न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- बोधनी । कण्ठतः कुण्ठनम् । अनध्यवसितसव्यभिचारयोर्विरुद्धस्य चार्थतो निरासः । अन्यत्र, सतां श्लेष्मा- द्यनुपहतघ्राणानां सौरभोद्गारेण विहितप्रीतिः स्वस्मिन् बद्धेच्छो वा । प्रतिप्रमाणैः प्रतितर्कैश्च विम- प्रकाशः । न्यायः = समस्तरूपोपपन्नलिङ्गबोधकवाक्यजातम् , स एवाह्लादकतया प्रसूनम् ; तदेवावान्तर- वाक्यघटितत्वेन अञ्जलिः । मम चेतः, अविघ्नं यथा स्यादेवं रमयतु = दुःखसामग्रीविहीनं करोतु । ईशस्य पदयुगे रमयतु = तदेकाग्रं करोत्विति वा । मनः कीदृशम् ? भृङ्गायमानम् , भृङ्ग इव मकरन्दे संसारिणां दुःखविगमोपाये सतृष्णम् भ्रमद् = अनुसरत् । दुःखविगमोपायम् इत्य- र्थात् , तत्र सतृष्णस्य तदन्यानुसरणानौचित्यात् , तत्साधनानुसरणस्यापि तदर्थतया तदनुसरण- रूपत्वात् । परदुःखं दृष्ट्वा दुःखितस्य कारुणिकस्य तन्निदानोच्छेदे तृष्णा भवत्येवेत्यनुभवसिद्धम् । यद्वा, मम चेतो रमयतु = सफलयतु । परोपकारकरणाद् भृङ्गायमानम् उपकारलुब्धम् । भ्रमत् = दुःखितमुपकर्तुं व्याप्रीयमाणमित्यर्थः । तथापि भूयसो धूमादिविषयस्य न्यायस्य सत्त्वात् किमनेनेत्यत आह—ईशस्य पदयुगे = प्रकाशिका । न रूढ्यर्थ इति भावः । विवक्षितार्थप्रतिपादकत्वमपि न साक्षादिति द्वाराकाङ्क्षायामाह समस्तेति । अवान्तरेति । वाक्यपदमत्र प्रकृताभिप्रायम्, अवान्तरघटितत्वमात्रं विवक्षितम्, अन्यथा प्रसूनाञ्ज- लावनन्वयापत्तेः। प्रकृतन्यायस्य मोक्षजनकत्वात् सुखजनकत्वमसम्भवीत्यन्यथा व्याचष्टे । दुःखस- मकरन्दः । समस्तेत्यादिना विषयशुद्धेरपि लब्धत्वात् पूर्वार्द्धवैय्यर्थम् । तत्त्वेन बोधकस्याभाससाधारणस्य विवक्षितत्वादिति भावः । केचित्तु एकविशेषाभावस्य पूर्वार्द्धेनैव लब्धत्वादपरविशेषाभावमात्रला- भार्थं वाक्यपदम् । नचैवमनघत्वमित्याद्यग्रिमग्रन्थविरोधः । अनघपदेन विषयाशुद्धेरप्रतिपादित- त्वात् , अर्थदोषनिरासार्थमित्यस्यैव वक्तुमौचित्यात् । शब्ददोषद्वैविध्येनार्थदोषनिबन्धनशब्ददो- षाभावस्य ततः सम्भवादित्याहुः । अनघत्वपदं यत् कवित्वेऽस्ति तद्भिन्नमनघत्वं स्वातन्त्र्येण लिखितं परग्रन्थे । तत्रापि सामान्यशब्दस्यानघत्वमित्यस्य वक्ष्यमाणस्यार्थदोषरहितत्वमिति विशे- षपरत्वादित्यर्थः । अवान्तरघटितत्वमात्रं प्रयोजकं, वाक्येति प्रकृताभिप्रायकम् । विशिष्टस्य प्रसूनाञ्जलाव- भावाद् । रागित्वनिरासार्थमाह । दुःखेति । तर्हि तत्साधनं नानुसरेदित्यत आह । तत्साधनेति । टिप्पणी । मपि न्यायस्य न साक्षादतो द्वाराऽऽकाङ्क्षायामाह—समस्तेति । द्वारत्वं प्रतिपत्त्यन्तस्यैव, प्रतिप- त्तिरत्र मानसी, तज्जनकवाक्यजातमित्यन्तग्रन्थस्तु न्यायपदेन वाक्यसमूहरूपग्रन्थातिरिक्तस्यापि च प्राप्ततया तद्व्यवच्छेदार्थ इति ध्येयम् । प्रकृत उक्तन्यायस्य मोक्षोपायतवेन सुखजनकत्वमसम्भ- वीत्यन्यथा व्याचष्टे । दुःखसामग्रीत्यादि । दुःखविगमोपायमिति । अत्र उपाय पर्यन्तोपादानं मकरन्दसाम्याय उपायानुसरणे तत्र सतृष्णस्येत्यादेः साम्मुख्येन सङ्गमनाय चेति । अनुसरणकर्मणोऽनुक्तत्वात्तदाकाङ्क्षायामाह । दुःखेत्यादि । अर्थतस्तल्लाभे हेतुमाह । तत्रेत्यादि । दुःखनाशे सतृष्णस्य तत्रानुसरणासम्भवेन तदुपायस्यानुसरणात् उक्तन्यायविरोध इत्यत आह । तत्साधनेति । तथा च तदुपायस्यानुसरणं न तदन्यानुसरणमिति भावः । व्याप्रीयमाणमिति अतिशयेन व्यापारयुक्तमित्यर्थः । तद्विषय उत्पादित इति विषय-

स्तबकः १ ] व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते ५ चिम्लानो न विमर्दनेऽमृतरसप्रस्यन्दमाध्वीकभूः । बोधनी । र्दने पीडने सति न म्लायति न दूष्यते, तेषां हीनाङ्गत्वेन दुर्बलत्वादिति भावः । अनेन प्रकरण- समः प्रतितर्कप्रतीघातश्च वारितः । अन्यत्र करतलादिमर्दने न म्लानः तदभावादेव न प्रत्यग्रापचित इत्यर्थः । यद्वा पुष्पाञ्जलिसाधर्म्यप्रसक्तविमर्दनासद्दत्वनिवारणेन न्यायस्य तद्वैधर्म्यमनेन प्रद्- र्श्यते, यथा विमर्दने सति पुष्पाञ्जलिम्लायति नायं तथेति । अमृतं ब्रह्म, रसयतीति रसस्तद्वि- षया बुद्धिः, तस्य प्रस्यन्दः = प्रवाहः ध्यानमिति यावत् । तेन यत् तस्य साक्षात्कारी ज्ञानं तद्द्वारा निर्वाणं वा, तदेव माध्वीकमिवान्ववहितपुरुषार्थतया माध्वीकमिति गौणो वादः, तस्य भूर्हेतुः । श्रवणानन्तरं न्यायावधृतपरमात्मतत्त्वानां तत्त्वानुचिन्तनेन साक्षात्कार उत्पद्यते ततोऽप- वर्ग इति स्थितिः । अथवा अमृतं = मोक्षः, तत्र रसः = तद्गोचरेच्छा, तस्य प्रस्यन्दोऽविच्छेदेन प्रवाहः, स एव माध्वीकं, तस्य भूर्भूमिरिति । श्रवणसञ्जातां मुमुक्षां नास्तिककुतर्कापादितशैथिल्या- पनयेन वर्द्धयतीत्यर्थः । अनेन न्यायस्य फलवत्त्वप्रदर्शनेन तद्व्युत्पादकस्य प्रकरणस्यापि प्रेक्षाव- प्रकाशः । पद्यते ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या प्रत्यायकयुगे प्रमाणतर्करूपे । निवेशितः = तद्विषये उत्पादितः । अन्वयि व्यतिरेकि वा पदयुगम् । वेदस्य पौरुषेयत्वे केवलस्य व्यतिरेकिणोऽपि दर्शयिष्यमाण- त्वात् । यद्वा, पदं = ज्ञानं तद्युगं तदुभयोत्पादितम् , निमित्तसप्तम्या ज्ञानद्वयार्थमित्यर्थः । प्रमाणा- प्रकाशिका । मग्नेति । तर्कविषयो न न्याय इत्यरुचेराह । अन्वयीति । वेदस्येति । अत्र मिश्राः सम्भव- प्राचुर्यादिदमुक्तम् अन्वयव्यतिरेकिणोऽप्युदाहरणद्वयभेदेन न्यायभेदस्य सर्वसम्मतः। नचैवमपि विष- यिणो न्यायस्य भेदेऽपि तद्विषयस्य प्रमाणस्य न भेद इति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिद्वयविशिष्ट- प्रमाणस्यापि भेदादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । तत्र व्यतिरेकव्याप्त्युपदर्शनाभावेन तादृशन्यायाप्रदर्शनेन “तत्परतायामेष” इति मूलविरोधात् तादृशन्यायतात्पर्यस्य च कल्पने गौरवात् । ननु पदयुग इतीयं यद् विषयसप्तमी तद्विषयप्रतिपत्तिजनकत्वमाह, नचेह प्रमाणप्रतिपत्तिमात्रं विवक्षितं प्रयोजनास्पर्शा- दतस्तत्साध्यश्रुतप्रयोजनभगवदनुमितिपरतया पदपदं व्याचष्टे । यद्वेति । न च कर्मयोगं विनानेयं मकरन्दः । ननु तर्कविषयो न न्याय इत्यरुचेराह । अन्वयीति । वेदस्येति । इदञ्च सम्भवसाँकर्या- दुक्तम् । वस्तुतोऽन्वयव्यतिरेकिणोऽपि उदाहरणादिभेदेन न्यायभेदस्य सर्वसम्मतत्वादिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । एवमपि विषयिणो भेदेऽपि विषयस्यैक्यमेवेति युगत्वानुपपत्तेः । व्यक्तिभेदविवक्षया तथात्वेऽप्यनुपपत्तेः । आनन्त्यात् । निमित्तेति । न च कर्मयोगाभावान्‍नेयं टिप्पणी । सप्तमीमनुसृत्येदम् । तद्रूपविषयार्थं तयोर्वा विषयार्थं सन्दर्भित इत्यर्थः । न चेह प्रमाणप्रतिपत्तिमात्रं विवक्षितम् , प्रयोजनास्पर्शानातस्तत्साध्यश्रुतप्रयोजनभगवदनुमितिपरतया पदपदं व्याचष्टे । यद्वेत्यादि । नन्वनुमितेः कथमुभयत्वमित्यत्राह। तदुभयेति । यतस्तदुभयोत्पादितं तत्, अतः, तथा चोत्पादकयोरन्वयिव्यतिरेकिणोरुभयत्वादेवानुमितावपि तदिति भावः । पर्य्यवसितार्थं सप्तम्या सहाह । ज्ञानद्वयेति । अत्र ग्रन्थे शब्दादिप्रमाणान्यपि व्युत्पादितानि सन्तीति कथमस्यानुमिति मात्रार्थत्वमत्राह । प्रमाणान्तरेति । तान्यपि साक्षात्परम्परयाऽनुमितावेवोपयोगीनीत्यत्र व्युत्पा- दनतात्पर्य्यम् । अथ शब्दादयोऽपि कथं न स्वतन्त्रप्रमाणतया व्युत्पादनीया इत्याह—

६ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- ईशस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- च् चेतो मे रमयत्वविघ्नमनघो न्यायप्रसूनाञ्जलिः ॥ १ ॥ बोधनी । दुपादित्साप्रयोजिकामभिमतफलसाधनतां सूचितवानिति । अन्यत्र अमृतसमरसस्य प्रस्यन्द- मानस्य मकरन्दस्य भूमिरिति । एवमनघः=विशुद्धः, न्यायो नीयते ज्ञाप्यते विवक्षितार्थोऽनेनेति न्यायः परार्थानुमानं, स एव प्रसूनाञ्जलिः । यद्वा न्यायाः प्रसूनानीव तेषामञ्जलिः, विधेय- निषेध्यविषयलिङ्गात्मककरतलद्वयगोचरत्वेन न्यायानामञ्जलित्वमिति । ईशस्य=परमात्मनः परा- पररूपात्मनि पदयुगे निवेशितः । यद्वा, पद्यते गम्यतेऽनेनेति पदं, तद्द्वयमागमप्रामाण्यलिङ्गं कार्यलिङ्गं च तद्विषय इति । अन्यत्र सुगमम् । यथा कुसुमाञ्जलौ भ्रमति भृङ्गः तथा स्वस्मिन् मदीयं साभिलाषमन्तःकरणमविघ्नं रमयतु । यद्वा भृङ्गायमाणं यथा मधुमत्यमधुमति च कुसुमे विवेकानवधारणेन चञ्चलश्चञ्चरीकः, तथा तत्त्वेऽतत्त्वे च वर्त्तमानं सन्दिहानमित्यर्थः, भ्रमच्च कचिद्- तत्त्वमेव तत्त्वतयाऽध्यवस्यन् मदीयं चेतो रमयतु संशयविपर्ययनिरासेन तत्त्वास्पदं करोत्विति । अनघमिति व्यस्तपाठे चेतोविशेषणं, स्वारसिकश्रद्धावत्त्वेन निष्पापं चेत इति; क्रियाविशेषणं वा, प्रकाशः। न्तरव्युत्पादनस्याप्यत्र तदर्थत्वादिति भावः । न तु शब्दानुमानरूपं पदयुगमत्र विवक्षितम्, श्रुतो हि—इत्यादिना तदतीतत्वोप्रदर्शनविरोधात् , ग्रन्थे च शब्दोप्रदर्शनस्याऽनुमाने तदविरो- धमात्रप्रदर्शनतात्पर्य्यकत्वात् । अनघत्वं न्यायानामुपपादयन्नाह । सत्पक्षेति । सति = प्रामाणिके, पक्षे = सिषाधयि- षितसाध्यधर्म्मके धर्म्मिणि, प्रकर्षेण सरो ज्ञानं यस्मात् । अनेनाश्रयासिद्धिवाधसिद्धसाधनस्वरूपा- प्रकाशिका । सप्तमी साधुरिति वाच्यम्। निवेशितो निवेशनां प्रापित इत्यन्तर्भावितकर्मतया तयोरुपपत्तेरिति भावः। अनुमान इति । इदमुपलक्षणम् “अहं सर्वस्य प्रभव” इत्यादेः क्षित्यादिसकर्तृकत्वानुमानोत्थापक- तातात्पर्यकत्वस्यापि भावात् । प्रामाणिक इति । पक्षतावच्छेदकवतीत्यर्थः । तेन काञ्चनम- याद्रिः सकर्तृक इत्यादि न्यायाभासव्युदासः । आश्रयासिद्धेरपि तत्रैव भावात् , असत्पक्षत्वे त्वपार्थ- कतयाऽनघपदादेव व्यावृत्तिः । सिषाधयिषितेति । सिषाधयिषा सिद्धीच्छा सा च साध्यसिद्धि- निवर्त्तनीयेति सिद्धसाधनव्युदासः । धर्म्मिणीति साध्यरूपधर्मवतीत्यर्थः, तेन वाधव्युदासः । न च साध्यधर्मवतीत्यर्थकेन प्रथमपदेनैव तद्व्युदासः । तस्य सिषाधयिषारूपसम्बन्धमात्रतात्पर्यकत्वात् । अन्यथा धर्म्मिणीत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः । न च तस्य हेतुरूपधर्मवतीत्यर्थकस्य स्वरूपासिद्धिर्न्युदासे तात्पर्यम् , भागासिद्धिवारणार्थोपात्तव्याप्यर्थकप्रशब्देनैव तस्य व्युदासात् ज्ञानं हेतोरित्यर्थात् । न मकरन्दः । सप्तमी साधुरिति वाच्यम् । निवेशितो निवेशनां प्रापित इत्यन्तर्भूतकर्मतया तद्योगबलादुपपत्ते- रित्याहुः । प्रामाणिक इति । पक्षतावच्छेदकवतीत्यर्थः । तेन पक्षविशेषणाप्रसिद्ध्याऽऽश्रया- सिद्धिः परिहृता । अन्यथाऽव्यावर्त्तकतापत्तेः । अप्रामाणिकपक्षत्वेऽपार्थकतयाऽनघपदादेव व्यावृत्तेः । प्राचीनमतेनेदमित्यन्ये ॥ सिद्धसाधनवारणायाह । सिषाधयिषितेति । सिषाधयिषितं साध्यं धर्मो यस्येति बाध- टिप्पणी । न तु शब्दानुमानरूपमित्यादि । सिषाधयिषितेति अत्र सिषाधयिषितसाध्यवत्त्वपर्य्यन्त-

स्तबकः ] न्यायव्यात्रयोपेतप्रकाशशोधनीयुते ७ प्रकाशः । सिद्धिभागासिद्धयो निरस्ताः । तर्कपक्षे सन् = निर्दोषः । पक्षप्रसरः = पक्षव्यापकोऽनिष्टप्रसङ्ग- नरूपस्तर्को यस्मात् । सतां = परामर्शकुशलानाम् । परितः = सपक्षे सत्त्या विपक्षे चासत्त्या यो मलः = सम्बन्धो व्याप्तिरूपस्तस्य यः प्रोद्बोधः = अबाधितप्रतिबन्धनिश्चयः साध्यसाध- प्रकाशिका । चाबाधितेऽपि बाधावतारान्न्यायाभासेऽतिप्रसङ्गः । तस्य व्यतिरेकनिश्चयेनापक्षतया पक्षपदेनैव वार- णात् , तस्य सन्म्यायत्वाद्वा । न च भागासिद्धेऽपि व्याप्त्या ज्ञानमस्त्येवेति तद्व्युदासः, प्रकर्षेण व्याप्त्यालक्षितस्येत्यर्थात् ज्ञानपदस्य प्रमापरत्वाद्वा, प्रकर्षस्यैव व्याप्तिप्रामाण्योभयरूपत्वाद्वा । सन्निर्दोष इति । न चाग्रे परिमलेत्यादिनापाद्यापादकव्याप्तिप्रदर्शनेन मूलशैथिल्यस्य विमर्द्दन- भावेन मिथो विरोधस्य च निरसनात् पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् , निर्दोषपदस्य तदतिरिक्तदोषाभा- वपरत्वात् , सामान्याभावे विशेषाभावस्येतरसहकृतस्य हेतुतया हेतुहेतुमद्भावेनान्वयाद्वा । सपक्षे सत्त्येति । न च सपक्षे नावश्यं हेतोः सर्वतः सम्बन्ध इति वाच्यम् , साध्याभावासामानाधिकर- ण्यसहकारस्यैव सर्वतः पदार्थत्वात् । पदार्थविचारपर्यवसितमर्थमाह । अबाधितेति । अन्यथा मकरन्दः । व्युदासः । धर्मिणि हेतुभूतधर्मवतीति स्वरूपासिद्धिव्युदासः । प्रकर्षेण व्याप्त्या, तेन भागासि- द्विव्युदासः । ज्ञानं हेतोरित्यर्थात् । न चाबाधितेऽपि बाधावतारात् तन्नायाभासस्य न व्युदास इति वाच्यम् । व्यतिरेकनिश्चये सिषाधयिषाविरहेण पक्षपदादेव तन्निरासात् । तस्य न्याय- त्वादेव वा । निर्दोष इति । नचाग्रे आपाद्यापादकव्याप्तिप्रदर्शनेन मूलशैथिल्यस्य विमर्दनाभावेन मिथोविरोधस्य च निरसनात् पुनरुक्तिरिति वाच्यम् । विशेषाभावस्य सामान्याभावोपपादकतया हेतुहेतुमद्भावेनान्वयादित्येके । निर्दोषपदं तदतिरिक्तदोषाभावपरमित्यन्ये । एतावता पर्यवसितम- र्थमाह । अबाधितेति । अन्यथा प्रतिबन्धपदार्थानन्वयापत्तेः । टिप्पणी । विवक्षणे धर्मिणीत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः स्यात् , स्वरूपासिद्धिनिरासाय हेतुमतीत्यर्थकत्वमपि तस्य न सम्भवति, तावतापि भागासिद्धेरनिरासेन प्रशब्दज्ञानशब्दाभ्यां हेतोरित्यस्य शेषेण चावच्छेदकाव- च्छेदेन हेतुप्रमाज्ञानस्यावश्यविवक्षणीयतया तेनैव स्वरूपासिद्धेरपि निरासादिति । अथ किं ग्रन्थकृदेवं विधं शब्दमुक्तवान् यत् सत्त्वासत्त्वयोरपि तुल्यैव गतिरिति चेत् । सत्यम् । तुल्यैव, परन्तु केवल मसन्देहार्थं तात्पर्यग्रहार्थञ्च, ततश्च सिषाधयिषितसाध्यके इत्युक्ते हृदादावपि सिषाधयिषितवह्र्यादि- साध्यकानुमित्युत्पादाद् बाधादिनिरासो न स्यादर्थान्तरे तु स वार्थोऽयं वार्थ इति सन्देहः स्याद् , धर्मिणीत्युक्तावुपस्थितत्वात् साध्यरूपधर्म एव गृह्यते, तथा सति साध्यवत्त्वस्य तत्राभिप्रेतत्वमवगत्य तत्पदस्यैव तादृशार्थे तात्पर्यमवधारणीयं भवेदिति । साध्यधर्मक इत्यत्र धर्मपदोपादानं साध्ये प्रामाणिकत्वलाभाय, तेन साध्याप्रसिद्धिनिरासः । आश्रयासिद्धिपदं साध्याप्रसिद्धत्यादेरप्युपलक्षक मिति ध्येयम् । सन्निर्दोषः पक्षप्रसर इत्यादि । न चाग्रे परिमलेत्यादिनापाद्यापादकयोर्व्याप्तिप्रदर्शनेन मूलशैथिल्यनिरासात् निर्दोषपदेन पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् । अत्र दोषपदस्य तदितरदोषपरत्वात् सामान्यपरत्वेऽपि अग्रे विशेषाभावस्य तत्प्रयोजकतया विवक्षणे क्षत्यभावः । प्रोद्बोधोऽबाधि- तप्रतिबन्धनिश्चय इति । प्रतिबन्धो व्याप्तिः तस्याबाधितनिश्चयः प्रमात्मकनिश्चयः, नायं प्रोद्बोधपदस्यैवार्थः, अपि तु प्रोद्बोधान्तस्य पर्यवसितार्थः। अन्यथा परिमलपदार्थानन्वयप्रसङ्गः

८ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- बोधनी । ‘अघं’ क्लेशः यथा तन्न स्याद् यथा च विघ्नो न स्यात् तथा रमयतु । अक्लिष्टमविहतश्रद्धायुक्तं यथा स्यात्तथा करोत्वित्यर्थः । प्रकाशः । नयोः, साध्याभावसाधनाभावयोर्वा, आपाद्यापादकयोश्च, तेन बद्धः = स्थिरीकृत उत्सव आनन्दो येन स तथा । नित्यसापेक्षत्वादसमर्थेऽपि समासः । तेनान्वयव्यतिरेकिणि सपक्षसपक्षयोः सत्त्वा- सत्त्वे केवलव्यतिरेकिणि च विपक्षासत्त्वं दर्शितमिति व्याप्यत्वासिद्धिसव्यभिचारविरुद्धनिरासः । विमर्द्दनं = तद्विषयीभूतप्रमाणविरोधिप्रमाणप्रदर्शनम्, तेन न विम्लानो न कार्याक्षम इति सत्प्र- तिपक्षविरहो दर्शितः । ननु तथाविधप्रमाणव्युत्पादनं न स्वतः प्रयोजनं, प्रयोजनवत्सन्निधावश्रवणाच्च न तदङ्गमि- त्यत आह । अमृतेति । अमृतं = मोक्षः, तत्र रस = इच्छा । रस्यमानममृतमिति यावत् । “कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते” इति न्यायात् , तस्य प्रस्यन्दः = असम्बद्धसम्बन्धोप- प्रकाशिका । प्रतिबन्धपदार्थानन्वयापत्तेः । अत एव साध्याभावसाधनाभावयोरित्यपि युज्यते । अन्यथा सपक्षे सत्तयेत्यनेनास्यानानन्वयात् , तत्र च हेतोरित्यध्याहारेण सङ्गतिः, न च तथापि व्यतिरेकव्याप्तिस्थले हेतोः सम्बन्ध इत्यनेनानन्वय एवेति वाच्यम् । विपक्षव्यावृत्तेरेव सम्बन्धत्वात् तदिदमुक्तं विपक्षे- चासत्तयेति । ननु बद्धशब्दोऽसमस्तेन सतामिति पदेन सापेक्ष इत्युत्सवपदेनासामर्थ्यान्न समासोचित इत्यत आह । नित्येति । तथाचासमस्तसाकाङ्क्षतायाः समस्यमानापरपदवाकाङ्क्षाविच्छेदकत्वेन दूष- णत्वं-तच्चात्र नास्ति, बद्धशब्दस्य सम्बन्धवाचकतयोभाभ्यां प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदाभ्यां सह नित्यसाकाङ्क्षतयोत्सवपदेन निराकाङ्क्षत्वाभावादित्यर्थः । असमर्थेऽपीति । असमस्तपदसाकाङ्क्षे- ऽपीत्यर्थः । कृदभिहित इति । कृदन्तपदविशेष्यीभूतद्रव्यवाचकपदोपस्थाप्यद्रव्यवत्प्रत्ययविषयो भवति विशेष्यीभूतकृदन्तपदाभिहितोऽपि भावः, तेन रस्यमानममृतमित्यत्रेवामृतरस इत्यत्रान्वय इति भावः । इयञ्च व्युत्पत्तिस्तात्पर्याधीना न तु सर्वत्रेत्यवधेयम् । असम्बन्धेति(१) । प्रस्यन्द- मकरन्दः । नित्येति । सामर्थ्ये समासात् सापेक्षमसर्थं भवतीति यद्यपि सापेक्षे न समासः, तथापि नित्यसापेक्षे तदनिषेधादस्य च तथात्वादत्र समास इत्यर्थः । कृदभिहित इति । कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते, कृदभिहितद्रव्यवद् भासते । तेन रस्यमानममृतमिति यथा कृदभि- हितद्रव्ये प्रत्ययस्तथा द्रव्यसमभिव्याहृतकृदभिहितभावेऽपीत्यर्थः । इदञ्च तात्पर्याधीनेत्या- धेयमित्याहुः ॥ असम्बद्धेति । आद्यक्षणेत्यर्थः । इहापि कृदभिहित इति न्यायात् प्रस्यन्दमानेत्यर्थः । तेन टिप्पणी । स्यात्। साध्यसाधनयोरित्यादेरपि प्रतिबन्धपदार्थ एव निरूपितत्वेनान्वयः । सपक्षे सत्तयेत्यादिना साध्यसाधनयोरित्यस्यानन्वयसम्भवेऽपि साध्याभावसाधनाभावयोरित्यस्यान्वयासम्भव एवेति । साध्या भावसाधनाभावयोरिति तु केवलव्यतिरेक्यभिप्रायेण, तत्र प्रथमं तयोर्व्याप्तिं गृहीतवानन्तरं साध्यसाधनयोस्तद्ग्रह इति ध्येयम् । कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते इति न्यायादिति ( १ ) असम्बद्धेति प्रकाशे पाठः ।

स्तवकः ] व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते ९ बोधनी । केचित्तु न केवलं कुसुमाञ्जलिना न्यायो निरूप्यते मननात्मकेन ज्ञानयोगेनेव कुसुमाञ्जलिप्रदाना- त्मकेन कर्मयोगेनापि परमात्मसमाराधनतया परिकल्पितेनाविघ्नपरिसमाप्तिराशास्यत इति व्याच- प्रकाशः । हिता क्रिया, उत्पत्तिरिति यावत् । तदेव माध्वीकं मधु, तस्य भूरुत्पत्तिस्थानम् । रसपदेन स्वरूपत इष्यमाणतां दर्शयता दुःखभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थ इति निरस्तम् । माध्वीकपदेन चोत्कटेच्छाविषयत्वं दर्शयता सुखहानावपि तुल्याऽऽव्ययतया नायमपुरुषार्थ इति दर्शितम् । अमृतं = मोक्षः, तस्य रस = इच्छा, तस्य प्रस्यन्दः = प्रवाह उत्तरोत्तराऽनुवृत्तिः, स एव माध्वीकम् , तस्य भूरुत्पत्तिस्थानम्—इति तु न व्याख्यानम् । मोक्षेच्छायाः पूर्वं मोक्षज्ञानादेव सञ्जातत्वाद् , उत्तरोत्तरानुवृत्तेरपि उत्तरोत्तरज्ञानसाध्यत्वात् । एतावता मोक्षजनकेश्वरविषयकानु- मितिकरणलिङ्गपरामर्शविषयलिङ्गप्रतिपादनद्वारा मोक्षानुकूलत्वमस्य दर्शितम् । प्रकाशिका । शब्दस्य कर्मविशेषवाचकस्यासम्बद्धसम्बन्धोपहितधात्वर्थरूपक्रियावाचकत्वमजहत्स्वार्थलक्षणया, कर्मणोऽसम्बद्धदेशसम्बन्धोपहितत्वमुत्पत्तेरप्यसम्बद्धलक्षणायक्षणसम्बन्धोपहितत्वम्, तथा च भव- त्यसम्वद्भावक्षणसम्बन्धरूपोत्पत्तिः प्रस्यन्दपदवाच्येति भावः । अत्रापि "कृदभिहित" इति न्यायात् प्रस्यन्दमानेत्यर्थः, तेनोत्कटेच्छाविषयत्वं दर्शयतेत्यग्रिमग्रन्थविरोधो न भवति, अन्यथोत्पत्तेरुत्कटे- च्छाऽविषयतया तद्विरोधात् । उत्पत्तिरिति यावदिति । नचोत्पत्तेरुत्पत्तिस्थानमिति पर्यवसितं तथा चानन्वय इति वाच्यम् । भूरित्यस्य व्याख्यानं स्थानम्, उत्पत्तिरित्यनुवादमात्रमिति भावात् । रसपदेनेति । इदमुपलक्षणम् , प्रस्यन्दपदेनोत्पन्नत्वं दर्शयताऽत्यन्ताभावरूपतया कृत्यसाध्यत्वेना- पुरुषार्थत्वशङ्का निराकृतेत्यपि बोध्यम् । अञ्जलेः करसंस्थानभेदस्य न माध्वीकोत्पत्त्यधिकरणत्वमित्य- मकरन्दः । तस्य माध्वीकपदादुत्कटेच्छाविषयत्वमिति नाग्रिमग्रन्थविरोधः । अन्यथोत्पत्तेरुत्कटेच्छाविषयत्वं दर्शनाप्राप्तौ तद्विरुद्धध्येतेत्यवधेयम् । रसपदेनेति । एतच्चोपलक्षणम् । प्रस्यन्दपदेनोत्पन्नत्वं दर्श- यताऽत्यन्ताभावत्त्वादिना अपुरुषार्थत्वशङ्का निराकृतेत्यपि बोध्यम् । संयुक्तकरद्वयात्मकस्याञ्जलेर्मा- टिप्पणी । रस्यमानममृतमित्यत्र कृदन्तपदार्थस्य विशेष्यीभूतं यद् द्रव्यं लिङ्गसङ्ख्यान्वययोग्यं भावस्य धात्वर्थस्य कारकममृतादिकं यथा 'प्रकाशने' शाब्दविषयो भवति, तथैवामृतरस इत्यत्र द्रव्यपदार्थ विशेष्यतया प्रतीयमानभावार्थाभिधायिना कृदन्तपदेनापि तात्पर्थ्यवशाल्लक्षणया शाब्दविषयो- भवतीति न्यायार्थः । भावप्राधान्यप्रतिपत्तिरूपप्रयोजनाभिसन्धिना भावकारकपदमप्रयुज्य यत्र भावपदं प्रयुक्तं तत्र तद्भावपदं विवक्षितातिशयविशिष्टभावकारकं प्रकृतवाक्यार्थान्वययोग्यं लक्षयतीत्यत्र तात्पर्थ्यम् । तेन पाक इत्यादौ पाककर्म्मादिप्रतीतेर्नापत्तिः, स्वायत्ते शब्दप्रयोगे विवक्षिते च पक्त्वे पक्वपदमप्रयुज्य पाकपदप्रयोगे कारणस्य प्रयोजनविशेषप्रतिपित्साया अभावात् । अत्र हि यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गातारे घोष इति प्रयोगे सहृदयलभ्यस्य शैत्यपावनत्वविशे- षप्रतिपत्तिरूपप्रयोजनस्यानिरूप्तेः तत्सम्पादयिषया गङ्गापदप्रयोगः, तथा रस्यमानपदप्रयोगे स्वतः प्रयोजनार्थविषयकत्वरूपप्राधान्यरूपविशेषविशिष्टेच्छाप्रतिपत्तिरूपप्रयोजनस्य सहृदयलभ्य- स्य दुर्लभतया तत्सम्पादयिषया रसपदप्रयोगः । स च रस्यमानस्य रसात्मताप्रतिपत्तिमुखेन रसप्राधान्यपर्यवसायी शक्नोति प्रयोजनं सम्पादयितुमिति भावः । अमृतप्रायो यो रसस्तं २ न्या० कु०

