मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

4. शब्दब्रह्मेति यच्चेदं शास्त्रं वेदाख्यमुच्यते तदप्यधिष्ठितं सर्वं एकेन परमात्मना ॥ तथर्ग्वेदादयो देहाः प्रोक्ता येऽपि पृथक्पृथक् भोग्यत्वेनात्मनां तेऽपि चैतन्यानुगतास्स तेषां चान्तर्गतेच्छानां वाक्यार्थप्रतिपादने विवक्षा वाऽविवक्षा वा ज्ञायते शब्दशक्ति विधिशक्त्या गृहीतं यत्तत्सर्वं हि विवक्षित तयैव तु परित्यक्तं व्याख्येयमविवक्षितम् शब्दब्रह्मात्मनोऽप्येवं सर्ववेदानुसारिणः । विवक्षा वाऽविवक्षा वा वक्तव्या विधिशा अनादिनिधनेऽप्येवं वेदे वेदार्थगोचरे । व्याख्यानं मुख्यवृत्त्याऽपि स्याद्विवक्षाऽवि 5 अथ कापिलसिद्धान्ते शरीरपरिकल्पना विस्तरेणोदिता तत्र सारांशोऽयं निरूप्यते विशेषाः स्थूलनामानः पञ्च स्युः भूतलक्ष तन्मात्रलक्षणाः पञ्चाविशेषास्सूक्ष्मलक्षण विशेषाः त्रिविधाः ज्ञेयाः सूक्ष्मदेहोऽत्रच स्थूलदेहो द्वितीयः स्यात् प्रभूतस्तदनन्तर आ सर्गात्प्रतिसर्गान्तं याः पुंसां सन्ति बुद्धयहंकारतन्मात्रेन्द्रियसंहतिलक्षणाः ॥

शरीरवादः 113

ते सूक्ष्मदेहाः नियताः लिङ्गाख्याः प्रथमा इमे । षाट्कौशिकाः स्थूलदेहाः ये मातापितृसंभवाः ॥ निवर्तन्ते प्रजायन्ते प्रभूताः स्थावरा मताः । घटादीनां निवेशोऽत्रेत्येवं त्रैविध्यमीरितम् ॥ इति सांख्योक्तसिद्धान्तं प्राय इच्छन्ति सूरयः । नैयायिकादयो नोपयन्तीदं तत्त्वविप्लवात् ॥ विभ्वात्मवादे गत्युक्तिस्सर्वत्रैवौपचारिकी । जन्मान्तरोपपत्तिश्च स्थितस्यैव भविष्यति ॥ कुमारिलश्चात्मवादे मीमांसाश्लोकवार्तिके । अन्तराभवदेहस्तु निषिद्धो विन्ध्यवासिना ॥ तदस्तित्वे प्रमाणं हि न किञ्चिदिति पद्यतः । विन्ध्यवासिमतं प्राह सांख्यस्स्याद्विन्ध्यवास्यसौ ॥ 6 तथौपनिषदैः कैश्चिल्लिङ्गदेहो मतो यथा । पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमान्वितम् ॥ अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनम् । परं चाप्यपरं चेति द्विधा तत्परिकीर्तितम् ॥ परं हिरण्यगर्भीयं तन्महत्तत्त्वशब्दितम् । अपरं त्वस्मदादीनां सोऽहंकार इतीर्यते ॥ पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यश्चान्येषां सृष्टिरिष्यते । लिङ्गं मतं भेदविदां भेदाभेदविदामपि ॥

M.R. 15

114 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 7 प्राग्देहाकृष्टभूतांशसंघसंपत्तिमान् पुमान् । अणुस्संसरतीत्येकैर्लिङ्गदेहो न चेष्यते ॥ भूतसूक्ष्मपरिष्वङ्गविषयं शास्त्रमुच्यते । गतिसाधनमेवेदं न चेष्टं भोगसाधनम् ॥ आरम्भवादे सांकर्यं जात्यादेः स्थूल इष्यते । उपाधिसंकरन्यायादिति केचन जानते ॥ कुर्वद्रूपत्वाख्यजातिवादभङ्गाय संकरः । दोषोऽभ्युपगतः प्राज्ञैरिति तत्त्वविदो विदुः ॥ 8 अवस्थावाइपक्षे तु नैव तस्य प्रसञ्जनम् । इत्याभिप्रेत्य बहुभिः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ क्षणिकं हेयमित्यादि बहुधा विजुगुप्स्यते । संरम्भस्तु तदत्यन्तभिन्ननित्यात्मधीफलः ॥ तत्सिद्धिश्च विरागस्य हेतुस्स्यादिति तन्मतम् । क्षणात्मवादे देहात्मवादे तत्सूपपादितम् ॥ द्रष्टृणामिह सर्वेषामास्थाया हि परिक्षयः । परमोद्देश्य इति च सर्वथा सुव्यवस्थितम् ॥ (26) इन्द्रियवादः 1 शरीरस्यैवेन्द्रियत्वात् नेन्द्रियं नाम किंचन । इति शाक्यविशेषा हि प्राहुर्लोकायता अपि ॥

