निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
हिन्दी निरुक्त ( १०३ ) ५ अध्याय
( ३, ३, ४ )
२६ इत्था — अप्थां इत्येतेन व्याख्यातम्
३० सचा — सहेत्यर्थः | वसुभिः सचा भुवा ।
३१ चित् — निपातोऽनुदात्तः पुरस्तादेव व्याख्यातः । पशुनाम भवति । | चिदसि मनांसि धीरसि ।
३२ आ — उपसर्गः पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथापि आश्वर्ये दृश्यते । | अ॒भ्र आँ अपः । ( १, १, ५ )
३३ द्युम्नम् — यशो वा । अन्नं वा । द्योततेः । अनेकार्थम् । | अ॒स्मे द्यु॒म्नं म॒घव॑त्सु च धेहि ।
३४ पवित्रम् — मन्त्रः पवित्र मुच्यते । पुनातेः । रश्मयः पवित्र मुच्यन्ते | येन दे॒वा प॒वित्रे॑णात्मानं॑ पुन॒ते सदा॑ ।
आपः पवित्रमुच्यन्ते । अग्निः पवित्रमुच्यते । वायुः पवित्र- | गभ॑स्तिपूतः ।
मुच्यते । सोमः पवित्र मुच्यते | गभ॑स्ति पू॒तो नृभि॑ रि॒द्भिः सुतः ।
सूर्यः पवित्र मुच्यते । इन्दुः पवित्र मुच्यते । | शत प॑वित्राः स्व॒धया॑ मदन्तीः ।
| अ॒ग्निः प॒वित्रे॑ सम॒ा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्ः प॒वित्रे॒ ते मा पुनन्तु ।
३५ तोदः — भर्मे बिले तोद् उच्यते । तन्न भवति दोर्धत्वात् । कूप इत्येके । अनवगतम् । | तोदस्येव शरण आमहस्य ।
हिन्दी निरुक्त ( १०४ ) ५ अध्याय
| संख्या | शब्द | अर्थ [ तत्व ] अवगम | निगमः |
|---|---|---|---|
| ३६ | स्वञ्चाः | सु अञ्चनः । अनवगतम् | आजुह्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः । |
| ३७ | शिपिविष्टः | विच्छन्नाम । कुत्सितार्थीय भवति इति उपमन्यवः । | किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्रयद् ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि इति । |
| ३८ | विष्णुः | विष्णो नाम । | प्रतत्ते अद्य शिपिविष्टनामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् इत्यादि । |
| ३९ | आघृणिः | आगत छविः । | आघृणे संसचावहै । |
| ४० | पृथुजयाः | पृथुजवः । | पृथुजया अमिनोदापदस्योः । |
| ४१ | ९७४ अथर्युर् | अतनवत्तम् । (गमनवन्तम्) अनवगतम् । | अमिनम्रो दीधितिभिरशयोद्दूरस्तस्यतो जन-यन्त प्रशस्तम् । दूरदृशं गृहपति मथर्युम् । |
| ४२ | काशुका | कान्तकानि इतित्वा । कान्त-कानि इति वा । कृतकानि इति वा | एकया प्रतिधा पिवत् साकं सरांसि त्रिंश-तम्, इन्द्रः सोमस्य काशुका । |
| ४३ | ऋध्रिगु | मन्त्रो भवति । गवि ऋधि-कृतत्वात् । ऋषि वा ऋध्रिग् नाम कश्चिदस्ति देव्य प्रशस्ति-ता वा । | ऋध्रिगो शमीध्वं सुशमिशमीध्व शमिधो इति तुभ्यं श्योतान्यध्रिगो शचीवः । ऋधिगव ओहमिन्द्राय । |
