कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

कथयसि। इदञ्चसुविज्ञातमेव संसारे यत् त्वमिवान्येऽपि मूढ- पुरुषा अनन्यसाधारणमविज्ञेयकारणञ्च महापुरुषाणां चरित्रं द्वेष- भावेनाधिक्षिपन्ति ॥ ७५ ॥ विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं निषेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा । जगच्छरण्यस्य निराशिषः सतः किमेभिराशोपहतात्मवृत्तिभिः ॥ ७६ ॥ सम्प्रति। अमङ्गलाभ्यासरतिं (५।६५) इत्याद्युक्तदूषणजातं विपदित्यादिभिः षड्भिः श्लोकैः परिहर्तुमारभते--विपदिति । विपत्प्रतीकारपरेण । अनर्थपरिहारार्थिनेत्यर्थ । ' उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घः । भूतिसमुत्सुकेन ऐश्वर्यकामेन वा मङ्गलं गन्धमाल्यादिकं निषेव्यते । शरणे रक्षणे साधुः शरण्यः । ' तत्र साधुः' इति यत्प्रत्ययः । ' शरणं गृहरक्षित्रोः ' इत्यमरः । जगत शरण्यस्तस्य जगच्छरण्यस्य निराशिषः निरभिलाषस्य सतः शिवस्य । 'आशीरुरगदंष्ट्रायां विप्रवाक्याभिलाषयोः' इति शाश्वतः। आशोपहतात्मवृत्तिभि आशया तृष्णयोपहता दूषितात्म- वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिर्येषां ते एभिः मङ्गलैः किम् । वृथेत्यर्थः । पूर्वं मङ्गलमित्येकवचनस्य जात्यभिप्रायत्वादेभिरिति बहुवचनेन परामर्शो न विरुध्यते । इष्टावाप्त्यनिष्टपरिहारार्थिनो हि मङ्गला- चारनिबन्धः । तदुभयासंस्पृष्टस्य तु यथाकथंचिदास्ताम् । को दोष इत्यर्थः । एतेन ' अमङ्गलाभ्यासरतिम् ' ( ५।६५ ) इत्युक्तं प्रत्युक्तम् ॥ ७६ ॥ PROSE ORDER :—विपत्प्रतीकारपरेण वा भूतिसमुत्सुकेन मङ्गलं निषेव्यते, जगच्छरण्यस्य निराशिषः सतः (शिवस्य) आशोपहतात्मवृत्तिभिः एभिः किम् ? ॥ ७६ ॥

( २०५ ) Notes :—In this and the following five verses Pārvatī refutes the charges levelled against Shiva by the ascetic. In this shloka is refuted the criticism contained in ‘ अमङ्गलाभ्याससक्तं ’ etc. verse No 65 विपत्प्रतीकारपरेण । प्रतीकारः—( प्रति + √ कृ + घञ् ) परिहारः warding off इ of प्रति is lengthened by ‘ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ’ पा० ६।३।१२२ विपदां प्रतीकारः परः ( इष्टः ) यस्य सः विपत्प्रतीकारपर , तेन who is anxious to ward off calamities. भूतिसमुत्सुकेन—भूतौ ( ऐश्वर्ये ) समुत्सुक भूतिसमुत्सुकः, तेन भूतिसमुत्सुकेन eager to obtain prosperity ‘ भूतिर्भस्मनि सम्पदि ’ इत्यमरः । मङ्गलं— auspicious things निषेव्यते—( नि + √ सेव् + य + ते ) are resorted to , are attended to स of √ सेव् is changed to ष् by ‘ परिनिविभ्यः सेवसितमयसिवुमहसुट्स्तुस्वञ् आम् ’ पा० ८।३।६६। जगच्छरण्यस्य—जगत् + शरण्यस्य । शरण्यः— (शरण + यत् ) शरणे साधुः (समर्थः) शरण्यः who is capable of providing shelter यत् is added by ‘ तत्र साधुः ’ पा० ४.४.६८ जगतां शरण्यस्य जगच्छरण्यस्य who is the protector of the worlds निराशिष —निर्गता आशीः ( इच्छा ) यस्मात् स निराशीः, तस्य निराशिषः who has no desire आशीः means ‘ desire ’ ‘ आशीः उरगदंष्ट्रायां विप्र- वाक्याभिलाषयोः ’ इति शाश्वतः । Mark the contrast between विपत्प्रतीकारपर and जगच्छरण्य and भूतिसमुत्सुक and निराशीः Pārvatī means to say that it is not only that Shiva is not विपत्प्रतीकारपर and भूतिसमुत्सुक but he is जगच्छरण्य and निराशीः, and when he is as such कु० सं०—१५

