काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २७ ध्येतेति कवीनां भावः । किञ्च “कविवचनायत्ता लोकयात्रा । सा च निःश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहुः— “काव्यमय्यो गिरो यावच्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारस्वतं स्थानं कविरासाद्य मोदते ॥” किञ्च—“श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिनां याः । ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः प्रसूताः ॥” उक्तञ्च—“ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः ॥ वल्मीकजन्मा स कविः पुराणः कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च । यस्य प्रणेता तदिहानवद्यं सारस्वतं वर्त्म न कस्य वन्द्यम् ? ॥” “असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यम्” इति च केचित् । यथा— “प्रसर्पन्प्रग्रीवैर्भृतभुवनकुक्षिर्झणझणा- करालः प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु । विलासव्यत्यासाज्जघनफलकास्फालनघन- स्फुटच्छेदोत्सक्तः कलकनककाञ्चीकलकलः ॥” अपि च—“नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्रभङ्गी- ताटङ्कताडनविपाण्डुरगण्डलेखाः । स्विद्यन्तु रत्नरशनारणनाभिराम- कामार्तिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः ॥” “प्रक्रमापन्नो निबन्धनीय एवायमर्थः” इति यायावरीयः । तदिदं श्रुतौ शास्त्रे चोपलभ्यते । तत्र याजुषः— १ A तंक्ति.

२८ काव्यमीमांसायाम् “योनिरुदूखलं शिश्नं मुसलं मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते ॥” आर्ष:—“उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाऽहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥” शास्त्रीय:—“यस्याः प्रसन्नधवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलम् । नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम् ॥” पदवाक्यविवेकोऽयमिति किञ्चित्प्रपञ्चितः । अथ वाक्यप्रकारांश्च कांश्चिदन्यान्निबोधत ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः ॥ सप्तमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति । तच्च त्रिधा प्रणेतृभेदेन ब्राह्मं, शैवं, वैष्णवमिति । तदिदं वायुप्रोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यदुत ब्राह्मं वचः पञ्चधा स्वायम्भुवमैश्वरमर्षिमार्षीकमार्षिपुत्रकं च [इति]। स्वयम्भू्र्ब्रह्मा तस्य स्वायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पु- त्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामार्षीकम् । ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम् । स्वयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः । श्रुतेरन्यच्च स्वायम्भुवम् । तदाहुः— “सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । क्वचिन्निरुक्तमोक्षार्थं वाक्यं स्वायम्भुवं हि तत् ॥” तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उक्तञ्च— “व्यक्तक्रममसङ्क्षिप्तं दीप्तगम्भीरमर्थवत् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्य्तामैश्वरं वचः ॥” १ B तस्मै जननं. २ B गान्धारिणा० ३ A omits च. ४ A लिंश्यता०.

कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः । २९

आर्षम्—“यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः । प्रत्यक्षाभिहितार्थं च तदृषीणां वचः स्मृतम् ॥” आर्षीकम्—“नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहेद्वाक्यमृषीकाणां वचस्तु तत् ॥” आर्षिपुत्रकम्—“अविस्पष्टपदप्रायं यच्च स्याद्बहुसंशयम् । ऋषिपुत्रवचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम् ॥” तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलभेत । सारस्वताः कवयो नः पूर्वे इत्थङ्कारं कथयन्ति । ब्रह्मविष्णुरुद्रगु- हबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरं क्रमेण च सञ्चरद्देवैर्देवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते । देवयोनयस्तु— “विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः । सिद्धगुह्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः ॥” तत्र पिशाचादयः शिवानुचराः स्वभूमौ संस्कृतवादिनो मर्त्ये तु भूतभाषया व्यवहरन्तो निबन्धनीयाः । अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया । तद्दिव्यं वचश्चतुर्द्धा वैबुधं वैद्याधरं गान्धर्वं योगिनीगतं च [इति] । शेषाणामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसादृश्येन । तत्र वैबुधम्— “समासव्याससंदग्धं शृङ्गाराद्भुतसम्भृतम् । सानुप्रासमुदारं च वचः स्यादमृताशिनाम् ॥” यथा—“यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम बभ्रुणि जटाकुहरे हरस्य । तद्भोः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- झत्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः ॥” वैद्याधरम्—“स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्ति प्रसादि च । द्राघीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः ॥”

