नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् ५९ वासिनीत्यर्थः । [ यत्प्रभवा ] यस्तडागः प्रभवः कारणं यस्याः सा, तज्जन्या । सरोजिनी = पद्मिनी अप्सरायिता = अप्सर इवाचरिता । उपमानात् 'कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्च'इति कर्त्तरि कः । ओजसोऽप्सरसोरित्यप्सरसः सकारलोपः, श्लिष्ट- विशेषणेयमुपमा ॥११५॥ आदित्य ( सूर्य, अदितिपुत्र इन्द्र ) को पाकर, खूब कण्टकों ( कमल नालगत तीक्ष्णाग्र, पुलकावली ) से करम्बित ( सुशोभित, रोमाञ्चित ) हो, आमोद-भर (परिमल सम्पत्, आनन्दसम्पत् ) को प्रकट करती हुई, दिवस ( दिन, स्वर्ग ) में स्फुट श्रीगृह ( विकसित कमला-लक्ष्मी-निवास ) शरीरवाली हो, उस तालाब (रूपी सागर) में उत्पन्न हुई कमलिनी-अप्सरा के समान मालूम हुई ॥११५॥ यदम्बुपूरप्रतिबिम्बितायतिर्मरुत्तरङ्गैस्तरळस्तटद्रुमः निमज्य मैनाकमहीभृतः सतस्ततान पक्ष न् धुवतः सपक्षताम् ॥११६॥ यदि । [ यदम्बुपूर प्रतिबिम्बितायातः ] यस्य तडागस्याम्बुपूरे, प्रति- बिम्बितायतिः प्रतिफलितायामः, मरुत्तरङ्गैः = वातवीजनैस्तरळः=चञ्चलः तटद्रुमः निमज्य सतः = वर्त्तमानस्य, पक्षान् धुवतः = कम्पयतो मैनाकमहीभृतः=तदा- ख्यस्य पर्वतस्य, सपक्षतां = साम्यं, पक्षवत्त्वाञ्च ततान इत्युपमा ॥११६॥ जिस ( तालाब रूपी सागर ) की जलराशि में प्रतिबिम्बित तीर पर का लम्बा पेड़-पवन के झकोरों से चलायमान की गयी लहरों से चञ्चल हो-ऐसा मालूम पड़ता था, मानों भीतर घुस कर, अपने पंखों को कँपाता हुआ मैनाक- पर्वत हो ॥११६॥ पयोधिलक्ष्मीमुषि केलिपल्वले रिरंसु हंसोकलनादसादरम् । स तत्र चित्रं विचरन्तमन्तिके हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः ॥११७॥ पयोधीति । अथ स नैषधः = निषधानां राजा नलः । जनपदशब्दात् क्षत्रि- यादञ्प्रत्यन् । पयोधिलक्ष्मीमुषि = तत्सदृश इत्यर्थः । तत्र केलिपल्वले = क्रीडा- सरसि, [ रिरंसु-हंसी-कलनाद-सादरम् ] रिरंसूनां रन्तुमिच्छूनां, हंसीनां कल- नादेषु मधुरस्वरेषु सादरं सस्पृहं तत्रान्तिके = तत्समीपे विचरन्तं चित्रम् = अद्भुतं, हिरण्मयं = सुवर्णमयं । दाण्डिनायनादिना निपातनात् साधुः । हंसम्, अबोधि = ददर्शेत्यर्थः । 'दीपजन'इत्यादिना कर्त्तरि चिण् ॥११७॥ निषधाधिपति नल ने-समुद्र की शोभा को मात करनेवाले, क्रीड़ा-सरोवर के-

६० नैषधचरितम् । [ प्रथम Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri पास विचरण करते हुए, एक विचित्र सुनहले राजहंस को देखा, जो विहारामिला- षिणी हंसिनी के अस्फुट मधुरस्वर पर लवलीन हो, रति की कामना कर रहा था । प्रियासु बालासु रतिक्षमासु च द्विपत्त्रितं पल्लवितञ्च बिभ्रतम् । स्मरार्जितं रागमहीरुहाङ्कुरं मिषेण चञ्च्वोश्चरणद्वयस्य च ॥११८॥ पुनस्तमेव विशिनष्टि—प्रियास्विति । बालासु = अरतिक्षमासु, किन्त्वासन्न- यौवनास्वित्यर्थः । अन्यथा, रागाङ्कुरासम्भवात् ; रतिक्षमासु = युवतीषु द्विविधासु प्रियासु विषये क्रमात् चञ्च्वोः=ओष्ठयोः । 'चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियाम्' इत्यमरः । चरणद्वयस्य च मिषेण, द्विपत्त्रितं = सञ्जातद्विपत्रं, पल्लवित = संक्रातपल्लवञ्च, चञ्च्वोर्द्वयोः सम्पुटितत्वे साम्यात् द्विपत्त्रित्वं । चरणयोस्तु विभ्रमरागमत्वेन पल्लव- साम्यात् पल्लवत्वं, राजहंसानां लोहितचञ्चुचरणत्वात् तस्मिन् मिषेणेत्युक्तम् । स्मरा- र्जित = स्मरेणैव वृक्षारोपणेनोत्पादितमित्यर्थः । राग एव महीरुहः, तस्याङ्कुरं राग- मह रुहाराङ्कुरं, बिभ्रतं, चञ्चुपुटामिषेण द्विपत्त्रितं बालिकागोचररागं, चरणमिषेण पल्लवितं युवतीविषये रागञ्च बिभ्रतमित्यर्थः । ईदृशं हंसमबोधीति पूर्वेणान्वयः। 'नाभ्यस्ताच्छतुः'इति नुम्प्रतिषेधः । वृक्षाङ्कुरो हि प्रथमं द्विपत्त्रितो भवति, पश्चाद् पल्लवित इति प्रसिद्धम् । तत्र रागं बिभ्रत इति हंसविशेषणात् , तद्रारागस्य हंसाधि- करणत्वोक्तिः, प्रियास्वधिकरणभूतास्वित्युपाध्यायविश्वेश्वरव्याख्यानं प्रत्याख्येयं अन्य- निष्ठस्य रागस्यान्याधिकरणत्वायोगात् । न चायमेक एवोभयनिष्ठ इति भ्रमितव्यम्, तस्येच्छापरतरपर्यायस्य तथात्वायोगात् , अन्यथा बुद्ध्यादीनामपि तथात्वापत्तौ सर्व- सिद्धान्तविरोधात्, विषयानुरागाभावप्रसङ्गाच्च । उभयोरपि रागत्त्वसाम्यादुभयनिष्ठ- भ्रमः केषाञ्चित् । तस्मात् कामिनोरन्योन्याधिकरणरागयोरन्योन्यविषयत्वमेव नाधि- करणत्वमेवमिति सिद्धान्तः । प्रियास्विति विषयसप्तमी न त्वाधारसप्तमीति सर्वं रम- णीयम् । अत्र रागमहीरुहाङ्कुरमिति रूपकं, चञ्चुचरणमिषेणेत्यपह्नवानुप्राणितमिति सङ्करः । तेन च बाह्याभ्यन्तररागयोर्भेदे अभेद्दलक्षणातिशयोत्थापिता चञ्चुचरण- व्याजेनान्तरस्यैव बहिरङ्कुरितत्वोत्प्रेक्षा व्यज्यत इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ॥११८॥ ( वह राजहंस ) बाला ( मुग्धा ) और रमणयोग्य युवती प्रियतमा हंसी के लिए, अपनी ( रक्त ) चोंच और ( रक्त ) युगल चरण के बहाने, क्रमशः काम- देव से उत्पादित अनुराग रूपी वृक्ष के दो लाल लाल शाखाएँ और दो पल्लव धारण करता था । (अर्थात् वह राजहंस कामदेव का क्रीडावृक्ष था। जिस के नव अंकुरित