इन्द्रियवादः 115 त्वगेकमेव वा तत्स्यात् मनो वाऽप्येकमेव वा । इति कश्चित्सौगतानां सिद्धान्त इति गम्यते ॥ कल्प्यते शक्तिभेदश्चेत् शक्तिरेवेन्द्रियं भवेत् । इत्ययुक्तं, वरं धर्मिकल्पनाद्धर्मकल्पना ॥ शक्तिशक्तिमतो रैक्यं प्रायशस्सर्वसम्मतम् । शक्तीनां नामभेदेन व्यवहारोऽनवस्थितः ॥ पुमिन्द्रियं स्त्रीन्द्रियं च द्विधा वेन्द्रियमित्यापि । प्राचीनानां व्यवहृतिः पूर्वाचार्यैरनूदिता ॥ क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चसु । न षष्ठमिन्द्रियं द्रव्यग्राहकं विद्यते बहिः ॥ नैकं रूपाद्यभेदो वा दृष्टं चेन्नेन्द्रियेण तत् । अक्षानेकत्ववैयर्थ्यं स्वार्थे भिन्नेऽपि शक्तिमत् ॥ न सुखा दिप्रमेयं वा मनो वाऽस्तीन्द्रियान्तरम् । अनिषेधादुपात्तं चेदन्येन्द्रियमतं वृथा ॥ नैकमित्यादिपद्यस्याप्यर्थ एषोऽवधार्यताम् । दर्शनस्पर्शनाभ्यां यद्ग्राह्यं ग्राहकभेदतः ॥ रूपादिवत्ताद्भिद्येत नोचेद्रूपाद्यभेदिता । सामान्यं पञ्चभिर्ग्राह्यं दृष्टं चेत्तदसन्मतम् ॥ तथापीन्द्रियसांकर्ये व्यर्था तद्भेदकल्पना । त्वगेकमेवेन्द्रियं स्यात् नैकार्थे नैकशक्तिमत् ॥

[Page 116] मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

इत्येवं भिक्षुवाक्यस्य भावो रत्नाकरोदितः एकेन्द्रियादिवादस्तु गौतमेनाप्यनूदितः ॥ तद्भेदसाधनं तत्रानात्मसाधनसंगतम् । 2 यः पञ्चेन्द्रियसिद्धान्तः तत्रापि श्रोत्रचक्षुषी अप्राप्यकारिणी स्यातामिति सौगतनिर्णयः आभिमुख्यं च संबन्धोऽयस्कान्तादिवदिष्टः अनवस्थाऽतिप्रसङ्गौ संबन्धस्य ग्रहेऽग्रहे । प्राप्तेश्च कल्पनाऽन्येषामेषां त्वनुपलब्धितः प्राप्त्यभावस्सिद्ध एव स्वभावात्नियमः स्फुटः सान्तरं ग्रहणं न स्यात्प्राप्तौ दूरादिदर्शनात् महीमहीधरादीनां महतां चाग्रहो भवेत् । कणभक्षोऽक्षपादश्च जैमिनिः कपिलस्तथा सर्वेन्द्रियाणामेते स्युः प्राप्यकारित्ववादिनः चक्षुश्श्रोत्रेतरेषां तु केचित्ताथागतास्तथा तत्रापि चक्षुर्भिन्नानां तेषां स्याद्वादिनस्तथा 3 अथ नैयायिकानां स्यादेष सिद्धान्तसंग्रहः भौतिकानीन्द्रियाणि स्युः पञ्च बाह्यानि दे न महान्ति न चाणूनि मध्यमानीति नि अणु नित्यं द्रव्यमपि मनोऽन्तःकरणं म तत्र पञ्चभिरप्यक्षैः बोधस्सत्तागुणत्वयोः