( २०६ ) it matters little if he is अमङ्गलाभ्यासरति । सतः—being. Gen. sing of सत्, pres part of √अस् to be आशोपह- तात्मवृत्तिभिः—आशया ( तृष्णया ) उपहता आत्मन वृत्तिः यैः तानि आशोपहतात्मवृत्तीनि, तैः आशोपहतात्मवृत्तिभिः which corrupt or vitiate the functions of the soul by producing desire. It qualifies एभिः which stands for मङ्गलै. । When Shiva has no desire whatsoever he need not care for auspicious things 76 CHANGE OF VOICE ·—विपत्प्रतीकारपरः वा भूतिसमुत्सुकः ( जन ) मङ्गल निषेवते, जगच्छुरण्यस्य निराशिषः सत (शिवस्य) आशोपहतात्मवृत्तिभिः एभिः किम् ? ॥ ७६ ॥ HINDI TRANSLATION :—आपत्ति को हटाने में लगा हुआ अथवा ऐश्वर्य की कामना वाला व्यक्ति शुभ वस्तुओं की खोज में रहता है, संसार के रक्षक एवं निरीह ( इच्छारहित ) के लिये तृष्णा के द्वारा आत्मा के चलन को बिगाड़ने वाली इन शुभ वस्तुओं से क्या प्रयोजन ? ॥ ७६ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Auspicious things are resorted to by one, who is anxious to ward off calamities or eager to attain prosperity What has he, who is the protector of the world and is free from desires, to do with these which spoil the functions of the soul by ( producing ) desire 76 PURPORT IN SANSKRIT .—‘ शिवोऽमङ्गलाभ्यासरतिः ’ इति ब्रह्मचारिणः कथितं पार्वती प्रतिवदति—यत् त एव जना मङ्गलकारीणि वस्तूनि सेवन्ते ये विपत्त्याभिभूता भवन्त्यथ वा सम्पत्तिप्राप्त्यर्थं समुत्सुका भवन्ति । शिवस्तु सर्वेषां रक्षकस्स्वयं

( २०७ ) न कदाचिदपि विपदाभिभूयते, स आप्तकामश्च तस्मान्न स किमपि वस्तु कामयते । अतस्तस्यैभिरन्तःकरणतृष्णावर्धकैर्मङ्गलै किं प्रयोजनम् ? ॥ ७६ ॥ अकिंचनः सन्प्रभवः स संपदां त्रिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः । स भीमरूपः शिव इत्युदीर्यते न सन्ति याथार्थ्यविदः पिनाकिनः ॥ ७७ ॥ अकिंचन इति । स हरः । न विद्यते किंचन द्रव्यं यस्य स अकिंचनः दरिद्रः सन् संपदां प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । पितृसद्मगोचरः श्मशानाश्रयः सन् त्रिलोकनाथ त्रयाणां लोकानां नाथः । ' तद्धितार्थ '—इत्यादिनोत्तरपदसमासः । स देवो भीमरूपः भयकराकार सन् शिव सौम्यरूप इति उदीर्यते उच्यते । अतः पिनाकिन हरस्य याथार्थ्यविद यथाभूतो अर्थो यथार्थस्तस्य भावो याथार्थ्य तत्त्वं तस्य विदः न सन्ति । लोकोत्तरमहिम्ना निर्लेपस्य यथाकथंचिदवस्थान न दोषायेति भाव । एतेन ' अवस्तुनिर्बन्ध- परे ' ( ५।६६ ) इति परिहृतं वेदितव्यम् ॥ ७७ ॥ PROSE ORDER —सः अकिञ्चन सन् सम्पदां प्रभव , पितृसद्मगोचरः ( सन् ) त्रिलोकनाथः, स भीमरूपः शिव इति उदीर्यते, पिनाकिनः याथार्थ्यविद् न सन्ति ॥ ७७ ॥ NOTES :—अकिञ्चनः—न विद्यते किंचन ( द्रव्यं ) यस्य सः अकिंचन. who possesses nothing i e, is poor. It is a Tatpurusha compound and not a Bahuvrihi, formed irregularly under the class मयूरव्यंसकादि by मयूरव्यं- सकादयश्च ' पा० २ । ७२. सम्पदां—सम्पत्तीनां of riches.

( २०८ ) प्रभवः—( प्र + √भू + अप् ) प्रभवन्त्यस्मादिति प्रभवः ( उत्पत्ति- स्थानम् ) source ; producer पितृसद्मगोचरः—पितॄणां ( भूतानां ) सद्म ( स्थान ) गोचर ( आश्रयः ) यस्य स पितृ- सद्मगोचरः who lives in the abode of the dead ie, in the cremation-ground Cf ' वासः पितॄणां वने ' । सद्मन् —गृहं an abode ' गृह गेहोदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम्, इत्यमरः । Decline सद्मन् as सद्म, सद्मनी, सद्मानि etc गोचरः—dwelling-place Primarily it means ' a pasture ground for cattle ' त्रिलोकनाथ —त्र्यवयवो लोकस्त्रिलोकः, (मध्यमपदलोपिसमासः ) तस्य नाथः Lord of the three regions. Or, according to Mallinátha त्रयाणां लोकानां नाथ त्रिलोकनाथः, but this is not without doubt See notes on त्रिलोकसौन्दर्यम् in verse 41 भीमरूप —बिभेति अस्मादिति भीमम्, भीमं रूपं यस्य सः भीमरूपः who is of terrible form शिवः—the auspicious one ; benign. उदीर्यते—( उद् + √ईर् + य + ते ) कथ्यते is said √ईर् to shake or to go, when preceded by उत् means 'to say'. पिनाकिनः—शिवस्य of the Pináka-holder See notes on this word in verse 56 याथार्थ्यविदः । याथार्थ्यम्—यथा- भूतोऽर्थो यथार्थ ( प्रादिसमासः ) . यथार्थस्य भावः याथार्थ्यं ( यथार्थ + ष्यञ् ) तत्त्व reality याथार्थ्यं विदन्ति ( जानन्ति ) इति याथार्थ्यविदः ( √विद् + क्विप् ) who know the reality. Párvati says that no one can form an accurate idea of Shiva, who is possessed of contradictory quali- ties, such as, being poor he is the source of all wealth, though living in the cemetery-ground he is the lord

