नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

२०६ नलचम्पूः । इयं च रसवती देवस्य तया स्वहस्तपल्लवपरिमलनसंस्कृतैः पाकवि- शेषैरलंकृत्य स्वमुद्रया मुद्रिता प्रहिता' इत्यभिधाय व्यरंसीत् ॥ क ॥ राजा तु मनाक्तरलितशिराः 'सस्मितमहो निरतिशयमुदारगम्भी- रमुचितव्यवहारहारि लीलायितं तस्याः, स्पृहणीयपरिमलश्चायमपूर्व इव कोऽपि पाकक्रमः ॥ ख ॥ तथाहि । इदमम्लमप्यनम्लास्वादम्, इदमीषत्कषायमपि मधुरतां नीतंम्, इदमेकरसमप्यनेकरसीकृतम्, इदमतिमृष्टतयाऽमृतमप्यतिशेते, रसे- वत्यामपि रसवती विदर्भराजात्मजा' इति विभावयंस्तांस्तया प्रहिता- न्पाकविशेषानादरेणास्वादयामास ॥ ग ॥ चिन्तितवांश्च 'षड्रसाः किल वैद्येषु भरतेऽष्टौ नवापि वा । तया तु पद्मपत्राक्ष्या सर्वमेकरसीकृतम् ॥ १४ ॥ तथाहि । अग्रस्थामिव चेतसः पुर इव व्यालम्बमानां दृशो- र्जल्पन्तीमिव रुन्धतीमिव मनाङ्मुग्धं हसन्तीमिव । निद्रामुद्रितलोचना अपि वयं तां विश्वरूपायितां पश्यामो बहिरन्तरे निशि दिवा मार्गेषु गेहेषु च ॥ १५ ॥ एवमवधारयन् अतृप्त इव तया प्रहितेषु स्वहस्तपकर्णाकरसविशे- षेषु, असंत्तुष्टस्तत्कथायाम्, आचम्य, चन्दनागुरुपरिमलेन पाण्डुरि- इयं चेति ॥ स्वहस्ताभ्यां परिमलनं यथोचितगन्धद्रव्यक्षेपेण सुरभीकरणम्॥क॥ इदमिति ॥ रसवत्यामपि रसवती रसिका रागिणीति यावत् । तात्पर्यवतीति च ॥ ग ॥ षडिति ॥ एकरसीकृतमुत्कृष्टस्वादीकृतम् । चमत्कृतत्वात् । आत्मविषये ए- कानुरागीकृतं वा । यदनेकरसं तत्कथमेकरसीभवेदिति विरोधं पुनरर्थस्तुशब्द उ- द्भावयति ॥ १४ ॥ तथाहीति ॥ अनेनात्मानुभवसंभावनाद्वारेणैकरसत्वमेव व्यनक्ति ॥ अग्रस्थामिति ॥ विश्वं रूपमस्येति विश्वरूपो हरिः ॥ १५ ॥ एवमिति ॥ उत्तम्भितस्य तत्कालारोपितस्य जङ्गमस्य चित्रकूटाख्यस्यांलि- ङ्गसौधस्य स्कन्धभूमिमारुह्य तस्यामितस्ततः परिक्रामन्, निकटतरे नदीसंभेदोदके १ 'तैस्तैः पाक'. २ 'आनीतम्'. ३ 'मिष्टतया'. ४ 'तद्रसव'. ५ 'तांस्तान्'. ६ 'रसेषु'. ७ 'परिमलपाण्डुरित'.

तपाणिपल्लवः, लवङ्गकक्कोलकरम्बितताम्बूलमुत्सत्पर्कपूरपरिमलमादा- य, विकीर्णविविधकुसुमप्रकरेहारिणि यक्षकर्दमाच्छछटोच्छोटितपर्य- न्तभित्तिभागे लम्वितप्रलम्बजाम्बूनदपद्मदाम्नि धूपधूमामोदिनि चूर्णि- तकर्पूररजुरेखाभाजि भोजनानन्तरमपरेऽपराह्नविनोदमण्डपे मनागिव- श्रम्य रणरणकाक्रान्तहृदयो दूरदिगन्तालोकनकुतूहलितः सैरित्तीरो- त्तम्भिताभ्रंलिहसौधस्कन्धभूमिमारुह्य च तस्यामूर्ध्व एव ध्रियमाणमा- यूरातपत्रयुगलः, सलीलालसपदैरितस्ततः परिक्रामन्, नेदीयसि सरि- त्संगमाम्भसि मध्याह्नमखिलमवगाहनसुखमनुभूय तीरमुत्तीर्णासु तिमिरशङ्कया कृतदूरचङ्क्रमणेअश्वकवाकचक्रवालैराकुलमवैलौक्यमाना- सु, पुलिनपांसुविहरणविरामे विकसितविविधवीरुन्धि रोधांसि रद- न्तीषु दन्तिपङ्क्तिषु दत्तदृष्टिः, विरलनलिनीपत्रान्तरालसुप्रोत्थितस्य, किंचिद्देवाञ्चितचटुलचञ्चोः, चरतः, चटुलचञ्चरीकिणि विकचकम- लवने, राजहंसकुलकलापस्य करिकलभदन्तदण्डपाण्डुबिसकाण्डभङ्ग- टंकारानार्णयन्, अपराह्नमज्जनागताभिः कुण्डिनपुरपुरंधिभिराश्च- र्यरसोर्मिमुषितनिमेषैर्निष्कम्यनीलोत्पलपलाशलीलायमानैर्नेत्रपुटैरापी- यमानमुखेन्दुद्युतिः, दर्शिततरङ्गभ्रूमङ्गया, दूरोच्छलद्बालशफरीछलेन विस्फारितविलोचनया, सरित्संगमसलिलाधिदेवतयापि विलोक्यमा- नरूपसंपत्तिरिव, क्षणमविरलचलच्चञ्चरीकचक्रचुम्बिताम्बुरुहासु क्री- डाकमलसरसीषु, क्षणमुपान्तपङ्कीभूतमञ्जरितसहकारराजिषु स्मरैर्वा- जिवाह्यालीषु, क्षणमुन्मिषत्कुसुममनौहरितरुलतारमणीयासु भवनो-

कृतजलक्रीडासु, तमोभ्रान्त्या चक्रैराकुलमालोक्यमानासु, कृतधूलीस्नानासु, तटीः पाटयन्तीषु दन्तिपङ्क्तिषु न्यस्तदृष्टिः, वने चरतो हंसवृन्दस्य बिसभङ्गरवाञ्शृण्वन्, कुण्डिनस्त्रीभिर्दृश्यमानमुखेन्दुश्रीः, उच्छलच्छफरीछलविलोकतिया जलदेवतया वी- क्ष्यमाणरूपसंपदिव, क्षणमेकं सरसीषु क्षणं चूतालीषु क्षणं गृहालीषु क्षणमवरोध- भवनपङ्क्तिषु क्षणं पुरपद्धतिषु विश्रान्तनेत्रो नलश्चिरमस्थात् । सादरेक्षणं नेत्रपा- नम् । तच्च पत्रपुटैर्यदुक्तमिति नेत्रपुटैरापीयमानेत्युक्तम् । कण्टकादिदोषरहितासु त- रुराजिराजितासु च भूमिषु वाहवाहना । तथा च- 'रम्य समतला लोष्टकीलकण्ट- कवजिता । वाह्याली भूमिरम्यर्थंतरुराजिविराजिता' इति । एतदेव पङ्कीभूतेत्यादि-

१ 'प्रकरप्रकारहारि'. २ 'छटाच्छोटित'. ३ 'सरित्तीरोत्तंसिता'. ४ 'मारुरुह', 'आरुह्य च'. ५ 'क्रियमा'. ६ 'पत्रमण्डलः'. ७ 'मालोक्यमा'. ८ 'वनान्तराल'. ९ 'किंचिदिवा'. १० 'क्षणं वाजिवा'. ११ 'मनोहारिणीषु तरलितरमणीषु; 'तरलत्तार- मणीयासु'.