इन्द्रियवादः 117 द्रव्यमाने पुनर्द्वाभ्यां रूपादावेकशः स्थितिः । मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो मतिः कृतिः । स मानसीनो जनानामात्माऽप्येतैर्गुणैस्सह । अतीन्द्रियाणीन्द्रियाणि सिद्ध्यन्ति ह्यनुमानतः ॥ प्रतिदेहं विभिन्नानि षडेतान्यखिलात्मनाम् । शरीरावयवा एव स्युः कर्मेन्द्रियशब्दिताः ॥ शब्देतरोद्भूतगुणविशेषानाश्रयश्च सन् । ज्ञानहेतुमनोयोगस्याश्रयो हीन्द्रियाभिधः ॥ सर्वाणि प्राप्यकारीणि कारकाणि यतो धियाम् । संसृष्टं कारकं लोके तत्फलायावकल्पते ॥ सन्निकर्षस्ततस्सिद्धः सत्तयैवोपकार्यसौ । नानवस्थातिप्रसंगौ स्वभावनियतं जगत् ॥ नीरन्ध्रेऽप्यम्बुकाचादौ दृक्प्रभादेः प्रवेशनम् । वस्तुस्वभाववैचित्र्यात् इत्येतत्सर्वसम्मतम् ॥ लौकिकोऽलौकिकश्चेति सन्निकर्षो द्विधेष्यते । प्रथमः षड्विधस्तत्र द्वितीयस्त्रिविधो मतः ॥ पृथ्वग्रं चाक्षुषं तेजोऽधिकग्रहणशक्तिमत् । शालिकाचार्यसिद्धान्ते चक्षुर्बाह्येन तेजसा ॥ महच्चक्षुर्जनयति गृह्यते तेन चाधिकम् । तथा शाखाचन्द्रमसोर्यौगपद्येन च ग्रहः ॥

118 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके बाह्येन ज्योतिषा चक्षुःज्योतिस्संवलितं दूरस्थं विपुलं चापि गृह्णातीति विदुः परे 4 अथ सांख्यास्त्विन्द्रियाणि विभून्यैकादशो प्राहुराहंकारिकाणि वृत्त्या च व्याप्नुवन्त्य ज्ञानकर्मात्मकं चेदं मनोऽन्तःकरणं मतम् अहंकारश्च बुद्धिश्चाप्यन्तःकरणमिष्यते ॥ तथाच त्रिविधा तेषामन्तःकरणकल्पना आनुमानिकतैतेषां प्रधानादिवदेवहि ॥ सात्त्विकाहंकार एषामुपादानमिति स्थितिः अहंकारविशेषाः स्युरिन्द्रियाणीति केचन हैरण्यगर्भा इति हि प्राह सर्वार्थसिद्धिकृत् कर्मेन्द्रियं राजसं स्यादिति केचन तान्त्रि प्रतिदेहं जनिध्वंसौ स्यातामस्येति केचन 5 मीमांसकास्तु प्रायेण नैयायिकमते स्थि विजृम्भन्तेऽभीष्टसिद्धौ श्रोत्रे शब्दे च दिशश्श्रोत्रमिति श्रुत्या श्रोत्रं ते दैशिकं ध्वनिजन्यस्तु संस्कारः शब्दग्रहणकारणम् 6 न श्रोत्रमिन्द्रियमिति भर्तृमित्रादयो विदुः कुमारिलस्त्विमं पक्षं निरास्थत् श्लोकवार्ति विषयेन्द्रियदेशानां संस्कारमपि चेच्छति