१ A सुमहा०. २ A ऋषीणां हि. ३ B उपलभ्येत. ४ B ०वुपदिष्टं.

३० काव्यमीमांसायाम् यथा— “प्रणतसुरकिरीटप्रांशुर्लांशुवंश- च्छुरितनखशिखाग्रोद्भासमानारुणाङ्घ्रे । उदिततरणिबृन्दोद्दामधामोर्ध्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूर्ते नमस्ते ॥” ५ यथा वा— “भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्तबकगौरः । वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः ॥” गान्धर्वम्— “ह्रस्वैः समासैर्भूयोभिर्विभूषितपदोच्चया । तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरस्वती ॥” यथा— “नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । १० सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥” योगिनीगतम्— “समासरूपकप्रायं गम्भीरार्थपदक्रमम् । सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः ॥” यथा— “दुःखन्धनैकदहनामृतवर्षमेघ संसारकूपपतनैककरावलम्ब । १५ योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्स्नतेजः- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते ॥” महाप्रभावत्वाद्वौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यते । “प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यास१भागवत् । अनोजस्विपदप्रायं वचो भवति भोगिनाम् ॥” २० यथा— “सुसर्जि(ञ्जि)तां श्रोत्रसुखां सुरूपा- मनेकरत्नोज्ज्वलचित्रिताङ्गीम् । विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ॥” “किमर्थं पुनरनुपदेश्ययोर्ब्राह्मपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्या- २५ सः ?” इत्याचार्याः। “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः” इति यायावरीयः । ———————————————————————— १ Explained in A as समूह.

कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः । ३१

यतो नाटकादावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वा- क्यानि विधेयानि । इति दिव्यम् । इह हि प्रायोवादो यदुत मर्त्यावतारव्यवहाररुचेर्भगवतो वासु- देवस्य वचो वैष्णवम् [इति] । तन्मानुषमिति व्यपदिशन्ति । तच्च त्रिधा रीतिन्त्रयभेदेन । तदाहुः— “वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति रीतयस्तिस्रः । आशु(सु) च साक्षान्निवर्सति सरखती तेन लक्ष्यन्ते॥” रीतिरूपं वाक्यत्रितयम् । काकुः पुनरनेक्यति । “काकुर्व(व)क्रो- क्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयम्” इति रुद्रटः । “अभिप्रायवान्पाठधर्मः काकुः । स कथमलङ्कारी स्यात् ?” इति यायावरीयः । सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यान्तराकाङ्क्षिणी साकाङ्क्षा । वाक्यो- त्तरभाविनी निराकाङ्क्षा । तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्क्षम् । तदेव काक्वन्तरेण निराकाङ्क्षम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाङ्क्षा । विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकाङ्क्षा । तत्राक्षेपगर्भा— “यदि मे वल्लभा दूती तदाऽहमपि वल्लभा । यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममापि प्रियप्रियाः ॥” एवमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा । प्रश्नगर्भा— “गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥” इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगर्भा— “नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥” इयमेवोपदेष्टुर्निर्णयरूपा । ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिबन्धाः । तद्विपरीताः पुनरनन्ताः । तत्राभ्युपगमानुनयकाकू—

३२ काव्यमीमांसायाम् "युष्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्यैकं दिवसं ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥" 5 अभ्यनुज्ञोपहासकाकू— "मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥" एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि। तत्र त्रियोगः— 10 “सेयं पश्यति नो कुरङ्गवधूस्त्रस्तैवमुद्वीक्षते तस्याः पाणिरयं न मारुतचलत्पत्राङ्गुलिः पल्लवः। तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिलः कूजति ॥" चतुर्योगः— "उच्यतां स वचनीयमशेषं 15 नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥" “सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ। सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ॥ 20 पदवाक्यविदां मार्गो योऽन्यथैव व्यवस्थितः। सत्त्वाङ्गाभिनयो(य)द्योत्या तं काकुः कुरुतेऽन्यथा ॥ अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलम्। शास्त्रेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम् ॥ कामं विवृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता। 25 स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम् ॥ इत्थं कविर्निबध्नीयादित्थं च मतिमान्पठेत् । यथा निबन्धनिगडच्छायां काश्चिन्निषिञ्चति ॥