द्यानमालासु, क्षणमुत्पतत्पताकापटपल्लवराजितासु भीमभूपालान्तः- पुरप्रासादपङ्क्तिषु, क्षणमवकीर्णकुसुमरङ्गावलीरम्यास नगरवीथीषु वि- श्रान्तविलोचनश्चिरमवतस्थे ॥ क ॥ चिन्तितवांश्च । 'नोद्याने न तरङ्गिणीपरिसरे नो रम्यहर्म्ये न वा पुष्यत्पुष्करगर्भगुञ्जदलिषु क्रीडातडागेष्वपि । वात्याघूर्णितशीर्णपर्णतरला दृष्टिर्मदीयाधुना लुब्धलुब्धकभीषितेव हरिणी श्रान्तापि विश्राम्यति ॥ १६ ॥ अपिच । न गम्यो मन्त्राणां न च भवति भेषज्यविषयो न चापि प्रध्वंसं व्रजति विहितैः शान्तिकशतैः । भ्रमावेशादङ्गे कमपि विदधदङ्गमसमं स्मरापस्मारोऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ १७ ॥ किंचान्यदद्भुतम् । पौष्पाः पञ्चशराः शरासनमपि ज्याशून्यमिक्षोर्लता जेतव्यं जगतां त्रयं प्रतिदिनं जेताप्यनङ्गः किल । इत्याश्चर्यपरंपराघटनया चेतश्चमत्कारय- न्व्यापारः सुतरां विचारपदवींवन्ध्यो विधेर्वन्द्यताम् ॥ १८ ॥ एवमनेकविधवितर्केतरलितहृदये कुण्डिननगरवीथीविश्रान्तदृशि शनैरान्दोलितमल्लिकाक्षपल्लवस्य मृदुतरतरङ्गितसरितः कमलवनवायोः समर्पितवपुषि निषधभूमूजि, भुजंगनिर्मोकधवले वसानो वाससी, नोक्तम् । हिङ्गुलहरितालादिविचित्रवर्णकवचित्रहेतुत्वात्कुसुमान्येव रङ्गावली विचित्र- वर्णकुसुमभक्तिः ॥ क ॥ नोद्यानेति ॥ विश्राम्यतीति प्रत्येकं योज्यम् ॥ १६ ॥ न गम्य इति ॥ भ्रमः संदेहः । स चात्र दमयन्तीलोभविषयः ॥ १७ ॥ पौष्पा इति ॥ अत्र प्रथमोऽपिपादः शरासनस्य ज्याशून्यस्य शरापेक्षया द्वितीयश्च जेतुरनङ्गस्य प्रतिदिनजेतव्यजगत्त्रयापेक्षया वैषम्यव्यञ्जकः ॥ १८ ॥ एवमिति ॥ मल्लिकाक्षो हंसविशेषः । चिरदृष्टस्यापि पर्वतकानाम्रो वामनस्या- १ 'प्रासादपदपङ्क्तिषु'. २ 'हर्म्येषु वा, हर्म्येऽपि वा'. ३ 'भायितेव; भापितेव'. ४ 'विन्ध्यो' । ५ 'उन्मथित' । ६ 'पल्लवस्पर्शमृदुतर' ।

सप्तम उच्छ्वासः । २०९ रणन्मणिकंकणैराकर्पूरं पूरितप्रकोष्ठः श्रीखण्डपिण्डपाण्डुरिततनुरपूर्व इव पर्वतकः प्रतीहारसूचितः प्रविवेश ॥ क ॥ प्रविश्य च प्रकटितप्रणयप्रणामः प्रभुणा सविस्मयस्मितहुंकारेणा- र्भिभाषितः स्तोकान्नमितभ्रूसंज्ञया विज्ञापयितुमारेभे ॥ ख ॥ 'देव, श्रूयताम् । इतो गतवानहम् । अनन्तरमतिशयितस्वर्गा- न्मार्गाननेकविधचर्चाचारूणि चत्वराणि विलङ्घ्य, विहितमनःप्रसादा- न्प्रासादानवलोकयन्, इतस्ततः सस्मितस्मरालसचलेलाविलासि- नीविकारकूणितकोणेक्षणाक्षिप्तहृदयः, सेवाविरामनिःसरत्सामन्तसं- कुलम्, अविरलगलन्मधुमञ्जरीपुञ्जपिञ्जरितसरसहकारवननिकुञ्ज- पुञ्जितपुंस्कोकिलकुलकलरवरमणीयोद्यानमालावलयितम्, उपान्त- कृतमणिमन्दुरामन्दिरनिबद्धस्निग्धपोषोत्कर्षहर्षहेषितराजवल्लभतुरं- गम्, उत्तुङ्गशृङ्गसंगतमङ्गलध्वजम्, अङ्गणोत्सङ्गरङ्गतक्रीडाकुरङ्गवि- हंगम्, अभग्नाङ्गरक्षिरक्षितकक्षान्तररममाणराजकुमारकम्, अतिसू- क्ष्ममुक्ताफलरचिततरङ्गरम्यरङ्गरेखाराजिराजिताजिरं राजभवनमवि- शम् ॥ ग ॥ अतिमनोहारिणि यत्र सुपुष्करमालानि क्रीडावापीपयांसि नागयूथं च, सारवाणि लीलोद्यानसारसमिथुनानि सेवककविवृन्दं च, विल- म्बितानि काञ्चनकुङ्कुमदामानि गीतं च, अनलसङ्गानि लक्षप्रदीपव- र्तिमुखानि प्रेक्षणकं च ॥ घ ॥ पूर्वत्वमिह पूर्वमभूषितस्य संप्रति पारितोषकभूषणभूषितत्वादितोदन्तप्रश्नतात्प- र्याद्वा ॥ क ॥ देव श्रूयतामिति ॥ मार्गॉश्चत्वराणि च विलङ्घ्य, प्रासादान्पश्यन्, इंदं रा- जभवनमविशामिति संबन्धः । चर्चा गन्धोदकसेचनपुष्पप्रकारादिवातार्बशात्प्रस्तावा- न्रलप्रवेशादिलक्षणा चामुण्डापि । मणिमन्दुरेत्यत्र षष्ठीसमासः ॥ ग ॥ अतीति ॥ यत्र राजभवने । सुपद्मश्रेणीनि पयांसि । यूथं च सुष्ठु पुष्करं शुण्डाग्रं यस्य तथोक्तम् । आलानमर्गलनस्तम्भोस्यास्तीति । तथा सह आरवैः सार- वाणि । वृन्दं च सारोत्कृष्टा वागिर्यस्य तथाविधम् । विशेषेण लम्बितानि लम्बाय- मानीकृतानि । गीतं च स्वरकृतविलम्बोपेतं तानोपेतं च । अनलेन ज्वालालक्षणेन सङ्गो येषाम् । प्रेक्षणकं च नालसमनलसमोजखि । उच्चैः स्थाने गीयमानत्वात् । तथा गानमस्यास्तीति । इनिः । लक्षसंख्यद्रव्यपतीनां हि वेश्मसु यावल्लक्षं दीपा ज्वाल्यन्ते इति ख्यातिः ॥ घ ॥ १ 'आभिभूषित'. २ 'स्तोको'. ३ 'हेपितोत्कर्षहर्षितराज'. ४ 'मयूरध्वज'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

२१० नलचम्पूः । किं बहुना । सुस्थितेतजोराशेर्लक्ष्मीजनकस्य रत्ननिलयस्य । तस्योपरि प्लवन्ते वार्थेरिव वर्णकाः सर्वे ॥ १९ ॥ तत्र च चलत्कञ्चुकिसंकुलं पातालमिवान्तःपुरममन्तालयं प्रविश्य विविधकुसुम संपत्संपन्नपुण्यपादपपरिकारिताङ्गणवापीपरिसरचलचक्र- वाके चन्द्रशालाशालिनि, शैलूष इवानेकभूमिकाभाजि, धनंजय इव सुभद्रान्विते, कुरुवंशाख्यान इव चारुचित्रविचित्रभित्तिभाजि, तुहिनाचलोच्चकूटायमाने सुधाधवलस्कन्धे धाम्नि ध्वजावलीविलै- सत्सप्तसप्तिसप्तौ सप्तमभूमिकायाम्, इतोमुखवातायने निविष्टाम्, इतो गतास्तोः कुब्जवामनकन्यास्तवद्वार्ताव्यतिकरैर्विनोदारम्भिणीः संभाषयन्तीम्, अनवरततरललोचनालोकनैरनीलोत्पलोपहारमिव त्व- दधिष्ठितायै दिशे दिशन्तीम्, उत्तरीयांशुकस्याच्छतया दृश्यमा- नमदनबाणव्रणकिणानुकारिकस्तूरिकापङ्कपत्नलताङ्कितकुचकलशश्रि- यम्, अष्टमीशशाङ्कशकलशोभाभाजि ललाटपट्टे स्मरैपरवश- त्रिपुरुवैरिव 'ममेयं ममेयं ममेयम्' इति संहर्षात्कृतं स्ववर्णा- नुकारिस्वीकारचिह्नमिव कुङ्कुममृगमदमलयजरसरचितत्रिपुण्ड्रकरेखा- त्रितयमुद्वहन्तीम्, आलोहितेन चे त्वद्वार्तामृतपानबालप्रवालप्रणा- सुस्थितेति ॥ तेजोराशिश्चैडवानलः प्रतापचयश्च । लक्ष्मीर्विष्णुपत्नी शोभा च । तथाभूतस्य तस्य सागरोपमस्योपरि वर्णकाः स्तोतारः प्लवन्ते तरन्ति । अप- रिच्छिन्नगुणत्वादलब्धमध्या बाह्यमेव वर्णयन्तीति भावः । वारो जलानि धीयन्ते- ऽस्मिन्निति वार्धिः ॥ १९ ॥ तत्र चेति ॥ कञ्चुकितो महल्लका उरगाश्च । ( बहुनिलयं शेषनिलयं च ।) प्रविश्य ईदृग्विधे धाम्नि गृहे, सप्तमभूमिका सप्तमकक्षः, तत्र स्थिते इतोमुखे एव हस्तादिसंकेतकथिते एव, वातायने गवाक्षे, निविष्टामसीनां, दमयन्तीमद्राक्षमिति संबन्धः । चन्द्रशाला शिरोगृहम् । शैलूषो नटः । भूमिका गृहकक्षणा वेषधारणं च । शोभनानि भद्राणि गृहावयवविशेषास्तैरन्विते । पक्षे सुभद्रार्जुनपत्नी । चारुचित्रेण विचित्रा भित्तिर्भजते । अन्यत्र चित्रविचित्रौ शान्तनुसुतौ । तौ च कुरुवंश्यानां भित्तिभूतौ । तत्कलत्राभ्यामम्बिकाम्बालिकाभ्यां पाण्डुधृतराष्ट्रयोरुत्पन्नत्वात् । तथा ल्माः सप्तसप्तेरादित्यस्य सप्तयोऽश्वा यत्र तस्मिन् । अष्टमी शशाङ्कशकलेति । १ 'अनन्तमयं पातालमिव तदन्तःपुरं प्राविशम्'. २ 'चक्रवाकचक्रवाले'. ३ 'विलसत्सप्त'. ४ 'सप्तभूमि'. ५ 'तास्ताः'. ६ 'व्यतिकरे'. ७ 'स्मरबाणपरवश'. ८ 'ममेयमिति संहर्षा'. ९ 'इति कल्पितम् अस्माभिः'. १० 'द्वार्ता...