इन्द्रियवादः 119 वीचीतरङ्गादिनीतिं शब्दानित्यत्वसाधकाः । ध्वनीनामुपगच्छन्ति ध्वनितत्त्वं पुरः स्थितम् ॥ 7 मनसो वैभवं प्राहुः संयोगमजयोरपि । अदृष्टानियमः सिद्धयेत् अदृष्टशरणा हि ते ॥ ज्ञानस्यायौगपद्यार्थमणुत्वं तार्किका विदुः । दूरस्मृत्युपपत्त्यर्थं वैभवं वैदिका विदुः ॥ विकासो वृत्तिभेदो वाऽप्यायकप्रचयोऽपि वा । पृथुत्वहेतुः वेगस्तु यौगपद्यभ्रमावहः ॥ नैवाभिनिविशन्तेऽन्यप्रकारेपु बुधा इमे । 8 अथौपनिषदानामप्येष सिद्धान्तसंग्रहः ॥ देहेन्द्रियमनःप्राणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः । आत्मा सेद्धव्य इति हि ब्रह्म मीमांस्यते बुधैः ॥ इन्द्रियस्य तु देवत्वं कारणत्वमुपास्यता । प्राणत्वाद्यं श्रूयतेऽतः स एवात्मेति संशयः ॥ एतादृक्संशयोच्छित्त्यै भगवान् बादरायणः । प्रावर्तयत्प्राणपादं द्वितीये लक्षणेऽन्तिमम् ॥ नेन्द्रियेष्वनुमानं स्यात् अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत् । ज्ञानेन्द्रियाणां कॢप्तिश्चेन्न किं कर्मेन्द्रियेषु सा ॥ करणत्वेनेन्द्रियत्वं दोषदीपाञ्जनादिषु । प्रसज्यते सहायत्वव्यवस्था त्वनियन्त्रिता ॥

20 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके उद्विग्नो ह्यन्धकारेण क्वचिदेवं ब्रवीत्यपि । किं चक्षुषा ममैतेन दृष्टं दीपेन यन्मया ॥ अतीन्द्रियस्येन्द्रियस्यासिद्धिसिद्धिविकल्पतः । पक्षाप्रसिद्ध्यादिदोषात् विजृम्भन्ते न युक्तयः ॥ शुद्धा‌हंकृत्युपादानं द्रव्यमिन्द्रियमुच्यते । भूतैराप्यायनं तेषां मनोऽन्नमयताश्रुतेः ॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वं केचिद्वेदान्तिनो विदुः । पञ्चभूतमयत्वं च मनसः प्रतिपेदिरे ॥ शाब्दापरोक्षसिद्धान्ते मनो नेन्द्रियमिष्यते । कैश्चिदात्माऽपरोक्ष्यार्थं मनः करणमुच्यते ॥ 9 एकं मनोऽन्तःकरणं नैयायिकमते मतम् । द्विविधं भास्कराः प्राहुः त्रिविधं कापिला विदुः । चतुर्विधं केचिदाहुः तदुक्तिरवधार्यताम् । मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं करणमान्तरम् ॥ संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इति । तत्र कापिलभिन्नास्तु वृत्तिभेदाद्भिदां विदुः ॥ मनः स्मृत्यनुभूतिभ्यां द्विधा भास्करभाषितम् । श्रुतिश्च विविधा मानं सर्वेषामिह विद्यते ॥ तदर्थनिर्णायकं च सूत्रं तात्पर्यभेदतः । व्याख्यायते यदि तदा कः पक्षः श्रुतिसम्मतः

आत्मवादः-लौकायतात्मा 121 अप्राप्यकारिणी श्रोत्रचक्षुषी इति सौगताः । चक्षुर्मात्रं विदुर्जैनाः सर्वेऽन्ये प्राप्तिवादिनः ॥ एवमिन्द्रियवृत्तान्ते विकल्पोऽत्र निरूपितः । प्रायस्सर्वार्थसिद्ध्यादौ विस्तरोऽस्यावलोक्यते ॥ (27) आत्मवादः—लौकायतात्मा. 1 अथ प्रस्तूयतेऽत्रात्ममीमांसा सर्वतोमुखी । यत्कृते सर्वमीमांसाः तीर्थकृद्भिः प्रवर्तिताः ॥ तथाहि लौकायतिकाः परलोकापवादिनः । चैतन्यखचितात्कायान्नात्माऽन्योऽस्तीति मन्वते । भीष्मः खल्वपवर्गोऽयं भद्रं बह्वत्र लुप्यते । संसारो हि वरं यत्र सुखलेशः कियानपि ॥ स्वर्गेण चिरसाध्येन मृतिव्यवहितेन किम् । अत्र भोजनशय्यादि सुखमेव त्रिविष्टपम् ॥ चैतन्यं भौतिकी शक्तिः न तत्त्वान्तरमिष्यते । भूतसंघावस्थितिर्वा धीसामग्र्यथवा भवेत् ॥ शरीरवृद्धौ तद्वृद्धिः तत्क्षये चापि तत्क्षयः । मूर्छा चैतन्यविकृतिः अभिघातादितो भवेत् ॥ दृश्यते चेतना पट्वी ह्यन्नपानादितृप्तितः । ब्राह्मीघृतादिसंस्कारे स्यात्पटुप्रज्ञता तथा ॥ M.R. 16