हिन्दी निरुक्त ( १०५ ) ५ अध्याय
४४ आंगूषः | अन्तिं रपि ऋषिर्गृह्यते । रुद्रोऽपि ऋषिगुरुच्यते । स्तोमः । आघोषः । (शब्द-समाधिः) | येनाङ्गू॒षेण॑ वय॒मिन्द्र॑वन्तः ।
४५ आपास्तमन्युः | आपापतितमन्युः । (इन्द्रोवा सोमोवा) वृत्रप्रधानेत्येके । नैघण्टुकं सोमकर्म । उभयप्रधानेत्यपरे । | आपा॑स्तमन्युस्तृ॒षिपल॑ प्र॒भर्मा॑ ।
१४
४६ श्मशा | श्वासिनी । कुल्या नदी वा । श्माशिनी नाडी । शु अश्नुते इतिवा । श्माश्नुते इतिवा । | अ॒श्मश्म॑शा॒ारुह॒द्रूथः॑ ।
४७ उर्वशी | अप्सराः । उरु अभ्यश्नुते उरुभ्यामश्नुते उरु वा॑ वशोऽस्याः । | उ॒तासि॑ मैत्रावरु॒णो व॑सिष्ठो॒र्वश्या॑ ब्रह्म॒न् मनसोऽधि॑जा॒तः
४८ वयुनम् | कान्तिर्वा प्रज्ञावा । वेतेः । | स॑ द्म॒त्तोमोवयु॑नन्त॒न्व॑त् सूर्य॑क वयुनवच्चकार ।
४९ वाजपस्त्यम् | वाजपतनम् । | सनेम वाजपस्त्यम् ।
५० वाजगन्ध्यम् | गव्यत्युत्तरेपदम् । (प्रतिष्ठितिष्ठामसमानगन्ध्यम्) | अ॒श्याम॑वाज॒गन्ध्य॑म् ।
हिन्दी निरुक्त ( १०३ ) ५ अध्याय
संख्या | शब्द | अर्थ [ तत्व ] अवगम | निगमः
५१ | गध्यम् | ग्रहणीयम् । गृह्णातेः । | रि॒जाव॑नं॒ नग॑ध्यं य॒यून॒न् ।
५२ | गचित्वा | गृहीता मिश्रिता च । गध्य- | अग्ग॑चित्वा॒ परि॑गचित्वा ।
| | तिर्मिश्रीभावकर्मा । |
५३ | कौरयाणः | कृतयाणः । | पाक॑स्थामा कौरया॒णः ।
५४ | तोरयाणः | तूर्णयाणः । | स तो॒रया॑णा॒ उप॑याहि य॒ज्ञं म॒रुद्भि॑रिन्द्र स॒खिभिः॑ सजोषाः ।
५५ | अहूयाणः | अहीतयानः । | अनु॑ष्ठयाकृण्व॒न्नहू॑याणाः ।
५६ | हरयाणः | हरमाणयानः | रजतं॒ हर॑याणं ।
५७ | आरितः | प्रत्युतः | य आरितः कर्मणि कर्मणि स्थिरः ।
५८ | बन्दू | बहुभावकर्त्तारौ । बन्दते र्वृद्ध- | नियद्वृ॒षाक्षै॑ प्र॒वज॑नस्य॒ मूर्द्धनि॒ प्र शु॒ष्णस्य॑
| | र्भावकर्मणः । वीलयतिश्च व्रील- | चिद्वन्द्विनो॑ रो॒रुव॒द्वना॑ !
| | यतिश्च संस्तम्भकर्मणौ प्र पूर्वश्च | अब्रन्दन्त ब्रीलिता ।
| | संप्रयुज्येते । |
५९ | निष्पद्यौ | स्त्रीकामोभवति । विनिर्ग- | मानो॒ अद्येव॑ निष्प॒द्यौ परा॑दाः ॥
| | त सयः । |
६० | तूर्णायम् | क्षुद्रं भवति । तूर्णमश्नुते । | तूर्णाशं॒ न गिरे॒ रथि॑ ।
हिन्दी निरुक्त ( १०९ ) ५ अध्याय
६१ क्षुम्पम् अहिच्छत्रकं भवति । यत् क्षम्यते । कदा मर्तमघपत्यामुपद्वा क्षुम्पमिव स्फुरत् ।
६२ निचम्पुणः सोमः । निचामनल्पणः निचमनेन प्रीणाति । समङ्गोऽपि निचम्पुण उच्यते । निचमनेन पृर्यते । अवभृथोऽपिनिचम्पुण उच्यते । नीचेरस्मिन् कुशन्ति नीचेर्दधति इति वा । पत्नीवन्तः सुता इमउशन्तो यन्ति वीतये अपांनप्त्रिम निचम्पुणाः ।
अवभृथ निचम्पुण ।