[Header] कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः । ३३

करोति काव्यं प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा । पठितुं वेत्ति स परं यस्य सिद्धा सरस्वती ॥ यथा जन्मान्तराभ्यासात्कण्ठे कस्यापि रक्तता । तथैव पाठसौन्दर्यं नैकजन्मविनिर्मितम् ॥ ससंस्कृतमपभ्रंशं लालित्यालिङ्गितं पठेत् । ५ प्राकृतं भूतभाषां च सौष्ठवोत्तरमुद्धरेत् ॥ प्रसन्ने मन्द्रयेद्वाचं तारयेत्तद्विरोधिनि । मन्द्रतारौ च रचयेन्निर्वाहिणि यथोत्तरम् ॥ ललितं काकुसमन्वितमुज्जवलमर्थवशकृतपरिच्छेदम् । श्रुतिसुखविविक्तवर्णं कवयः पाठं प्रशंसन्ति ॥ १० अतितूर्णमतिविलम्बितमुल्बणनादं च नादहीनं च । अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदु परुषं च निन्दन्ति ॥ गंम्भीरत्वमनैश्व(ष्ठु)र्यं निर्व्यूढिस्तारमन्द्रयोः । संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणाः स्मृताः ॥ यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिश्च न पीडयेत् । १५ भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥ विभक्तयः स्फुटा यत्र समासश्चाकदर्थितः । अम्लानः पदसन्धिश्च तत्र पाठः प्रतिष्ठितः ॥ न व्यस्तपदयोरैक्यं न भिदां तु समस्तयोः । न चाख्यातपदम्लानिं विदधीत सुधीः पठन् ॥ २० आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेह्यता । इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः ॥ येऽपि शब्दविदो नैव नैव चार्थविचक्षणाः । तेषामपि सतां पाठः सुष्ठु कर्णरसायनम् ॥ पठन्ति संस्कृतं सुष्ठु कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते । २५ वाणार(राण)सीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधादयः ॥” आह स—"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहासया । गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती ॥

[Footnotes] १ C गम्भीरत्वमवैखर्यं. ५

३४ काव्यमीमांसायाम्

नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न रूक्षो नातिकोमलः । न मन्द्रो नातितारश्च पाठी(ठो) गौडेषु वाडवः ॥ रसः कोऽप्यस्तु काव्यस्तु रीतिः कोऽप्यस्तु वा गुणः । सगर्वं सर्वकर्णाटष्टंकारोत्तरपाठिनः ॥ गद्ये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि । गेयगर्भे स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः ॥ पठन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः । जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ॥ सुराष्ट्रत्रावणाद्या ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् । अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचांस्यपि ॥ शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः । कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु ! ॥ ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे । ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः ॥ मार्गानुगेन निनदेन निधुर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्तः । पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति कश्चन काव्यपाठः ॥ ललल्कारया जिह्वं जर्जरस्फाररेफया । गिरा भुजङ्गाः पूज्यन्ते काव्यभव्यधियो न तु ॥ पञ्चस्थानसमुद्भववर्णेषु यथा स्वरूपनिष्पत्तिः । अर्थवशेन च विरतिः सर्वस्वमिदं हि पाठस्य ॥” सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रदर्शिता । अर्थानुशासनस्याथ प्रकारः परिकीर्त्यते ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः वाक्यविशेषाः काकुकलना पाठप्रतिष्ठा च ॥

१ B लटसं. २ A तिष्ठिता.

कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ३५

अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः ।

“श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः” इत्याचार्याः । “उचितसंयोगेन, योक्तृसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोडश” इति यायावरीयः। ५ तत्र श्रौतः। “उर्वशी हाप्सराः पुरूरवसमैडं चकमे” । अत्रार्थे— “चन्द्राद्बुधः समभवद्भगवाम्नरेन्द्र- मार्थं पुरूरवसमैडमसावसूत । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्य- दत्रोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः ॥” १० यथा वा—“यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साम्नां लोकोऽथ य एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति ।” अत्रार्थे—“एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽर्चीषि यानि १५ द्योतन्ते तानि सामान्‍ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्गः स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः॥” तच्चेदं वेपहरणम् । यदित्थं कथयन्ति— “नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे । २० ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामति ॥” स्मार्तः—‘‘बह्वर्थेष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥” अत्रार्थे—“हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता । सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥” २५

१ B प्रमाणं. २ A ०मैल. ३ B प्रपलायिना. ४ V सम्भावितैक०.

३६ काव्यमीमांसायाम् ऐतिहासिकः—"न स सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥" अत्र—"मदं नवैश्वर्यलवेन लम्भितं विसृज्य पूर्वः समयो विमृश्यताम् । जगज्जिघृत्सातुरकण्ठपद्धति- र्न वालिनैवाहिततृसिरन्तकः ॥" पौराणिकः—"हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां स्मित्वाऽप्युदैक्षत । भयभ्रान्तैः सुरैश्चक्रे तस्यै तस्यै दिशे नमः ॥" अत्र—"स सञ्चरिष्णुर्भुवनत्रयेऽपि यां यदृच्छयाऽशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्- करैस्त्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ॥" अत्राहुः—"श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः । अर्थग्रन्थः कथाभ्यासः कवित्वस्यैकमौषधम् ॥ इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुर्भ्यामिव सत्कविः । विवेकाञ्जनशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते ॥ वेदार्थस्य निबन्धेन श्लाघ्यन्ते कवयो यथा । स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा ॥" द्विविधः प्रामाणिको मैमांसकस्तार्किकश्च । तत्र प्रथमः । शब्दस्य सामान्यमभिधेयं विशेषश्चार्थः । अत्र— "सामान्यवाचि पदमप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिधेयविशेषनिष्ठम् । स्त्री काचिदित्यभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति ॥" १ B जिधित्सा०. २ A हत. ३ V त्रिसन्ध्यं त्रिर्दिशे नमः. ४ B भुवनान्तरेषु ५ B तदाहुः. ६ B श्लाघंते.

कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ३७ तर्केषु साङ्ख्यीयः—"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदृष्टिभिः ॥१" अत्र—"य एते यज्वानः प्रथितमहसो येऽप्यवनिपा मृगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया । अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनम्राश्च तरवो जगत्येवंरूपा विलसति मृदेशा भगवती ॥” न्यायवैशेषिकीयः—स किंसामग्रीक ईश्वरः कर्ता ? इति पूर्व- पक्षः । निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र— "किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥” बौद्धीयः—विवक्षापूर्वा हि शब्दास्तामेव विवक्षां सूचयेयुः । अत्र— "भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरयति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न म म मा मा मां स्प्राक्षीर्निषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥” लौकायतिकः—भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र— “बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितैः कलेवरात् । अपि सं सुदति ते चं चिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥” आर्हतः—शरीरपरिमाण आत्मा । अन्यथा शरीराफल्यमात्मा- फल्यं वा । १ A ॰दर्शिभिः. २ B ॰दितः. ३ C च. ४ B स.

३८ काव्यमीमांसायाम्

अत्र—"शरीरमात्रमात्मानं ये १वदन्ति जयन्ति ते । तच्चुम्बनेऽपि यज्जातः सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे ॥"

सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यांश्चार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत । आहुश्च—

"यांस्तर्ककर्कशानर्थान्सूक्तिष्वाद्रियते कविः । सूर्यांशव इवेन्दौ ते काश्चिदर्च(श्च)न्ति कान्तताम् ॥"

समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीयः— "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः । परापरपदव्यापी पायाद्वः परमेश्वरः ॥"

पाञ्चरात्रः—"नाद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तोऽप्यनुशासितारः । सर्वज्वरान्घ्नन्तु ममानिरुद्ध- प्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः ॥"

बौद्धसिद्धान्तीयः—"कलिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोकः । मम हि सुचरितेन सर्वसत्त्वाः परमसुखेन सुखावनीं प्रयान्तु ॥"

एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि । राजसिद्धान्तत्रय्यामर्थशास्त्रीयः— "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरुख्रिव । बहुव्याजं राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिभि- र्दुराराधा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छलयति ॥"