22 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके चलन्ति दध्यवयवाः काले नातिदवीयसि । स्वेदादिनैव वर्षासु पूतरक्रिमिलक्षणाः ॥ गौरोऽहमस्मि स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति सम्मताः । व्यवहाराश्चानुभवाः भूतचैतन्यसाक्षिणः ॥ अहं जानामीति मतिः शरीरमवलम्बते । इत्याहुरात्माऽप्रत्यक्षवादिनोऽपि हि तार्किकाः ॥ मम पाणिर्भुजो वेति भिन्नत्वादुपपद्यते । शरीरं तु ममेत्येषा कल्पना राहुमूर्धवत् ॥ 2 चैतन्यं यदि शक्तिः स्यात् शक्तिशक्तिमतोर्यदा । भेदस्तदा शक्तिनाम्ना तत्त्वान्तरपरिग्रहः ॥ इति शङ्का नैव कार्या संघातशक्तिरिष्यते । ज्ञानं नाम पदार्थो यः स नास्त्येवेति तन्मतम् ॥ ज्ञानस्योत्पादिका याऽस्ति सामग्री सर्वसम्मता । तयैव सर्वनिर्वाहात्किमन्तर्गडुनाऽमुना ॥ देहधातुविशेषो वा विकासो वाऽस्य कश्चन । ज्ञानमित्येव वक्तव्यं वरं धर्मिप्रकल्पनात् ॥ हृदयस्थः पित्तभागः प्रकाश इति वैद्यकम् । एवमाद्यास्तु सर्वार्थसिद्धौ वादाः ह्यनूदिताः ॥ स एव भूतचैतन्यवादिनः परमाशयः । अन्यथा तस्य चैतन्यं तस्यापीत्यनवस्थितिः ॥

सौगतात्मा 123 सुखदुःखेच्छादयोऽपि परिणामा हि भौतिकाः । संघातवेद्यास्ते सर्वे न संज्ञा प्रेत्य विद्यते ॥ भूतेभ्यश्च समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । इतिहि ब्राह्मणं येयं प्रेते संशय इत्यपि ॥ नाचिकेतानुयोगश्च सिद्धान्तं द्रढयत्यमुम् । एष देहात्मसिद्धान्तः सुराचार्यप्रवर्तितः ॥ चार्वाककृतभाष्यादिनिबन्धैः प्रचयं गतः । कामनीतिस्तेयशास्त्रप्रमुखं तस्य विस्तरः ॥ शेषः सिद्धान्तसारांशः सूचितः प्रायशः पुरा । प्रमेयसंग्रहे सोऽपि वैशद्यायावधार्यताम् ॥ (28) सौगतात्मा. 1 अथो तथागताः प्राहुः किं पुंसा कल्पितेन वा । ज्ञानमात्रेण सर्वोऽपि व्यवहारोऽवकल्पते ॥ ज्ञानस्यैव प्रभेदोऽयमिच्छाद्वेषसुखादिकः । न वस्त्वन्तरमित्येवं न ततोऽन्यप्रकल्पनम् ॥ गुणत्वमपि नास्त्यस्य यतोऽधिष्ठानकल्पना । न गुणव्यतिरिक्तश्च गुणी नामास्ति कश्चन ॥ स्मृतिवत्परिहर्त्तव्यौ कृतनाशाकृतागमौ । तत्संतानोपसंक्रान्त्या कुसुमे बीजरागवत् ॥

24 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यस्मिन्नेव हि संताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बध्नाति कार्पासे रक्तता यथा ॥ वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नः चर्मण्यस्ति तयोः फलम् चर्मोपमश्चेत्सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्समः ॥ बुद्धिर्जन्मनि पुंसश्च विकृतिर्यद्यनित्यता । अथाविकृतिरात्माऽयं प्रमातेति न युज्यते ॥ अत्यन्तमलिनः कायः देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते ॥ 2 निर्धर्मका निराधारा निर्मूर्त्तिश्चित्तसंततिः । प्रतिक्षणं जायमाना दीपसन्तानसन्निभा ॥ ज्वालाबुद्बुदवद्वृत्तिः मातृकुक्षिप्रवेशभाक् । सा ततो विषयज्ञप्तिः चित्ताभिज्वलनात्मिका ॥ कामक्रोधौ लोभमोहौ रागद्वेषौ च सैव हि । रागो द्वेषश्च मोहश्च यद्युत्कटदशां गतः ॥ कामः क्रोधो लोभ इति व्यवहारस्य गोचरः । देवासुरमनुष्याणां भेदोऽतो गुणभेदतः ॥ आत्मा यद्यप्रतीत्य स्यात्क्लेशानां नैव संक्षयः । अतो नैरात्म्यसिद्धान्तः बौद्धानामिति निर्णयः । आत्मग्रहो महामोहः प्रथमं तन्निवृत्तितः । मम किं नाहमेवेति विरंस्यति ममग्रहः ॥