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ६१ दो पत्र रूपी चोंच उसकी बाला प्रियतमा के चुम्बन के लिए और जिस के नव अंकुरित पल्लव रूपी युगल रक्त चरण उस की सम्भोग-योग्या प्रेयसी के आलिङ्गन करने के लिए समर्थ थे ) ॥ ११८ ॥ महीमहेन्द्रस्तमवेक्ष्य स क्षणं शकुन्तमेकान्तमनोविनोदिनम् । प्रियावियोगाद्विधुरोऽपि निर्भरं कुतूहलाक्रान्तमना मनागभूत् ॥ ११९॥ महीति । महीमहेन्द्रः = भूदेवेन्द्रः, स = नलः, [एकान्तमनोविनोदिनम्] एकान्तं नितान्तं मनो विनोदयतीति तथोक्तं । तं शकुन्तं = पक्षिणं, क्षणम् अवेक्ष्य प्रियावियोगात् निर्भरम् = अतिमात्रं विधुरः = दुःस्थोऽपि मनाक् = ईषत् कुतू- हलाक्रान्तमनाः = कौतुकितचित्तोऽभूत् = गृहीतकामोऽभूदित्यर्थः ॥११९॥ अत्यन्त विनोद देनेवाले, उस हंसपक्षी को क्षणभर देख कर, दमयन्ती के वियोग से अत्यन्त दुःखी होने पर भी, राजा नल के मन में ( उसे पकड़ने का ) कुछ-कुछ कुतूहल पैदा हुआ ॥ ११९॥ अवश्यंभव्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन वात्येव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ॥१२०॥ कथमहग्शे चापल्ये प्रवृत्तिरस्य धीरोदात्तस्येत्याशङ्क्य, नात्र जन्तोः स्वातन्त्र्यं; किन्तु भाव्यार्थानुसारिणी विधातुरिच्छैव तथा प्रेरयतीत्याह--अवश्येति । भव- श्यंभव्येषु अवश्यं भाव्यर्थेषु विषये । 'भव्यगेय'आदिना कर्त्तरि यत्प्रत्ययान्तो निपातः 'लुपेदवश्यमः कृत्ये' इत्यवश्यमो मकारलोपः । अनवग्रहग्रहा = अप्रतिबन्धानिर्वन्धा, निरङ्कुशाभिनिवेशेति यावत् । 'ग्रहोऽनुग्रहानिर्वन्धग्रहणेषु रणोद्यमः' इति विश्वः । वेधसः स्पृहा = विधातुरिच्छा, यया दिशा धावति=येनाध्वना प्रवर्त्तते तया एव दिशा, भृशावशात्मना = अत्यन्तपरतन्त्रस्वभावेन, जनस्य चित्तेन तृणेन वात्या वातसमूह इव । पाशादिभ्यो यः । अनुगम्यते, वेधसः स्पृहा कर्म ॥१२०॥ जो अवश्य होनेवाला है, उसके पीछे--बिना बाधा के जानेवाली ( अङ्कुश- हीन ) विधाता की इच्छा--जिस दिशा में जाती है, उसी दिशा में लोगों के अत्यन्त बेबस चित्त इस प्रकार जाते हैं, जैसे जिधर आँधी जाती है, उसी ओर तिनका उड़ कर जाता है ॥१२०॥ अथावलम्ब्य क्षणमेकपादिकां तदा निदद्रावुपपल्वलं खगः । स तिर्यगावर्जितकंधरः शिरः विधाय पक्षेण रतिक्लमालसः ॥१२१॥

६२ नैषधचरितम्। [ प्रथम सर्ग चिकीर्षितार्थे देवानुकूल्यं कार्यतो दर्शयति-अथेति । अथ=नलदृष्टिद्राप्त्यनन्तरं, रतिक्रमालसः स=खगो हंसः, तदा=नलकौतूहलकालक्षणम्, एकपादो यस्यां क्रिया- यामित्येकपादिका, एकपादेनावस्थानं । मत्वर्थीयष्ठन् प्रत्ययः 'तद्धितार्थ'इत्यादिना सङ्ख्यासमासः, 'यस्य इति'लोपस्य स्थानिवद्भावेन ताद्रूप्याभावान्न पादः पदादेशः, ताम् एकपादिकामवलम्ब्य तिर्यगावजितकन्धरः=आवर्त्तितग्रीवः सन् पक्षेण शिरः पिधाय उपपलवलं = पल्वले क्षणं निदद्रौ=सुस्वापं । स्वभावो क्तिरलङ्कारः । स्वभावोक्तिरलङ्कारो यथावद्वस्तुवर्णनम्'इति लक्षणात् ॥१२१॥ नल की नज़र पड़ने के बाद सुरत-जन्य खेद के कारण सुस्त हो, वह राजहंस उसी समय, पंखों से शिर ढँककर, गर्दन टेढ़ी झुकाकर और एक पंजे का सहारा लेकर, क्षणभर में सो गया ॥१२१॥ सनालमात्मानननिर्जितप्रभं हियानतं, काञ्चनमम्बुजन्म किम् ? अबुद्ध तं विद्रुमदण्डमण्डितं स पीतमम्भःप्रभुचामरत्न किम् ? ॥१२२॥ सनालमिति । स नलः, तं = निद्राणं हंसम् [ आत्मानननिर्जितप्रभं ] आत्माननेन निर्जितप्रभं निजमुखनिराकृतशोभम्; अत एव हियानतं सनालं = नालसहितं, काञ्चनं = सौवर्णम् अम्बुजन्म = अम्बुजं किम् ? तथा, [ विद्रुम- दण्डमण्डितं ] विद्रुमदण्डेन मण्डितं भूषितं, पीतं = पीतवर्णम् [ अम्भःप्रभु- चामरत्न ] अम्भःप्रभोः अपांपत्युः वरुणस्य, चामरं किम् ? इतिशब्दोऽत्राहार्यः । इति अबुद्ध = बुद्धवानुत्प्रेक्षितवानित्यर्थः । बुध्यतेर्लुङि तङः 'झषस्तथोर्धोऽधः'इति तकारस्य धकारः ॥१२२॥ क्या यह (एक पंजे के सहारे) डण्ठलसहित सोने का कमल है--जो (मेरी मुखकान्ति से ) अपने को विजित समझकर, लज्जा के मारे मुँह लटका कर, एक ओर पड़ गया है ? अथवा-क्या यादसां पति वरुण का--(लाल पंजा होने के कारण) मूँगे के डण्डे से अलंकृत, पीले रंग का--चँवर है ? नल ने राजहंस के बारे में इस तरह अनुमान किया ॥१२२॥ कृतावरोहस्य हयादुशानहौ ततः पदे रेततुरस्य बिभ्रती । तयोः प्रवालैर्वनयोस्तथाम्बुजैर्नियोद्धुकामे किमु बद्धवर्मणी ? ॥१२३॥ कृतेति । ततः = तन्निदर्शनानन्तरं, हयाद् = अश्वात् कृतावरोहस्य = कृता- वतरणस्य अस्य=नलस्य उपानहौ=वर्मणी पादत्राणे । 'पादत्राणे उपानहौ इत्यमरः ।

: १] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ६३ बभ्रती = बिभ्राणे, पद् = चरणे तयोर्वनयोः = सलिल-काननयोः । 'वनं सलिल- कानने' इत्यमरः । प्रवालैः = पल्लवैः तथाम्बुजैः = पद्मैश्च सहेत्यर्थः । सहार्थे तृतीया । नियोद्धुं कामोऽभिलाषो ययोस्ते नियोद्धुकामे = युद्धकाम इत्यर्थः । 'तुं काममनसोरपि' इति तुमुनो मकारलोपः । अतो बद्धवर्मणो किमु = बद्धकवचे इव ते रेजतुः किम् इत्युत्प्रेक्षा ॥१२३॥ तब घोड़े पर से उतरे हुए नल के जूते पहने हुए पैर—ऐसे शोभित हुए मानों वे-उस उपवन के पल्लवों और जल के कमलों के साथ युद्ध करने की अभिलाषा से, कवच पहन कर, वहाँ आये हों ॥१२३॥ विधाय मूर्त्तिं कपटेन वामनीं स्वयं बलिध्वंसिविडम्बिनीमयम् । उपेतपार्श्वश्चरणेन मौनिना नृपः पतङ्गं समधत्त पाणिना ॥१२४॥ विधायेति । अयं नृपः स्वयमेव कपटेन = छद्मना वामनीं = ह्रस्वां । गौरादित्वात् ङीष् । बलिध्वंसिविडम्बिनीं कपटवामनविष्णुमूर्त्त्यनुकारिणीमित्यर्थः । मूर्त्तिं विधाय=कायं सङ्कुच्येत्यर्थः । मौनिना = निःशब्देन चरणेन, उपेतपार्श्वः = प्राप्तहंसान्तिकः पाणिना पतङ्गं = पक्षिणं समधत्त = सन्धृतवान्, जग्राहेत्यर्थः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥१२४॥ राजा नल कपट (छल) से बलि के छलने वाले (वामन भगवान्) के अनुरूप अपनी वामनी मूर्त्ति (शरीर को झुकाकर, छोटा आकार) बनाकर, चुपचाप दबे पाँव से उसके पास जाकर, उसे अपने हाथ से पकड़ लिया ॥१२४॥ तदात्तमात्मानमवेत्य सम्भ्रमात् पुनः पुनः प्रायसदुत्प्लवाय सः । गतो विरुत्योड्डयने निराशतां करौ निरोद्धुर्ददशति स्म केवलम् ॥१२५॥ तदिति । स = हंसः आत्मानं तदा तु [ तदात्तं ] तेन नलेनात्तं गृहीतम् अवेत्य = ज्ञात्वा, सम्भ्रमाद् उत्पॢवाय=उत्पतनाय पुनः पुनः प्रायसत् = आय- स्तवान् । 'यसुप्रयत्ने'इति धातोर्लुङि पुषादित्वात् च्लेरङादेशः । उड्डयने = उत्पतने निराशतां गतो विरुत्य = विक्रुश्य निरोद्धुः = गृहीतुः, करौ केवलं = करावेव दशति स्म = दष्टवान् । अत्रापि स्वभावोक्तिरेव ॥१२५॥ जब उस राजहंस ने अपने को उन नल के द्वारा पकड़ा हुआ जाना तो डर के मारे घबड़ाकर उड़ जाने की बार-बार चेष्टा की। लेकिन उड़ने में बेबस हो, विशेष प्रकार से शब्द करके, वह केवल पकड़नेवाले के दोनों हाथों को काटने लगा ।