( २०१ ) of all the three worlds and though of terrible form he is auspicious. When it is so the remarks about Shiva by the ascetic do not hold good. This verse is a reply to verses 66, 67 and 68. 77. CHANGE OF VOICE :—तेन अकिंचनेन सता संपदां प्रभवेण ( भूयते ), पितृवनगोचरेण ( सता ) त्रिलोकनाथेन ( भूयते ), तं भीमरूपं ( सन्तं ) ( जनाः ) शिव इति उदीरयन्ति , पिनाकिनः याथार्थ्यविद्भि न भूयते ॥ ७७ ॥ HINDI TRANSLATION —वह निर्धन होते हुए भी सम्पत्तियों का उत्पत्ति स्थान है, मृतकों की भूमि में रहता हुआ भी तीनों लोकों का स्वामी है, वह भयङ्कर आकार वाला भी लोगों में कल्याणकारी कहा जाता है, शिव की वास्तविकता को जानने वाले ( पुरुष ) नहीं हैं ॥ ७७ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Though poor, he is the source of wealth, living in the cemetery ground, he is the lord of the three worlds, being of terrible form, he is called auspicious. There is none who knows the reality about the Pinaka-holder (ie, Shiva) 77 PURPORT IN SANSKRIT :—यद्यपि शिवो भूषणवस्त्रादिभिः रहितः स्वयं निर्धनः परं स सर्वप्रकारकाणां धनानामुत्पादकः, यद्यपि स गृहहीन श्मशानवासी तथापि स त्रयाणामपि लोकानां प्रभुः, एवमेव च यद्यपि सर्पादिभिरावृतो भयानकरूपः परं स शिवः ( कल्याणकारी ) कथ्यते । एतेन ज्ञायते यत्संसारे शिवस्य याथार्थ्येन ज्ञातारो न सन्ति । तच्च कथनम्प्ययथात- थम् ॥ ७७ ॥

( २१० ) विभूषणोद्भासि पिनद्धभोगि वा गजाजिनालम्बि दुकूलधारि वा । कपालि वा स्यादथ वेन्दुशेखरं न विश्वमूर्तेरवधार्यते वपुः ॥ ७८ ॥ देवस्य लौकिकं अलौकिकं च प्रमाधनं नास्तीत्याशयेनाह— विभूषणेति । विश्वं मूर्तिर्यस्येति विश्वमूर्तेः अष्टमूर्तेः शिवस्य वपुः शरीरं भूषणैरुद्भासत इति विभूषणोद्भासि स्यात् । पिनद्धभोगि आमुक्तभुजङ्गमं वा स्यात् । पिनद्धेति नह्यतेरपिपूर्वात्कर्मणि क्तः । ‘वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।’ इत्यकारलोपः । गजाजि- नालम्बि स्यात् । अथ वा दुकूलधारि स्यात् । कपालमस्यास्तीति कपालि ब्रह्मशिरःकपालशेखरं वा स्यात् ‘अथ इन्दुशेखरं वा स्यात् । न अवधार्यते न निर्धार्यते । सर्वं सम्भवतीत्यर्थः । एतेन ‘त्वमेव तावत्’ (५।६७) श्लोकोक्तं प्रत्युक्तमिति ज्ञेयम् ॥ ७८ ॥ PROSE ORDER :—विश्वमूर्तेः वपुः न अवधार्यते, विभू- षणोद्भासि वा पिनद्धभोगि, गजाजिनालम्बि वा दुकूलधारि, कपालि वा अथवा इन्दुशेखरं स्यात् ॥ ७८ ॥ NOTES :—विश्वमूर्तेः—विश्वं मूर्ति (स्वरूपं) यस्य स विश्व- मूर्ति तस्य विश्वमूर्ते of him whose form is the universe i.e., of Shiva न अवधार्यते—न निश्चीयते is not known definitely, √धृ to hold when preceded by अव means ‘to determine accurately’ विभूषणोद्भासि । उद्भासि—( उत्+ √भास्+णिनिः) उद्भासते इति उद्भासि (शोभि) shining विभूषणै उद्भासते इति विभूषणोद्भासि resplendent with orna- ments. पिनद्धभोगि । पिनद्ध—(अपि+√नह् to bind+क्त )