सांख्यात्मा तस्मादादावहंकारममकारप्रहाणतः । निर्वाणद्वारमेवैतत्सिद्धं नैरात्म्यदर्शनम् ॥ (29) सांख्यात्मा. 1 अथ कापिलसिद्धान्तरीत्याऽऽत्माऽत्र विचार्यते । विदितः सांख्यपुरुषः सोऽसौ पुष्करपर्णवत् ॥ श्रुतिर्ह्यपौरुषेयेषा कल्पादौ कपिलादिभिः । स्मर्यते चापि विद्वद्भिः सर्वा सुप्तप्रबुद्धवत् ॥ तथा स्मृतीतिहासाद्याः प्रमाणं वेदमूलकाः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेकस्तैर्विशोध्यते ॥ तच्छ्रुत्वा शास्त्रयुक्त्या च व्यवस्थाप्य ततः परम् निरन्तरं दीर्घकालमादरेण च सेवितात् ॥ साक्षात्काराच्च विज्ञानान् मुच्यते भावनामयात् अभेदधीरुपायेयाऽन्येषामेषां तु भेदधीः ॥ 2 तत्र युक्तिस्तु शास्त्रीया प्रयुक्ता तैः पुनर्यथा । अतिरिक्तोऽस्ति पुरुषः ह्यव्यक्तादेर्यतस्त्विमे ॥ अव्यक्ताद्याः परार्थाः स्युः संघातत्वात् गृहादिवत् परस्स्यात्संहतो देहो दर्शनादिति चेन्न तत् ॥ तस्यापि संहतत्वेन स्यात्संघातान्तरार्थता । नच सत्यां व्यवस्थायामायुष्मत्यनवस्थितिः ॥

स व्यापकपरार्थत्वव्यावृत्त्या चागुणो मतः । पुरुषोऽयमधिष्ठाता बुद्ध्यादेरगुणत्वतः ॥ भोक्ता च पुरुषस्सिद्धयेत् बुद्ध्यादेर्भोक्त्रभावतः । पुमान्न कस्यचित्कर्ता किन्तु भोक्तैव केवलम् ॥ इति सांख्यास्त्वाहुरिति न्यायरत्नाकरोदितम् । द्रष्टा वा पुरुषश्रेष्ठः बुद्ध्यादेर्दृश्यभावतः ॥ शास्त्राणां च महर्षीणामन्येषां दिव्यचक्षुषाम् । कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च स्यात्पुमान् प्रकृतेः परः ॥ दुःखात्मका हि बुद्ध्यायाः स्वभावो दुरतिक्रमः । वियोगश्शक्यसंपादः पुरुषस्यातदात्मनः ॥ तस्माद्योऽस्ति स आत्मेति सिद्धः सत्त्वविलक्षणः । सुखदुःखव्यवस्थातः नाना सर्वगतश्च सः ॥ शरीरभेदाद्भेदश्चेत्स्यात्पाण्यादिविभेदतः । मध्यस्थः केवलः साक्षी द्रष्टाऽकर्तेति निश्चितः ॥ चिदभिव्यक्तिचित्सङ्गचिच्छायापत्तिलक्षणात् । संनिधेः बुद्धिरप्येषाऽचेतना चेतनायते ॥ विमृश्य शास्त्रयुक्त्यैवं कूटस्थं ज्ञानलक्षणम् । साक्षात्कृत्वाऽन्यताख्यात्याऽनन्तं कैवल्यमश्नुते । इति कापिलसिद्धान्तसिद्धः पुरुष ईरितः । प्रमेयसंग्रहोक्तं यत्तदप्यत्रोपयुज्यताम् ॥

(30) वैशेषिकात्मा.