६३ पदिम् पदि गन्तु भवति । यत्पद्यते अनवगतम् । सुगरसत् सुहिरण्यः स्वश्वो बृहद्रथे वय इन्द्रो दधाति । यस्त्ववा ..... पदि मदिस- नाति ।
६४ पादुः पदनम् । पद्यतेः । आदिः स्वःकृणोते गहते बसून् । स पादुरस्य निर्णिज इति ।
६५ वृकः चन्द्रमा भवति । विवृत-ज्यो- तिष्को वा, विक्रान्तज्योतिष्को वा, विक्रान्तज्योतिष्को वा । आदित्योऽपि वृक उच्यते । यदावृङ्क्ते श्वापि वृक उच्यते विकर्तनात् । बहुवाशिनी अपि वृकी उच्यते । अरुणो मासकृद् वृकः । अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्यो यत्सीम मुञ्चतं वृकस्य ।
वृकश्चिदस्य वारणा उरामथिः ।
शतं मेषान् वृक्ये चक्षदानमृज्राश्वं तं पितान्धं चकार ।
हिन्दी निरुक्त ( १०८ ) ५ अध्याय
| संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगमः |
|---|---|---|---|
| ६६ | जोषवाकम् | अविज्ञातानामधेयम् । जोष- | य इन्द्राग्नी सुतेषु वां स्तवत्तेष्वृतावृधा । |
| यितव्यं भवति । | जोषवाकं वदतः पज्जुद्दीषिणा न देवामसश्चन्न । | ||
| ६७ | कृत्तिः | यशो वा, अन्नं वा । कृन्ततेः । | महीव कृत्तिः शरणात इन्द्रः |
| इयमपि इतरा कृत्तिः एतस्मा- | अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः । | ||
| देव । सूत्रमयी उपमार्थे वा । | |||
| ६८ | श्वघ्नी | कितवो भवति । स्वं हन्ति । | कृतं न श्वघ्नी विचिनोति देवने । |
| स्वं पुनराश्रितं भवति । | |||
| ६९ | समस्य | समसिति परिगृह्णार्थीयं सर्व- | मानः समस्य दूढ्यः परिद्रू धसो प्र'हितिः । |
| नामानुदात्तम् । तत्कथ मनुदा- | उतो समस्मिन् इति । | ||
| त्तप्रकृति नाम । दृष्टव्ययंतु | उत्सष्याणो अद्यायतः समस्मात् । | ||
| भवति । | नभन्तामन्यके समे । | ||
| ७० | कुटस्य | कृतस्य । | { हविषा जारो अपां पिपर्त्ति पपुरिनंरा । |
| ७१ | चर्षणिः | चायिता । | { पिता कटस्यचर्षणिः । |
| ७२ | शम्भः | वज्रनाम । शमयतेर्वा । शा- | उयोथः शम्भः पुरुहूततेन । |
| तयते र्वा । | |||
| ७३ | केपया | कपूया भवन्ति । | पप्रथमायन्............न्यविषन्त केपयः । |
हिन्दी निरुक्त ( १८६ ) ५ अध्याय
७४ न तमातृषे तूर्णं नपाकृरुषे एताँउविश्वोअसवनाऽनूत्तमातृषे ।
७५ असंत्रम् अहंस्रस्त्राणम् । धनुर्वा कवचं वा । प्रीणिताश्वान् हिवंतं जयाथ.....तम संत्रम् चक्र म॑संत्रकोशं सिंचता नृपाणम् ।
७६ काकुदम् तालु इत्याचक्षते । जिह्वा कोकुवा सा अस्मिन् धीयते । सुदेवो असि वरुणयस्यते...प्राणापाननु- रन्तत्काकुदं सूर्य सुषिराभिव ।
७७ बोरिटे अन्तरिक्षमाह तैतीकिः। पूर्वं वयसः उत्तरम् हरतेः । गवः। प्रवादृजे सुप्र याबर्हि रेषा....बोरिटद्यूयाते