सप्तम उच्छ्वासः । २११ लकेनेव कर्णप्रणयिना बालपल्लवेन विराजितवदनाम्, आसन्नमणि- भित्तिदर्पणसंक्रान्तप्रतिबिम्बतया त्वत्संगमवाञ्छाकृतसंतापसंविभा- गार्थमिव बहून्यात्मरूपाणि सृजन्तीम्, आसन्नवर्तिनीभिर्वीणादिवि- नोदविदुषीभिः समानवयोवेषाभिः सखीभिः सरस्वतीमिव सकलवि- द्याधिदेवताभिरुपास्यमानाम्, उन्मिषत्कुसुमाभरणरमणीयाभिश्चामर- ग्राहिणीभिर्वनदेवताभिरिव शरीरिणीं वसन्तमासश्रियमुपसेव्यमानाम्, अनुलेपनपुष्पपाणिभिः प्रसाधिकाभिर्भवानीमिवानेकनाकनायकना- रीभिराराध्यमानाम्, इतस्ततो निपतन्मण्डनमणिमयूखमञ्जरीजा- लैच्छलेनामान्तमिव कान्तिरसविसरमुत्सृजन्तीम्, अशेषार्ङ्गावयवेषु प्रतिबिम्बितैरासन्नचित्रभित्तिरूपकैर्मायाविभिः सुरासुरैरिव विधीय- मानाश्लेषाम्, अग्रस्थिते पद्मरागमणिदर्पणे कन्दर्पातुरे रागिणि शशि- नीव करुणयार्पितच्छायाम्, अशेषजगद्विजयास्त्रशालामिव मन्मथस्य, सङ्केतवसतिमिव समस्तसौन्दर्यगुणानाम्, अधिदेवतामिव सौभाग्यस्य, विपणिमिव लावण्यस्य, शिल्पसर्वस्वपरिणामरेखामिव विधातुः, अर्न- न्तसंसाररोहणैकरत्नकन्दलीं दमयन्तीमद्राक्षम् ॥ क ॥ ईक्षणामृतशलाकामवलोक्य च तामतिहर्षविस्मयकौतुकोत्तानित- चक्षुश्चिन्तितवानहम् ॥ ख ॥ 'इयं हि स्मरराजराजधानी मञ्जनवलभी विलासविहगानाम् । शृङ्गाररङ्गशाला हरति न बाला मनः कस्य ॥ २० ॥ अपि च । दग्धो विधिर्विधत्ते न सर्वगुणसुन्दरं जनं कमपि । इत्यपवादभयादिव हरिणाक्षी वेधसा विहिता ॥ २१ ॥ खण्डशशिनो हि श्रियं ललाटं श्रयति । त्रयाणां सत्त्वरजस्तमसां पुरुषास्त्रिपुरुषाः । यथा—'न बाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परम्' इत्यत्र त्रयाणां धर्मादीनां गणः । यथा च चण्डसिंहकृते चण्डिकाचरिते—'प्रियत्रिवर्गश्चकमे सकामम्' इति । कर्मधा- रयस्तु संज्ञायामेव । मणिदर्पणलक्षणे शशिनि कारुण्यादर्पितप्रतिकृतिमित्यर्थः । अवज्ञातो हि रागी म्रियते । संसारो रोहणगिरिः, दमयन्ती च रत्नप्ररोहशला- का ॥ क ॥ दग्ध इति ॥ दग्धशब्दो निन्दार्थे । दग्धो निन्द्यो विधिः ( यतः ) सर्वगुण- १ 'सशरीरिणीं'. २ 'नाकिनाय'. ३ 'च्छलेनाङ्गेष्वमान्तमिव'. ४ 'अशेषावयवेषु'. ५ 'उपस्थिते'. ६ 'अनून'. ७ 'अद्राक्षीत् '. ८ 'कामिवावलोक्य'. ९ 'वसतिः'.

२१२ नलचम्पूः । किं चान्यत् । लावण्यपुण्यपरमाणुदलं तदन्य- दन्यः स चापि निपुणः खलु कोऽपि वेधाः । येनाद्भुता कृतिरियं विहिता विशिष्ट- कार्येण कारणविशेषगुणोऽनुमेयः ॥ २२ ॥' एवं वितर्कयन्तं सापि मां पुष्कराक्षसूचितमुचितसंभ्रमेण मना- ग्वलितकंधराकदलीकम्पितकर्णोत्पलमैवलोक्य स्वागतप्रश्नानन्तरम् 'अहो बहोः कालादभूतसुप्रभातमद्योद्द्योतितमिव तमस्काण्डपिण्डीकृतं कुण्डिनम्, अकाण्डाडम्बरितवसन्तविकासोत्सव इवाभवत्सरित्संग- मोपकण्ठवनविभागः, चिरात्संपन्ना सलक्षणा दक्षिणा दिगियम्, उन्नि- द्रित इव सह्याद्रिः, अमृतद्रवार्द्रित इवोज्जीवितोऽयं जनः' इत्यभिधाय 'पर्वतक, कच्चित्कुशली परबलदलदावानलो नलः' इति स्मितमुग्धम- धुरया गिरा समभाषत ॥ क ॥ अहमपि प्रणम्य यथोचितमनन्तरमतिवरितसखीजनोपनीतमास- नमध्यास्य देवेन प्रहितानि तान्याभरणोपायनान्युपानैषम् ॥ ख ॥ आदरेण तया गृहीतेषु तेषु, बहुमते मयि, प्रक्रान्ते त्वद्गुणग्रहणगो- परिपूर्णं कमपि जनं न विधत्ते इति योऽसावपवादः । तद्द्यादिव 'तेनासौ सुन्दरी विहिता' तेन विधिना अपवादोद्विग्नेन । असाविति । साक्षाद्दृष्टा । सुन्दरीति । समग्र- गुणसौन्दर्योपेता । अतस्तस्यां सृष्टायां स्रष्टुरपवादो न भविष्यतीति । 'हरिणाक्षी' इति पाठस्तु अक्षिमात्रसौन्दर्यार्थो न समग्रगुणसुन्दरतां वक्तीत्युपलक्षणपरतया निर्वाह्यः ॥ २१ ॥ लावण्येति । येन निरुपमलावण्यदलपाटवेन वेधा दमयन्तीं सृष्टवान् । तद्द- लपाटवमन्यत् । वेधाश्च । दलपाटवं वेधाश्च जगन्निर्माणविलक्षणावित्यर्थः । तद्द्व- यमपि विशेषयन्नाह—येनेत्यादि ॥ येन दलपाटवेन वेधसा चेति ज्ञेयम् । तत्रार्थे हेतुमाह—विशिष्टेत्यादि ॥ २२ ॥ एवमिति ॥ 'सरराज-' इत्यादिपद्यत्रयेणैवमूहमानं पुष्कराक्षेण निवेदितं मां 'हे पर्वतक कच्चित्कुशली परसैन्यदावानलो नलः' इति वचनेन दमयन्ती संभाषितवती । दावानलोपमानेन आत्मनोऽपि विरहसंतापहेतुत्वं नलस्य व्यनक्ति । मनाग्वलितेत्याद्यवलोकनक्रियाविशेषणम् ॥ क ॥ १ 'इदं क्वचिन्न' . २ 'एवं हि तर्कयन्तं' . ३ 'मालोक्य' . ४ 'इवोज्जितो' . ५ 'सप- रितोषमादरेणेव; आदरेण च' . ६ 'त्वद्गुणगोष्ठीम्य'.