६४ | नैषधचरितम् । [ प्रथमः ससम्भ्रमोत्पातितपतत्कुलाकुलं सरः प्रपद्योत्कतयाऽनुकम्पिताम् । तमूर्मिलोलैः पतगग्रहात्नृपं न्यवारयद्वारिरुहैः करैरिव ॥१२६॥ स इति । [ससम्भ्रमोत्पातित-पतत्कुलाकुलं] ससम्भ्रमं सत्वरम्, उत्पातिना उड्डीयमानेन, पतत्कुलेन पक्षिसङ्घेन, आकुलं सङ्कुलं, सरः कर्तृ । उत्कतया = उन्मनस्तया । 'उत्क उन्मनाः' इति निपातनाद्विधानाच्च साधुः । अनुकम्पितां प्रपद्य = कृपालुतां प्राप्य, तं नृपम्, ऊर्मिलोलैः = चलैर्वारिरुहैः करैरिति व्यस्त- रूपकं । पतगग्रहात् = पक्षिग्रहात्, न्यवारयत् इव इत्युत्प्रेक्षा; वास्तवनिवारणा- सम्भवादुत्प्रेक्षा । निवारणस्य करसाध्यत्वात् तत्र रूपकाश्रयणम् । अत एवैवं शब्दस्य उपमाबाधेनार्थनुसाराद्व्यवहितान्ययेनाप्युत्प्रेक्षा व्यञ्जकत्वमिति रूपकोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गि- भावेन सङ्करः ॥१२६॥ ( उधर ) डर के मारे हड़बड़ी में उड़ते हुए पक्षियों के समूह से अस्थिर हुए सरोवर ने— मानो ( पक्षियों के पंखों से कुल-कुल उठा हुआ जल वाला अर्थात् ) उन्मना हो, हंस पर करुणा करके, लहरों से चञ्चल हुए, कमलरूपी करों द्वारा, राजा नल को हंस के पकड़ने से मना किया-- ऐसा प्रतीत होता था ॥१२६॥ पतत्रिणा तद्रुचिरेण वञ्चितं श्रियः प्रयान्त्याः प्रविहाय पल्वलम् । चलत्पदाम्भोरुहनूपुरोपमा चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥१२७॥ पतत्रिणेति । रुचिरेण पतत्रिणा=हंसेन, वञ्चितं = विरहितं तत्पल्वलं = सरः प्रविहाय, प्रयान्त्याः = गच्छन्त्याः श्रियः = लक्ष्म्याः, [चलत्पदाम्भोरुह- नूपुरोपमा] चलद्रयां पदाम्भोरुहनूपुराभ्याम्, उपमा साम्यं, यस्याः सा, कलहंस- मण्डली कूले चुकूज । स्वयूथभ्रंशे कूजनमेषां स्वभावः । तत्र हंसेनेव सह गच्छन्त्या सरःशोभायाः, श्रीदेव्या सहाभेदाध्यवसायेन कूजत्कलहंसमण्डल्यां तन्नूपुरत्वमुत्प्रे- क्ष्यते । उपमाशब्दोऽपि मुख्यार्थानुपपत्तेः सम्भावणालक्षक इत्यवधेयम् ॥१२७॥ सुन्दर राजहंस से विहीन उस सरोवर को परित्यागकर, जाती हुई सुन्दर हंस- मण्डली ने किनारे पर, ऐसा मधुर गुञ्जन किया, मानो प्रस्थान करती हुई सरोवर- सौन्दर्य-श्री के चञ्चल चरण-कमलों के पाजेब की छुमछुम की आवाज़ हो ॥१२७॥ न वास्ययोग्या वसुधेयमीदृशस्त्वमङ्ग ! यस्याः पतिरुज्झितस्थितिः । इति प्रहाय क्षितिमाश्रिता नभः खगास्तमाचुक्रुशुरारवैः खलु ॥१२८॥ नेति । इयं वसुधा त्वया न वासयोग्या = निवासार्हा न । कुतः ? अङ्ग = भो !

सर्गः १ ] जीवात-मदयन्तिकासहितम् । ६५ यस्याः = वसुधायाः, उज्जितस्थितिः = त्यक्तमर्यादः, ईदृशः = अनपराधपक्षि- घातकः त्वं पतिः = पालकः, इति = इत्थं खगाः क्षितिं प्रहाय नभ आश्रितास्तं = नलम् आरवैः = उच्चध्वनिभिः, आचुक्रुशुः खलु = उक्तरीत्या सनिन्दोपालम्भनं चक्रुरिव, इत्युत्प्रेक्षा गम्या ।। १२८ ।। धरती को छोड़कर, आकाश में जाते हुए, पक्षिगण मानो अपने शब्दों से नल की निन्दा कर रहे थे कि-- शिव शिव ! तुम्हारे जैसे मर्यादा का परित्याग करने वाले व्यक्ति, जिसके अधिपति हों, वह वसुन्धरा अब हम लोगों के बसने योग्य नहीं है ।। १२८ ।। न जातरूपच्छदजातरूपता द्विजस्य दृष्टेयमिति स्तुवन् मुहुः । अवादि तेनाथ स मान्सौकसा जनाधिनाथः करपञ्जरस्पृशा ।। १२९ ।। नेति । इयम् = ईदृ क्, [जातरूपच्छद्जातरूपता] जातरूपच्छदैः सुवर्ण- पक्षैः, जातरूपता उत्पन्नसौन्दर्यत्वं, द्विजस्य = पक्षिणः, न दृष्टा = हिरण्मयः पक्षी न कुत्रापि दृष्ट इत्यर्थः । इति मुहुः स्तुवन्, स जनाधिनाथः, अथ = अस्मिन्नन्तरे करपञ्जरस्पृशा = करतलगतेन । मानसं सरः ओकः स्थानं यस्येति सः, तेन मान- सौकसा = हंसेन । 'हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसाँकसः' इत्यमरः । अवादि = उक्तः । वदेः कर्म्मणि लुङ् ।। १२६ ।। 'ऐसा सोने के पंखों से उत्पन्न सौन्दर्य किसी पक्षी में आज तक कहीं नहीं देखा'-- इस प्रकार बार-बार प्रशंसा करनेवाले राजा नल से-- हाथ रूपी पिजड़े में फँसे हुए, उस मानसरोवर निवासी राजहंस ने--कहा ।। १२६ ।। धिगस्तु तृष्णातरलं भवन्मनः समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मनः । तवार्णवस्येव तुषारशीकरैर्भवेदमीभिः कमलोदयः कियान् ।। १३० ।। तदेव चतुर्भिराह-- धिगित्यादि । हेम्नो जन्म येषां तान् हेमजन्मनः = हैमान्, मम पक्षान् = पत्राणि समीक्ष्य तृष्णातरलम् = आशावशगं भवन्मनो धिगस्तु इति निन्दा । 'धिङ्निर्भर्त्सन-निन्दयोः' इत्यमरः । 'धिगुपर्यादिषु त्रिषु' इति धिग्योगात् मन इति द्वितीया । तुषारशीकरैः = हिमकिरणैः, अर्णवस्य इव, तव अमीभिः = एभिः पक्षैः कियान् [कमलोदयः] कमलाया लक्ष्म्याः, कमलस्य जलस्य च, उदयो वृद्धिः, भवेत् ? न कियानपीत्यर्थः ।। १३० ।। (राजन् !) सोने के बने हुए, मेरे पंखों को देखकर, तृष्णा से चपल हुए, ५