७८ ऋच्छ ऋभैः अयं भवति । आप्नु- मिति शाकपूणिः ।
७९ परि व्याख्यातम् । (१-।२।५)
८० हेम् व्याख्यातम् । (१ । ३ । ७)
८१ सीम् व्याख्यातम् । (१ । ३ । २)
८२ रामेम् { अस्याः अस्य इत्येतेन व्या-
८३ रानाम् { ख्यातम् । (४। ४ । ४) नेदीय इत्युच्चयः पक्षेणयात् ।
८४ सूकिः अंकुशो भवति । वरत्त्वात्
—|००|०-००8० ०|००|—
हिन्दी निरुक्त ( ११० ) ५-अध्याय
श्रीः
प्रासंगिक शब्द
शब्द अर्थ
प्रथमः पादः
नराः ( १ खं० ) मनुष्याः नृत्यन्ति कर्मसु ।
गोपयत्यम् गोपायितव्यम् ।
मद्यम् मदनोद्यम् ।
अमत्रम् पात्रम् । अमा अस्मिन् अदन्ति ।
अमा अनिर्मितं भवति ।
पात्रम् पानात् ।
भूरिधारे ( २ खं ) बहुधारे ।
पयस्वती उदकवत्यौ ।
दीर्घप्रयुज्युम् दीर्घप्रततयउजम् ।
दूढ्यम् दुर्धियम् । पापधियम् ।
पापः पाताऽपेयानाम् । पापत्यमानोऽवा-
ङ्गेव पतति इति वा पापत्यतेर्वा ।
शंभुः ( ३ खं० ) सुखंभूः ।
शरः ( ५ खं० ) शृणातेः ।
वंशः ( ६ खं० ) वनशयो भवति । वननाच्छ्रूयतइतिवा
द्वितीयः पादः
अरिः ( २ खं० ) अमित्रः । ऋच्छतेः । ईश्वरोऽप्यरिः
एतस्मादेव ।
महस्य महतः
परिचक्ष्यम् ( ३ खं० ) परिख्यापनीयम्
प्रबवक्षे प्रब्रूषे
वर्यम् रूपनाम । वृणोतीति सतः
हिन्दी निरुक्त ( १११ ) ५ अध्याय
शब्द अर्थ
समिथे संग्रामे
अर्यः ( ४ खं० ) ईश्वरः
तवसम् महान्तम् । (तवस इतिमहतोनामधेयम्)
क्षयन्तम् निवसन्तम्
पराक्रे पराक्रान्ते
संसचावहै संसेवावहै
अमिनात् प्रमापयत्
दीधितयः (५ खं०) अङ्गुलयो भवन्ति । धीयन्ते कर्मसु
दूरेदृशम् दूरे दर्शनम्
प्रतिधा ( ६ खं० ) प्रतिधानेन
तृप्रप्रभर्मा ( ८ खं० ) तृप्रप्रहारी । क्षिप्रप्रहारी (क्षिप्रप्रहारी)
धुनिः धुनातेः
शिमीवान् कर्मवान्
शिमी कर्मनाम । शमयतेर्वा । शक्नोतेर्वा
ऋजीषी सोमः
ऋजीषम् यत्सोमस्य पूयमानस्य अतिरिच्यतेतद्
ऋजीषम् । अथापि ऐन्द्रो निगमो भव-
ति । “ऋजीषीवज्री” इति। हर्योरस्य
स भागो धाना श्चेति ।
धानाः भ्राष्ट्रे हिता भवन्ति । फले हिता
भवन्ति इति वा ।
अभस्तिः असिक्रमो
वाः वारि
तृतीयः पादः
हिन्दी निरुक्त ( ११२ ) ५ अध्याय
शब्द अर्थ
अप्सराः ( १ खं० ) अप्सारिणी। अप्स इति रूपनाम
भवति तद्वाभवति। रूपवती। तदनया
आत्त मितिवा। तदस्यै दत्त मिति वा।
अप्सः रूपनाम। अप्सातेः। अप्सानीयंभवति
आ दर्शनीयं व्यापनीयंवा। स्पृष्टं दर्श-
नाय इति शाकपूणिः।
द्रुप्सः ( २ खं० ) रेतः
पुष्करम् अन्तरिक्षम्। पोषति भूतानि। उदकं
पुष्करम्। पूजाकरं पूजयितव्यम्। इद-
मपि पुष्करम्-एतस्मादेव। पुष्करंवपु-
ष्करं वा
पुष्यम् पुष्यतेः
श्वसनस्य ( ४ खं० ) शब्दकारिणः
शुष्णस्य आदित्यस्य। शोषयितुः
रोरुवद् रोरूयमाणः