नाट्यशास्त्रीयः—"एवं धारय देवि बाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गकं ३मात्युच्चैर्नम कुञ्चयाग्रचरणं मां पश्य तावत्स्थितम् । देवीं नर्तयतः स्ववक्त्रमुरजेनाम्भोघरध्वानिना शम्भोर्वः परिपान्तु लम्बितलयच्छेदाहतास्तालिकाः ॥"

१ A विदन्ति. २ A तश्वासदपि. ३ C मात्युच्चैर्न च.

कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः । ३९ कामसूत्रीयः—"नाश्चर्यं त्वयि यल्लक्ष्मीः क्षित्वाऽधोक्षजमागता । असौ मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया ॥" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च । तयोः प्रथमः— "स्फुटितपिठरीबन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेऽप्यभूत् प्रियतम ययोः स्नेहग्रन्थिस्तथा प्रथमं स नौ । ५ जनवदधुना सद्मन्यावां वसाव इहैव तौ धिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम् ॥" यथा वा—"इक्षुदण्डस्य मण्डस्य दध्नः पिष्टकृतस्य च । वाराहस्य च मांसस्य सैष गच्छति फाल्गुनः ॥" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यश्च । तयोः प्रथ- १० मोऽनेकधा देशानां बहुत्वात् । तत्र दाक्षिणात्यः— "पिबन्त्यास्वाद्य मरिचं ताम्बूलविशदैर्मुखैः । प्रियाधरावदंशानि मधूनि द्रमिडाङ्गनाः ॥" यथा वा—"विरम मदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमबाणाः कुण्ठिताग्राः स्खलन्ति । १५ हृदयभुव इमास्ताः कुन्तलप्रेयसीनां प्रहतिकिणकठोरग्रन्थयो वज्रसाराः ॥" उदीच्यः

तस्य रत्नाकरसुता श्रियो देव्याः सहोदरी । स्वयंवरविधावासीत्कलत्रं चित्रसुन्दरी ॥” द्वितीया— “ज्योत्स्नां लिम्पति चन्दनेन स पुमान्सिञ्चत्यसौ मालती- मालां गन्धजलैर्मधूनि कुरुते खादून्यसौ फाणितैः । यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रथयति श्रीवीरचूडामणेः तारत्वं स च शाणया मृगयते मुक्ताफलानामपि ॥” अत्राहुः— “नीचैर्नार्थैः कथासङ्गे(र्गे।) यस्य न प्रतिभाक्षयः । स कविग्रामणीरत्रं शेषास्तस्य कुटुम्बिनः ॥” अभिहितेभ्यो यदन्यत्तत्प्रकीर्णकम् । तत्र हस्तिशिक्षीयः— “मेघानां क्षणहासतामुपगतो हारः प्रकीर्णो दिशा- माकाशोल्लसितामितामरवधूपीनस्तनास्फालकः । क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्बणो मदवशादैरावणप्रेरितः पायाद्वः परिपाकपाण्डुलवँलीश्रीतस्करः शीकरः ॥” रत्नपरीक्षीयः— “द्वौ वज्रवण जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्याज्जपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारससंनिकाशः ॥” धनुर्वेदीयः— “स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांसमाकुञ्चितसव्यपादम् । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥” योगशास्त्रीयः— “यः सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस- स्त्वं जागर्षि स्वपिषि च मुहुर्बुद्ध्यसे नापि बुद्धः । तं त्वाराध्य प्रविततधियो बन्धभेदं विधाय ध्वस्तातङ्का विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति ॥” १ A नार्थं. २ B ०स्त्वत्र, ३ B ०मराधिपवधू. ४ A B लवलश्री०.

अष्टमोऽध्यायः । ४१

एवं प्रकीर्णकान्तरमपि । उचितसंयोगः— “पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥” योक्तृसंयोगः— “कुर्वद्भिः सुरदन्तिनो मधुलिहामस्वादु दानोदकं तन्वानैर्नमुचिद्रुहो भगवतश्चक्षुःसहस्रव्यथाम् । मज्जन्स्वर्गतराङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुभि- र्यद्यात्राव्यसनं निनिन्द विमनाः स्वर्लोकनारीजनः ॥” उत्पाद्यसंयोगः— “उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥” संयोगविकारः— “गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादार्द्रकुङ्कुमम् ॥ यथा वा— “उन्माद्यत्यम्बुराशिर्विदलति कुमुदं सङ्कुचन्त्यम्बुजानि स्यन्दन्ते चन्द्रकान्ताः पतितसुमनसः सन्ति शेफालिकाश्च । पीयन्ते चन्द्रिकाम्भः क्रमसरलगलं किं च किञ्चिच्चकोरा- श्चन्द्रे कर्पूरगौरद्युतिभृति नभसो याति चूडामणित्वम् ॥” इदं कविभ्यः कथितमर्थोत्पत्तिपरायणम् । इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने पोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः ॥