१० न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- बोधनी । क्षते, तत्र न्यायेनोपार्जितः प्रसूनाञ्जलिर्न्यायप्रसूनाञ्जलिरिति ॥ १ ॥ ननु देहादिव्यतिरिक्तस्य नित्यस्यापरस्यात्मनस्तत्त्वज्ञानं संसारनिदानतद्विषयमिथ्याज्ञानादि- निवृत्तिद्वारेण निर्वाणकारणं वर्णयन्ति । यथाहुः—"दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापा- यात्तदनन्तराभावादपवर्गः"(१) (न्या. सू. १. १. २) इति । विवेचितश्चायमात्मतत्त्वविवेक इति प्रकाशः । अथ च न्याय इव प्रसूनाञ्जलिः = अञ्जलिस्थानि कुसुमानि, तत्रानघत्वं न्यायोपात्तत्वमप र्युषितत्वादि च । रूपकपक्षेऽपि न साधर्म्यं विना तदिति तदुभयसाधर्म्यमाह--सत्पक्षेति । "पचि व्यक्तीकरणे" इति धात्वनुसारात् पक्षशब्दो दलवचनः । सत्पक्षाणां प्रसरो यत्र, सता पक्षेणानुकूलेन रविकरणादिना विकासो यस्येति वा । तेन हस्तादिना कलिकाप्रकाशो निषिद्धः । यद्वा, सत्पक्षप्रसरः = सदनुकूलविकासः । सतां = सुकृतिनामनुपहतघ्राणानां, परिमलः = सौरभविशेषः, तस्य यः प्रोद्बोधः = प्रकृष्टज्ञानम् । तेन बद्धः = स्थिरीकृत उत्सवो येन स तथा। विमर्दने = करपुटसम्पर्के, न विम्लानो = नान्यथाभूतसंस्थानः । अमृतप्रायो रसः, तं प्रस्यन्दते इति प्रस्यन्दः । कर्मण्यण् । अमृतरसप्रस्यन्द एव माध्वीकम् , तस्य भूरुत्पत्तिस्था- नम् । यद्वा, अमृतमिव रसो यस्य । प्रस्यन्दते इति प्रस्यन्दः । अनयोः कर्मधारयः ॥ १ ॥ ननु कर्मसु विद्यमानेषु जन्मानुच्छेदात् , तेषां चाभुक्तानामक्षयाद् भोगेन च तद्धेतुना पुनः कर्मान्तरार्जनात् काशेषविशेषगुणोच्छेदो मोक्षः । नापीश्वरे प्रमाणव्युत्पादनस्य मोक्षहेतुत्वे मानमिति तन्निष्फलम् । किञ्च, ईश्वरमननस्य मोक्षहेतुत्वे मानाभावः "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्य"इति श्रुतौ सामानाधिकरण्याद् यद्विषयकः साक्षात्कारो मोक्षजनक- स्तद्विषयकं मननं मोक्षहेतुः । साक्षात्कारश्च न जीवात्ममात्रगोचरो, न वेश्वरविषयकस्तथा । मिथ्या- ज्ञानध्वंसद्वारा ह्यस्य तद्धेतुत्वम् । न च जीवात्ममात्रगोचरमीश्वरगोचरं वा मिथ्याज्ञानं संसारहेतु- र्येन तदुच्छेदस्तद्द्वारं स्यात् । किन्तु स्वात्मगोचरं मिथ्याज्ञानमिति तत्तत्त्वसाक्षात्कार एव मोक्ष- हेतुरित्यत आह । प्रकाशिका । न्यथा व्याचष्टे । अञ्जलिस्थानीति । नन्वमृतप्रायो रस इत्यत्र रसशब्दस्य गुणपरत्वे तं प्रस्यन्दत इत्यनन्वयः तस्य कर्मविशेषवाचकत्वात् , द्रव्यपरत्वे सुतरां तत एव । न च जनयतीति तस्यार्थः, तथाच गुणपरतयैव सङ्गतिरिति वाच्यम् । लक्षणापत्तेरित्यरुचेराह । यद्वेति ॥ १ ॥ नन्वीश्वरमननद्वारा प्रमाणव्युत्पादनं मोक्षोपयोगि स्यादित्यत आह--किञ्चेति । जीवा- मकरन्दः । ध्वीकोत्पत्तिस्थानकत्वादिकमसम्भवदित्यत आह । अञ्जलिस्थानीति ॥ १ ॥ किञ्चेति। तथाचेश्वरमननद्वाराऽपि तद्व्युत्पादनं न मोक्षप्रयोजनमिति भावः। ननु प्रमाणव्युत्पाद- टिप्पणी । प्रस्यन्दत इति अन्तर्भावितणिचः प्रयोगः, तेन स्यन्दधातोरकर्मकत्वेऽपि न क्षतिः ॥ १ ॥ नन्वीश्वरमननद्वारा प्रमाणव्युत्पादनं मोक्षोपयोगि स्यादित्यत आह--किञ्चेति । साक्षा- त्कारश्च न जीवात्ममात्रगोचर इति । नायं प्रकृतोपयोगी किन्तु विवेचनमात्रं, दृष्टान्तार्थं ( १ ) दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग इति विश्व- नाथपञ्चाननसम्मतः पाठः । तदनन्तराभावादिति न्यायसूचीनिबन्धे न्यायसूत्रविवरणे च पाठः ।

स्तवकः १ ] व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते ११ स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः ।

· बोधनी । किमनेन परमात्मनिरूपणेनेत्यत्राह—स्वर्गापवर्गयोः इति। साक्षात्कृतपरमेश्वरप्रसादसहकृतमेव हि जीवात्मज्ञानमपवर्गमातनोति । तथाचामनन्ति—“द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरं च” “द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया” इत्यादि । गुडजिह्विकया रागिजनमात्रर्जयितुमत्र स्वर्गोपादानं, तेऽपि दुःखसन्तमससन्तप्तासु सुखखद्योतिकासु निर्विद्य मुमुक्षवो भविष्यन्तीति भावः । न चैकस्या एवो- पास्तेः कथं परस्परविरोधिस्वर्गापवर्गहेतुत्वमिति वाच्यम् । उपासकसङ्कल्पादिसहकारिविशेषेण सामग्रीभेदादुपपत्तेः । यद्वा, अत्र पूर्वत्र सूचितयोर्विषयप्रयोजनयोः स्पष्टी करणेनेश्वरोपास्तेरपवर्ग-

प्रकाशः। स्वर्गेति । स्वर्गायो रुत्कटरागगोचरयोः, अपवर्गयोरपरपरयोर्मुक्तयोः, मार्गमुपायमित्यर्थः । तथा च परापरमुक्त्योरेकानुष्ठानसाध्यतां दर्शयता जीवन्मुक्तिसहिता परममुक्तिः साध्येति दर्शितम् । तेन च न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य देहिन इत्यपूर्वकर्म्मोपार्जनशङ्का निरस्ता। ईश्वर- मननञ्च न तद्गोचरं प्रमाणमव्युत्पाद्य शक्यं व्युत्पादयितुमिति तद्बोधक(१)प्रमाणव्युत्पादनमपि मोक्षहेतुः । प्रमाणव्युत्पादने च तत एव मननसिद्धौ न मननपर्यन्तं ग्रन्थव्यापारः, धूमोऽस्तीति

प्रकाशिका। त्समात्रगोचर इति दृष्टान्तार्थम् । ननु तत्प्रमाणव्युत्पादनस्य ग्रन्थरूपस्य शाब्दात्मकतया तस्या- नुमितिजनकत्वे शाब्दत्वानुमितित्वयोः सङ्करः स्यादत आह—प्रमाणव्युत्पादने चेति ।

मकरन्दः। नरूपग्रन्थस्य शाब्दात्मकस्येश्वरानुमितिजनकत्वे जातिसङ्कर इत्यत आह। प्रमाणव्युत्पादने चेति।

टिप्पणी । वेति ध्येयम् । हीनक्लेशस्य जीवन्मुक्तस्य प्रवृत्तिः, 'प्रतिसन्धानाय' अपूर्वकर्म्मणे न भवतीत्यर्थः। इति हेतौ, अयं शङ्कानिरासेऽन्वेति तथा च मुक्तिर्नास्तीति भावः । जीवन्मुक्तानां मद्यस्त्रीनिषेवणं, ब्रह्महत्यादिकं, तपो यज्ञादिकं च, केवलपूर्वकृतकर्म्मणां फलीभूतसुखदुःखादिहेतुतयैवावतिष्ठते न पुनः फलाय । तथा च श्रुतिः “जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे” “अभयं वै जनक प्राप्तो- ऽसीत्याद्या, एवं “तत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते” “एनं ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरव”मित्याद्यापीति। तद्द्वारेति। द्वारताया जन्यत्वव्याप्यत्वेनेश्वरमननस्य तत्त्वे शाब्दा- नुमितित्वयोः सङ्करप्रसङ्गोऽत आह—प्रमाणव्युत्पादने चेति । तत एव प्रमाणादेवेत्यर्थः । यागादेः स्वर्गपर्यन्तव्यापारत्वमदृष्टस्यान्यथाहेतुत्वानुपपत्त्या कल्प्यते । अनुमानप्रमाणस्यान्यत्र हेतुतायाः क्लृप्तत्वादिति भाव । ग्रन्थव्यापार इति । साक्षाद्व्यापार इत्यर्थः । येन तत्र शाब्दत्वं स्यात् । साक्षाद्व्यापारस्तु प्रमाणप्रतिपत्तिपर्यन्तमेवेति भावः । द्वारता च परम्परयेति बोध्यम् । ननु प्रमाणव्युत्पादनस्य मननपर्यन्तव्यापाराभावेऽमृतस्येत्यादिना सूचितस्य प्रयोजनवत्त्वस्यानिर्वाह इत्यत आह—धूमोऽस्तीत्यादि । प्रमाणव्युत्पादनस्य सन्निहितत्वेन न मनने कश्चिद्विलक्षणो व्यापारः, अपि तु धूमोऽस्तीत्यादिवाक्यस्य व्यवहितस्यैव साधारणो व्यापारोऽस्त्येवेति भावः ।

( १ ) तद्वारेति पाठान्तरम् ।

. १२ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ २ ॥ बोधनी। हेतुत्वे श्रुतीः प्रमाणयतीति ॥ २ ॥ प्रकाशः। वाक्यस्य यथा वह्निविषयानुमितिपर्यन्तव्यापारत्वमिति । ईश्वरमननाङ्गतया तत्प्रमाणव्युत्पादन- मपि प्रयोजनवदिति सूचितम् । ईश्वरमननञ्च मोक्षहेतुः । “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति” इति श्रुत्या स्वात्मज्ञानस्येव ईश्वरज्ञानस्यापि तद्धेतुत्वप्रतिपादनात् । “द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये” इत्यत्र वेदनमात्रस्याकाङ्क्षितत्वेन प्रकृतत्वात् । श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादेरन्वयाच्च । ईश्वरमननञ्च यद्यपि मिथ्याज्ञानोन्मूलनद्वारा नोपयोगि, तथापि स्वात्मसाक्षात्कार एवोपयुज्यते । यदाहुः— “स हि तत्त्वतो ज्ञातः स्वात्मसाक्षात्कारस्योपकरोति” इति । यद्वा, श्रुत्या तद्धेतुत्वे प्रमापिते तदनुपप- त्त्याऽदृष्टमेव तद्द्वारं कल्प्यते । केचित्तु मोक्षस्यात्र प्रस्तुतत्वात् स्वर्गपदं मुख्यमेव दृष्टान्तार्थमु- पात्तमित्याहुः । उपास्तीत्यत्र, “ण्यासश्रन्थो युच्” [ पा० सू० ३।३।१०७ ] इति युज्न भवति । “क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्त्तते”—इति न्यायाद्, बहुलवचनाद्वा । यद्वा धातुनिर्देशे शित्पोऽयं प्रयोगः । तस्य च धातुरूपशब्दाभिधायकत्वेऽप्यर्थे द्विरेफपदवल्लक्षणा ॥ २ ॥ प्रकाशिका । तमेवेति। प्रकरणादीश्वरस्यैव तत्पदादुपस्थितेरिति भावः। ननूक्तयुक्त्येश्वरमननस्य मुक्त्यहेतुत्वेऽ- योग्यतया प्रकृतमपीश्वरमपहाय योग्यतयाऽऽत्मन एव तत्पदेन परामर्शः स्यादिति साशङ्कं प्रमाणमप- हाय निश्शङ्कमागमं प्रमाणयति। द्वे इति। वेदनमात्रस्येति । वेदनसामान्यस्येत्यर्थः। नन्वीश्वरम- ननानुपदमेव स्वात्मसाक्षात्कारानुत्पादाददृष्टद्वारा तद्धेतुत्वं वाच्यम्, एवं च लाघवाददृष्टद्वारा मुक्तावेव तत्कारणमस्तु, उपकारित्वं सहकारितैवास्त्विति तथैव सिद्धान्तयति। यद्वेति । उक्तबाधकान् मुक्त्य- सम्भव इत्याशङ्कानुद्धारान्नैवं स्यादित्यरुचिं विभावयति। केचिदिति । तस्य चेति । नन्वत्र शित्- पदे वा लक्षणा उपास् पदे वा ? नाद्यः, तस्य प्रकृतेः स्वबोधकत्वतात्पर्यग्राहकत्वेन उपसर्गवदशक्तत्वात् , अन्यथा तत्तद्धातूपसन्धानेनानन्तशक्त्यापत्तेः, स्वपरेणोपास्पदेन सह पौनरुक्त्यापत्तेश्च । नान्त्यः, तस्यार्थे शक्तत्वादेवेति चेत् । मैवम् । धातुत्वेन रूपेण शित्पो धातुमात्रे शक्तेः, उपास्धातुरिति उपास्तीति पदात् प्रतीतेः, अत एवोक्तं तस्य च धातुरूपेति । धातुत्वं च क्रियावाचित्वमेव। नचैवं यागपाकादौ पदे तिप्प्रयोगापत्तिः, केवलस्यासाधुत्वात्, धातुसमभिव्याहारे च तदुपस्थापकत्वादेव । एवं च प्रकृतिप्र- मकरन्दः। तमेवेति । प्रकरणादीश्वरस्यैव तत्पदादुपस्थितेरिति भावः । ननूक्तयुक्त्येश्वरज्ञानस्य मुक्त्यहेतुत्वेनायोग्यतया तदपरामर्शे स्वात्मैव तेन परामृष्यत इति यदि ब्रूयात्तत्राह । द्वे इति । नन्वेवमपि मननं नायातमित्यत आह । वेदनमात्रस्येति । वेदनसामान्य- स्येत्यर्थः । नन्वनुपदं स्वात्मसाक्षात्कारानुत्पत्तेरदृष्टद्वारा तद्धेतुत्वं तस्य वाच्यमेवञ्च तद्द्वारा- मुक्तावेव तद्धेतुत्वमस्तु लाघवात् , तदुपकारश्च तत्सहकारितयाऽप्युपपद्यत इत्यरुचेराह । यद्वे- ति । केचित्त्विति । उक्तबाधकान्मुक्त्यसम्भव इत्याशङ्कायां नैवं समाधानमित्यस्वरसो बोध्यः । तस्येति । ननु शित्पस्तन्न न लक्षणा, तस्य प्रकृतेः स्वपरत्वतात्पर्यग्राहकत्वमात्रेणोपपत्ता- वुपसर्गवदशक्तत्वात् । किञ्च, तस्यार्थे शक्तत्वे किं लक्षणया, शब्दशक्तत्वे तस्योपास्पदादेव स्वल- टिप्पणी । किञ्चेत्यादेरुत्तरमाह- ईश्वरमननेति । मोक्षहेतुरत्रापि प्रयोजकत्वमेव हेतुत्वमिति