( २११ ) बद्धः tied. अ of अपि is optionally dropped by ‘वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ’, so also अपिनद्धः। भोगिन्— (भोग+इनिः) भोगः (फणः) अस्यास्तीति भोगिन् posses- sing hood i.e., a serpent ‘उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः’ इत्यमरः। पिनद्धाः भोगिनः यस्मिन् तत् पिनद्धभोगि engirdled or wrapped by serpents. गजाजिनालम्बि— गजस्य अजिनं (चर्म) आलम्बते इति गजाजिनालम्बि (आ+ √लम्ब्+णिनिः) covered with elephant's hide. अजिनं —skin ‘अजिनं कृत्तिः चर्म’ इत्यमरः। दुकूलधारि—दुकूलं (क्षौमं) धारयति इति दुकूलधारि (√धृ+णिनिः) putting on silken garments कपालि—(कपाल+इनि) कपालं (शिरोऽस्थि) यस्मिन् अस्तीति कपालि having a skull (in the crest) According to the mythological books Shiva holds in his crest a skull of Brahman's head Cf. ‘जगत्सिसृक्षासमयेषु वेधसां प्रणामलोलानि शिरांसि पादयोः। जगद्विरामेषु कपालशेषतां गतानि तिष्ठन्ति जटासु धूर्जटेः। According to another legend ‘Shiva once got very angry with Brahman on hearing the latter's proud declaration that he (Shiva) had sprung from his fore- head, etc, and created in anger the fierce Kálabhair- ava, who severed one of the heads of Brahman with his nails. Shiva, therefore, wore, as Kálabhairava, the skull of Brahman's head इन्दुशेखरं—इन्दुः शेखरे (शेखरे वा) यस्य तत् having moon on its crest. विभूषणे द्वासि etc. are Adjectives of वपुः and so in neuter gender nom. singular.

( २१२ ) Pārvatī means to say that Shiva's form is a puzzle for the people, which they can never solve. Therefore to say that his form is such and such is not right. This is a reply to verses 66, 67 and 71. 78. CHANGE OF VOICE :—विश्वमूर्ते वपुः ( जना ) न अव- धारयन्ति, ( तेन ) विभूषणोद्भासिना वा पिनद्धभोगिना, गजाजि- नालम्बिना वा दुकूलधारिणा, कपालिना वा अथवा इन्दुलेखेणा भूयते ॥ ७८ ॥ HINDI TRANSLATION :—जगत्स्वरूप ( शिव ) का शरीर निश्चय तोर पर ज्ञात नहीं है; वह आभूषणों से चमकता हुआ है अथवा सापों से लपेटा हुआ, हाथी के चर्म से ढका हुआ है अथवा रेशमी वस्त्र से, सिर में कपाल धारण किये हुए है या चन्द्रमा ( की कला ) ॥ ७८ ॥ ENGLISH TRANSLATION —The body of him whose form is the Universe can not be determined, it may be resplendent with ornaments or wrapped with serpents, it may be covered with elephant-hide or silken gar- ments, or it may have a skull or the moon on its crest 78 PURPORT IN SANSKRIT :—जगत्स्वरूपस्य शिवस्य रूपं प्रकारतः परिमाणतश्च।विज्ञेयमेव । न तद्विषये किञ्चिदपि परमार्थत. कथयितुं शक्यते यतः शिवो देहशोभार्थमाभूषणानि धारयन् सर्पानपि धत्ते ; क्षौमवस्त्रावृतो हस्तिचर्मापि धारयति तथा च मृतमुण्डयुक्तश्चन्द्रकलाभूषितोऽप्यस्ति । एव विरोधात्मकस्य तदी- यस्वरूपस्य याथार्थ्यं ज्ञातु न कोऽपि पारयति ॥ ७८ ॥

( २१३ ) तदङ्गसंसर्गमवाप्य कल्पते ध्रुवं चिताभस्मरजो विशुद्धये । तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युतं विलिप्यते मौलिभिरम्बर्गौकसाम् ॥ ७९ ॥ ' अयक्तरूप किमतः परं वद् ' इति ( ५।६९ ) श्लोकोक्तं प्रत्याह —तदङ्गेति । तदङ्गसंसर्गं तस्य शिवस्याङ्गं तस्य संसर्ग अवाप्य आसाद्य चिताभस्मरजः चिताभस्मेव रजो विशुद्धये कल्पते । अलं पर्याप्तोनीत्यर्थः । अलमर्थयोगात् ' नमः स्वस्तिस्वाहा—' इत्या- दिना चतुर्थी । ध्रुवं शोधकत्वं प्रमाणसिद्धमित्यर्थः । प्रमाणमेवाह— तथा हि । प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । नृत्याभिनयक्रियाच्युतं नृत्ये ताण्डवे योऽभिनयो ऽर्थव्यञ्जकचेष्टाविशेषः स एव क्रिया तया निमित्तेन च्युतं पतितम् । चिताभस्मरजः इति शेषः । अम्बर्गौकसां देवानां मौलिभिः विलिप्यते ध्रियते । अशुद्धं चेत्कथमिन्द्रादिभिर्ध्रियेतेत्यर्था- पत्तिरनुमानं वा प्रमाणमित्यर्थः ॥ ७९ ॥ PROSE ORDER :—चिताभस्मरज अपि तदङ्गसंसर्गं अवाप्य ध्रुवं शुद्धये कल्पते, तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युतं ( तत् ) अम्ब- रौकसां मौलिभिः विलिप्यते ॥ ७९ ॥ NOTES :—चिताभस्मरजः—चितायाः भस्म एव रजः ( अनु- लेपनचूर्णं ) चिताभस्मरज the powder in the form of the ashes of funeral pyre Or, चितायाः भस्मना रज ( चूर्णं ) चिताभस्मरज the particles of the ashes of the funeral pyre ( with which Shiva besmears his body ) तदङ्ग- संसर्ग—तस्य ( शिवस्य ) अङ्गस्य ( देहस्य ) संसर्ग ( संपर्क ) तदङ्गसंसर्ग contact with his body. अवाप्य—प्राप्य having