६६ नैषधचरितम् । [ प्रथमः आपके (लोभाविष्ट) चित्त को धिक्कार है। जैसे बरफ के टुकड़े (बनौरी गिरने) से, सागर के जल की वृद्धि नहीं होती, उसी तरह इन कतिपय (चन्द सोने के पङ्खों) से आपकी राजलक्ष्मी की कितनी वृद्धि होगी ? ॥१३०॥ न केवलं प्राणिबधो बधो मम त्वदीक्षणाद्विश्वसितान्तरात्मनः । विगर्हितं धर्मधनैर्निबर्हणं विशिष्य विश्वासजुषां द्विषामपि ॥१३१॥ नेति । हे नृप ! त्वदीक्षणात्=त्वन्मूर्त्तिदर्शनादेव, विश्वसितान्तरात्मनः= विस्रब्धचित्तस्य, विश्वस्तस्येत्यर्थः । मम बधः केवलं प्राणिमात्रबधो न, किन्तु विश्वासघातपातक मित्यर्थः । ततः किमत आह-विश्वासजुषां = विस्रम्भभाजां द्विषामपि निबर्हणं = हिंसनं धर्मधनैः = धर्मपरैः मन्वादिभिः, विशिष्य = अति- रिच्य विगर्हितम् = अत्यन्तनिन्दितमित्यर्थः ॥१३१॥ आपके दर्शन से, मेरे अन्तःकरण में विश्वास उत्पन्न हो गया था (इसी से मैं विश्वस्त हो, सो गया था; इस बीच आपने मुझे पकड़ लिया) अतः मुझ जैसे (निश्छल तथा विश्वास करने वाले साधारण) जीव के बध करने से, न केवल आपको प्राणिवध का पाप लगेगा, बल्कि विश्वासघात का भी पाप लगेगा; क्योंकि धर्मरूपी धन वाले (धर्मपरायण मनु आदि) महर्षियों ने (मित्रों की कौन कहे ?) विश्वास करके आये हुए शत्रुओं के बध करने की भी विशेष रूप से (घोर) निन्दा की है ॥१३१॥ पदे पदे सन्ति भटा रणोद्धटा न तेषु हिंसारस एष पूर्यते ? धिग्वीदृशं ते नृपतेः कुविक्रमं कृपाश्रये यः कृपणे पतत्रिणि ॥१३२॥ पदे पद इति । रणोद्धटाः=रणेषु प्रचण्डाः, भटाः=योधाः, पदे पदे सन्ति= सर्वत्र सन्तीत्यर्थः । वीप्सायां द्विर्भावः । एषः हिंसारसः = हिंसारागः तेषु = भटेषु न पूर्यते । अत्र काकुः-न पूर्यते किमित्यर्थः ? । नृपतेः = महाराजस्य ते = तव ईदृशम्=अवध्यवधरूपं कुविक्रमं =कुत्सितपराक्रमं धिक् यः=कुविक्रमः कृपाश्रये= कृपाविषये अनुकम्पनीये कृपणे = दीने पतत्रिणि क्रियत इति शेषः ॥१३२॥ पग-पग पर (सर्वत्र) रण-मत्त योद्धा भरे पड़े हैं। क्या उनसे आपके हिंसा- रस (हत्या-प्रेम) की पूर्ति नहीं होती ? महाराज के इस प्रकार के (अवध्यरूप) कु-पराक्रम को धिक्कार है—जो मुझ जैसे दीन तथा कृपापात्र पक्षी पर अपनी शूरता प्रकट कर रहे हैं ! ॥१३२॥

सर्गः १ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । ६७ फलेन मूलेन च वारिभूरुहां मुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः । त्वयाद्य तस्मिन्नपि दण्डधारिणा कथं न पत्या धरणी हृणीयते ? ॥१३३॥ फलेति । यस्य मम मुनेरिव वारिभूरुहां = जलरुहां पद्मादीनाम् ; अन्यत्र वारिरुहां भूरुहाञ्च, फलेन मूलेन च इत्थम् = अनेन दृश्यमानप्रकारेण वृत्तयः = जीविकाः, तस्मिन् अपि = अनपराधेऽपीति भावः । दण्डधारिणा = दण्डकारिणा, अदण्ड्यदण्डकेनेत्यर्थः । पत्या त्वया हेतुना । अद्य धरणी कथं न हृणीयते = जुगुप्सत एवेत्यर्थः । हृणीयतेः कण्ड्वादियगन्ताल्लट् । तत्र हृणीङिति ङित्करणादा- त्मनेपदम् । अकार्यकारिणं भर्तारमपि गर्हन्ते स्त्रिय इति भावः ॥१३३॥ कन्द-मूल, फल, कमल-नाल आदि को खा करके, मुनियों के समान जीवन- निर्वाह करनेवाले, मुझ सरीखे जीवों की—आप जैसे (पृथ्वी-पति) व्यक्ति हिंसा करते हैं तो उन दण्डधारी 'पति' पर मेरी 'माता' धरती क्यों नहीं घृणा करती ? ॥ इतीदृशैस्तं विरचय्य वाङ्मयैः सचित्रवैलक्ष्यकृपं नृपं खगः । दयासमुद्रे स तदाशयेऽतिथीचकार कारुण्यरसापगा गिरः ॥१३४॥ इतीति । इति = इत्थं, स खगः = हंसः, तं नृपम्, ईदृशैः = दोषालम्भे- रित्यर्थः । वाङ्मयैः = वाग्विकारैः । 'एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्ति'इति विकारार्थे मयट्प्रत्ययः । पक्षिकथनात् चित्रं, परैः स्वकार्योद्घाटनादपत्रपा वैलक्ष्यं, परार्तिदर्शने तन्निवर्त्तनेच्छा या कृपा, ताभिः सह वर्त्तत इति सचित्रवैलक्ष्यकृपं विरचय्य = विधाय । 'ल्यपि लघुपूर्वात्' इत्यादेशः । दयासमुद्रे तदाशये = तच्चित्ते कारुण्यरसापगाः = करुणरासनदीः गिरः अतिथीचकार = प्रवेशयामासेत्यर्थः । समुद्रे नदीप्रवेशो युक्त इति भावः । रूपकालङ्कारः ॥१३४॥ इस तरह के (धिक्कारयुक्त) कथन से, राजहंस ने राजा नल को चकित, लज्जित और कृपालु बनाने के बाद, उनके दया-समुद्ररूपी हृदय में—अपनी करुणा- रसमयी नदी रूपी (वक्ष्यमाण करुणरस-व्यञ्जक) वाणी को—अतिथि बनाकर, प्रवेश करा दिया ॥१३४॥ मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी । गतिस्तयोरेष जनस्तमर्हयन्नहो विधे ! त्वां करुणा रुणद्धि नो ॥१३५॥ तावद्गिरः प्रपञ्चयति--मदित्यादिना । तत्र तावद्दैवमुपालभते हे विधे ! जननी = माता, अहमेवैकः पुत्रो यस्याः सा मदेकपुत्रा, जरातुरा =

६८ नैषधचरितम् । [ प्रथमः नास्तीत्यर्थः । जरातुरा = स्वयमप्यसमर्थेत्यर्थः, वरटा = स्वभार्य्या । 'हंसस्य योषि- द्वरटा'इत्यमरः । नवप्रसूतिः = अचिरप्रसवा, तपस्विनी = शोच्या एष जनः= स्वयमित्यर्थः । तयोः = जाया-जनन्योः गतिः = शरणं तं = जनं, मामित्यर्थः । अर्दयन्=पीडयन् अहो विधे ! = विधातः ! त्वां करुणा न रुणद्धि=मत्पीडनान्न निवारयतीति काकुः । न रुणद्धि किमित्यर्थः ? ॥१३५॥ वृद्धावस्था के कारण पीडित, अपनी जननी का मैं ही एकमात्र पुत्र हूँ, मेरी हंसिनी--पत्नी-अभी हाल में ही प्रसूता हुई है और उसकी दशा भी अच्छी नहीं है । यही जन ( अर्थात् अकेला मैं ) ही उन दोनों का अवलम्ब है । ऐसी परि- स्थिति में मुझे बे-मौत मारते ( कष्ट पहुँचाते ) हुए, हे विधाता ! क्या तुझे करुणा नहीं आती ? ॥ १३५ ॥ मुहूर्त्तमात्रं भवनिन्दया दयासखाः सखायः स्रवदश्रवो मम । निवृत्तिमेष्यन्ति परं दुरुत्तरस्त्वयैव मातः ! सुतशोकसागरः ॥१३६॥ अथ मातरं शोचयति—मुहूर्त्तेति । हे मातः ! मम सखायः = सुहृदो दयासखाः = सदयाः अत एव स्रवदश्रवः सन्तः । अश्रु नेत्राग्बु । 'रोदनं चास्र- मश्रु च'इत्यमरः । मुहूर्त्तमात्रं = क्षणमात्रं भवनिन्दया = संसारगर्हणेन निवृत्ति= शोकोपरतिम् , एष्यन्ति, किन्तु त्वयैव [सुतशोकसागरः ] सुतशोक एव सागरः परम् = अत्यन्तः, दुखेनोत्तीर्यत इति दुरुत्तरः = दुस्तरः । तरतेः कृच्छ्रार्थे खल्प्रत्ययः ॥ १३६ ॥ मेरे ( लँगोटिया यार ) दयालु मित्र ( क्षणभङ्गुर ) संसार की निन्दा करके और आँसू वहा करके, क्षणभर के बाद अपने कष्ट को भूल जायेंगे; पर हे माता ! एकमात्र आपके लिए, पुत्र-शोकरूपी सागर को, पार करना कठिन होगा ॥१३६॥ मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिणः प्रिये ! स कीदृग्भविता तव क्षणः ॥१३७॥ अथ भार्य्यामुद्दिश्य विलपति-मदर्थेत्यादिना । हे प्रिये ! [ मदर्थसन्देश- मृणालमन्थरः ] मह्यमिमे मदर्थे । 'अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ।' तयोः सन्देशमृणालयोः वाचिकबिसयोः मन्थरस्तत्प्रेषणे विलम्बितप्रवृत्तिः प्रियः कियददूरे = कियति दूरे देशे वर्तत इति त्वया उदिते = उक्ते, पृष्टे सती- त्यर्थः । अथ = प्रस्थानानन्तरं रुदतः = अनिष्टोच्चारणाशक्त्या अश्रूणि विमुञ्चतः,