वना वनानि इतिवा। वधेन इतिवा।
सपः (पुरुषचिन्हम्) सपतेः स्पृशतिकर्मणः
मघा धनानि।
अराधसम् ( ५ खं० ) अनाराधयन्तम्
शुश्रवद् शृणोति।
अङ्ग क्षिप्रनाम। अञ्चितमेव अङ्कितं भवति
उशन्त. ( ६ खं० ) कामयमानाः
वीतये पानाय
सुक्षीजा ( ७ खं० ) (पाइया) सोचनाच्च। सयनाच्च। तन-
नाच्च।
हिन्दी निरुक्त । ( ११३ ) ५ अध्याय
शब्द अर्थ
बुसम् । उदकनाम । ब्रवीतेः शब्दकर्मणः ।
भ्रंशतेर्वा ।
चतुर्थः पादः
अरुणः । ( २ खं० ) आरोचनः
पृष्ठ्यामयी । पृष्ठरोगी ।
अजोहवीत् ( ३ खं० ) आह्वयत् ।
उरामथिः । उरणमथिः ।
उरणः । ऊर्णावान् ।
ऊर्णा । वृणोतेर्वा । ऊर्णोते र्वा ।
कितवः । ( ४ खं० ) किं तवास्तीति शब्दानुकृतिः। कृतवा-
न्वा आशीर्नामकः ।
ऊर्मिः । ( ५ खं० ) ऊर्णोतेः ।
पृथक् । ( ७ खं० ) प्रथतेः ।
श्रवस्यानि । श्रवणीयानि ।
दुष्टरा । दुरनुकरणीयानि अन्यैः ।
ईम । इह ईर्म-इति बाहुनाम ।
कवचम् । कुञ्चितं भवति । काञ्चितं भवति ।
कायेऽञ्चितं भवति इति वा ।
द्रोणाहवम् ! ( ८खं० ) रथम् ।
द्रोणम् । द्रुममयं भवति ।
आहावः । आह्वानात्
आवहः । आवहनात् ।
अवतः । अवातितः । ( महान् )
अश्मचक्रम् । अशनचक्रम् । असनचक्रम्-इति वा ।
१५
हिन्दी निरुक्त ( ११९ ) ५ अध्याय
शब्द अर्थ
क्रोशः । कुष्णातेः । विकुषितो भवति ।
नृपाणम् । नरपाणम् । कूपकर्मणा संग्राममुपमिमीते
क्रोकुवा जिह्वा । कोकूयमाना वर्णान् नुदति इति
वा । कोकूयतेर्वा स्यात् शब्दकर्मणः ।
जिह्वा जोहुवा ।
तालु तरतेः । तीर्णतमम्-अङ्गम् । ललतेर्वा
स्याद् लम्बकर्मणो विपरीतात् । यथा
तलम् । लता-इति अविपर्ययः ।
सिन्धुः (६ खं०) स्रवणात् ।
नियुत्वान् (१० खं०) अश्ववान् । नियुतोऽस्याश्वाः ।
नियुतः नियमनाद् वा । नियोजनाद् वा ।
━─━─━─━─━─━─━─━─━─━─━
अथ पञ्चमाध्यायः ५.
प्रथमः पादः
खं० १
( अथ चतुरशीतिः ( ८४ ) पदानि )
[निघ०-] सस्निम् ॥ १ ॥
'सस्निम्' यह-पद अर्थानवगत है। क्योंकि-इसमें अर्थकी प्रतीति
नहीं होती । 'सस्नि' पद का प्रत्यंच वृत्ति शब्द 'सस्नात' है और इसका वा-
च्यार्थ मेघ होता है ।
[ निरु०- ] ॐ "सस्निमविन्दच्चरणेनदीनाम्"
[ऋ० सं० ८, ७, २७, ६] 'सस्निं' संस्नातं मेघम् ॥१॥
(इन्द्रः) इन्द्रने 'नदीनाम्' जलों के 'चरणे' विचरने के
स्थान (अन्तरिक्ष) में 'सस्निम्' संस्नात या जलोंसे सब ओर से
लिपटे हुये (धोये हुये) मेघ को 'अविन्दत्' पाया ।
'सस्नि' क्या? संस्नात धोया हुआ या लिपटा हुआ ।
वह क्या ? मेघ ।
व्याख्या ।
मन्त्र में 'सस्निम्' पदसे मेघ का ग्रहण किया गयाँ उस
का यह अभिप्राय है, कि-इन्द्र ने आकाश देश में 'सस्नि' को
पाया, तो वहां मेघ के अतिरिक्त इन्द्र किस वस्तु को पाता ?