( २१४ ) obtained ध्रुवं—निश्चयेन indeed , surely. शुद्धये—पवित्रता- करणाय for purification ; sanctifying Dative is used by the rule ‘क्लृपि संपद्यमाने च’ which means ‘a noun expressive of the purpose for which anything is done, or the result to which anything leads is put in the Dative case’ नृत्याभिनयक्रियाच्युतम् । अभिनय —हृद्गतभावा- भिव्यञ्जकशरीरचेष्टा: movements of the body indicative of internal feelings , gesticulations नृत्ये ( ताण्डवे ) अभिनयः एव क्रिया नृत्याभिनयक्रिया, तया च्युतम् नृत्याभिनयक्रियाच्युतम् । dropped down by the movements of the body while dancing Adj of तत् understood Shiva’s dance is known as ताण्डव, which is a very vehement dance अम्बरौकसाम्—अम्बरं ( व्योम ) ओकः ( गृहं ) येषां ते अम्बरौ- कसः तेषां whose abode is in the heaven, i e, gods ( then to say nothing of human beings ). ओकः— गृह ‘ओकः सद्मनि चाश्रये’ इत्यमर । मौलिभि —शिरोभि on heads or foreheads. विलिप्यते—is rubbed , is applied Pārvati says that Shiva’s body is so much sanc- tifying that even the ashes of the funeral pyre are made purifying and fit for the use of gods by its contact This is a reply to ‘ पदं चिताभस्मरजः करिष्यति ’ in verse 69 79 CHANGE OF VOICE:—चिताभस्मरजसा अपि तदङ्गसंसर्गं अवाप्य ध्रुवं शुद्धये कल्प्यते, तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युत (तत्) अम्बरौकसां मौलयः विलिम्पन्ति ॥ ७६ ॥ HINDI TRANSLATION :—चिता की राख भी उस (शिव)

( २१५ ) के शरीर से छूकर वास्तव में शुद्धि की करने वाली हो जाती है, इसीलिये ( शिव के ) नाचने से गिरी हुई ( वह धूल ) देवताओं के शिरों से लगायी जाती है ॥ ७९ ॥ ENGLISH TRANSLATION :-Certainly the particles of ashes of the funeral pyre become sanctifying by coming in contact with his body , and so they are rubbed on the heads of the dwellers of heaven ( i e. gods ) when dropped down by the movements of the body during the dance 79 PURPORT IN SANSKRIT :-शिवस्य देहस्तु तथा पाव- नोऽस्ति यत्तत्संपर्केण चिताभस्मापि परेषां शुद्धिकारकं भवति । अनेनैव कारणेन नृत्यकाले तस्य देहाच्छ्युतान् रजःकणान् उत्थाप्य देवाः स्वशिर सु लिम्पन्ति । यद्धि देवानामपि शुद्धिकारकं तत्कियत्पावन भवेदिति कथनं व्यर्थमेव ॥ ७९ ॥ असंपदस्तस्य वृषेण गच्छतः प्रभिन्नदिग्वारणवाहनो वृषा । करोति पादावुपगम्य मौलिना विनिद्रमन्दाररजोरुणाङ्गुली ॥ ८० ॥ यदुक्तं 'दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु' ( ५।७२ ) 'इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना' ( ५।७२) इत्यादि च तत्रोत्तरमाह—असंपद् इति । प्रभिन्नदिग्वारणवाहनः प्रभिन्नो मदस्रावी दिग्वारणो दिग्गजो वाहन यस्य सः । ऐरावतेनोढ इत्यर्थः । वृषा देवेन्द्रः असंपदः दरिद्रस्य वृषेण गच्छत वृषभारूढस्य तस्य ईश्वरस्य पादौ मौलिना मुकुटेन उपगम्य प्रणम्येत्यर्थः। विनिद्रमन्दाररजोरुणाङ्गुली विनिद्राणां