सप्तम उच्छ्वासः । २१३ ष्ठीव्यतिकरे, नर्मसुखालापलीलयातिक्रामति स्तोककालकलापे, पुष्क- राक्षोऽप्यभाषत ॥ क ॥ ‘देवि१, विज्ञापयामि यद्यभयम् ॥ ख ॥ एवमनुश्रुतमस्माभिः ‘किल सकलनाकिनायकपुरंदरपुरःसराः स- र्वेऽपि लोकपालास्त्वामभिलषन्तोऽन्तःकरणारण्यलभ्रमदनदावानला- नलमायान्तमभ्यर्थितवन्तः यथा महानुभावा भवन्ति हि भवादृशोः परोपकारव्रतधर्माणः, तदेष प्रार्थ्यसे स्वप्रयोजननिरपेक्षेण त्वयास्मदर्थे दमयन्ती वरणीया, इति’ ॥ ग ॥ तदेवि, देवदूतकार्येणागतो निषेधेश्वरः ॥ घ ॥ पृच्छतु वा देवी पर्वतकम्’ ॥ ङ ॥ इति श्रुत्वा पुष्कराक्षभाषितम्, ईषद्विषाद्विलक्षस्मितस्मेरां दृशं मयि साचि संचारितवती ॥ ॥ च ॥ मयापि संवादिते पुष्कराक्षवचने तस्मिन्, आकस्मिककठोरका- ष्ठप्रहारव्यथामिवानुभवन्ती, विन्दतु वीणाक्वणो माधुर्यमितीव प्रतिप- न्नमौनव्रता, लभेतां कर्णोत्पले परभागमितीव मुकुलितनयना, प्राप्नोतु शोभां मुक्तावलीदीप्तिजालमितीव मुक्तस्मिता, गच्छतु छायां कण्ठा- वलम्बिनी चम्पकमालेयमितीवाङ्गीकृतवैवर्ण्या, लभतां लीलकमल- मिदं सौभाग्यमितीवोच्छ्वसितवदना, सा क्षणमभूत् ॥ छ ॥ तत्र च व्यतिकरे विगलितविलासम्परसमाकस्मिकजातभङ्गशृङ्गारम् । मूकितमिव मूर्च्छितमिव मुद्रितमिव भवनमिदमासीत् ॥ २३ ॥ राजा तु ‘पर्वतक, ततस्ततः’ ॥ ज ॥ पर्वतकोऽपि ‘देव, श्रूयताम् ॥ झ ॥ अतः परम् ईषन्निःसृतकुन्दकुङ्गलसहग्दन्तप्रभामञ्जरी रोचिष्णुस्मितमन्थरां मयि दृशं संचारयन्ती मनाक् । अस्यन्ती करपद्मभृङ्गमधरे बन्धूकबुद्ध्यागतं वारंवारमकम्पयत्तचलितस्तोकावतंसं शिरः ॥ २४ ॥ ततः परम् । वारितवारविलासिनीचाटुवचनक्रमम्, आकस्मिक- विस्मयविस्तृतस्मितविलासम्, अतनुतुहिनाहतनवनलिनदलदीनदीर्घ-

१ ‘देव विज्ञापयसि’. २ ‘भवादृशः’.

२१४ नलचम्पूः । क्षणम्, उष्णसरलश्वासारम्भविषमविषादविच्छायिताननेन्दुद्युति, तस्याः स्थानकमवलोक्य सखेदं सखीजनेन 'देवि, भवन्निःश्वासपवनप- रंपरया पर्यस्त इवास्ताचलहस्तावलम्बनमयमाश्रयति भगवान्भानुः, इयं च सौभाग्यशालिनि नले निलीनचित्तायास्तव लोकपालपार्थिव- प्रार्थनाव्यतिकरमिममाकर्ण्य लज्जितेव पिहितश्रवणा दूरे भवति वास- रश्रीः, इमानि निश्चलनिलीनमधुपनिपीयमानगर्भमधूनि संकोचयन्ति लोचनानीव कमलानि, संविभागीकृतविषादा इव विलासवयस्याः सरसीसरोरुहिण्यः, इमाश्च 'कथमस्मत्पतयो मनुष्यकन्यकां कामयन्ते' इतीर्ष्याशोकवशादिव दिशः श्यामायन्ते, तत्प्रेष्यतामयं पर्वतकः' इत्य- भिधीयमाना कथंकथमपि चिन्तान्तरायतिरस्कृतालापमीषदुन्नमय्य मुखं समुल्लसदशोकपल्लवानुकारि करतलमुत्तानीकृत्य मामविस्मरणी- यसंमानदानावसाने व्यसर्जयत् ॥ क ॥ विसर्जितश्च तया तत्कालमाविर्भवद्विषादवशसंपन्नमौनया न पुनः संभाषितोऽस्मि, न वीक्षितोऽस्मि, न पृष्टम्, न संदिष्टं किमपि, केवलं चलन्नेत्रविभागप्रान्ततरत्तारया दृष्टया समवलोक्य समुत्तानितकरक- मलसंज्ञयैव कथमपि संप्रेषितः 'कष्टम्' इति चिन्तयन्नलसालसैरसम- ञ्जसपातिभिः पश्चिममुखैरिव पादैरिहायातवान् ॥ ख ॥ तदेव दमयन्ती देवदूतकार्याङ्गीकरणव्यतिकरमिममाकर्ण्य परं विषादमापद्यत ॥ ग ॥ अन्यच्च । मन्ये च । परिम्लानच्छायाविरहितसनिद्रद्रुमवनं पतत्पक्षीभूतध्वनितशकुनोन्नादितनभः । वियोगव्याकूतादुपनदि रुदच्चक्रमिथुनं विषीदन्त्यां देव्यामिदमपि विषण्णं जगदभूत् ॥ २५ ॥ इत्यभिधाय स्थिते पर्वतके तत्कालोचितमिममेवार्थं समर्थयन्नवस- रपाठकः पपाठ ॥ घ ॥

ततः परमिति ॥ तस्याः स्थानकमवस्था । लज्जितेव पिहितश्रवणा । श्रवणं
नक्षत्रं श्रोत्रं च ॥ क ॥
-----------------------------------------------------------------
१ 'लोकपालपार्थिवयोः'. २ 'इमान्याश्चर्यनिश्चल'. ३ 'सरसीषु'. ४ 'उन्नम्य'.
५ 'पल्लवाकारि'. ६ 'सानेऽपि न किंचिदवादीत् व्यसर्जयच्च'. ७ 'दृशा'. ८ 'लालसै-
रिव'. ९ 'रिहाहमागतवान्'. १० 'व्याघाता'.