सुतराम् 'सस्नि' पदं मेघ का ही बोधक हो सकता है। इसी
रीति से मन्त्रों में अनिर्णीत पदार्थों का अनुमान कर लिया
जाता है ॥ १ ॥
हिन्दी निरुक्त (११६) ५ अ० १ पा० खं० १
[निघ०] वाहिष्ठः ॥२॥ दूतः ॥३॥
इन दोनों में प्रथम गुणानवगत (विशेषणानवगत) और दूसरा स-
स्कारानवगत है।
[निरु०] “वाहिष्ठो वां हवानां स्तोमो दूतो हुव-
न्नरा !” [ऋ० सं० ६, २, २९, १]
वोढृतमो हानानां स्तोमो दूतो हुवन्नरौ ।
नरा मनुष्याः । नृत्यन्ति कर्मसु ।
दूतो जवतेर्वा द्रवतेर्वा वारयतेर्वा ।
(“दूतो देवानामासि मर्त्यानाम्” इत्यपि निग-
मो भवति) ॥
‘नरा’ (हेनरौ) हे नरों ! अश्विनों ! ‘हवानाम्’ (हाना-
नाम्) आह्वान करने वालों में ‘वाहिष्ठः’ (वोढृतमः) अति आ-
वाहन करने वाले ‘दूतः’ दूत समान ‘स्तोमः’ (इस) स्तोम
(मन्त्र समूह) ने ‘वाम्’ तुम दोनों को ‘हुवत्’ (आह्वयत्)
बुलाया ।
‘नर’ मनुष्य (भी) कहे जाते हैं । क्यों ? ‘नृत्यन्ति कर्म-
सु’ वे कर्मों में नाचते हैं ।
‘दूत’ गति अर्थ में ‘जु’ (भ्वा०प०) धातु से है । अथवा
गति अर्थ में ‘द्रु’ (भ्वा० प०) धातु से है । अथवा ‘वारि’
(वृञ्-णिच्) (चु०उ०) धातु से है ।
(“दूतो देवाना०”) (‘तू देवताओं और मनुष्यों
का दूत है’ यह भी निगम है ।) ॥
हिन्दी निरुक्त (११७) ५ अ० १ पा० १ खं०
[निघ०-] वावशानः ॥४॥
[ निरु०- ] वावशानो वष्टे र्वा । वाश्यते र्वा ।
'वावशान' (४) शब्द 'वश' कान्तौ (अ० प०) धातु से
है। (क्योंकि-वह कान्ति (इच्छा) वाला है।) अथवा
शब्दार्थक 'वाश' (दि०प०) धातुसे है। (क्योंकि-वह शब्द
करता है।)
[ निरु०- ] “सप्त स्वसॄरारुषी र्वावशानः”
[ ऋ०सं० ७,५,३३,५] इत्यपि निगमो भवति ॥
'वावशानः' कामना करते हुये अथवा शब्द करते हुये
अग्निने 'सप्त' सात (७) 'स्वसॄः' भगिनियों जैसी अथवा
साथ सर्पण (गमन) करने वाली 'आरुषीः दीप्त (प्रज्वलित)
अपनी ज्वाला (जिह्वा) ओंको ('उज्जभार' ऊपर को उठाया)
यह भी निगम है।
'उज्जभार' (उठाया) क्रियाके सम्बन्ध से 'वावशान'
शब्द कामना अर्थ में या शब्द अर्थ में निश्चित होता है।
क्योंकि-जो उठाता है, वह कामना से ही अथवा शब्द करके
ही उठाता है ॥
[निघ०-] वार्यम् ॥५॥
(निरु०-) वार्यं वृणोतेः । अथापि वरतरम् ।
'वार्य' शब्द 'वृञ्' वरणे (स्वा०उ०) धातुसे है। (क्यों
कि-वह वरने (स्वीकार करने) योग्य होता है।) और
कदाचित् बहुत श्रेष्ठ भी 'वार्य' कहा जाता है। [निगम- ]
(निरु०-) “तद्वार्थं वृणीमहेवरिष्ठं गोपयत्यम्”
(ऋ० सं० ६, २, २३, २)
हिन्दी निरुक्त (११८) ५ अ० १ पा० १ खंड
हम 'तत्' उस 'वार्यम्' वरने योग्य धनको 'वृणीमहे'
मांगते हैं, जो 'वरिष्ठम्' बहुत श्रेष्ठ और 'गोपायतव्यम्' रक्षा
करने योग्य है ।
(निरु०-) तद् वार्यं वृणीमहे वरिष्ठं गोपायि-
तव्यं गोपायितारो यूयं स्थ, युष्मभ्यमिति वा ॥
उस वरणीय धनको हम मांगते हैं, हे स्तोताओ ! जो