सर्गः १ ] जीवातु·दमयन्तिकासहितम् । ६९ पक्षिणः इतो गच्छतो गतान् विलोकयन्त्यास्तव स क्षणः = स कालः, कीदृक् भविता = भविष्यति, वज्रपातप्राय इति भावः । कर्त्तरि लुट् ॥१३७॥ 'मेरा प्रियतम कितनी दूर है और मेरे लिए सन्देश तथा मृणाल भेजने में उसने बड़ी देर कर दी' — इस प्रकार हे प्यारी ! जब तू ( चारा लेकर लौटे हुए अन्य) पक्षियों से पूछेगी और ( तब कुछ न कहकर, केवल मेरे शोक में) पक्षियों को रोता हुआ देखेगी तो तेरा वह समय कितने कष्ट से बीतेगा ? ॥१३७॥ कथं विधातमयि पाणिपङ्कजात्तव प्रियाशैत्यमृदुत्वशिल्पिनः । वियोक्ष्यसे वल्लभयेति निर्गता लिपिर्ललाटन्तपनिष्ठुराक्षरा ॥१३८॥ कथमिति । हे विधातः ! प्रियायाः वरटायाः शैत्यमृदुत्वशिल्पिनः = तादृक् तदङ्गशैत्यमार्दवनिर्माणकात् तब पाणिपङ्कजात् = पङ्कजमृदुशिशिरात् पाणे- रित्यर्थः । मयि विषये 'वल्लभया सह वियोक्ष्यसे' इति एवंतरूपा अत एव [ललाटन्तपनिष्ठुराक्षरा ] ललाटं तपन्ति दहन्तीति ललाटन्तपानि । 'सूर्यं- ललाटयोर्दृशितपोः' इति खल्प्रत्ययः । 'अरुर्द्विषत्' इत्यादिना मुमागमः । तानि निष्ठुराणि कर्ककठोराणि, चाक्षराणि यस्याः सा । लिपिः = अक्षरविन्यासः, कथं निर्गता = निःस्रुता ? । अत्र कारणात् विरुद्धकार्योत्पत्तिकथनाद्विषमालङ्कारभेदः । 'विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य भावयेत् । विरूपघटना वा स्याद्विषमालङ्कृतिर्मता' इति॥ हे विधाता ! मेरी पत्नी के शीतल ( अङ्ग ) तथा कोमल ( स्वभाव ) बनाने वाले आपके इन्हीं कर-कमलों द्वारा — 'प्राणवल्लभा के साथ तेरा वियोग होगा'— यह ( अङ्ग-शीतलता के विरुद्ध ) उत्तमाङ्ग-शिर में ताप-जनक और ( मृदुत्व के प्रतिकूल ) निष्ठुर उक्ति मेरे माथे में—कैसे लिखी गयी ? ॥१३८॥ अथ स्वयूथ्यैरशनिक्षतोपमं ममाद्य वृत्तान्तमिमं बतोदिता । मुखानि लोलाक्षि ! दिशामसंशयं दशानि शून्यानि विलोकयिष्यसि ॥१३९॥ अद्येति — अद्य = अस्मिन् दिने । 'सद्यः परुत्' इत्यादिना निपातः । स्वयूथ्यैः = स्वसहचरैर्हंसैः कर्तृभिः अशनिक्षतोपमं = वज्रप्रहारप्रायं मम इमं वृत्तान्तम् = अनर्थवार्त्ता उदिता = उक्ता सती । वदेब्रु'अर्थस्य दुहादित्वादप्रधाने कर्मणि क्तः । 'वचिस्वपि'इत्यादिना सम्प्रसारणम् । अयि लोलाक्षि ! चञ्चलनेत्रे दश अपि दिशां मुखानि शून्यानि = आलम्ब्य लक्ष्याकाराणि विलोकयिष्यसि, असंशयं = सन्देहो नास्तीत्यर्थः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । बत इति खेदे ॥१३९॥

७० नैषधचरितम् । [ प्रथमः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri अरी चपलनयनवाली ! अपने यूथ के हंस जब वज्रप्रहार के समान, मेरे विषय में यह अनर्थकारी (मरण-) समाचार देंगे, तो हाय ! हाय ! निःसन्देह तुझे दशो दिशाओं के मुख (अगले हिस्से) शून्य दिखाई देंगे (आँखों के आगे अँधेरा छा जायगा) ॥१३६॥ ममैव शोकेन विदीर्णवक्षसा त्वयापि चित्राङ्गि ! विपद्यते यदि । तदस्मि दैवेन हतोऽपि हा हतः स्फुटं यतस्ते शिशवः परासवः ॥१४०॥ ममैवेति । हे चित्राङ्गि ! = लोहितचञ्चुचरणत्वाद्दिचित्रगात्रे ! मम शोकेन एव = मद्विपत्तिदुःखेनैव, विदीर्णवक्षसा=विदलितहृदा त्वयाऽपि विपद्यते= म्रियते यदि, तत् तर्हि दैवेन हतः स्फुटं = व्यक्तं पुनर्हतोऽस्मि हा इति विषादे । 'हा विस्मय-विषादयो'रिति विश्वः । कुतः ? यतः ते शिशवः परासवः = मातुरप्यभावे पोषकाभावान्मृताः । अतः शिशुमरणभावनया द्विगुणितं मे मरणदुःखं प्राप्तमित्यर्थः ॥ हे आश्चर्यजनक अङ्गलावण्यवाली ! यदि मेरे शोक के कारण हृदयविदीर्ण हो जाने से, तेरी मृत्यु हो जाय-तब तो हाय ! मैं मरा हुआ भी भाग्य से, फिर मारा जाऊँगा क्योंकि तेरे दुधमुँहे बच्चे (तेरे पोषण के अभाव से) अवश्य मर जायेंगे ॥ तवापि हाहा विरहात् क्षुधाकुलाः कुलायकूलेषु बिलुठ्य तेषु ते । चिरेण लब्धा बहुभिर्मनोरथैर्गताः क्षणेनास्फुटितेक्षणा मम ॥१४१॥ ननु मन्मृतौ कथं तेषां मृतिरत आह- तवापाति । हे प्रिये ! बहुभिर्मनो- रथैश्चिरेण लब्धाः = कृच्छ्रलब्धा इत्यर्थः । अस्फुटितेक्षणाः = अद्याप्यनुन्मीलि- तेक्षणा मम ते = पूर्वोक्ताः शिशवः तवापि = न केवलं ममैवेति भावः । विरहात्= विपत्तेः क्षुधाकुलाः = क्षुत्पीडिताः तेषु = स्वसम्पादितेष्वित्यर्थः । कुलायकूलेषु = नीडान्तिकेपु । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इत्यमरः । बिलुठ्य = परिवृत्य क्षणेन गताः = मृतप्रायाः । हा हा इति खेदे ॥१४१॥ हाय ! हाय ! जो बहुत से मनोरथों से बहुत दिनों के बाद उत्पन्न हुए हैं और जिनकी आँखें भी अभीतक नहीं खुली हैं—ऐसे मेरे और तेरे बच्चे-तेरे विरह से भूख-प्यास से विकल हो, (हमारे बनाए हुए) उस घोंसले के छोर से गिर-गिर कर, क्षण भर में ही मौत के शिकार हो जायंगे ॥१४१॥ सुताः ! कमद्वयञ्चिराय चुम्बकैरविक्षता मन्मथयोः मुखानि कं प्रति । कथासु शिष्यध्वमिति प्रमील्य स स्रुत्तस्य सेकाद्बुबुधे नृपाश्रुणः ॥१४२॥