सप्तम उच्छ्वासः। २१५ 'कन्यामन्यानुरक्तां कथममृतभुजो मानुषीं कामयन्ते तन्वङ्गीः सस्मितास्याः स्मरविवशदृशो नाकनारीर्विहाय। वक्तुं खेदादिवैतद्दिनपतिरधिकं व्रीडयैवावनम्रः कोपेनेवारुणांशुः प्रविशति वरुणस्यालयं पश्चिमाब्धिम् ॥२६॥' राजा तु तदाकर्णयन्, अवतीर्य सौधशिखरतलाल्लीलापदप्रचारेण संध्यावन्दनैविधिरामोपविष्टजैपदद्विजजनसनाथसैकते सरित्संगमे संध्याह्निकमकरोत् ॥ क ॥ ततश्च पश्चिमायां दिशि स्फुरति संध्यारागे, रुधिरासवपिपासया कालवेतालमण्डलीव प्रधावमाना, त्रिभिः स्रोतोभिः प्रवृत्तया गङ्गया सह संघर्षादिवानैकैः स्रोतसां सहस्रैर्गगनतलमिव प्लावयन्ती कालि- न्दीव, व्यजृम्भत तिमिरपटलपङ्क्तिः ॥ ख ॥ अनन्तरं च चन्द्रमसा गर्भिणी पौरंदरी दिक्केतकीपुष्पपत्रपाण्डि- मानमंगमत् ॥ ग ॥ उल्लास चै चण्डतरमारुतान्दोलितोदयाद्रिद्रुमकुसुमकिंजल्करेणु- राजिरिव कपिशा शशाङ्कद्युतिः ॥ घ ॥ अथ क्रमेण पूर्वपयोधिपुलिनाद्राजहंस इव गगनमन्दाकिनी मुच्च- लितः, केसरिकिशोर इवोदयगिरिगुहागह्वरात्तिमिरकरियूथपृष्ठलग्नः, स्फटिकमयः पूर्णकुम्भ इव जगद्विजयप्रस्थानस्थितस्य मङ्गलाय मकर- कतोः केनापि सज्जीकृतः, श्रीखण्डपिण्ड इव मण्डनाय माहेन्द्रदिशा हस्तश्लेषोपलालितः, शङ्खिकापुष्पस्तबक इव गगनश्रिया श्रवणे संयो- जितः, कुम्भ इवैकः प्राचीवनविहारिसुरकरीन्द्रस्य प्रकटतां गतः, वासरविरामवल्लीमुल्लय कन्द इवोद्धतो निशाशवरिकया, पाण्डुपुष्पा- क्षतगुञ्जापुञ्ज इव सिद्धवधूभिरुदयाचलंचतुष्पथे विरचितः, गण्ड- शैल इव कैलासशिखराल्लुठित्वागतः, सीमन्तमौक्तिकमिव पूर्वदि- ङ्मुखस्य, सितातपत्रमिव पूर्वाशाधिपतेः पुरंदरस्य, क्रीडामौक्ति- कन्यामन्येति ॥ 'वक्तुं खेदात्' इत्यस्योपयोगि 'वरुणस्यालयम्' इति । वाचो हि श्रोतारमपेक्षन्ते ॥ २६ ॥ अनन्तरमिति ॥ गर्भिणी हि केतकपत्रवत्पाण्डुतां धत्ते ॥ ग ॥ अथेति ॥ वनगहने हि विचरतः करिणः प्रायेणैक एव कुम्भस्थलविभागो १ 'गाङ्गः'. २ 'विधीति क्वचित्'. ३ 'नृपद्विज'. ४ 'मगात्'. ५ 'प्रचण्ड'. ६ 'यूथशङ्कया'. ७ 'माहेन्द्रदिशा'. ८ 'पुष्प इव'. ९ 'गच्छतः'. १० 'चलचलच्चतुः'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

२१६ नलचम्पूः । ककन्दुक इव कालकुमारस्य क्षीरडिण्डीरपिण्डसदृशो दृष्टिपथमवत- तार तारापतिः ॥ क ॥ तदनु च मदनमिति युवानं यौवराज्येऽभिषिञ्च- न्कृतकुमुदविकासा भासयन्दिङ्मुखानि । इमममृततरङ्गैः प्लावयञ्जीवलोकं गगनमवजगाहे मन्दमन्दं मृगाङ्कः ॥ २७ ॥ तदनन्तरम्, आप्लावितमिव मुक्तमर्यादेन दुग्धवार्धिना, सिक्तैर्भू- भागाङ्गणमिवामन्दचन्दनाम्बुच्छटाभिः, विलिप्तदिग्भित्तिकमिव सौ- न्द्रसुधापङ्कपिण्डितैः, पूरितमिवोत्सर्पिकर्पूरपांसुवृष्ट्या, प्रविष्टमिव स्फाटिकमणिमहामन्दिरोदरदरीम्, उत्प्लवमानमिव द्रवीभूततुहिना- चलमहाप्लवेन, भुवनमासीत् ॥ ख ॥ ततश्च । कैलासायितमद्रिभिर्विटपिभिः श्वेतातपत्त्रायितं मृत्पङ्केन दधीयितं जलनिधौ दुग्धायितं वारिभिः । मुक्ताहारलतायितं व्रततिभिः शङ्खायितं श्रीफलैः श्वेतद्वीपजनायितं जनपदैर्जाते शशाङ्कोदये ॥ २८ ॥ अपिच । सर्वेऽपि पक्षिणो हंसाः सर्वेऽप्यैरावता गजाः । जाताश्चन्द्रांशुभिः सर्वे रौप्यपुञ्जाः शिलोच्चयाः ॥ २९ ॥ अपिच । सुधापङ्कोपलिप्तेव बद्धेव स्फटिकोपलैः । विलीनहिमदिग्धेव मेदिनी ज्योत्स्नया कृता ॥ ३० ॥ अपिच । सौधस्कन्धतलानि दीपपटलैः कम्पेन पाण्डुध्वजा हंसाः पक्षविधूननेन मृदुना निद्रान्तनादेन च । लक्ष्यते । पाण्डुगुञ्जा हि मङ्गलाय स्युः । उदयाचलशब्दश्रुतेः सोमागमनसूचा । क्रीडार्थं मौक्तिककन्दुकः ॥ क ॥ मदनमिती ॥ यौवराज्याभिषेकाद्यनेककार्यव्यग्रतया मन्दमन्दावगाहः ॥ २७॥ १ 'हा'. २ 'संसिक्त'. ३ 'सारं'. ४ 'स्फटिक'. ५ 'दरीपु'. ६ 'सप्तम्यन्तम्'. ७ 'मृत्पिण्डेन'. ८ 'पक्षतिधून'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA

लक्ष्यन्ते कुमुदानि पद्धदरुतैरुत्सर्पिगन्धेन च क्षुभ्यत्क्षीरपयोधिपूरसदृशे जाते शशाङ्कोदये ॥ ३१ ॥ तथाविधे च चन्द्रोदयप्रपञ्चे हठादुत्कण्ठयाभिभूयमानो निषधना- थश्चिन्तयांचकार ॥ क ॥ 'इतश्चन्द्रः सान्द्रान्किरति किरणानप्रिपरुषा- नितोऽपि प्रोन्मीलत्कुमुद्वनवायुर्विलसति । इतः कादम्बानां ध्वनितमपि निद्रालसदृशा- मसह्यः सर्वोऽयं मनसिजमहिम्नः परिकरः ॥ ३२ ॥ अपि च । इतो मकरकेतनः किरति दुर्निवारः शरा- नितोऽपि वयमाकुलाः कुलिशपाणिदत्ताज्ञया । तदेतदतिसंकटं यदिह कैश्चिदुक्तं जनै- रितो विषमदुस्तटी भयमतो महान्व्याघ्रतः ॥ ३३ ॥ तदिदानीं किमिह कर्तव्यम्, कथं वा हास्येनाप्यवन्ध्यवचसामल ङ्घनीयः खल्वादेशो लोकपालानाम्' इति चिन्तयन्नेकाकी पन्द्यामेव विनिर्गत्य निजनिकेतनात्समन्तादापतद्भिः शशाङ्ककिरणैर्जालैः परिजनै- रिख परिदर्शितवर्त्मा कैश्चित्काललवैः कैलासकूटायामानाट्टालकाभो- गभव्यं भीमभूपालभवनमवाप्य कन्यान्तःपुरं पुरंदरवरप्रदानाददृश्य- मानरूपः प्रासादपालकैः प्रविवेश ॥ ख ॥ प्रविश्य च दूरादभिमुखागतेनानवरतदह्यमानकृष्णागुरुधूपधूमव- र्तिनर्तकेन बहलयक्षकईमाम्वुसिक्तसौधस्कन्धसंधिसंचारिणा गन्धवा- हेन कृताभ्युत्थान इव, परिक्रम्य स्तोकमन्तरम् 'इत इतो देवी वर्तते' इति गीतगोष्ठीस्थितसखीगीतझंकारेणाहूयमान इव, यत्रास्ते दमयन्ती तत्सौधपृष्ठमारूढवान् ॥ ग ॥ आरुह्य च मनागव्यवहितोऽनुपलक्ष्यमाण इव, वेणुवीणाकणानुसा- रिणा कोमलकाकलीप्रायेण किंनरीप्रमुखसखीनां गीतेन विनोद्यमा-

प्रविश्य चेति ॥ कर्पूरकस्तूरिकादीनां क्षोदो यक्षकर्दमः ॥ ग ॥ आरुह्य चेति ॥ ईषत्कलोऽस्यास्तीति काकली । 'निषादः काकलीसंज्ञो द्विश्रु- त्युत्कर्षणाद्भवेत्' । कज्जलेन कलङ्किता कलङ्क इवाचरितवती नयनोत्पलपक्ष्मपा-

१ 'क्षारपयोधि'. २ 'इतोऽपि विषमा तटी म', 'इतो विषमदुस्तटीतटमि'. ३ 'किरण प्रभाभी'. ४ 'कुत्रचिन्नास्ति'. ५ 'अक्षनप्रमवाव्द'. ९S