अतिश्रेष्ठ और गोपनीय (रक्षणीय) या तुम जिसके रक्षक
हो, अथवा तुम्हारे लिये जो हो ॥
रक्षा के सम्बन्ध से 'वार्य' शब्द धन का विशेषण है,
यह अवगम होता है ॥ ४ ॥
[निघ०-] अन्धः ॥ ६ ॥
[निरु०-] 'अन्धः' इति अन्ननाम । आध्यानीयं
भवति "आमत्रेभिः सिञ्चतामद्यमन्धः" ॥ (ऋ०
सं० २,६,१३,१) आसिञ्चत अमत्रैर्मदनीयम् अन्धः।
अर्थ-'अन्धस्' यह अन्न का नाम है । क्यों? आध्यानीय
है, या वह सब का प्रार्थनीय है । 'आध्यानीय' यह शब्द-
समाधि है ।
निगम निरुक्तार्थ-हे अध्वर्युओ ! तुम 'आमत्रेभिः'
(अमत्रैः) (सोमचमसैः) सोमचमस पात्रों से 'मद्यम्' (मदनीयम्)
मद देने वाले 'अन्धः' सोमरूप अन्न को 'आसिञ्चत' अग्नि में
सींचो ॥
(निरु०-) अमत्रं पात्रम् । अमा अस्मिन् अदन्ति ।
अमा पुनः अनिर्मितं भवति । पात्रं पानात् ।
हिन्दी निरुक्त ' (११६) ५ अ० १ पा० २ खं०
तमअपि अन्धः उच्यते। नास्मिन् ध्यानं भवति
न दर्शनमन्धतम इत्याभिभाषन्ते ।
अयमपि इतरः अन्धः एतस्मादेव ।
“पश्यदक्षण्वान्न विचेतदन्धः” (ऋ० सं २,
३, १७, १)। इत्यपिनिगमो भवति ॥ १ ॥
अर्थ- 'अमत्र' पात्र होता है। क्योंकि- इसमें 'अमा'
अपरिमित खाया जाता है। 'अमा' नाम अनिर्मित (जिसका
मान नहीं) का है। 'पात्र' क्यों ? पान से। क्योंकि-उससे
पान (पीना) होता है।
'तमस्' (अन्धकार) भी 'अन्धस्' कहाजाता है। क्यों
कि-इसमें ध्यान (उज्ज्ञान) नहीं होता। क्योंकि-उसमें नेत्रकी
दृष्टि रुकजाती है। लौकिक लोग भी 'दर्शन नहीं होता,
अन्धन्तम है, ऐसा कहते हैं।
यह भी दूसरा अन्ध (मनुष्य) इसी से है। क्योंकि-वह
भी देखता नहीं है।
“'अक्षण्वान्' नेत्रवाला या दर्शनवान् या विज्ञानवान्
पुरुष 'पश्यत्' देखता है, या नित्य ही जानता है। किन्तु
'अन्धः' दर्शनरहित या वेद, उपनिषद्, आदि सत् शास्त्रों
को नहीं जानने वाला 'न' नहीं 'विचेतत्' (विजानाति)
जानता है।” यह भी निगम है॥
यहां 'अक्षण्वान् देखता है, और अन्ध नहीं देखता,-इस
वाक्य सम्बन्धसे 'अन्धः' शब्द अन्धे को ही कहता है; यह
युक्ति है॥ (सं० २)
(निघ०-) असश्चन्ती ॥ ७ ॥
(निरु०-) “असश्चन्ती भूरिधारे पयस्वती ।”
(ऋ० सं ५, १, १४, २) ।
असज्यमाने इतिवा । अव्युदस्यन्त्यौ-इतिवा ।
बहुधारे उदकवत्यौ ॥
'असश्चन्ती' (७) पद अनवगत है । “असज्यमाने” अथवा “अव्यु-
दस्यन्त्यौ” यह अर्थ की प्रतीति है ।
'असश्चन्ती' (असज्यमाने) आपस में नहीं मिलती हुई,
या (अव्युदस्यन्त्यौ) एक को एक नहीं छोड़ती हुई, 'भूरिधारे'
(बहुधारे) बहुत भरने वाली 'पयस्वती' (उदकवत्यौ) जल
वालीं (द्यावा पृथिवी हैं ।) ।
इस मन्त्र में 'भूरिधारे' इत्यादि पदों के साथ समान
विभक्ति वाला होने से 'असश्चन्ती' पद द्यावा पृथिवी (द्य-
लोक-भूलोक) का विशेषण है, यह सिद्ध होता है ॥
(निघ०-) वनुष्यति ॥ ८ ॥
(निरु०-) वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा अनवगतसंस्का-