सर्गः १ ] जीवातू-मद्यन्तिकासहितम् । ७१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri सुता इति। हे सुताः ! चूङ्कृतैः = चूत्कारैः, चिराय कं प्रति आहूय कमपि प्रति मुखानि कम्प्राणि = चञ्चलानि विधाय कथासु शिष्यध्वं = कथा- मात्रशेषा भवत; कुत्रापि पित्रोरदर्शनान्म्रियध्वम् । प्राप्तकाले लोट् । मरणकालः प्राप्त इत्यर्थः । इति = इत्युक्त्वेत्यर्थः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः । मील्य = मूर्च्छां प्राप्य स = हंसः स्रुतस्य = दयार्द्रभावात् प्रवहतो नृपस्याश्रुणः सेकाद्बुबुधे = संज्ञां लेभे । प्रायेणात्र स्वभावोक्तिरूह्या ॥१४२॥ बच्चो ! बहुत देर तक चूँ-चूँ करके, तुम किसे बुलाओगे ? अपनी चोंच हिला- हिलाकर, उसमें किसके मुँहों को डाल-डालकर, बोलना सीखोगे ? अब तो ('दूसरे पक्षियों के लिए) तुम्हारी कहानी ही रह जायगी--ऐसा विलाप करके, मूर्छित हुआ वह राजहंस, राजा नल के गिरे हुए नयन-जल से सिक्त होने पर, फिर चैतन्य हुआ ॥ इत्थममुं विलपन्तममुञ्चद्दीनदयालुतयावनिपालः । रूपमदर्शि धृतोऽसि यदर्थं गच्छ यथेच्छमथेत्यभिधाय ॥१४३॥ अत्र 'सर्वत्र भिन्नसर्गान्तैः' इति काव्यलक्षणाद्वृत्तान्तरेण श्लोकद्वयमाह — इत्थ- मित्यादिना । इत्थं बिलपन्तं = परिदेवमानम् अमुं = हंसं, अवनिपालः = नलो [दीनदयालुतया ] दीनेष्वार्तेषु, दयालुतया कारुणिकतया । रूपम् = आकृतिः अदर्शि = अपूर्वत्वादवलोकितं । यस्मै यदर्थं = रूपदर्शनार्थमेव, धृतः = गृहीतोऽसि । अथ यथेच्छ गच्छेत्यभिधाय अमुञ्चत् = मुक्तवान् । दोधकवृत्तमिदम् 'भभभा गौ' इति लक्षणात् ॥१४३॥ इस तरह विलाप करते हुए राजहंस को अवनिपाल नल ने, दीनदयालुतया के कारण, यह कह कर छोड़ दिया कि 'हे हंस ! जिस (रूपदर्शन) के लिए मैंने तुम्हें पकड़ा था उस सौन्दर्य को देख लिया; अब तुम जहाँ जाना चाहो, जा सकते हो' ॥ आनन्दजाश्रुभिरनुश्रियमाणमार्गान् प्राक्शोकनिर्गलितनेत्रपयःप्रवाहान् । चक्रे स चक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम् ॥१४४॥ आनन्देति । स = हंसः, [चक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन] चक्रनिभचङ्क्रमणस्य मण्डलाकारभ्रमणस्य, छलेन, नीराजनां जनयतां = कुर्वतां निजबान्धवानां बन्धमुक्तं बान्धवाः नीराजयन्तीति समयाचारः [ प्राक्शोकनिर्गलितनेत्रपयः- प्रवाहान् ] प्राङ् मोचनात्पूर्वं, शोके निर्गलिता निःसरिता नेत्रपयःप्रवाहाः बाष्पपू- रास्तान आनन्दजाश्रुभिः = आनन्दबाष्पैः, अनुश्रियमाणमार्गान् = अनुगम्य-

मानमागान् चक्र = कृतवान् । अत्र पक्षिणां स्वभावसिद्धं बन्धुमुक्तं स्वयूथ्यभ्रमणं, छलशब्देनापह्नुत्य तत्र नीराजनात्वारोपादपह्नवभेदः । अत्र चमत्कारित्वात् मङ्गला- चाररूपत्वाच्च सर्वत्र सङ्गीतश्लोकेष्वानन्दशब्दप्रयोगः । तथाह भगवान् महाभाष्यकारः- ‘मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि विहितानि शास्त्राणि प्रथन्ते । वीरपुरुषा- ण्यायुष्मत्पुरुषाणि च भवन्ति । अध्येतारश्च प्रवक्तारो भवति’ इति । वसन्ततिलका- वृत्तम् । ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’ इति लक्षणात् । सर्गान्तत्वाद्वृत्तभेदः । यथाह दण्डी-‘सर्गैरनतिविस्तीर्णैः श्राव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः । सर्वत्र भिन्नसर्गान्तरुपेतं लोकरञ्जनम्’ इति ॥१४४॥ गोल चक्कर काट-काटकर, उसके बान्धव हंसगण उसकी परिक्रमा कर रहे थे- मानो इस बहाने अपने स्वजन-पक्षियों द्वारा आरती उतारे जाने वाले हंस ने- पहले ( अपने पकड़े जाने ) के समय शोक से निकली हुई आँसुओं की धारा के पीछे, अपने ( मुक्त होने पर ) आनन्द के आँसू बहाये ॥१४४॥ श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । तच्चिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शृङ्गारभङ्ग्या महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽयमादिर्गतः ॥१४५॥ अथ कविः काव्यवर्णनमाख्यातपूर्वकं सर्गसमाप्तिं श्लोकबन्धेनाह-श्रीहर्षमिति । [कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः] कविराजराजिमुकुटानां विद्वच्छ्रेष्ठश्रेणीमौलिनाम् अलङ्कारः अलङ्कारभूतः, हीरो वज्रमणिः, श्रीहीरो नाम विद्वान् [जितेन्द्रियचयं] श्रीहर्षं = श्रीहर्षनामानं यं सुतं सुषुवे = जनयामास मामल्लदेवी = नाम स्वमाता सा च यं सुतं सुषुवे । [तच्चिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले] तस्य श्रीहर्षस्य, यश्चि- न्तामणिमन्त्रः ब्रह्मणो मन्त्रस्तस्य चिन्तनमुपासना, तस्य फले फलभूते, शृङ्गारभङ्ग्या = शृङ्गाररसवत्या, चारुणि [नैषधीयचरिते] निषधानां राजा नैषधो नलः तदीय- चरिते नलचरितनामके, महाकाव्ये, अयमादिः = प्रथमः सर्गो गतः = समाप्त इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । शार्दूलविक्रीडितमेतत् । ‘सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्’ इति लक्षणात् ॥१४५॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरि- विरचितायां जीवातुसमाख्यायां नैषधटीकायां प्रथमः सर्गः समाप्तः ।

सर्गः २ ] जीवातु मद्यन्तिकासहितम् । ७३ कविराज-समूहों के मुकुटों के अलङ्कार रूप हीरा मणि (अर्थात् असाधारण राष्ट्रकवि) श्रीहीर नामक पिता तथा (अपने सौन्दर्य से मा = रमा को जीतने वाली) मा-मल्लदेवी माता ने जिस जितेन्द्रिय (विद्या-श्री से हर्षित होने वाले) श्रीहर्ष नामक पुत्र को उत्पन्न किया; उसके चिन्तामणि मन्त्र की उपासना (ब्रह्म- मन्त्र के जाप) जनित फल और शृङ्गार रस की रचना से मनोहर, नैषधीय चरित नामक महाकाव्य का यह प्रथम सर्ग समाप्त हुआ ॥१४५॥ द्वितीयः सर्गः । अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात् ततः । वचसामपि गोचरो न यः स तमानन्दमविन्दत द्विजः ॥ १ ॥ अधिगत्येति । अथ = मोचनानन्तरं स द्विजः = पक्षी, विप्रश्च । 'दन्तविपा- ण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । जगत्यधीशवरात् = क्ष्मापतेः, भुवनपतेश्च । 'जगती भुवने क्ष्मायाम्' इति विश्वः । पुरुष तमात् = पुरुषश्रेष्ठात्, विष्णोश्च । तत - तस्मात् प्रकृतान्नलात्, अन्यत्र प्रसिद्धाच्च । मुक्ति = मोचनं, निर्वाणञ्च । अधिगत्य = प्राप्य यः = आनन्दो वचसामपि न गोचरः = वक्तुमशक्यः 'यतो वाचो निव- र्त्तन्ते' इत्यादेर्वाङ्मानसगोचरश्च । तमानन्दं, परमानन्दञ्च अविन्दत = अलभत । विदेर्लाभार्थात् 'कर्त्तृभिप्राये क्रियाफले' इत्यात्मनेपदम् । 'शेमुचादीनाम्' इति नुमा- गमः । अत्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणादुभयश्लेषानुपपत्तेर्भेदान्तरानवका- शाल्लक्षणायाश्च मुख्यार्थबाधमन्तरेणासम्भवात् ध्वनिरेवायम् । ब्राह्मणस्य विष्णोर्मो- क्षानन्दप्राप्तिलक्षणाथन्तरप्रतीतेर्न श्लेषः प्रकृताप्रकृतोभयगतः । अस्मिन् सर्गे एक- शतश्लोकपर्यन्तं वियोगिनीवृत्तम् । 'विषमे ससजा गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियो- गिनी' इति लक्षणादिति संक्षेपः ॥ १ ॥ तब उस द्विज (हंस पक्षी) ने पुरुषर्षभ पृथ्वीपति नल के हाथों से छुटकारा पाकर, जो आनन्द प्राप्त किया वह उसी प्रकार वर्णनातीत है, जिस प्रकार कोई (ब्रह्मवेत्ता) ब्राह्मण भगवान् पुरुषोत्तम जगन्नाथ के हाथों मुक्ति पाकर, वाणी से परे परमानन्द प्राप्त करता है ॥ १ ॥