स्तवकः ] व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते १३ प्रकाशिका । त्यगाभ्यां लक्षण्या शक्त्या वोपास्धातुज्ञाने जाते ज्ञाप्यसम्बन्धिन्युपासनारूपेऽर्थे श्तिप्पदस्य लक्षणा गम्भीरायां नद्यामित्यत्र गम्भीरनदीतीरे नदीपदस्येव, अस्तु वा क्रियावाचित्वरूपे धर्ममात्र एव शक्ति- र्लाघवात् । अत्रापि कल्पे विशिष्टलक्षणा पूर्वकल्पवदेव। नचैवमेकलक्षणैवेति द्विरेफपददृष्टान्तोपादानम सङ्गतमिति वाच्यम् । न हि द्विरेफपदे लक्षणाद्वयं किन्तु शब्दघटितसम्बन्धेनैकेव लक्षणा, तथाचा- त्रापि शब्दघटितेन सम्बन्धेन शब्दोपस्थापकस्यार्थे लक्षणेत्यत्रैव च तद्दृष्टान्तोपादानात् । न च तत्र द्विरेफपदेन भ्रमरपदोपस्थितिः, तेन चार्थस्य शक्यस्योपस्थितिरिति नोक्तक्रमेणापि तद्दृष्टान्ततेति वाच्यम् । तथा सति द्विरेफपदोत्तरविभक्त्यर्थस्यार्थेऽन्वयापत्तेरिति । वस्तुतस्तु उपास्तिपदस्यार्थे लक्षणेति कल्प एवायमसङ्गतः, "इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे" इति वार्त्तिकेन शब्दपरतायामेव तस्य साधु- त्वानुशासनात् अन्यथाऽपादानानुशिष्टायाः पञ्चम्याः कर्मणि लक्षण्या प्रयोगापत्तेः । न च सुब्विभक्तौ लक्षणाविरहान्न तथेति वाच्यम् । तत्कल्पनायामपि साधुत्वविरहस्यैव मूलत्वात् । अत एव व्यत्य- यानुशासनस्थले लक्षणा स्वीक्रियत एव । न च तत्र शक्तिरेव, अन्यथा व्यत्ययानुशासनवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । गौरवात्, व्यत्ययानुशासनस्य लक्ष्यविशेषे साधुत्वज्ञापकत्वात् । श्तिपो धातुत्वविशिष्टे शक्तिरित्यपि न युक्तम् । तस्य प्रकृतेः स्वरूपपरतायां तात्पर्यमात्रग्राहकत्वात् , अन्यथाऽस्तिर्धातु रित्यादिप्रयोगे पौनरुक्त्यापत्तेरिति ॥ २ ॥ मकरन्दः । क्षणया लाभे तच्छक्यकल्पनात् । अन्यथा पौनरुक्त्यापत्तेः । तत्तद्धातुसमभिव्याहारे तत्तदनन्त शक्त्यापत्तेश्च । नचोपास्‌पद एव लक्षणा । तस्योपासनारूपार्थशक्तत्वादेव । प्रत्युत स्वलक्षणाभ्यु- पगमादिति चेत् । अत्राहुः । उपास्तीत्यादिना उपास्धातुरित्यादिप्रत्ययाद् धातुत्वेन धातौ श्तिपः शक्तिः । तदिदमुक्तं, धातुरूपशब्दाभिधायकत्वेऽपीति । तथाच न शक्त्यानन्त्यादिदोषः । अन्यथा धातुत्वप्रकारकप्रत्ययानुपपत्तेः । न च धातुत्वं नानुगतमिति वाच्यम् । क्रियावाचित्वस्य तथात्वा- त् । नचैवं यागपाकपदादपि तत्प्रयोगापत्तिः । केवलस्यासाधुत्वात् । धातुसमभिव्याहारे च तत्त- द्धात्वन्वयबोधजनननियमेन तदप्रतिपादकत्वात् । अत एव परमते कार्यत्वं लिङः प्रवृत्तिनिमित्तम् । अस्तु वा क्रियावाचित्वे धर्ममात्र एव शक्तिः, धर्मिणः प्रकृतिलभ्यत्वात् । एवञ्च प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां स्वलक्षण्या शक्त्या च उपास्धातुरिति विशिष्टानुभवे जनिते स्वज्ञाप्यधातुत्वविशिष्टोपास्‌सम्ब- न्धिनि उपासनारूपेऽर्थे गभीरनदीतीरे तीरपदस्येव श्तिप्पदे लक्षणा । ज्ञाप्यसम्बन्धमात्रस्य लक्षणा- त्वात् । एवञ्च धातुशक्तत्वेऽपि लक्षण्या धात्वर्थमात्रलाभः स्यान्न तूपासनारूपार्थलाभ इति निर- स्तम् । नचैवमेकलक्षणैव, न तु लक्षितलक्षणेति द्विरेफपददृष्टान्तोपादानमसङ्गतमिति वाच्यम् । शब्दोपस्थापकस्यार्थे लक्षणेत्यत्र दृष्टान्तात् । किञ्च, द्विरेफपदेऽप्येकलक्षणैव परम्परासम्बन्धेनार्थो- पस्थापिका । यदि च तत्र भ्रमरपदं लक्षयित्वाऽर्थो लक्ष्यते इति लक्षणाद्वयं, तदा प्रकृतेऽप्युपास्- पदं लक्षयित्वैवार्थो लक्ष्यते इति तुल्यम् । इयांस्तु विशेषो यत्तत्रैकमेवोभयलक्षकम् अत्र तु न तथेति । न हि सर्वप्रकारेण दृष्टान्तत्वम् । असम्भवात् । नचान्यपदार्थोपस्थितभ्रमरपदादेव भ्रमरपदार्थो- पस्थितिसम्भवे द्विरेफपदे कथमर्थलक्षणेति वाच्यम् । तथात्वे द्विरेफपदोत्तरविभक्त्यर्थस्य तत्रान- न्वयापत्तेरिति दिक् ॥ २ ॥ टिप्पणी । भावः ॥ २ ॥

१४ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- इह यद्यपि यं कमपि पुरुषार्थमर्थयमानाः, शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौप- निषदाः, आदिविद्वान् सिद्ध इति कापिलाः, क्लेशकर्म्मविपाकाशयैरपरामृष्टो- बोधनी । प्रकरणारम्भमाक्षिपति । इहेत्यादिना । किं निरूपणीयमित्यन्तेन । सन्दिग्धे न्यायः प्रवर्त्तते न हि सिद्धे । सिद्धश्चायमात्मा सर्ववादिनाम् । तस्मादस्य न्यायविषयत्वासम्भवात् तद्विषयकन्यायव्युत्पा- दकं प्रकरणं नारम्भणीयमिति तात्पर्य्यम् । इह=परमात्मनि प्रकरणे वा, किं निरूपणीयमिति सम्ब- न्धः, अर्थयमाना इत्यस्य चोपासते इत्यनेन । सर्ववादिसम्प्रतिपत्तिदर्शनं शुद्धेत्यादि । शुद्धः= केवलः, अद्वितीय इति यावत् । अत एव बुद्धः=स्वप्रकाशः । द्वितीयाभावे परप्रकाशयत्वासम्भवात् । आदिविद्वान्=स्वारसिकचैतन्यः, न तु बुद्धिवदिति; छायापत्त्या तथात्वे सत्यादिविद्वत्ताविरोधात् । सिद्धः=कूटस्थनित्यः, न तु प्रकृत्यादिवत् केनचिदपि रूपेण साध्य इति । अविद्यास्मितारागद्वेषाभि- निवेशाः क्लेशाः । तत्र विपरीतख्यातिरविद्या । अहमस्मीत्यभिमानोऽस्मिता । रागद्वेषौ सुखदुःख प्रकाशः । भगवदुपासना फलवती, निरूपणञ्च क्रियते, इत्यसङ्गतिं परिहरन् वादिनां विप्रतिपत्त्यभावेन न्यायाङ्गं संशयमाक्षिपति— इहेति । इह = विचारे । सन्देह एव न्यायपूर्वाङ्गं कुतः । अत्र हेतुः प्रसिद्धानुभावे । अनुभावः असाधारणीं कारणतामाह—यं कमपीति । यं कमपि=मोक्षादिकं स्वाभिमतं पुरु- षार्थमर्थयमानाः, यमीश्वरमुपासते मननविषयीकुर्वन्तीत्यौपनिषदा इत्यादौ सर्वत्र सम्ब- न्धः । शुद्धः = एको, द्वितीयाभावात् । बुद्धः = स्वप्रकाशज्ञानात्मकः । द्वितीयाभावेन परप्रकाशय- त्वानुपपत्तेः, एतदुभयवेदान्तिसाधारणम् । आदीति । आदौ=प्रथमतः, विद्वांश्चिद्रूपः स्वभाव- तश्चेतनो, न तु प्रकृतिवच्चेतनोपरागादौपाधिकं चैतन्यं तस्येत्यर्थः । सिद्धो = नित्यो, न तु बुद्ध्या- दिवत् साध्यः । तेन कूटस्थनित्यो, न तु प्रकृतिवत् परिणामिनित्य इत्यर्थः । एतच्च सकलक्षेत्रज्ञसा- धारणत्वान्न परमात्मोत्कर्षाभिधायकमित्यन्यथा व्याख्येयम् । आदौ=सर्गादौ । विद्वान् = ज्ञानवान्, सिद्धो = योगर्द्धिसम्पदुत्पादिताष्टाविधैश्वर्य्यसम्पद्युक्त इत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वकौमुद्यां वाचस्पति- मिश्रैः—“सर्गादावादिविद्वानत्रभवान् कपिलो महामुनिर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्य्यसम्पन्नः प्रादुर्भूवेति स्मरन्तीति” । क्लेशेति । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः । कर्म्म=धर्माधर्महेतु- प्रकाशिका । परिहरन्निति वर्त्तमानसामीप्ये, तेन परिहरिष्यन्नित्यर्थः । अन्यथा परिहारस्य सिद्धान्ते- नाभिधानादाक्षिपतीत्यनेनानन्वयापत्तेः । ननु सन्देहाभावे का क्षतिरत आह—न्यायेति । उभ- मकरन्दः । ननु माऽस्तु सन्देह इत्यत आह । न्यायेति ॥ त्रिदण्डिमतमेकदण्डिमतञ्चेत्युभयम् । बुद्धद्यात्मनोरेकत्वेन ज्ञानमस्मितेत्येके । अहङ्कार टिप्पणी । परिहरन् वादिनां विप्रतिपत्त्यभावेनेति । परिहन्निति वर्त्तमानसामीप्ये तेन परिहरिष्यन्नित्यर्थः । अन्यथा परिहारस्य सिद्धान्तेनाभिधानादाक्षिपतीत्यनन्वयापत्तेरिति । अनुभा- वोऽत्रासाधारणीङ्कारणतामाहेति । प्रसिद्धोऽनुभावोऽसाधारणकार्य्यं यस्येति व्युत्पत्त्या प्रसि- द्धस्वकार्यकत्वरूपकारणत्वस्य लाभानानुभावशब्दस्याग्रेऽसाधारणकार्ये व्याख्यानेन विरोधः । उपा- सनास्वरूपमाह । शुद्ध एको द्वितीयाभावादिति । एतदुभयवेदान्तिसाधारणमिति ।