( २१६ ) विकसितानां मन्दाराणां कल्पतरुकुसुमानां रजोभि परागैररुणा अङ्गुष्ठयो ययोस्तौ यथोक्तौ करोति । दिग्गजरोहिणामिन्द्रादीनामपि वन्द्यस्येन्दुमौलेः किं सपद् वृषारोहणे वा को दोष इत्यर्थ ॥ ८० ॥ PROSE ORDER —प्रभिन्नदिग्वारणवाहन वृषा उपगम्य असम्पद् वृषेण गच्छन् तस्य पादौ मौलिना विनिद्रमन्दाररजो- रुणाङ्गुष्ठौ करोति ॥ ८० ॥ NOTES .—प्रभिन्नदिग्वारणवाहनः । प्रभिन्न —( प्र + √भिद्

• क्त ) मदयुक्त shedding ichor ( मद् ) । Literally it means whose temples are split open (for shedding ichor) ‘प्रभिन्नो गर्जितो मत्त’ इत्यमरः । दिग्वारण —दिश (प्राचीदिशः) वारण (हस्ती) दिग्वारण the elephant of the eastern quarter (which belongs to Indra and is named ऐरावत) He is one of those elephants which, according to mythology, stand in the four or eight quarters of the sky and support the earth वारणः—an elephant ‘मतङ्गजो गजो नाग कुञ्जरो वारणः करी’ इत्यमर । वाहन—(वह् + ल्युट्—अन) यानम् a convey- ance प्रभिन्न दिग्वारण वाहन यस्य सः प्रभिन्नदिग्वारणवाहन having for his vehicle the rutting elephant of the (eastern) quarter Or, according to some inter- pretors—प्रभिन्नाः (पराभूताः) दिग्वारणाः (स्वातिरिक्ता दिग्गजा.) येन स प्रभिन्नदिग्वारण , तादृश वाहन यस्य स प्रभिन्नदिग्वारणवाहन who has for his vehicle the elephant of the (eastern) quarter, who has routed other elephants of the quarters वृषा—वर्षतीति वृषा

( २१७ ) इन्द्रः Indra ‘वासवो वृत्रहा वृषा’ इत्यमर । See notes on it in verse 61 उपगम्य—( उप+√गम्+ल्यप् ) समीपं आगत्य coming near ; approaching असम्पदः—नास्ति संपद् यस्य सः असम्पत्, तस्य of him who possesses no wealth. वृषेण—वृषभेण on a bull. ‘उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः’ इत्यमर । तस्य—शिवस्य of him (Shiva) मौलिना—शिरसा by his head. विनिद्रमन्दार- रजोरुणाङ्गुती । विनिद्र —विगता निद्रा यस्य स विनिद्र (विक- सितः) a full-blown flower. मन्दार —देववृक्ष one of the five trees of paradise Here, the flowers of that tree, so मन्दारस्य इमे मन्दारा. (मन्दार+अण्) । अण् is dropped and hence no change in the word प्रभिन्नानां मन्दाराणां रजोभि (परागैः) अरुणा (रक्ता) अङ्गुलयो ययोस्तौ प्रभिन्नमन्दाररजोरुणाङ्गुती whose toes are made red with the pollen-dust of the full blown flowers of the heavenly trees Adj of पादौ । The colour of the toes of Shiva's feet is changed by the colour of Mandar flowers borne on the head by Indra This verse is a suitable reply to ‘इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना’ verse No 70, and contains a contrast between वृष ( a bull ) and दिग्धारण ( an elephant of the quarters ) Párvatī says it is immaterial it Shiva has a bull for his vehicle when Indra whose vehicle is ऐरावत coming to him bows his head before him It shows the real greatness of Shiva 80

( २१८ ) Change of Voice —प्रभिन्नदिग्वारणवाहनेन वृष्णा उप- गम्य असम्पद् वृषेण गच्छन् तस्य पादौ मौलिना विनिद्रमन्दार- रजोरुणाङ्गुली क्रियेते ॥ ८० ॥ Hindi Translation —किसी प्रकार की सम्पत्ति न रखने वाले, बैल पर चढ़ने वाले, उस ( शिव ) के पैरो को, मद बहाने वाला ( पूर्व ) दिशा का हाथी जिसकी सवारी है ऐसा इन्द्र समीप आकर अपने सिर द्वारा, खिले हुए देववृक्षों के पुष्पों के पराग से लाल अङ्गुली वाला करता है ॥ ८० ॥ English Translation —Indra, whose vehicle is the rutting elephant of the ( eastern ) quarter, coming near, makes with his head the feet of him who is wealthless and who rides a bull, possessing toes ( made ) red by the pollen-dust of the full blown flowers of the heavenly trees 80- Purport in Sanskrit —यद्यपि स शिव स्वयं निर्धनो वृद्धोक्षवाहनश्च परं जगत्यसाधारणैश्वर्यवान् मघवापि यस्य हि हस्तिराज ऐरावतो वाहनं तत्समक्षमागत्य सत्कारप्रदर्शनार्थं स्वर्ग- वृक्षपुष्पभूषितं स्वशिरस्तच्चरणयोर्नमयति येन शिवस्य पादाङ्गु- लयः पुष्परागेण रागयुक्ता भवन्ति । यस्य हि इन्द्रादयोऽपि चरण- सेवका स कियन्महानिति कथनेनास्ताम् ॥ ८० ॥ विवक्षता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम् । यमामनन्त्यात्मभुवोऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति ॥ ८१ ॥