नाम्, अलकवल्लरीमध्यनिवेशिततारानुकारिमौक्तिकेने कज्जलकलङ्कि- तनयनोत्पलपक्ष्मपालिना मुखेन सचन्द्रगगनस्पर्धया भूतलमपि पूर्णो- दितेन्दुमण्डलमिवापादयन्तीम्, उच्चकुचमण्डलविलोलया सस्मरसप्त- र्षिग्रहगणपङ्क्त्येव हारलतया कृतकण्ठकन्दलाश्लेषाम्, ईषत्कपोलपालिं परामृशता चाटुकारेण वसन्तसमयप्रहितदूतेनेव कर्णलग्नेन कुसुमम- ञ्जरीद्वितीयेन बालपल्लवेन विराजितवदनाम्, अच्छाच्छैः कस्तूरिका- पङ्कपत्रभङ्गैर्भुजंगैरिव लावण्यामृतरक्षागतैरलंकृतभव्यभुजशिखराम्, आसन्नभुवि विकीर्णैः पाण्डुपुष्पप्रकरैर्गगनादवतीर्य रूपालोकनकुतूह- लिभिर्नक्षत्रैरिव परिवृताम्, ऊरुनितम्बमण्डलस्पर्शसुखलम्पटतया नीवीप्रान्तपुञ्जिततरङ्गं क्षीरोदमिव वस्त्रतां गतमच्छपाण्डु नेत्रपट्टं परिदधानाम्, 'अहमेव त्वया स्वयंवरे वरणीयः' इत्यार्थितया पादल- ग्नेन शेषोरगेणेव रौप्यनूपुरवलयेन विराजितवामचरणपल्लवाम्, वि- विधविलासवर्त्तिकाभिरिवाकारिताम्, अमृतद्रववर्णकैरिव चित्रिताव- यवाम्, आनन्दकन्दलैरिव घटिताम्, मोहनमणिशिलायामिवोत्की- र्णाम्, शृङ्गारदारुणीवोत्कुट्टिताम्, वशीकरणपरमाणुभिरिव विनिर्मि- ताम्, मँदनमृत्पिण्डेनेव निष्पादिताम्, वज्रलेपपुत्रिकामिव दृशोः, आकर्षणमणिशलाकामिव हृदयस्य, जीवनौषधिमिवानुरागस्य, जय- पताकामिव मदन॑स्य, बहलचन्दनाम्बुच्छटार्द्रितभुवि विकीर्णसुरभिप- रिमलमिलन्मधुकररवानुमेयपाण्डुरपुष्पप्रकरे मसृणसितसुधाबन्धपि- च्छले सौधस्कन्धे ज्योत्स्नामृतस्पर्शसुखमनुभवन्तीम्, अच्छांशुस्फटि- कमणिपर्यङ्किकाङ्कभाजं दमयन्तीमलब्धनिद्रामद्राक्षीत् ॥ क ॥ तां चावलोक्य विचिन्तितवान् ॥ ख ॥ 'अहो स्थानेऽभिनिवेशो लोकपालानाम् । अशेषसुखनिधानाय को न स्पृहयतिँ ॥ ग ॥ मन्ये च ।

लियंन्त्र । कलङ्क इवाचरति स्मेत्याचारे क्विन्निष्टे ॥ अच्छेति ॥ अमृतं हि भुजंगै रक्ष्यते । विविधविलासवर्त्तिकाश्चित्रकूर्चिकास्ताभिराकारितामालिखिताम् । आकार- शब्दादाचारक्विबन्तान्निष्ठायां सिद्धम् ॥ क ॥

१ 'मौक्तिकेनवीनकज्ज' . २ 'उरुनितं', 'गुरुनि'. ३ 'वोत्कुट्टिताम्'. ४ 'मदनमदमृ- त्पिण्डेन', 'मदनचन्दनकुंकुमह्ररिद्रामृ'. ५ 'शृङ्गारस्थ'. ६ 'वानयम्'. ७ 'स्पृहयति भट्ट- सोमेश्वरः'

सप्तम उच्छ्वासः । २१९ विस्फारिततारैक्षगणैरिमामेव पश्यन्नयमाकाशः सग्रहोऽभूत् ॥ क ॥ अयं च चन्द्रश्चन्दनपाण्डुभिः करैरिमामेव परामृशन्मदनानल्दा- ह्मयीं व्रणलेखां कलङ्कच्छलेन हृदयेनोद्वहति ॥ ख ॥ अयमपि समीपोद्यानमारुतोऽस्याः समर्पितकुसुमगन्धः शनैरुत्त- रीयांशुकमाक्षिपन्मदनातुरस्तिर्यक् पतति ॥ ग ॥ सर्वथा २ जितं मनुष्यलोकेन, यत्रैवंविधमचिन्त्यम्, अनालोचनगो- चरम्, अप्रतिमरूपम्, अद्भुतम्, अमूल्यमुदपद्यत स्त्रीरत्नम् ॥ घ ॥ आः प्रजापते, परिणतशिल्पोऽसि । संसार, सनाथोऽसि । मदन, महोत्सवानसि । चक्षुः, कृतार्थमसि । हृदय, पूर्णमनोरथमसि । दूरागमनश्रम, सफलोऽसि ॥ ङ ॥ सकलयुवजनमनोमधुकराकृष्टिकुसुमितलतिके निजनयननिर्जित- राजीवे जीव चिरम् ॥ च ॥ तथाहि । लक्ष्मीं बिभ्राणयोः कांचिच्चञ्चद्भ्रूभङ्गभागयोः । बलिं यामो वयं तन्वि तवाब्जसदृशोर्दृशोः ॥ ३४ ॥ अपि च । किंनरवदनविनिर्गतपञ्चमगीतामृते श्रुतिं श्रयति । हरति हरिणीदृशो दृक् सालसवलिता च लुलिता च' ॥ ३५ ॥ विस्फारीति ॥ तारा नक्षत्राणि कनीनिका च । ग्रहाः सूर्यादयो भूताद्यभि- निवेशाश्च ॥ क ॥ अयमपीति ॥ अन्योऽपि स्मरातुरः कुसुमगन्धं कस्तूरिकादि चार्पयन्संव्या- नाकर्षणपरस्तिर्यक्पतति ॥ ग ॥ आः प्रजेति ॥ ‘संसार’ इत्यादीनि प्रत्येकं संबोधनानि ॥ ङ ॥ लक्ष्मीमिति ॥ हे तन्वि, तव नेत्रयोर्वयं बलिं याम उपहारीभवाम इति परम- प्रीतिगर्भा लोकोक्तिः । अब्जानि लक्ष्मीं बिभ्रति । तथा भ्रूरेव भङ्गस्तरङ्गः स भाग एकदेशो ययोः । यदा तु ‘चञ्चद्भ्रूभृङ्गसङ्गयोः’ इति पाठः तदा भ्रुवावेव भृङ्गौ तयोः सङ्गो यत्र ॥ ३४ ॥ किंनरेति ॥ यत एव हरिणीदृक्, अत एव गीतानुरागलक्षणं हरिणी हेवाक- मनुसरति ॥ ३५ ॥ १ 'अयमपि समीरणः समीपोद्यानगतोऽस्याः'. २ 'सर्वथा स्वलोकायितं म'. ३ 'कृतश्रवणासङ्गयोः'.

१२० नलचम्पूः । इत्यनेकविधानि चिन्तयन्मृदुलीलापदैरागत्य गीतगोष्ठीस्थितस्य 'कोऽयम्' इति विस्मयैविस्फारितलोचनस्य संभ्रमवतः सखीकदम्बकस्य मध्यमविशत् ॥ क ॥ प्रविष्टे च तस्मिन्, आकस्मिकविस्मयेन विस्फारितानि, भयेन भ्रमितानि, कौतुकेनोत्तानितानि, व्रीडया वलितानि, मुदा मिलदरा- लपक्ष्मणि, स्मराकूतेन विलुलितानि, दिदृक्षारसेनानिमिषाणि, दृष्टि- संघट्टनेन मुकुलितानि, विलासेन मिलितानि, चिरं चक्षूंषि बिभ्राणाः किमपि चलितासनम्, उत्कम्पितहृदयम्, अपसरद्धैर्यम्, अवगल- त्स्वेदसलिलम्, उत्फुलकिताङ्गम्, अनङ्गभङ्गुरम्, अवलोकितान्योन्य- मुखमवतस्थिरे तदभिमुखाः सख्यः ॥ ख ॥ दमयन्त्यपि 'देवी, वर्धयामो वर्धयामः । कोऽपि कस्याश्चिज्जीविते- श्वरोऽयमैत्रावगतो दृश्यते' इति हर्षोत्कर्षगद्गद्गिरां, गीतमुत्सृज्य स- संभ्रमोत्थितकुब्जवामनकन्यकानां मृदुकरतलतालिकाकलितकलक- लेन मनाग्विलासवलितमुखी तदभिमुखमवलोक्य शय्यातलादुदच- लत् ॥ ग ॥ 'आः कुतोऽस्यानेकप्रकाररक्षक रक्षते पक्षिणामपि दुष्प्रवेशे विशे- षतो राजन्यां कन्यान्तःपुरे प्रवेशः' इत्यद्भुतरसावेशस्तिमितेन किंचि- त्संचारितेन चक्षुषा पुनःपुनर्नलमवलोक्य चिन्तयांचकार ॥ घ ॥ धन्या काप्युपराधितांद्रितनया यस्यास्त्वमाह्लादय- न्मुक्ताहार इव प्रसारितभुजः कण्ठे विलोठिष्यसि । धातस्तात तवापि धन्यममुना सृष्टेन मन्ये श्रमं मातर्मेदिनि वन्द्यसे किमपरं यस्यास्तवायं पतिः' ॥ ३६ ॥ एवं चिन्तयन्त्येव तत्कालमाकूतकौतुकहर्षभयाद्यनेकरसपरम्परा- परावर्तितनयनोत्पला लज्जावनमितमुखी विधेयविवेकवैकल्यमभजत ॥ ङ ॥ धन्याकेति ॥ मातृशब्दं जननीपर्यायमपि स्त्रियः सपत्न्यादिष्वपि प्रणयसं- बोधने प्रयुञ्जते इति नले भूपतावप्यर्थिन्या दमयन्त्या 'मातर्मेदिनि' इति संबो- धनं न दुष्टम् । अन्यथा सपत्नीं प्रति मातरित्यामन्त्रणमनुचितम् ॥ ३६ ॥ १ 'इत्यनेकविधं'. २ 'विस्मयविस्मित'. ३ 'सखीजनकद'. ४ 'तानि चचि'. ५ 'तलाज्जवादुद'. ६ 'अनेकप्रासादरक्षणारक्षि', 'प्रकाररक्ष'. ७ 'राजकन्या'. ८ 'किंचि- त्साञ्चितं'. ९ 'करः'.