निर्म्माणकायमधिप्राय (१)सम्प्रदायप्रद्योतकोऽनुग्राहकश्चेति पातञ्जलाः, लोकवेद- बोधनी । तत्साधनविषयौ प्रसिद्धौ । प्राप्तेश्वर्यभङ्गभीतिरभिनिवेशः । धर्माधर्मसाधनमश्वमेधादिब्रह्महत्यादि कर्म । जात्यायुर्भोगा विपाकाः । तत्र जातिर्देवत्वमनुष्यत्वादिः। प्राणाख्यस्य वायोः कायावच्छिन्नः सम्बन्ध आयुः । स्वसमवेतसुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भोगः । आफलनिष्पत्तेरात्मनि शेत इत्याशयो धर्माधर्मरूपमपूर्वम् । एतैरपरामृष्टः सर्वदा सर्वथाऽसंसृष्टः । कथं तर्हि कर्माद्यभावे शरीरसम्बन्धः, कथं वा तदभावे सम्प्रदायप्रवर्त्तकत्वं, कथं वानुग्राहकत्वमित्यत उक्तं—निर्माण इति । जगन्निर्माणार्थं स्वेच्छामात्रनिर्मितानि संसारिचेतनवर्गनिर्मितानि वा शरीराणि व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावेनाधितिष्ठति । सम्प्रदीयते गुरुणा शिष्यायेति सम्प्रदायो = वेदो घटपटव्यवहारश्च, तत्प्रवर्त्तको वक्ता प्रवक्ता च वेदे कर्त्ता ग्राहयिता चान्यत्र, अनुग्राहकः = स्वर्गापवर्गादिफलप्रदानादिनेति । लोकवेदविरुद्धैः = चिताभस्मोद्धूलन देवदारुवनद्विजवधूविप्लवादिभिरनुष्ठितैरलेपः लोकगर्ह्याऽधर्मेण रहितः । क्लेशसलिलाव- सिक्तायामात्मभूमौ उप्तं कर्मबीजमधर्माङ्कुरमारभते, न च नित्यसर्वज्ञस्य क्लेशसम्भवः । प्रकाशः । र्भावनासाध्यं यागहिंसादि । विपाको=जात्यायुर्भोगाः । फलपर्य्यन्तमाशेरत इत्याशया = धर्मा- धर्म्माः । तैरपरामृष्टोऽसम्बद्ध इत्यर्थः । शरीरैकनिष्पाद्यवेदादिनिर्म्माणार्थं कायो निर्माण- कायः । सम्प्रदीयते गुरुणा शिष्यायेति सम्प्रदायो वेदः । स चानादिरेव भगवता द्योत्यते । भगवतश्चादृष्टाभावेऽपि तच्छरीरसाध्यघटादिजन्यभोगजनकास्मदाद्यदृष्टैरेव तन्निष्पाद्यते । अनु- ग्राहको घटादिनिर्माणे शिक्षाद्वारेत्यर्थः । लोकेति । लोकविरुद्धैः = सर्पदहनधारणादिभिः, (२) प्रकाशिका । येति । एकदण्डित्रिदण्डीत्यर्थः । यद्यपि शुद्धमद्वैतं त्रिदण्डिमते नास्ति तेन भेदास्याङ्गीकारात् । तथाप्यभेदोऽपि तेन स्वीक्रियत एवेत्यभिप्रायेणेदमुक्तम् । बुद्धत्वमात्राभिप्रायेण वा साधारण्यमुक्तम्। एतदुभयमिति क्वचित् पाठः । तत्र केवलोपनिषदुपजीवी औपनिषदशब्दार्थः, तन्मूलकवेदान्त- सूत्रोपजीवी वेदान्तिपदार्थ इति बोध्यम्। लेपपदस्य पापपरतायां तृतीयायाः करणार्थत्वमसम्भवि निर्लेपत्वप्रतियोगिनि लोकविरुद्धहेतुकस्यानन्वयादनुयोगिनि चोभयस्यैवानन्वयादित्यपलक्षणं मकरन्दः । इत्यन्ये । वेदे नित्यपाल्यत्वमुच्चार्यत्वं, न तूह्याद्यत्वम् । स चेत्याद्यग्रिमग्रन्थानुरोधात् । ननु लेप शब्दस्य पापपरत्वे तृतीयायाः करणार्थत्वमयुक्तम् । लोकविरुद्धहेतुकलेपस्याप्रसिद्धेरित्यत आह । टिप्पणी । एकदण्डित्रिदण्डिसाधारणम् । यद्यपि शुद्धमद्वैतं त्रिदण्डिमते नास्ति तेन भेदाङ्गीकारात् , तथाप्य- भेदोऽपि तेनाङ्गीक्रियत एवेत्यभिप्रायोक्तिः । जात्यायुर्भोगा इति । जातिः ब्राह्म- ण्यादि । आयुः = श्वासप्रश्वासपरिच्छिन्नकालविशेषावधिकप्राणशरीरसंयोगः । भोगः = सुखदुःखादिः । फलपर्य्यन्तमाशेरते इत्याशया धर्माधर्मा इति तैरपरामृष्टोऽसम्बद्ध इत्यर्थः । ( १ ) सम्प्रदायप्रवर्तक इति वरदराजाभिमतः पाठः । ( २ ) सर्पदहनेत्यत्र द्वन्द्वः ।

१६ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः- विरुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव इति शैवाः, पुरुषोत्तम इति बोधनी । स्वतन्त्रः कर्त्ता । महापाशुपताः = महाव्रतचारिणः पाशुपताः । शिवः = निस्त्रै- गुण्यः । पुरुषोत्तमः = पुरुषेभ्य उत्तमः । उत्तमत्वं च सर्वज्ञत्वमसंसारित्वं चेति स्वयमेव प्रकाशः। वेदविरुद्धैः=दारुवनद्विजवधूविध्वंसनैरुपलक्षितः(१)। इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । सोऽयमित्थम्भूतो- ऽपि निर्लेपः = पापरूपलेपरहित इत्यर्थः । करणे वा तृतीया । वेदविरुद्धहेतुक-भोगजनकविशेषगुण- रहित इत्यर्थः । स च सुखं दुःखं धर्म्माधर्म्मौ चेति । मिथ्याज्ञानसलिलावसिक्तायामात्म- भूमौ कर्म्मबीजं धर्म्माधर्म्माङ्कुरमारभते, न तु तत्त्वज्ञाननिदाघनिपीतसलिलतयोपरायामिति भावः । स्वतन्त्रो = जगत्कर्त्ता । शिवो = निस्त्रैगुण्यः । पुरुषेषूत्तमः सर्व्वज्ञत्वात् । प्रकाशिका । तृतीयार्थ इति मत्वा व्याचष्टे । उपलक्षित इति । लेपपदं दुःखस्यापि वाचकमिति प्रतियोगिन्येव करणस्यान्वयः, लोकविरुद्धहेतुकस्य दुःखस्यैव प्रसिद्धेरिति मत्वा व्याचष्टे । करण इति । ननु वेदवि- रुद्धेनापि कथं न पापमतमाह । मिथ्याज्ञानेति । ननु कर्मधारये उत्तमपदस्य सर्वज्ञार्थकस्य विशे- षणपदतया पूर्वनिपातापत्तिः, षष्ठीसमासे च “न निर्द्धारणे” इति षष्ठीसमासनिषेध इति सप्तमीसमा- समाह । पुरुषेष्विति । नच षष्ठीसमासनिषेधकस्य सप्तमीसमासनिषेधेऽपि तात्पर्यमन्यथा वैयर्थ्या- पत्तिः सप्तमीसमासेनेव तदर्थकपदसाधुत्वात् षष्ठीसप्तम्योरभिन्नार्थकत्वादिति वाच्यम्। षष्ठीसमासनिषे- धस्य षष्ठीसमासनिषेधपरतयैवोपपत्तौ सप्तमीसमासनिषेधपरत्वाभावात्। वस्तुतो निर्द्धारणमेव नास्त्यत्र समस्यमानपदातिरिक्तमुखेन निर्द्धारणं पृथक्करणं यत्र समुदायादेकदेशस्य तत्रैव षष्ठीसमासनिषेधात्। अत एव नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र नरक्षत्रिय इति पदं प्रतिषेधोदाहरणत्वेन वृत्तिकारो दर्श- मकरन्दः । उपलक्षित इति । लेपपदे दुःखसाधारणतया व्याख्याते लोकविरुद्धकरणकलेपत्वं दुःख एव प्रसिद्धमित्याह । स चेति । कर्मधारये उत्तमपदस्य विशेषणपदतया पूर्वनिपातापत्तिः। षष्ठीसमासश्च “न निर्द्धारणे” [पा० सू०२।२।१०] इति निषिद्ध एवेति सप्तमीसमासमालम्बते । पुरुषेष्विति । यद्यपि षष्ठीसप्तम्योरभे- दात् सोऽपि निषिद्ध एव । अन्यथा तत्र तत्र सप्तमीसमासेनैवोपपत्तौ षष्ठीसमासनिषेधवैयर्थ्यापत्तेः। तथापि निर्द्धारणस्याऽविवक्षायामयं समास इति ऋजवः । वस्तुतो जातिगुणक्रियाभिः समुदायादे- कदेशस्य पृथक्करणं निर्द्धारणम् । यथा नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र । तच्चात्र नास्तीति न निषेधः । तथाच समुदायसमुदायिवाचकपदयोः समासनिषेधस्यैव तत्सूत्रार्थत्वान्न निर्द्धारणप्रयोज कगुणादिविशेषवाचिपदसमासनिषेधोऽपीति तात्पर्यम् । एवञ्च षष्ठीसमासेऽप्यदोष इत्यवधेयम् । टिप्पणी । वेदविरुद्धेनापि न पापमत आह । मिथ्याज्ञानसलिलेति । कर्मधारय उत्तमपदस्य विशेषण- परत्वेन पूर्वनिपातप्रसङ्गाद्निर्द्धारणसप्तमीसमासमाह । पुरुषेषूत्तम इति । पुरुषशब्दस्यार्थमात्रे- ( १ ) अत्र च पौराणिकी कथा शिवपुराणे कोटिरुद्रसंहितायां द्वादशाध्याये, लिङ्गपुराणे चैकोनत्रिंशादध्याये द्रष्टव्या ।