४२ काव्यमीमांसायाम्

नवमोऽध्यायः अर्थव्याप्तिः ।

“स त्रिधा” इति द्रौहिणिः, दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । “सप्तधा” इति यायावरीयः; पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्यपातालीयश्च । तत्र दिव्यः— “स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमं तुम्बरो- रुद्गीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कण्ठुलं रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रां जह- द्भूयः कारित एव हासिनि शचीवक्त्रे दृशां सम्भ्रमम् ॥” दिव्यमानुषस्तु चतुर्द्धा । दिव्यस्य मर्त्यागमने, मर्त्यस्य च स्वर्ग- गमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मर्त्यभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविर्भूतदिव्य- रूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मर्त्यागमनम्— “श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- ज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शावतरन्तमम्बरा- द्धिरण्मगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः ॥” मर्त्यस्य स्वर्गगमनम्— “पाण्डोर्नन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः सीधुभिः कृत्तापानककेलि कल्पनतरुषु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम् । अप्यत्रेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्स्नासङ्गलदच्छनिर्झरजलैर्यत्रं विना पूर्यते ॥” दिव्यस्य मर्त्यभावः—“इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूनां समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलत्रम् । किमपरमथ तस्मात्षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥”

१ V A कण्ठुलं, V B कण्ठलं. २ A जलं. ३ A पूर्ज्यते.

नवमोऽध्यायः । ४३ मर्त्यस्य दिव्यभावः—"आकाशयानतटकोटिकृतैकपादा- स्तद्धेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः । कौतूहलात्तव तरङ्गविघट्टितानि पश्यन्ति देवि¹ मनुजाः स्वकलेवराणि ॥" दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना— "ज्योत्स्नापूरप्रसरविशदे सैकतेऽस्मिन्सरय्वा वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनोः कयोश्चित् । एको ब्रूते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥" प्रभावाविर्भूतदिव्यभावः— "मा गाः पातालमुर्वि² स्फुरसि किमपरं पात्यमानः कुदैत्यै स्त्रैलोक्यं पादपीठप्रथिम नहि बले पूरयस्यूनमङ्गेः । इत्युत्स्म्रायमाने भुवनभृति शिशावङ्कसुप्ते यशोदा पायाच्चक्राङ्गपादप्रणतिपुलकितस्मेरगण्डस्थला वः ॥" मर्त्यः—"वधूः श्वश्रूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे पदे रिक्ते रिक्ते विनिहितपदार्थान्तरमिति । नदीस्रोतो न्यायादकलितविवेकक्रमघनं न च प्रत्यावृत्तिः प्रवहति जगत्पूर्णमथ च ॥" पातालीयः— "कर्कोटः कोटिकृत्व³ः प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चक्षुः सज्जः सेवाञ्जलिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौति च स्वस्तिकस्त्वाम् । पद्मः सङ्घैष भक्तेर्वलगति पुरः कम्बलोऽयं बलोऽयं सोत्सर्पः सर्पराजो व्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्खपालः ॥" मर्त्यपातालीयः—"आर्द्रावले व्रज न वेत्स्यपकर्ण कर्णं द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्यः । तत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन मर्त्यैः शरैरपि किरीटिकिरीटमाथ⁴म् ॥" १ V A देव. २ B मूर्ध्नि. ३ A कोटिकुण्ठः. ४ A नाथम्.