सप्तम उच्छ्वासः । २२१ नलोऽपि 'विहंगवागुरिके, भवत्स्वामिन्याः किमेवंविधः समाचारः, यदभ्यागतजनेन सह स्वागतालापमात्रेणापि न क्रियते व्यवहारः' इति तस्याः समीपवर्तिनीं पूर्वपरिचितां किंनरीमभाषत ॥ क ॥ सापि ससंभ्रमप्रणामपूर्वमिदमवादीत् ॥ ख ॥ 'किंचित्कम्पितपाणिकंकणरवैः पृष्टं ननु स्वागतं व्रीडानम्रमुखाव्जया चरणयोर्न्यस्ते च नेत्रोत्पले । द्वारस्थस्तनयुग्ममङ्गलघटे दत्तः प्रवेशो हृदि स्वामिन्किं न तवातिथेः समुचितं सख्याऽनयाऽनुष्ठितम्॥३७॥ तदितः ससंभ्रमोत्थितयानया समर्पितमिदमुल्लसन्मणिपर्यङ्किका- पृष्ठमधितिष्ठतु देवः ॥ ग ॥ त्वमपि देवि, विद्रुममणिपर्यङ्किकामिमामदूरवर्तिनीमध्यास्व ॥ घ ॥ भवतु च भवतोः परमुखेन श्रुतान्योन्यस्वरूपयोरिदानीमात्मानुभ- वेन नयननिर्वृतिः, फलन्तु मनोरथाः सखीनाम्' इति ॥ ङ ॥ तयाभिहितौ तौ सर्वसत्वरसखीकरपरामृष्टयोः स्फटिकप्रवालपर्य- ङ्किकयोरुत्सङ्गभागं भेजतुः ॥ च ॥ ततश्च तौ हर्षाद्वाष्पचिते, भयाच्चरलिते, विस्फारिते विस्मया,- दौत्सुक्यात्स्तिमिते, स्मराद्विलुलिते, संकोचिते लज्जया । रूपालोकनकौतुकेन रमसादन्योन्यवक्त्राम्बुजे किंचित्साचि च संमुखं च नयने संचारयामासतुः ॥ ३८ ॥ तत्र च व्यतिकरे अन्तः केवलमुल्लसन्ति न पुनर्वाचां तु ये गोचरा येषां नो भरतादयोऽपि कवयः कर्तुं विवेकं क्षमाः । लज्जामन्थरयोः परस्परमिलद्दृष्टिप्रपाते तयो- स्ते सर्वे समकालमेव हृदये केऽप्याविरासंन्नरसाः ॥ ३९ ॥ अपि च । तत्र च व्यतिकरे कर्णान्तकृष्टवलयीकृतचापचक्र- श्वञ्चद्गुणस्खलनजर्जरितप्रकोष्ठः । लक्ष्यद्वयेऽपि युगपद्विशिखान्विमुञ्च- न्संधानसत्वरकरः श्रमवान् स्मरोऽभूत् ॥ ४० ॥ १ विनोदाः २ रासाः

२३२ नलचम्पूः । अनन्तरमाप्तसखीवचनेन स्वयमर्घदानोद्यतां ताम् 'अलमलमुत्प- लाक्षि, प्रयासेन । न खल्वसि पात्रं परिश्रमस्य । न पारिजातमञ्जरी जरठपवनप्रेङ्खोलनायासं सहते' इति दमयन्तीमभिधाय तस्याः स्वादु- दुर्लभसूक्तिसुधासेककोमलालापपण्डिताभिः सखीभिः सह परिमित- परिहासेन, किमपि जल्पन्, किमपि हसन्, किमपि हासयन्, मुहू- र्तमिवासांचक्रे ॥ क ॥ चिन्तितवांश्च । लीलाताण्डवितध्रुवोः स्मरभरभ्रान्तोल्लसत्तारयो- रन्तर्मौक्तिकमालिकाधवलयोर्मुग्धस्मितस्मेरयोः । किंचित्साचिदृशोः कृतानिलचलन्नीलोत्पलस्पर्धयो- रुल्लोलैरिव याति पक्ष्मलदृशः कान्तिर्मदीये मुखे ॥ ४१ ॥ अपि च । दरमुकुलितनेत्रप्रान्तपर्यस्ततारं तव तरुणि सलज्जं सस्मितं सस्मरं च । क्षणमभिमुखवक्त्रे विस्मयस्मेरदृष्टौ मयि वलति वलक्षं वीक्षितं मा निरौत्सीः ॥ ४२ ॥ किंचान्यदपरमिदमाशास्महे । लावण्यामृतदीर्घिका कुलगृहं सौभाग्यसौन्दर्ययो- स्त्रैलोक्याकररत्नकन्दलिरियं जीव्यात्सहस्रं समाः । लोकालोकनकौतुकाय बहुना शिल्पश्रमेणादरा- न्मन्ये यां विधिना विधाय विहितं सृष्टेर्ध्वजारोपणम् ॥४३॥ अहो आश्चर्यम् । रङ्गत्यङ्गे कुरङ्गाक्ष्याश्चक्षुर्मे यत्र यत्र तु । दृश्यते तत्र तत्रैव बलोद्वाणकरः स्मरः ॥ ४४ ॥ लीलेति ॥ उल्लोलैर्याति तरङ्गैः स्फुरति ॥ ४१ ॥ दरेति ॥ तवाभिमुखवक्त्रे मयि एवं गुणविशिष्टं वीक्षितं वलक्षं धवलं मा निरौत्सीः ॥ ४२ ॥ लावण्येति ॥ आलोकनाय कौतुकमालोकनकौतुकम् । लोकस्यालोकनकौतु- कम् । तेन पश्यतु लोको, द्रष्टव्यदर्शनादृष्टफलमाप्नोत्वित्यर्थः ॥ ४३ ॥ रङ्गेति ॥ तुः पुनरर्थे । किं पुनः यत्र यत्राङ्गे चक्षू रङ्गति तस्य साधिष्ठान- त्वात् । स्मरवाणबाधा प्राप्यते ॥ ४४ ॥ १ 'निरोधीः', 'विरोधीः'. २ 'सौन्दर्यसौभाग्ययोः'. ३ 'विहाय'. ४ 'हि'. ५ 'ब्लान्- बाण', 'चलद्वाण'.