प्रथमस्तबके ] ईश्वरे संशयाभावेन तन्निरूपणाक्षेपः । २७ वैष्णवाः, पितामह इति पौराणिकाः, यज्ञपुरुष इति याज्ञिकाः, सर्वज्ञ इति सौगताः, निरावरण इति दिगम्बराः, उपास्यत्वेन देशित(१) इति मीमांसकाः, लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्वाकाः, यावदुक्तोपपन्न इति नैयायिकाः, किं बोधनी । व्याख्यास्यति। पितामहः = जगतामुत्पादकः । यज्ञपुरुषः = यज्ञाधिष्ठातृदेवता । सर्वज्ञः = क्षणिक- सर्वज्ञः । निरावरणः = सर्वविषयकचैतन्याच्छादकत्वेन स्वकर्मार्जितं शरीरमावरणम् ; यद्वा वस्त्रादिभिरिव शरीरं धर्माधर्माभ्यामाश्रियते पुरुष इति तावेवावरणं, तद्रहितः । उपास्यत्वेन चोदितः चोदनासिद्धमुपास्यत्वं हविःप्रतियोगित्वं स्तुतिप्रतियोगित्वं चैव तस्य रूपं, न तु सर्ववित्त्वसर्व- कर्तृत्वादिकमिति । लोकव्यवहारसिद्धः = राजादिर्दृश्यमानः, चतुर्भुजादिरूपा प्रतिमा वा । याव- प्रकाशः । पितामहो = जनकस्यापि जनकः । यज्ञे प्रधानमिज्यं यज्ञपुरुषः । सर्वज्ञः = क्षणिकसर्वज्ञः । निरावरण इति । आवरणमदृष्टमविद्या स्वकर्मोपार्जितञ्च शरीरमस्य नास्तीत्यर्थः । उपास्य- त्वेनेति । वेदोपदिष्टोपास्यभावः कश्चिन्मन्त्रादिरित्यर्थः । लोकेति । यथा लोके व्यवह्रियते चतुर्भुजाद्युपेतदेहवान्, नत्वदृश्य इत्यर्थः । यावदुक्तेति । यावदुक्तेषु यदुपपन्नं युक्तिमत् सर्वज्ञत्वादि, तेनोपपन्नः सम्पन्न इति मध्यपदलोपी समासस्तत्पुरुषः । यावदुक्तेषु उपपन्नः प्रमाणिको धर्मो यस्येति बहुव्रीहिर्वा । न तु यावद्भिरुक्तैरुपपन्नः सहित इत्यर्थः , अद्वैता- थनङ्गीकारेण यावद्यथाव्याख्याताथैस्य नैयायिकैरनङ्गीकारात् । यद्वा सन्देह एव कुत इत्युपसंहारात् सर्वाण्येव दर्शनान्येकार्थपरतया व्याख्यायन्ते । शुद्धधो = दोषहीनः, बुद्धधस्वभावो = घटादिभिन्नत्वे सत्यौपाधिकचैतन्यरहितः, आदौ = प्रकाशिका । यतिस्मेति । पुरुषशब्दस्यार्थमात्रमतिप्रसक्तमत आह । प्रधानमिति । न्यायमतभेदाय व्याचष्टे । क्षणिकेति । एकार्थपरतयेति । अविरुद्धार्थतयेत्यर्थः । घटादीति । औपाधिकं चैतन्य- मकरन्दः । इज्यत्वमात्रमतिप्रसक्तमत आह । प्रधानमिति । न्यायमतसाधारण्यमपाकरोति । क्षणि- केति । एकार्थेति । अविरुद्धार्थेत्यर्थः । घटाद्वाविति । औपाधिकं चैतन्यमन्यत्रोपाधिभूतं चैतन्यं घटादिभिन्नत्वसमानाधिकर णौपाधिकचैतन्यशून्यत्वमित्यर्थः, तथा च परमते विशेषणा- भावात्, स्वमते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभावोऽविशिष्ट इति भावः । मिश्रास्तु औपाधिकं चैतन्यं जन्यचैतन्यम् , एवं च विशिष्टाभावस्तन्मत उभयाभावादस्मन्मते च विशेष्याभावादिति टिप्पणी । ऽसङ्गतिरत आह-प्रधानमिज्यं यज्ञपुरुष इति । न्यायमतभेदायाह । क्षणिकसर्वज्ञ इति । वेदोपदिष्टोपास्यभावः कश्चिन्मन्त्रादिरिति । तन्मते मन्त्रादिभिन्नाया इन्द्रा- दिदेवताया अस्वीकारात् , यत इन्द्रोऽपीन्द्राय स्वाहेत्यादिना इन्द्रमुद्दिश्य यजते, स्वमुद्दिश्य स्वकर्तृकत्यागासम्भवात् , इन्द्रान्तरस्वीकारेऽनवस्थानादतो मन्त्र एवोपासितः स्वरूपविशेष- परिणतः फलाय कल्पत इत्यादि तेषाममतमिति । बुद्धस्वभावो घटादिभिन्नत्वे सत्यौपा- धिकचैतन्यरहित इति । अन्यत्रोपाधिभूतचैतन्यात्मकत्वमौपाधिकचैतन्यं घटादिभिन्नत्वञ्च विशेषणम् । तेन परमते घटादिभिन्नत्वे द्वैतापत्त्या विशेष्यवति तन्न; विशिष्टाभावो विशेषणा- ( १ ) उपास्यत्वेन नोदित इति मुद्रितबोधन्युद्धृतः पाठः । ३ न्या० कु०

१८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ३ कारिकावतरणिकायां बहुना, कारवोऽपि यं विश्वकर्मेत्युपासते, तस्मिन्नेवं जातिगोत्रप्रवरचरण बोधनी । दुक्तोपपन्नः=तया यानि विशेषणान्युक्तानि तेषुयावदुपपन्नं तेनोपपन्नः । यद्वा, यावदुक्तेन यथाश्रुतेन न तु व्याख्यातेनोपपन्नः, यथा शुद्धः = देहादिरहितः, बुद्धः = बोधे कर्त्ता कर्म वा, आदिविद्वान्=नित्यज्ञातलोकव्यवहारः । सिद्धः=सर्वजनप्रसिद्धिगम्यः, सुगममन्यत्। जातिर्ब्रा- ह्मणत्वादिः। गोत्रं=कूटस्थऋषिनाम्ना सङ्कीर्त्तनम्। प्रवरः=वंश्यऋषिगणानुकीर्त्तनम् । चरणः = प्रकाशः । सर्गादौ, विद्वान् = ज्ञानवान् , सिद्धो = नित्यः, सम्प्रदायप्रद्योतको वेदं प्रणीय सर्गादिसमुत्पन्नाध्यापकः, अनुग्राहकः = कुलालादिकृतेऽपि घटादौ सहकारीत्यादिक्रमेण । नचैवमैकमत्येन दर्शनभेदानुपपत्तिः । (१) फलैकमत्येऽपि प्रकारभेदात् । सर्वथा विरोधाभावे विचा- रोपयोगिसंशयस्याप्यभावप्रसङ्गात् । यद्यपि मीमांसकानीश्वरसांख्यमते नेश्वरे सम्प्रतिपत्तिः, तथा- प्युपास्यत्वेन धर्मिणि सम्प्रतिपत्तिरस्त्येव । कारुः=शिल्पी । विश्वं सर्व्वमुत्पत्तिमत् कर्म्म कार्य्यं यस्य स तथा । जातिः = ब्राह्मणत्वादि । गोत्रं=काश्यपादि । ऋषय एव यज्ञे व्रियमाणाः प्रव- राः । चरणं = शाखा । अनुभावोऽसाधारणं कार्यं वेदादि । अत एव भवत्यस्मादिति भवः । प्रकाशिका । मन्यत्रोपाधिभूतचैतन्यात्मकत्वं तद् घटादिभिन्नत्वं च प्रतियोगिविशेषणं तेन विशिष्टाभावः परमते विशेषणाभावात्, अस्मन्मते च विशेष्याभावाद्विशिष्ट इति भावः । मिश्रास्तु औपाधिकं चैतन्यं जन्यचैतन्यमित्यर्थः, एवं च विशिष्टाभावोऽस्मन्मते विशेष्याभावात्, परमते चोभयाभावाद्विशिष्ट इति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । तथासति विशेष्याभावमात्रस्यैवोभयसाधारये विशेषणोपादानानुप- पत्तेः । यत्तु घटाद्यतिप्रसङ्गवारणार्थमेव विशेषणपदसद्भावस्यैव च विशेषणन्तदभिधेयमिति । तत्तु- च्छम् । अतिप्रसङ्गस्यादोषत्वात् । अन्यथा दोषहीन इत्यादावपि तद्विशेषणोपादानापत्तेः । किञ्चाभा- वविशेषणतायां वेदान्तिमतसाधारण्यानुपपत्तिरेव । फलैकमत्येऽपीति । उक्तधर्मेणाविरोधेऽपि धर्मा- न्तरेण विरोधादित्यर्थः । तमेवोपपादयति । सर्वथेति । अनुभावोऽसाधारणमिति । न च पूर्व- मकरन्दः । वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । तथा सति विशेष्याभावस्यैवोभयमतसाधारणत्वे विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः । यत्तु घटाद्यतिप्रसङ्गवारणार्थमेव सत्यन्तमिति । तच्चिन्त्यम् । तदतिप्रसङ्गस्यादोषत्वात् । अन्यथा दोषहीनत्वनित्यत्वादावपि तथात्वप्रसङ्गादिति । फलैक्येति । उक्तप्रकारावच्छिन्नधर्मिण्यैकमत्येऽपि प्रकारान्तरभेदेन दर्शनभेदादित्यर्थः । तदेवोपपादयति । सर्वथेति । टिप्पणी । भावात् । स्वमते द्वैताङ्गीकारेण घटादिभिन्ने तत्र विशिष्टाभावो विशेष्याभावादित्यविशिष्ट एव विशिष्टाभाव इति । न च चैतन्यात्मकत्वमात्रमुपेयं न्यायमते चैतन्यस्येश्वरधर्मत्वेन तदात्मक- त्वाभावादिति वाच्यम् । साङ्ख्यमतसाधारणाय तदुपादानात्, तन्मते चेतनस्य घटादिभिन्नत्वात् चैतन्यात्मकत्वाच्च विशिष्टाभावसत्त्वासम्भवात् । तदुपादानप्रकृतेः कार्यजनने स्वतन्त्रत्वेन चेत- नस्याकारणतया चैतन्यस्यान्यत्र कार्यजनने प्रयोजकत्वलक्षणोपाधित्वासम्भवात् । न्यायवेदान्तमत- योरिश्वरस्य कारणतयोपादानसाक्षात्कारत्मकस्य मायावृत्तिप्रतिविम्वितचैतन्यात्मकस्य च ज्ञानपदा- भिधेयस्य चैतन्यस्य कार्यजननप्रयोजकत्वेनास्त्युपाधित्वमिति भावः । सम्प्रदायप्रद्योतको वेदं (१) फलैक्येऽपीति पाठान्तरम् ।