७४ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri अधुनीत खगः स नैकधा तनुमुत्फुल्लतनूरुहीकृताम् । करयन्त्रणदन्तुरान्तरे व्यलिखच्चञ्चुपुटेन पक्षतौ ॥ २ ॥ अधुनीतेति । स खगः = हंसः, उत्फुल्लतनूरुहीकृतां = नृपकरपीडना- दुद्बुद्धपतत्रीकृतां । 'पतत्रञ्च तनूरुहम्'इत्यमरः । तनुं = शरीरं नैकधा = अनेकधा । नञर्थस्य 'सुप्सुपा'इति समासः । नञ्समासे न लोपप्रसङ्गः । अधुनीत=धुतवान् । धूञः क्रयादेर्लङिति तङ् । 'प्वादीनां ह्रस्वः' इति ह्रस्वः । किञ्च [ कर-यन्त्रण- दन्तुरान्तरे ] करयन्त्रणेन नृपकरपीडनेन, दन्तुरे निम्नोन्नतमध्यप्रदेशे । पक्षती = पक्षमूले । 'स्त्री पक्षतिः पक्षमूलम्'इत्यमरः । चञ्चुपुटेन = त्रोटिसम्पुटेन, व्यलिखत् =विलेखनेन ऋजूचकारेत्यर्थः । एतदादेः श्लोकचतुष्टयेषु स्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥२॥ उस राजहंस ने अपने उत्फुल्ल रोमवाले शरीर को अनेक प्रकार से फड़- फड़ाया ; और सम्पुट के समान संयुक्त चञ्चु-युगल से अपने डैनों की जड़ को कुरेदा, कि जिसका विचला हिस्सा, नल के हाथ (की अंगुलियों के बन्धन) में रहने से, ऊँचा-नीचा हो गया था ॥ २ ॥ अयमेकतमेन पक्षतेरधिमध्योध्वंगजङ्घमङ्घ्रिणा । स्खलनक्षण एव शिश्रिये द्रुतकण्डूयितमौलिरालयम् ॥ ३ ॥ अयमिति । अयं = हंसः स्खलनक्षणे एव = मोचनानन्तरमेवेत्यर्थः । एकतमेनाङ्घ्रिणा पक्षतेः = पक्षमूलस्य [ अधिमध्योध्वंगजङ्घं ] मध्ये इत्यधि- मध्यम् । ऊर्ध्वगा ऊर्ध्वगामिनो जङ्घा यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा कण्डूयनेन तत्तथा, द्रुतकण्डूयितमौलिः = सत्वरं कर्षितचूडः सन्, आलयं = निजावासं शिश्रिये = श्रितवान् ॥ ३ ॥ वह हंस-नल के हाथ से छुटकारा पाते ही, एक पंजे से जल्दी-जल्दी शिर को खुजला कर और दोनों डैनों की जड़ के बीच में जंघा ऊँची करके, — अपने घोंसले में चला गया ॥ ३ ॥ स गरुद्बनदुर्गदुर्गर्हान् कटु कीटान् दशतः सतः क्वचित् । नुनुदे तनुकण्डुपण्डितः पटुचञ्चुपुटकोटिकुट्टनैः ॥ ४ ॥ स इति । पण्डितः = निपुणः स = हंसः [ गरुद्बनदुर्गदुर्गर्हान् ] गरुतः पक्षा एव वनदुर्गं, तत्र दुर्गर्हान् ग्रहीतुमशक्यान्, कटु=तीक्ष्णां, दशतः=दन्तैस्तुदतः, क्वचित् = कुत्रचिदेव सतः = वर्त्तमानान् कीटान् = क्षुद्रजन्तून् [ पटुचञ्चुपुट-

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri कोटिकुट्टनैः ] पटुचञ्चूपुटस्य समर्थत्रोटेः कोट्योः अग्रेण कुट्टनैः घट्टनैस्तनुरल्पा कण्डूर्यस्मिन्, तनुकण्डु यथा तथा । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वः । नुनुदे = निवारितवान् । 'स्वरितञितः' इत्यात्मनेपदम् ॥ ४ ॥ दुर्गरूपी पंखों के समूह में इधर-उधर घुसजाने से पकड़ में न आने वाले; कहीं (गुप्तस्थान में) रहनेवाले और तीव्रता से काटनेवाले कीड़ों को—खुजलाने में पण्डित उस हंस ने, —अपनी मजबूत चोंच की नोंक के प्रहार से धीरे-धीरे खुजला कर, निकाल बाहर किया (मारडाला) ॥ ४ ॥ अयमेत्य तडागनीडजैर्लघु पर्य्यश्रियताथ शङ्कितैः । उदड यत वैकृतात् करग्रहजादस्य विकस्वरस्वरैः ॥ ५ ॥ अयमिति । अयं = हंसः तडागनीडजैः = सरःपक्षिभिस्तत्रत्यहंसैः । 'नीडो- द्भवा गरुत्मन्तः' इत्यमरः । लघु=क्षिप्रम् एत्य=आगत्य पर्य्यश्रियत = परिवृतः । वृणोतेः कर्मणि लङ् । अथ=परिवेष्टनानन्तरम् अस्य =हंसस्य करग्रहजात् = नलकर- पीडनजन्यात् विकृतादेव वैकृताद् = विलुण्ठितपक्षस्वरूपादिकारदर्शनादित्यर्थः । स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । शङ्कितैः = चकितैः । अत एव विकस्वरस्वरैः = उच्चघोषैस्तैः उदडीयत = उड्डीनं । डीङो भावे लङ् ॥ ५ ॥ तालाब के पक्षियों ने जल्दी से आकर, उस राजहंस को घेर लिया पर बाद में, नल के हाथों में जाने से उस के अस्त-व्यस्त हुए पंखों के देखने से, त्रस्त होकर, विस्पष्टरूप से जोर-जोर शब्द करते हुए वे उड़ गये ॥ ५ ॥ दधतो बहुशैव लक्षमतां धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगः । स नलस्य ययौ करं पुनः सरसः कोकनदभ्रमादिव ॥ ६ ॥ दधत इति । अथ स खगः = हंसः, [ बहुशैवळक्षमतां ] बहुशैवला भूरि- शैवला, क्ष्मा भूर्यस्य तद्बहुशैवल्दमं, तस्य भावः तत्ता तां दधतः = दधानात् सरसः = पल्वलात् [ बहुशैव-लक्षमता ] बहूनि शैव-लक्ष्मशानि शिवभक्तचिह्नानि यस्य स बहुशैव-लक्ष्म तस्य भावः, तत्ता तां दधतः = दधानस्य नलस्य [धृतरुद्रा- क्षमधुव्रतं ] रुद्राक्षाणि मधुव्रता इवेत्युपमितसमासः । ते धृता येन तं करं कोक- नदभ्रमात् = रक्तोत्पलभ्रान्तेः इव पुनर्ययौ । कोकनदं तु रुद्राक्षसदृशमधुव्रतं खलु । अत्र बहुशैवलेत्यादौ शब्दश्लेषः। सरसि वणिता रुद्राक्षमधुव्रतमित्युपमा, तत्सा- पेक्षा चेयं कोकनदभ्रमादिवेत्युत्प्रेक्षेति सङ्करः ॥ ६ ॥