रो भवति ।
“वनुष्याम वनुष्यतः” इत्यपि निगमो भवति ।
“दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृत-
नासु दूढ्यः ।”
दीर्घप्रततयज्ञम्-अभिजिघांसतियो, वयं तं
जयेम पृतनासु 'दूढ्यं' दुर्धियं पापधियम् ।
पापः पाता अपेयानाम् । पापत्यमानः अवाङ्
हिन्दी निरुक्त ( १२१ ) ५ अ० १ पा० २ खं०
एव पतति इतिवा । पापत्यते वा स्यात् ।
अर्थः—'वनुष्यति' (८) यह पद 'हन्ति' के (हिंसा) अर्थ
में रहता हुआ अनवगत संस्कार है।
“हम 'वनुष्यतः' अपने को मारते हुओं को 'वनुयाम'
मारते हैं।” यह भी निगम है।
'यः' जो 'दीर्घप्रयज्युम्' (दीर्घप्रततयज्ञम्) लम्बे (बहुत
कालतक) फैले हुए यज्ञ को 'अतिवनुष्यति' (अभिजिघांसति)
आभिमुख्य से नष्ट करता है, 'वयम्' हम (तम्) उस 'दूढ्यः' (दू-
ढ्यं दुर्धियं पापधियम्) दूढ्य या दुष्टधी (बुद्धि) वाले या पाप-
बुद्धि वाले को 'पृतनासु' संग्रामों में 'जयेम' जीतें।
'पाप' क्या? पीने वाला–अपेयों (न पानयोग्यों) का।
अथवा जो फिर फिर गिरता हुआ नीचे को ही गिरता है।
अथवा पतनार्थक 'पत' (यङन्त) धातुसे है। क्योंकि–वह बहुत
या फिर २ गिरता ही है॥
[निघ०-] तरुष्यति ॥६॥
[निरु०-] तरुष्यतिः अपि एवंकर्मा ।
“इन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रम्” (ऋ० सं० ५,
४, १५, २) इत्यपि निगमो भवति ।
अर्थः–'तरुष्यति' (६) पद भी 'हन्ति' के (हिंसा) अर्थ
में है।
“हम 'इन्द्रेण' इन्द्रके साथ 'युजा' युक्त हुये 'वृत्रम्' शत्रु
को 'तरुषेम' मारें” यह भी निगम है॥
[निघ०-] भन्दनाः ॥१०॥
१६
हिन्दी निरुक्त ( १२२ ) ५ अ० १ पा० २ खं०
[ निरु०- ] भन्दनाः, भन्दतेः स्तुतिकर्मणः।
"पुरुप्रियो भन्दते धामभिः कविः" (ऋ० सं० २,
८, २०, ४) इत्यपि निगमो भवति।
"सभन्दना उदियर्त्ति प्रजावतीः" (७, ३, २०, १)
इति च।
अर्थः—'भन्दन' शब्द स्तुति अर्थ वाले 'भन्द्' (भ्वां० प०)
धातु से है।
" 'पुरुप्रियः' बहुत कामनाओं वाला 'कविः' (क्रान्तद-
र्शनः) फैले हुए ज्ञान वाला स्तोता (अग्निम्) अग्निको 'धा-
मभिः' अनेक नामों से 'भन्दते' (स्तौति) स्तुति करता है"
यह भी निगम है।
क्यों कि-स्तुति करने वाला अनेक नामों से स्तुति के
अतिरिक्त क्या करेगा, इस लिये 'भन्दते' धातु का स्तुति ही
अर्थ निश्चय होता है।
" 'सः' वह यजमान, जो 'मेरे यहां यज्ञ कर्म हो, तो मैं
सोम को निचोडूं' ऐसी नित्य कामना रखता है, 'प्रजावतीः'
प्रजा के चिन्हों से युक्त (प्रजाओं को उचित) 'भन्दनाः' स्तु-
तियों को 'उदियर्त्ति' उदीरता या गाता है ॥" और यह
निगम है।
यहां 'भन्दनाओं को गाता है इस गाने के संबन्ध से
'भन्दना' शब्द स्तुति का वाचक ही हो सकता है। पहिला
उदाहरण आख्यात और दूसरा यह नाम (प्रातिपदिक) के
रूप में हुआ। दोनों ही प्रकार से प्रयोग आता है, इस से
दोनों दिखाए हैं॥