( २१६ ) यदुक्तं ' अलक्ष्यजन्मता ' ( ५।७२ ) इति तत्रोत्तरमाह— विवक्षतेति । च्युतात्मना नष्टस्वभावेनान एव दोषं दूषणं विवक्षता वक्तुमिच्छता अपि त्वया ईशं प्रति एकं अलक्ष्यजन्मता इत्येतदेकम् । वच इत्यर्थः । साधु भाषितं सम्यगुक्तम् । कुतः । यं ईश्वरं आत्म- भुवः अपि ब्रह्मणोऽपि । 'ब्रह्मात्मभू सुरज्येष्ठ ' । कारणं आमनन्ति ' उदाहरन्ति । विद्वांस इति शेषः । ' पाघ्राध्मास्थाम्नादाण् '— इत्यादिना मनादेशः । स ईश्वरः कथं लक्ष्यप्रभवः लक्ष्यजन्मा भवि- ष्यति। अनादिनिधनस्य भगवतः कारणशङ्का कलङ्कश्च नान्विष्यत इत्यर्थः ॥ ८१ ॥ PROSE ORDER :—च्युतात्मना दोषं विवक्षता अपि त्वया ईशं प्रति एकं साधु भाषितम्, यं आत्मभुव अपि कारणं आम- नन्ति सः कथं लक्ष्यप्रभवः भविष्यति ॥ ८१ ॥ NOTES :—च्युतात्मना—च्युतः ( पतित ) आत्मा ( अन्तः- करणं ) यस्य स च्युतात्मा, तेन one possessing a depraved soul. Pārvatī calls the ascetic so because he talked so much ill of Shiva विवक्षता—( √वच्+सन्+शतृ ) वक्तुं इच्छति विवक्षति, विवक्षति इति विवक्षन् (वक्तुमिच्छन्), तेन विवक्षता by one who wants to speak. Instrumental sing of विवक्षन् Present part. of the Desiderative of √वच्, The suffix सन् is added to express desire अपि— though you wanted to point out Shiva's faults you have unconsciously said one good point about him. ईशं प्रति—महेशं प्रति with regard to the Lord Accu- sative is used because of प्रति । ' अभित परित समया नि- कषा हा प्रतियोगेऽपि।' साधु—सम्यक् a good point viz अलक्ष्यजन्मता in verse 72 आत्मभुवः—( आत्मन्+√भू+

( २२० ) क्विप्) आत्मना (स्वयमेव) भवतीति आत्मभू (ब्रह्मा), तेन आत्मभुवा of the self existent i.e. of Brahman 'ब्रह्मा आत्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः' इत्यमरः। कारण—the cause of birth, the creator Cf. 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' said of the Lord of universe आमनन्ति—प्रति- पादयन्ति describe; celebrate, consider √म्ना to praise; to learn, is changed to मन in the सार्वधातुक लकारs by 'पाघ्राध्मास्थानाम्नादाण्दृश्यर्त्तिर्त्तिशदसदां पिबजिघ्र- धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः' । पा० ७।३।७८ । which replaces √पा etc. by पिब etc. respectively. लक्ष्यप्रभवः—प्रभवति अस्मात् इति प्रभव (उत्पत्तिस्थानम्), लक्ष्य (ज्ञेयः) प्रभव यस्य सः लक्ष्यप्रभवः whose origin is known or visible. The ascetic had said अलक्ष्यजन्मता about Shiva in bad sense, but Pārvatī has wisely interpreted it in a good sense and has thus given a suitable reply to him 81 CHANGE OF VOICE:—च्युतात्मा दोषं विवक्षन् अपि त्वं ईशं प्रति एकं साधु भाषितवान्, यः आत्मभुवः अपि कारणं आम्नायते तेन कथं लक्ष्यप्रभवेण भविष्यते ? ॥ ८१ ॥ HINDI TRANSLATION —नीच आत्मा वाले, दोषों को कहने की इच्छा करते हुए भी तूने महेश के बारे में एक अच्छी बात कह दी; जिसे (विद्वान् लोग) ब्रह्मा का भी कारण बताते हैं उसकी उत्पत्ति किस प्रकार जानी जा सकती है ? ॥ ८१ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Thou, of depraved soul, although wishing to speak the faults (of Shiva) hast