सप्तम उच्छ्वासः। २२३ तत्कथमियमन्यार्थे$^१$ प्रार्थ्यते। तद्ह्यतामयं परप्रेष्यभावः ॥ क ॥ यतः। तिरयति स्वातन्त्र्यसुखम्, अभिमुखयति$^२$ पारवश्यक्लेशम्, आमन्त्रयति तिरस्कारम्, आदरयति दैन्यम्, आह्वयति लघिमानम्, आवाँहयति हास्यपदम्, समानयत्यौचित्यभङ्गम्$^४$, अङ्गीकारयति कार्प- ण्यम्, अपहस्तयति वस्तुभावम्$^५$, पुरुषस्य ॥ ख ॥ तथाहि। सोच्छ्वासं मरणं निरग्नि दहनं निःशृङ्खलं बन्धनं निष्पङ्कं मलिनं$^६$ विनैव नरकं सैषा महायातना। सेवासंजनितं जनस्य सुधियो धिक्पारवश्यं यतः पञ्चानां सविशेषमेतदपरं षष्ठं महापातकम् ॥ ४५ ॥ किं चान्यत्। प्रस्तुतस्य विरोधेन ग्राम्यः सर्वोऽप्युपक्रमः। वीणायां वाद्यमानायां वेदोद्गारो न रोचते ॥ ४६ ॥ तत्किमिदानीमिदमुच्यते। 'लोलाक्षि, लोकपालास्त्वामस्मन्मुखेन वृण्वन्ति इति प्रस्तुतानुरागभङ्गः, तदादेशोऽपह्नूयते$^७$ स्वामिन्यन्यथा कथ्यते$^८$ श्रेयस्खलनम्, यथावृत्तमेवाख्यायते$^९$ स्वार्थहानिः, तद्वरमस्तु स्वार्थविघातो न तु विश्वस्तदेवतावञ्चनापातकम्' इति चिन्तयन्नशेष- ममपि तस्यै पुरंदरादेशं$^{११}$ सप्रपञ्चमाचचक्षे ॥ ग ॥ सोपि$^{१३}$ स्तोकस्मितस्निग्धधम्रमुखी$^{१४}$ 'हं हे प्रियंवदिके, प्रियास्मज्जी- वितयाम्बया तातेन च$^{१५}$ मध्याह्ने समाहूय किमुक्तासि, किं शिक्षिताऽसि। न नाम बालेयम्, अविनीतेयम्, आग्रहग्रहमस्तेयम्$^{१६}$, इति तत्कथमिति ॥ अन्येषामिन्द्रादीनामर्थेऽन्यार्थे ॥ क ॥ यत इति ॥ आङ्पूर्वस्य वहेतेः करोत्यर्थत्वादावाहयति कारयतीत्यर्थः ॥ ख ॥ प्रस्तुतेति ॥ उभयानुरागौचित्यादात्मार्थस्य प्रस्तुतत्वम् ॥ ४६ ॥ सापीति ॥ स्तोकेत्यादिना अर्थिनोऽपि लोकपालानन्त्यवज्ञा, नलं प्रत्यनुरा- १ 'तत्किमय'; 'अथ कथमियमन्यथाप्रा'. २ 'मुखरयति पार'; 'अतिमुखरय'. ३ 'आरो- हयति प्रतिदास्यपदम्'. ४ 'आनयति'. ५ 'पुरुषभावम्'. ६ 'गलनं'; 'नलिनं'. ७ 'अप- धीयते'. ८ 'कथ्याने'. ९ 'श्रेयःसंवलनम्'. १० 'यथावृत्तमाख्या'. ११ 'वचनपात'. १२ 'देशप्रपञ्चमा'. १३ 'ततः सापि'; 'सोऽपि'. १४ 'स्तोकस्मितमुग्धनम्र'; 'स्तोकस्मितस्नि- ग्धमुग्धनेत्रमुखी'; 'स्निग्धमुक्तनम्र'. १५ 'कुप्यता तातेन च'. १६ 'आग्रहग्रस्ते'; 'आग्र- हम्रस्तेयम्'.

१२४ नलचम्पूः । केनापि कर्णेजपेन तातस्य हृदयाद्दूरीकृताहम् । वन्द्याः खलु गुरवो देवाश्च बिभेमि तेभ्योऽहम्' इति । प्रियंवदिकाख्यया सख्या सार्ध- मैन्यालापमकरोत् ॥ क ॥ नलोऽपि 'मदिराक्षि, मदयति मदिरा, तरलयति तारुण्यम्, अन्ध- यति धनम्, उत्पथयति मन्मथः, विरूपयति रूपाभिमानः, खर्वयति गर्वः । सर्वजनप्रसिद्धमेतत् । किंतु त्वमिदमसत्यतां मौनैषीः । व्यभि- चरतु तवाङ्गे सर्वमेतत् । नहि शशिनि वह्निः, अमृते च विषाङ्कुरः संभवति । तदिमं देवादेशं मावज्ञासीः । सर्वथा प्रभवन्ति प्राणिना- ममी लोकपालाः । तत्रापि विशेषतः सकलत्रिदशाधिपतिरशेषसुरकि- रीटमाणमयूखमालाचितचरणारविन्दः पुरंदरो देवः । तद्गृह्णीं कमप्य- मीषाममृतभुजां मध्ये । मानय स्वर्गसुखानि । अभूमिरसि मर्त्यलोक- स्तोकसुखानाम्' इति पुनस्तामभ्यधात् ॥ ख ॥ एवंविधे च व्यतिकरे दमयन्त्या पुनरुक्तमिमं जल्पमरण्यकरि- ण्येवारंतुदमङ्कुशमसहमानया मनाक्तरलिते शिरसि, स्तोकीकृते मनसि, मुक्ते निःसहनिःश्वासमरुति, परावर्तिते चक्षुषि, विवर्णतामा- नीते वदनारविन्दे, प्रस्तावपण्डिता प्रियंवदिका प्राह ॥ ग ॥ 'देव, श्रुतं श्रोतव्यम्, अवधारितो देवादेशः । किं तु न स्वतन्त्रे- यम्, ईश्वरेच्छया प्रवृत्तिनिवृत्तयो यतः प्राणिनाम्, अनालोचनगोच- रश्चायमनुरागोऽङ्गनाजनस्य ॥ घ ॥ तथाहि । तीव्रतपनतापप्रियाम्भोजिनी न सहते स्तोकमप्यमृतमुचो रुचश्च- न्द्रस्य, परिम्लायति मालतीमालिका सलिलसेकेन ॥ ङ ॥ प्रसिद्धं चैतत् । भवति हृदयहारी कापि कस्यापि कश्चि- न्न खलु गुणविशेषः प्रेमबन्धप्र्रयोगे । किसलयति वनान्ते कोकिलालापरम्ये विकसति न वसन्ते मालती कोऽत्र हेतुः ॥ ४७ ॥ गाग्रहं चान्यालापव्याजेन दमयन्ती प्रतिपादितवती । न नामेति वितर्के । 'किं दूरीकृताहम्' इति वितर्कः ॥ क ॥ १ 'अहमिति'; 'अहमपि' २ 'मन्योन्यालापलीलामकरोत्' ३. 'इति' ४ 'मनैषीः' ५ 'व्यसिचरति' ६ 'तमिमं' ७ 'वृणुष्व' ८ 'अयोगिनि' ९ 'प्रासकल्पनप्रयोगे'

एवमनेकविधोपाख्याननिपुणया तत्कालोचितम्, अनुच्छस्मितसुधा- स्निग्धम्, अविरुद्धम्, परिमितपरिहाससुन्दरम्, अनुवृत्तिबृंहितानुरा- गम्, उचितचाटुचटुलम्, अशाठ्यम्, अकठोरम्, अनुज्झितप्रियम्, प्रियंवदिकया सहाल्पालपं जल्पन् 'अयुक्तमिह कन्यान्तःपुरे चिरं स्थातुम्' इति चिन्तयन्नापृच्छथ दमयन्तीं नलः पर्यङ्किकापृष्ठादुदति- ष्ठत् ॥ क ॥ प्रथमोत्थितया च तया लज्जावनम्ववदनारविन्दया सह सखीकद- म्बकेन द्वित्राणि पदान्यनुगम्यमानो विहँसन् 'अलमलमायासेन, स्थीयतां सुखम्' इत्यभिधाय स्वगृहानयासीत् ॥ ख ॥ गत्वा च शिरीषकुसुमदाममृदुनि शय्यातले निषण्णश्चिन्तयांच- कार ॥ ग ॥ हर्षादुत्पुलकं विकासि रभसादुत्तानितं कौतुका- च्छृङ्गारादलसं, भयात्तरलदृङ् नम्रं च लज्जाभरात् । तस्यास्तन्नवसंगमे मृगदृशो दृश्येत भूयोऽपि किं किंचित्काञ्चनगौरगण्डगलितस्वेदाम्बुरम्यं मुखम् ॥ ४८ ॥ अपिच। अपसरति न चक्षुषो मृगाक्षी रजनिरियं च न याति नैति निद्रा । प्रहरति मदनोऽपि दुःखितानां बत बहुशोऽभिमुखीभवन्त्यपायाः ॥ ४९ ॥ इति विविधवितर्कापेशविध्वस्तनिद्रः सजलजडिम मीलत्पक्ष्म चक्षुर्दधानः । हरचरणसरोजद्वन्द्वमाधाय चित्ते नृपतिरैपि विदग्धः स त्रियामामनैषीत् ॥ ५० ॥ इति श्रीत्रिविक्रमभट्टविरचितायां दमयन्तीकथायां हरचरणसरो- जाङ्कायां सप्तम उच्छ्वासः समाप्तः ॥ ग्रन्थोऽपि समाप्तः ॥

इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यास्तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥

१ 'चितमुवा', 'स्निग्धम्'. २ 'परिमितं'. ३ 'असाध्यकठोरम्'. ४ 'पर्यङ्किकातलादुद'. ५ 'विरहातुरामलमलभ्रया'. ६ 'चक्षुषोः'. ७ 'नृपतिरयम सञ्जीतां त्रि०'.