४४ काव्यमीमांसायाम् इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीयः— “स पातु वो यस्य शिखाश्मकर्णिकं स्वदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् । विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ॥” स्वर्गमर्त्यपातालीयः— “आंस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- त्त्राता तक्षकक्ष्मणः फणभृतां वंशस्य शक्रस्य च । उद्वेल्लन्मलयाद्रिचन्दनलतास्वान्दोलनप्रक्रमे यस्याद्यापि सविभ्रमं फणिवधूवृन्दैर्यशो गीयते ॥” सोऽयमित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमाऽर्थसार्थः सम्प- द्यते । “अस्तु नाम निःसीमाऽर्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचा- रितसुस्थोऽविचारितरमणीयश्च [इति]। तयोः पूर्वमाश्रितानि शा- स्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि” इत्याौद्भटाः । यथा— “अपां लङ्घयितुं राशिं रुचा पिञ्जरयन्नभः । ज्वमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलदलद्युतिं ॥” यथा वा—“त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः । आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः ॥” यथा च—“तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्तेमार्चिषामिति” इत्यादि ॥ “न स्वरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेर्वा किन्तु प्रतिभासनिबन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते । यदि तथा स्यात्सूर्याचन्द्रमसोर्मण्डले दृष्ट्या परिच्छिद्यमानद्वादशाङ्गु- लप्रमाणे पुराणाद्यागमनिवेदितधरावलयमात्रे न स्तः” इति यायाव- रीयः। एवं नक्षत्रादीनां सरित्सलिलादीनामन्येषां च । यथाप्रतिभासं च वस्तुनः स्वरूपं शास्त्रकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि । शास्त्रे यथा— १ A अस्तीको. २ V खन्दोलन. ३ C संल्लिख्योपजीव्यमानो. ४ B द्युतिः. ५ C दृष्ट्यपरिच्छिद्यमान.

नवमोऽध्यायः । ४५ “प्रशान्तजलभृत्पङ्के विमले वियदम्भसि । ताराकुमुदसम्बन्धे हंसायत इवोडुराट् ॥” काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । “अस्तु नाम निःसीमाऽर्थसार्थः । किन्तु रसवत्त एव निबन्धो युक्तो न नीरसस्य” इत्यपराजितिः । यदाह— “मज्जनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवाक्यमिह । सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रचयेत् ॥ यस्तु सरिद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यत्नः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह ॥” ‘आम्’ इति यायावरीयः । अस्ति चानुभूयमानो रसस्यानुगुणो विगुणश्चार्थः, काव्ये तु कविवचनानि रसयन्ति विरसयन्ति च नार्थाः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते । तत्र सरिद्वर्णनरसवत्ता— “एतां विलोकय तनूदरि ताम्रपर्णी— मम्भानिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामभ्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥” अद्रिवर्णनरसवत्ता— “एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव- श्चौपाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः । यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचञ्चु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः ॥” सागरवर्णनरसवत्ता— “धत्ते यत्किलकिञ्चितैकगुरुतामेणीदृशां वारुणी वैधुर्यं विदधाति दम्पतिरुषां यच्चन्द्रिकार्द्रं नभः । यच्च स्वर्गसदां वयः स्मरसुहृन्नित्यं सदा सम्पदाम् यल्लक्ष्मीरधिदैवतं च जलधेस्तत्कान्तमाचेष्टितम् ॥” १ B अप. २ B omits तु. ३ B omits विरसयन्ति and reads न चार्थो ४ A तलोदरि. ५ B छाया.

४८ काव्यमीमांसायाम् निबन्ध(न्धे)शुद्धः— “स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भ्रूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां सुचिरमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥” ५ चित्रः— “अलसवलितमुग्धस्निग्धनिष्पन्दमन्दै- रधिकविकसदन्तर्विस्मयस्मेरतारैः । हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्षै- रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥” कथोत्थः— “अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः १० स्वसुतायामकरोत्प्रजापतिः । अथ तेन निगृह्य विक्रिया- मभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ॥” संविधानकभूः— “क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्गिरः खे मरुतां चरन्ति । १५ तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥” आख्यानकवान्— “पत्युः शिरश्चन्द्रकलामेनैन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी- २० र्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥” किञ्च संस्कृतवत्सर्वासपि भाषासु यथासामर्थ्यं यथारुचि यथा- कौतुकं चावहितः स्यात् । शब्दार्थयोश्चाभिधानाभिधेयव्यापार- प्रगुणतामवबुध्येत । तदुक्तम्— i एकोऽर्थः संस्कृतोक्त्या ससुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मि- न्न्योऽपभ्रंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । १ A संविभानभूः. २ B आख्यानवान्.