( २२१ ) said one good point about the Lord How can he, who is celebrated as the cause of even the self-existent (Brahman ), have his birth known ? 81 PURPORT IN SANSKRIT :- हे ब्रह्मचारिन् ! शिवस्य • दोषान् दर्शयता पतितात्मना त्वया तद्विषये 'अलक्ष्यजन्मता' इति यत्कथितं तत्तु सम्यग्भाषितम् । यो हि शिवो जगदुत्पादकस्य ब्रह्मणोऽप्युत्पादकस्तस्योत्पत्तिविषये कश्चिदपि किमपि ज्ञातुं कथं शक्नोति ? ॥ ८१ ॥ अलं विवादेन यथा श्रुतस्त्वया तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः । ममात्र भावैकरसं मनः स्थितं न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ॥ ८२ ॥ अलमिति । अथ वा विवादेन कलहेन अलम् । त्वया तावत् यथा येन प्रकारेण स ईश्वरः श्रुतः अशेषं कार्त्स्न्येन तथाविधः तावत्प्रकारः एव अस्तु । मम मनः तु अत्र ईश्वरे भावैकरसं भावः शृङ्गार एकोऽद्वितीयो रस आस्वाद्यो यस्य तत्तथा स्थितम् । तथा हि । कामवृत्तिः स्वेच्छाव्यवहारी वचनीयं अस्थानसङ्गापवादं न ईक्षते न विचारयति । न हि स्वेच्छासंचारिणो लोकापवादा- द्विभ्यतीति भावः ॥ ८२ ॥ PROSE ORDER :-( हे विप्र ) विवादेन अलम् , त्वया स यथा श्रुतः अशेषं तावदस्तु, मम मनः अत्र भावैकरसं स्थितम् , कामवृत्तिः वचनीयं न ईक्षते ॥ ८२ ॥ NOTES :-विवादेन-( वि + √वद् + घञ् ) वाक्कलहेन quarrels or dispute. Instrumental is used because

( २२२ ) of अलं which is used in the sense of ' enough ' See notes on अलं समाधिना in verse 45. यथा—as ; of whatever sort तथाविध —तथा विधा ( प्रकारः ) यस्य स तथाविधः so ; of that sort अशेष—न शेषः यस्मिन् कर्मणि तद् अशेषम् , fully , without any reservation अत्र— in Shiva भावैकरसं—भावः ( प्रेम , शृङ्गारः ) एकः ( अनन्य . ) रसः ( आनन्दं ) यस्य तत् predominated solely by the sentiment of love ; entirely swayed by the feeling of love. Or, भावे ( भक्तौ ) एकः रसः ( आनन्दो ) यस्य तत् भावैकरसं which finds delight only in devotion for Shiva. भावः—love See notes on भावस्थं in verse 58 स्थितम्—निश्चलं is fixed or set ( on him ) कामवृत्तिः— कामं ( यथेच्छं ) वृत्तिः ( वर्त्तनं ) यस्य स who acts as he likes, or, कामः ( इच्छा ) वृत्तिः यस्य स who follows his will वचनीयम्—( √वच् +अनीयर् ) निन्दां ; लोका- पवादं ill-talk, bad report न ईक्षते—न विचारयति does not take into consideration ; does not care for. ' न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ' is a general statement mean- ing that a person who follows his own will does not care for other's adverse criticism This defends Párvati's conduct in not caring for the opinion of the ascetic because she had set her heart on Shiva. 82. CHANGE OF VOICE :—विवादेन अलम् त्वं तं यथा श्रुत- वान् तथाविधेन अशेषं तावद् भूयताम् , मम मनसा अत्र भावैकर- सेन स्थितम् ; कामवृत्तिना वचनीयं न ईक्ष्यते ॥ ८२ ॥

( २२३ ) HINDI TRANSLATION :—वादविवाद न करो, तुमने वह जिस प्रकार का सुना है वह चाहे बिल्कुल वैसा ही हो ( पर ) मेरा मन उसमें एकमात्र प्रेमपूर्ण होकर लगा हुआ है ; इच्छा के अनुसार कार्य करने वाला व्यक्ति बदनामी की परवाह नहीं करता ॥ ८२ ॥ ENGLISH TRANSLATION —Enough of disputing, let him be exactly as you have heard of him. My mind predominated solely by the feeling of love is fixed on him, one who acts as he likes does not care for ill- report 82 PURPORT IN SANSKRIT :—हे वर्णिन् ! शिवविषयकोक्ति- प्रत्युक्तिकरणेन न कोऽपि लाभो दृश्यते यतस्त्वं शिवद्वेषी तद्दोष- द्रष्टा च । त्वं शिवविषये यत्किमपि जानासि तत्तथैवास्तु तन्निरा- करणेन न किमपि प्रयोजनं सेत्स्यति । शिवद्वेषकथनेन मे मनोऽपि तदनुरागं न त्यक्ष्यति यतोऽहमनन्यभावेन तस्मिन्ननुरक्ता । न हि प्रियस्य दोषदर्शनेन तं प्रति कश्चिदुदासीनो भवति ॥ ८२ ॥ निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः पुनर्विपक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥ ८३ ॥ निवार्यतामिति । हे आलि सखि । ‘आलिः सखी वयस्या च’ इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः स्फुरणभूयिष्ठोष्ठः अयं वटुः माणवकः पुनः किं अपि विवक्षुः वक्तुमिच्छुः । ब्रुवः सन्नन्तादु- प्रत्ययः निवार्यताम् । तर्हि वक्तुमेव कथं न ददासीत्याह—तथा हि । यः महतः पूज्यान् अपभाषते अपवदति न केवलं स पाप-