1 कणादीयात्मचर्चायां यत्तु संगृह्य भाषितम् । सम्यक् प्रशस्तपादेन क्रियते तस्य संग्रहः ॥ अप्रत्यक्षोऽपि सौक्ष्म्येण युक्त्याऽसावधिगम्यते । शब्दोपलब्ध्यनुमितश्रोत्रादि करणं पुनः ॥ कर्तृप्रयोज्यं वास्यादि करणं सर्वसम्मतम् । प्रयोजकश्च श्रोत्रादेः करणस्यानुमीयते ॥ मनश्शरीरेन्द्रियाणामज्ञत्वान्न प्रयोक्तृता । शरीरस्य न चैतन्यं भौतिकत्वाद्धटादिवत् ॥ इन्द्रियाणां न चैतन्यं करणत्वेन कल्पनात् । क्वचिद्विनष्टेष्वेतेषु विषयासन्निधावपि ॥ अनुस्मृतिः कस्य भवेत् प्रयोक्त्र्यपिचासति । मनसश्च न चैतन्यं तस्यापि करणत्वतः ॥ करणान्तरक्लृप्तौ च यौगपद्यं धियां भवेत् । परिशेषात्स्वकार्येण ज्ञानेनात्माऽधिगम्यते ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शरीरसमवायिनी । हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्ये क्रिये हि ते ॥ ताभ्यां प्रयत्नवान् देहस्याधिष्ठाताऽनुमीयते । प्रयत्नवान् सारथिर्हि ज्ञायते रथकर्मणा ॥ वायौ देहगृहीते तु विकृतं कर्म दृश्यते । तेन भस्त्राध्मायितेव सिद्ध्यत्यात्मेति कथ्यते ॥

128 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

देहस्य वृद्धिसंभग्नक्षतसंरोहणादिभिः । गृहाध्यक्ष इवात्माऽपि देहाध्यक्षोऽनुमीयते ॥ यदिष्टादानकरणसंबन्धस्य नियामकम् । मनसः कर्म तेनापि सिद्धयत्यात्मा यथापुनः ॥ गृहकोणोपलप्रेरयितृदारकवत् तथा । दारुयन्त्रप्रयोक्तेव निमेषोन्मेषकर्मणा ॥ नायनालोचनात्पश्चाद्रसस्य स्मरणे सति । रसनं यत्क्रियते तेनात्मोभयबुद्धिमान् ॥ यथाऽनेकगवाक्षान्तर्गतेप्रेक्षक इष्यते । 2 सुखेच्छाद्वेषयत्नैश्च गुणैर्गुण्यनुमीयते ॥ विषयेन्द्रियदेहादियोगं नार्हन्ति ते गुणाः । अयावद्द्रव्यभावित्वात् तथा प्रादेशिकत्वतः ॥ अहंकारेणैकवाक्यभावाभावात्तथैवच । बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वात् अतिरिक्ताश्रया हि ते । यथा पृथिव्यादिशब्दाः पृथिव्याद्यर्थगोचराः । तथाहंशब्द इत्यादिरीति भाष्यार्थसंग्रहः ॥

(31) नैयायिकात्मा.

1 अथ गौतमसूत्रेषु तद्भाष्ये चापि पाक्षिले । निर्णीतं यच्चात्मतत्त्वं क्रियते तस्य संग्रहः ॥

[Header] नैयायिकात्मा 129

क्रियाकरणयोः कर्त्रा संबन्धस्यानुकीर्तनम् । व्यपदेशस्स द्विविधः प्रथमोऽयं निशम्यताम् ॥ प्रासादो ध्रियते स्तम्भैः वृक्षो मूलैश्च तिष्ठति । इत्यत्र समुदायस्यावयवेनानुकीर्तनम् ॥ तथैवान्येन चान्यस्य व्यपदेशोऽपि दृश्यते । प्रपश्यति प्रदीपेन कुठारेण प्रवृश्चति ॥ अत्रास्ति व्यपदेशोऽयं यथा पश्यति चक्षुषा । मनसा च विजानाति बुद्ध्या मीमांसते पुनः ॥ शरीरेण सुखं दुःखं तथाऽनुभवतीत्यपि । व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः तन्नावधार्यते ॥ किमत्रावयवेन स्यात् संघातस्यानुकीर्तनम् । अथवाऽन्येन चान्यस्येत्येवं संशयसंभवे ॥ 2 यद्दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिति । न्यायाचार्यकृतं सूत्रं तद्भाष्यमिह वर्ण्यते ॥ दर्शनेन गृहीतोऽर्थः स्पर्शनेनापि गृह्यते । यमद्राक्षं चक्षुषा तं स्पर्शनेन स्पृशाम्यहम् ॥ यं चास्पार्शं स्पर्शनेन तं पश्यामीह चक्षुषा । इत्येकविषयावेतौ प्रत्ययावेककर्तृकौ ॥ प्रतिसंधानविषयौ नच संघातकर्तृकौ । तथैव प्रत्ययावेतौ नेन्द्रियेणैककर्तृकौ ॥

