चञ्च्वा केलीशुकेनाञ्जलिना धृतेन ॥” उपमानस्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचारः । (३) । यथा— “अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण बद्धः स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण । कवलित इव कृत्स्नश्चक्षुषा स्फारितेन प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्तः ॥” अत्रार्थे—“मुक्तानामिव रज्जवो हिमरुचेर्मालाः कलानामिव क्षीराब्धेरिव वीचयः क्लममुषः पीयूषधारा इव । दीर्घापाङ्गनदीं विलङ्घ्य सहसा लीलानुभावाञ्चिताः सद्यः प्रेमभरोल्लसा मृगदृशो मामभ्यषिञ्चन्दृशः ॥ शब्दालङ्कारस्यार्थालङ्कारेणान्यथात्वं धातुवादः । (४) । यथा— “जयन्ति बाणासुरमौलिलालिताः दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः । सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिदस्त्र्यम्बकपादपांसवः । अत्रार्थे— “सन्मार्गालोकनप्रौढिनिरजीकृतजन्तवः । जयन्त्यपूर्वव्यापाराः पुरारेः पादपांसवः ॥” तस्यैव वस्तुन उत्कर्षेणान्यथाकरणं सत्कारः । (५) । यथा—“स्नानाद्रार्द्रैर्विधुतकबरीबन्धलोलैरिदानीं श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् । अप्येतेभ्यो नभसि पततः पङ्क्तिशो वारिबिन्दून् स्थित्वोद्ग्रीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥” अत्रार्थे—“लक्ष्म्‍याः क्षीरनिधेरुदक्तवपुषो वेणीलताग्रच्युता ये मुक्ताग्रथनामसन्नसभगाः प्राप्ताः पयोबिन्दवः ।