७६ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः वह राजहंस—चतुर्दिक् पृथ्वी में व्याप्त बहुत सी सेवार वाले और रुद्राक्ष के समान भ्रमर धारण करने वाले सरोवर से--विविध शैवचिह्नों ( भस्म, त्रिपुण्ड्र ) के धारण करने वाले और भौरों की पंक्ति के समान रुद्राक्ष धारण करने वाले ( सरोवरतुल्यशरीर वाले ) नल के ( रक्तवर्ण ) हाथ में, कोकनद ( लाल कमल ) की भ्रान्ति ( धोखे ) से, मानों फिर चला आया ॥ ६ ॥ पतगश्चिरकाललालनादतिविश्रम्भमवापितो नु सः । अतुलं विदधे कुतूहलं भुजमेतस्य भजन् महीभुजः ॥ ७ ॥ अथास्य स्वयमागपनादुत्प्रेक्षते—पतग इति । स पतगः=हंसः चिरकालला- लन द् = उपलालनाद् अतिविश्रम्भम् = अतिविश्वासं । 'समौ विश्रम्भ-विश्वासौ' इत्यमरः । अवापितः = प्रापितो नु = किम् इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथं पुनः स्वय- मागच्छेदिति भावः । किञ्च एतस्य महीभुजो भुजं भजन् = स्वयमाप्नुवन् , अतुलं कुतूहलं, विदधे = कौतुकञ्चकारेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षावृत्त्यनुप्रासयोः शब्दार्थालङ्कार- योस्तिलतण्डुलवत् संसृष्टिः । 'एकद्वित्र्यादिवर्णानां पुनरुक्तिर्भवेद्यदि । सङ्ख्यानियम- मुल्लङ्घ्य वृत्त्यनुप्रास इरितः' इति ॥ ७ ॥ उस हंस ने—बहुत देर तक लालन के निमित्त ( कोमल भाव से हाथ में ) लिये रहने के कारण, मानों अत्यन्त विश्वस्त हो, उन के हाथ का आश्रय लेकर— राजा नल के ( मन में ) अनुपम कुतूहल उत्पन्न किया ॥ ७ ॥ नृपमानसमिष्टमानसः स निमज्जत्कुतुकामृतोर्मिषु । अवलम्बितकर्णशष्कुलीकलसीकं रचयन्नवोचत ॥ ८ ॥ नृपमानसमिति । इष्टमानसः = प्रियमानसः स = राजहंसः । [ कुतुका- मृतोर्मिषु ] कुतुकं हर्षस्तदेव अमृतं सुधा तस्योर्मिषु निमज्जद् = अन्तर्गतं नृप- मानसं = नलमनः । [ अवलम्बित-कर्णशष्कुली-कलसीकं ] कर्णौ शष्कुल्याविवि कर्णशष्कुल्यौ ते एव कलस्यौ ते अवलम्बिते अवधीकृते धृते च येन तत्तथोक्तं । 'नद्यृतश्च'इति कन् । रचयन्=कुर्वन् अवोचत=उक्तवान् । जले मज्जन्नपि तरणार्थं कलसमवलम्बते, तद्वत् । कर्णशष्कुली-कलश्यावित्युपमारूपकयोः संसृष्टिः ॥ ८ ॥ मानसरोवर-प्रिय हंस ने—कुतूहलरूप अमृत-तरङ्गों में डूबते हुए, राजा नल के चित्त को, ( जिस प्रकार कोई व्यक्ति दो कलशों को फेंक कर, जल-तरङ्गों में

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७७ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri डूबते हुए मनुष्य को बचाता है, उसी प्रकार ) कानों के ( दो ) छेद रूपी दो कलशों का अवलम्बन ( सहारा ) देकर, — कहा ॥ ८ ॥ मृगया न विगीयते नृपैरपि धर्मागममर्मपारगैः । स्मरसुन्दर ! मां यदत्यजस्तव धर्मः स दयोदयोज्ज्वलः ॥ ९ ॥ मृगयेति । धर्मागममर्मपारगैः = धर्मशास्त्रतत्त्वपारदर्शिभिः अपि । 'अन्तात्यन्ताध्वरदूरपारसर्वानन्तेषु डः' इति गमेर्डप्रत्ययः । नृपैर्मृगया = आखेटो न विगीयते=न गर्ह्यते, तथापि हे स्मरसुन्दर ! माम् अत्यज इति यत् स=त्याग- स्तव [ दयोदयोज्ज्वलः ] दयोदयेनोज्ज्वलो विमलः, निरुपाधिक इति यावत् । धर्मः=सुकृतं; न केवलमाकारादेव सुन्दरोऽसि, किन्तु धर्मतोऽपीति भावः ॥ ६ ॥ धर्मशास्त्र के मर्मज्ञ राजा लोग भी शिकार की निन्दा नहीं करते । तथापि हे कामदेव के समान सुन्दर राजन् ! आपने जो ( पकड़ कर भी ) छोड़ दिया, सो इस का (एकमात्र) कारण आपका धर्म है--जो दया के आविर्भाव से सुन्दर है ॥ अबलस्वकुलाशिनो झषान् निजनीडद्रुमपीडिनः खगान् । अनवद्यतृणार्दिनो मृगान् मृगयाघाय न भूभृतां घ्नताम् ॥१०॥ ननु प्राणिहिंसा कथं न विगीयते तत आह- - अबलेति अबलस्वकुलाशिनो झषान् । दुर्बलस्वकुलघातिनो मत्स्या इति प्रसिद्धिः । निजनीडद्रुमपीडिनः = विण्मूत्रफलभक्षणादिना स्वाश्रयवृक्षपीडाकरान् खगान्, अनवद्यतृणार्दिनः = अनपराधितृणहिंसकान् मृगान् । 'अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इति मनुस्मृत्या तरुतृणादीनामपि प्राणित्वात्तद्धिंसा पीडैव' इति भावः । सर्वत्रापि ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः । घ्नतां = हिंसतां भूभृतां=राज्ञां मृगया अघाय=पापाय, न भवति ; तद्दण्डस्य दण्डरूपत्वात्, प्रत्युताकरणे दोष इति भावः ॥१०॥ अपने कुल के दुर्बल जीवों को खा जाने वाली मछलियों के, अपने घोंसला के पेड़ों को ( पत्ते, टहनी आदि को तोड़ कर, फल खा कर उस पर बीट कर ) कष्ट पहुँचाने वाले पक्षियों के और निरपराध ( कुश-कास आदि ) तिनकों को भक्षण कर पीड़ा पहुँचाने वाले मृगों के मारने वाले राजाओं को, शिकार करने से पाप नहीं लगता ॥१०॥ यदवादिषमप्रियं तव प्रियमाधाय नुनुत्सुरस्मि तत् । कृतमातपसंज्वरं तरोरभिवृष्ट्यामृतमंशुमानिव ॥ ११ ॥

७८ नैषधचरितम् । [द्वितीयः तथापि किमर्थं पुनरागत इत्यत आह—यदिति । तब यद् अप्रियम् अव- दिषम् = अवोचम् । प्रियम् आधाय=प्रियं कृत्वा, तत् अप्रियं, तरोः कृतं=स्व- कृतम् [आतपसञ्ज्वरं] आतपसन्तापम् अमृतम् = उदकम् अभिवृष्य । 'पयः कीलालममृतम्'इत्यमरः । अंशुमानिव नुनुत्सुः = नोदितुं प्रमाष्टुमिच्छुः अस्मि ! 'नुदप्रेरणे' इत्यस्माद्धातोः सन्नन्तादुप्रत्ययः ॥ ११ ॥ जिस प्रकार आतप (धूप) से की गयी वृक्ष की पीडा को, जल बरसा कर, सूर्य निवारण कर देता है, उसी प्रकार हे राजन् ! (पूर्व में) आपसे जो मैंने अप्रिय (कर्णकटु) वचन कहे थे, उन (अप्रिय शब्दों) का, प्रिय शब्दों को कहकर, परिमार्जन करना चाहता हूँ ॥ ११ ॥ उपनम्रमयाचितं हितं परिहर्तुं न तवापि साम्प्रतम् । करकल्पजनान्तराद्विधेः शुचितः प्रापि स हि प्रतिग्रहः ॥ १२ ॥ तर्हि भवन्मोचनं सुकृतमेव मम पर्याप्तम् किं दृष्टोपकारेणेति न वाच्यमित्याह- उपनम्रमिति । अयाचितम् = अप्रार्थितम् , उपनम्रम् = उपनतं हितम् = इह चामुत्र चोपकारकं, तवापि परिहर्तुं न साम्प्रतं = न युक्तम् । 'अयाचितं हितं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः'इति स्मरणादिति भावः । तदपि मादृशात् कथं ग्राह्यमत आह--करेति । हि = यस्मात्कारणात्, स प्रतिग्रहः [कर-कल्प-जनान्तरात् ] करकल्पं करस्थानीयमित्यर्थः । ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः । यज्जनान्तरं स्वयं यस्य तस्मात् शुचितः = शुद्धाद् विधेः = ब्रह्मणः प्रापि = प्राप्तः, न तु मत्त इति भावः । आप्नोतेः कर्मणि लुङ् । विधिरैव ते दाता, अहं तस्योपकरणमात्रम् ; अतो न याच्ञालाघवं तवेति भावः ॥ १२ ॥ बिना माँगे, किन्तु स्वयमेव आए हुए, कल्याण-कारक पदार्थ का परित्याग करना—आप (जैसे चक्रवर्ती सम्राट्) को भी उचित नहीं है; क्योंकि यह प्रति- ग्रह (उपहार) अपने हाथ सदृश (सर्वथा परिचित एवं स्वाधीन) दूसरे पवित्र जन (अर्थात् मुझ) से प्राप्त होने पर भी वस्तुतः विधाता (सौभाग्य) द्वारा प्राप्त हुआ है, यह समझना चाहिए ॥ १२ ॥ पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव किं प्रभूयते ? । इति वेद्मिन तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमर्त्तयः ॥ १३ ॥ ननु सार्वभौमस्य मे तिरश्चा त्वया किमुपकरिष्यत ? तत्राह—पतगेनेति ।