[Footer] M.R. 17.

30 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तयोऽसौ चक्षुषा चैव त्वचा चैकार्थलम्भुकः । अनन्यकर्तृकौ भिन्ननिमित्तौ प्रत्ययावपि ॥ यश्चापि प्रतिसन्धत्ते समानविषयाविमौ । सोऽर्थान्तरतया सिद्धः आत्मेत्याहुर्नयोत्तराः ॥ ३ अथचास्यैव सूत्रस्य तात्पर्यार्थोऽवधार्यताम् । प्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञायाः नित्यत्वमपि चात्मनः ॥ इन्द्रियाण्यपि नाना स्युः विभिन्नविषयान्यपि । तत्तद्ग्रहणलिङ्गानि ज्ञातुस्तत्करणान्यपि ॥ भेदश्च गुणगुण्यादेः द्रव्याधिकरणा गुणाः । चेतनाश्चाप्यनियताविषयास्स्युः तथैव च ॥ स्थिराः स्युः विषयाश्चापि चक्षुरादेश्च नात्मता । एतादृशार्था बहवः तत्त्वटीकाप्रदर्शिताः ॥ ४ अथचाधुनिकन्यायाचार्यैर्योऽत्र प्रदर्शितः । निष्कर्षस्सोऽपिचात्रैव संक्षेपादवधार्यताम् ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्यो व्यवहारस्स चात्मना । विना नित्येन नेत्येवं ततस्तस्य प्रकल्पना ॥ तत्र प्रत्यक्षमात्मानमौपवर्षाः प्रपेदिरे । अहंप्रत्ययगम्यत्वात् स्वयूथ्या अपि केचन ॥ प्रत्यक्षत्वे कर्तृकर्मविरोधं केचिदूचिरे । लैङ्गिकत्वे कथं न स्यादात्मैवानुमिनोति हि ॥

नैय्यायिकात्मा 131 तत्रानुमानज्ञानस्य यथाऽऽत्मा याति कर्मताम् । तथाऽहंप्रत्ययस्यैव प्रत्यक्षस्यापि गच्छतु ॥ देहादिव्यतिरिक्तश्च यथा लिङ्गेन गम्यते । तथाऽहंप्रत्ययेनापि गम्यतां तद्विलक्षणः ॥ ज्ञानेच्छासुखदुःखादि किलेदं लिङ्गमात्मनः । एकाश्रयतया ज्ञातमनुसन्धातृबोधकम् ॥ ज्ञाते तत्राफलं लिङ्गं अज्ञाते तु न लिङ्गता । तस्मात्प्रत्यक्ष एवात्मा वरमभ्युपगम्यताम् ॥ वृद्धागमानुसारेण संविदालोकनेन वा । अथवाऽभिनिवेशेन किमनेन प्रयोजनम् ॥ अनुमेयत्वमेवास्तु लिङ्गेनेच्छादिनाऽऽत्मनः । शास्त्रेष्वनेकहेतूक्तिः न दोषाय कथास्विव ॥ नहि प्रत्यक्ष आत्मा किं त्वपरोक्ष इतीतरे । केवलं शब्दभेदोऽत्र तुच्छता वा प्रसज्यते ॥ सुखदुःखादिभोक्तृत्वस्वभावो हेय एव सः । उपादेयस्तु भोगादिव्यवहारपराङ्मुखः ॥ 5 तत्त्वज्ञानेन तेनास्य मिथ्याज्ञानेऽपबाधिते । रागद्वेषादयो दोषाः तन्मूलाः क्षयमाप्नुयुः ॥ क्षीणदोषस्य नोदेति प्रवृत्तिः पुण्यपापिका । तदभावान्न तत्कार्यं शरीराद्युपजायते ॥