प्रथमस्तबके ] ईश्वरनिरूपणाक्षेपसमाधानम् । १६ कुलधर्मादिवदाखंसारं प्रसिद्धानुभावे भगवति भवे सन्देह एव कुतः ? किं निरूपणीयम् । तथापि, न्यायचर्चयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनैव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥ ३ ॥ श्रुतो हि भगवान् बहुशः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेष्विदानीं मन्तव्यो भवति, बोधनी । बह्वृचत्वाद्यवान्तरजातिः । कुलधर्मः=प्रतिकुलं व्यवच्छिन्नः शिखासन्निवेशादिः । यथा जात्या- दयः संसारमभिव्याप्य प्रमाणसिद्धाः, एवमीश्वरोऽपि । किं निरूपणीयम् ? न किञ्चिदित्यर्थः । समाधत्ते—तथापि न्यायेति । तत्रैव हि सन्दिग्धविषयत्वनियमो न्यायस्य यत्र दृष्टमेव संशयनिरासः प्रयोजनम् , अयं तु विहितोपासनात्मकत्वाददृष्टरूपस्वर्गापव- र्गादिफल इति सिद्धेऽपि विषये प्रवर्त्तत इति भावः । विहितत्वप्रदर्शनार्थ—मननेति । “मन्तव्य” इति मननं विहितम् , मननाख्या चेयं न्यायचिन्तेति । यद्वा, यद्युपासनेयं न्यायचर्चा, न तु संशयनिरासफला, तर्हि श्रवणादिचतुर्विधायां कतमेयमित्यत उक्तं— मननेति । श्रवणानन्तरेति मननस्यावसरप्राप्तिर्दर्शिता इति । तद् व्याचष्टे—श्रुतो हीति । प्रकाशः । तथा च जातिगोत्रादिवत्संसारमभिव्याप्य श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धे परमात्मनि न सन्देहः, अतस्तत्रे- श्वरे किं निरूपणीयमित्यर्थः । तथापि धर्मिणि भगवति विहितमनने प्रकाराकाङ्क्षायां तत्र विप्रति- पत्त्या सन्देहोऽस्तीति मनसिकृत्य मननरूपोपासनैव क्रियते इति समाधत्ते— तथापीति । न्यायेन चर्चा न्यायचर्चा अनुमितिरूपा, उपासनैवेति सम्बन्धः । श्रवणानन्तरा- गतेत्यनेन श्रुतिप्रामाण्यग्राहकन्यायनिरूपणमपि सूचितम् । श्रवणानन्तरागतेति संगृहीतं विवृ- णोति । श्रुतो हीति । श्रुतिमूलकत्वात् स्मृतेरपि तत्समानविषयतया स्वबोधदार्थार्थं श्रवण प्रकाशिका । मनुभावोऽसाधारणीं कारणतामाहेति व्याख्यानेन विरोध इति वाच्यम् । तत्रानुभावोऽनुभावशब्दार्थो- ऽसाधारणकार्यरूपो नान्तरीयकत्याऽसाधारणीं कारणतामाहेत्यर्थात् , इह तु पदार्थव्याख्यानादिति । तत्र विप्रतिपत्त्येति । इदं च तथापि (१)विप्रतिपत्ति विनेत्यादिवक्ष्यमाणं मनसिकृत्योक्तम् । वस्तुतो मननरूपानुमितौ सन्देहोऽनङ्गमेवेति स्वयमेवोक्तेरिति । श्रुतिमूलकत्वादिति । अत्र मिश्राः “श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य” इत्यादि नियमविध्यवष्टम्भेनेदमुक्तम् । वस्तुतस्तस्य नियमविधित्वेऽदृष्ट- कल्पनाभिया श्रुतिवाक्यपदमजहत्स्वार्थलक्षणया आत्मप्रतिपादकप्रमाणवाक्यपरम् । अत एवोत्तरो- त्तरप्रतिपत्तिरेव पूर्वपूर्वप्रतिपत्तेर्द्वारमिति सिद्धान्तः । अत एव “द्रष्टव्य” इत्यादिपाठक्रमत्यागो- मकरन्दः । श्रुतिमूलकत्वादिति । एतच्च ‘श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य’’ इति नियमविध्यवष्टम्भेनो क्तम् । वस्तुतस्त्वात्मप्रतिपादकप्रमाणवाक्यपरमेव श्रुतिपदम् । अन्यथा अदृष्टार्थकतापत्तेः । पूर्व- टिप्पणी । प्रणीयेति । प्रणयनं हि तत्प्रत्यक्षजनककण्ठताल्वाद्यभिघातविशेषः । तथा च वेदस्य नित्यत्वपक्षेऽपि तत्सम्भवोऽनित्यत्वपक्षेऽपि चेति न क्षतिः । स्मृतेरपि तत्समानविषयतयेत्यादि । इदं तु ( १ ) संशयं विनेति मुद्रितप्रकाशे पाठः ।

२० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ३ कारिकाव्याख्यायां “श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रुतेः , आगमेनानुमानेन ध्यानभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥ इति स्मृतेश्च ॥ ३ ॥ बोधनी । प्रज्ञा=साक्षात्कारः, योगं=योगफलं निःश्रेयसमिति ॥ ३ ॥ प्रकाशः । उपयोग उक्तः । उत्तमो योगः = आत्मतत्त्वसाक्षात्कारः ॥ ३ ॥ ननु भगवति सन्देहाभावेन सिद्धसाधनात् कथमनुमितिः ? । सिद्धसाधनं हि स्वार्थानुमाने न दोषः प्रमाणसंप्लवस्य संस्थापनादिति चेद् । न । विनिगमकाभावात् , प्रकाशिका । ऽपि, अन्यथाऽदृष्टमेव तत्रापि द्वारमिति किमिति पाठिकक्रमत्यागः । एवं च स्त्रीशूद्रादीनामपि पुराणादिना श्रवणे मोक्षाधिकार इति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । (१)अदृष्टकल्पनाभिया श्रुतार्थपरित्यागे रथकारशब्देऽपि लक्षणापत्तेः । 'द्रष्टव्य' इत्यादौ तु क्रमत्यागमात्रं, तत्त्यागद्वारा श्रुतार्थपरित्यागः (१)अदृष्टकल्पनाभियाऽसिद्ध एव, “अग्निहोत्रं जुहोति” यवागूं पचतीत्यादावाद्यप्रतिपत्तिरूपद्वारवति उत्तरोत्तरप्रतिपत्तिर्द्वारमित्यदृष्टद्वारकत्वेऽपि विशेषणज्ञानत्वेन द्वारत्वायुुक्तमिति । अत एव त्रिसूत्री टीका ‘तपःप्रभाव एव हि तादृशस्तेषां यत एवंविधाः पाप्मानो विलीयन्त” इति । अन्यथा शूद्रादीनामप्यधिकारे तदुपदेशेन पापाननुत्पत्या तद्विरुद्धेतेति । निबन्धेऽप्येवमेवेति । योगो निदिध्या- सनमेवेत्यन्वय इत्यत आह । आत्मतत्त्वसाक्षात्कार इति ॥ ३ ॥ विनिगमकेति । सिद्धेः पक्षताविघटकतया दूषणत्वस्योभयत्राविशेषादित्यर्थः । ननु सिद्धेर- नुमितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः, यावत् परामर्शमनुमित्यविरोधादिति परार्थानुमान एवार्थान्तरतया मकरन्दः । पूर्वप्रतिपत्तौ हि उत्तरोत्तरप्रतिपत्तिद्वारकता । सा च श्रुतिमात्रजनितश्रवणसाध्यतायां नियमापूर्व- कल्पनया भज्येत । द्रष्टव्य इति अदृष्टद्वारकत्वाभयेन पाठिकक्रमोल्लङ्घनमपि नोचितं तस्य स्या- दिति पुराणस्मृत्यादिना श्रुते मननादभिमतसिद्धिर्भवत्येवेत्याहुः । ननु योगो निदिध्यासनमेवेत्य- न्वय इत्यत आह । उत्तम इति ॥ ३ ॥ विनिगमकेति । सिद्धयभावरूपायाः पक्षताया अनुमितिहेतुत्वे तदभावादनुमित्यभावस्यो टिप्पणी । “श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य” इत्यादिनियमविध्यवष्टम्भेन, अन्यथा स्मृतेरपि श्रवणे प्रतिपत्तेरविशेषात् तस्या अपि प्रामाण्याच्च श्रुतिमूलकत्वादित्युपादानमफलं स्यात् , तथापि मुख्यतया श्रुतिवा- क्येभ्य एवायं श्रोतव्यः । अवबोधदार्ढ्यार्थं श्रुतिमूलायाः स्मृतेरपीति भावः ॥ ३ ॥ नन्वित्यादिग्रन्थे शङ्कते सिद्धसाधनं हीत्यादि । ननु सिद्धसाधनस्यादोषत्वात् ज्ञानधाराप्रसङ्ग इत्यत आह--प्रमाणसंप्लवेत्यादि । यावत् प्रमाणं प्रत्यक्षस्थल इवात्रानुमानस्थलेऽपि ज्ञानाधारा सम्पद्यत एव, प्रमाणसंप्लवकारणाभावान्नेष्यत इत्यर्थः । यद्वा सिद्धसाधनस्यादोषत्वे ग्रन्थकारसम्मतिमाह । प्रमाणेति । संप्लवः = सङ्करः । व्यवस्था- पनाद् भाष्यकारेणेति शेषः । इति चेन्न विनिगमकाभावादिति । सिद्धेः पक्षतावि- ( १ ) अक्लृप्तेत्यादर्शपुस्तके पाठः ।

प्रथमस्तबके ] ईशवरनिरूपणाक्षेपसमाधानम् । २१ प्रकाशः । ग्रन्थस्य परार्थानुमानरूपत्वाच्च । यथा अग्निहोत्रं जुहोति, यवागूं पचतीत्यत्राऽर्थेन क्रमेण शाब्दः क्रमो लङ्घ्यते, तथा "श्रोतव्यो मन्तव्य" इत्यत्रापि मननानन्तरं श्रवणे श्रुतेस्तात्पर्य्यमिति चेद् । न । दृष्टान्ते, होमे द्रव्यान्तरसाधनत्वं यवागूपाकस्यादृष्टार्थत्वञ्च कल्प्यमिति गौरवात्तथाऽस्तु, प्रकृते त्वनुपपत्त्यभावः , श्रवणानन्तरं मननस्यान्वयोपपाद्यत्वात् , श्रवणानन्तरागतेति ग्रन्थ विरोधाच्च । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य" इति बहुवचनं, कपिञ्जलानालभतेतिवत् त्रित्वपरम्, अतो रूपान्तरेण मननमविरुद्धमिति चेन्न । "श्रोतव्यो मन्तव्य" इति सामानाधिकरण्यश्रुतेर्लाघवाच्च येनैव प्रकाशिका । सिद्धसाधनं दोष इति ब्रूयात्तन्नाह-ग्रन्थस्येति । शाब्दत्वं पाठिकत्वं न तु शब्दप्रतिपाद्यत्वं "अध्व- र्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति" इतिवत्तादृशशब्दाभावात् । ननु श्रवणानन्तरं मननासम्भव एवानुपपत्तिरत आह । श्रवणानन्तरमिति । अन्यथेति । सिषाधयिषयेत्यर्थः । नन्वेवं सिद्धसाध- नात् कथमनुमितिरिति स्वपक्ष एव दूषित इत्यरुचेराह-श्रवणेति । कपिञ्जलानालभतेतीति । यावत्कपिञ्जलानामालम्भनाशक्यत्वेन विशेषपरतायां प्रथमोपस्थितिलाघवाद्वहुवचनं तत्र यथा त्रित्व- परं तथात्रापीत्यर्थः । धर्मिमात्रमादाय सामानाधिकरण्यं स्यादत आह । लाघवाच्चेति । मननस्य प्रकाराकाङ्क्षायामुपस्थितश्रवणप्रकारस्यैवान्वयात् , अन्यथाऽनुपस्थितकल्पनागौरवादिति भावः । ननु सिद्धसाधनभिया प्रामाणिकं गौरवादर्तव्यं रूपान्तरेण मननसम्भवादित्यत आह । मकरन्दः । भयत्र तुल्यत्वादित्यर्थः । ननु नोक्तरीत्या सिद्धसाधनस्य दोषत्वं, किन्त्वर्थान्तरतया , तच्च शब्ददोषतया स्वार्थानुमाने न दोष इति यदि ब्रूयात् तत्राह । ग्रन्थस्येति । क्रमे शाब्दत्वं, पाठिकत्वं न तु शब्दप्रतिपाद्यत्वम् , क्रमप्रतिपादकाभावात् । ननु सिद्धसाधनान्मननानुपपत्तिरेवे- त्यत आह । श्रवणेति । अन्यथेति । सिषाधयिषयेत्यर्थः । ननु सिद्धसाधनात् कथमनुमि- तिरिति स्वपक्षः साधु समर्थित इत्यरुचेराह । श्रवणेति । कपिञ्जलेति । यावत्परत्वासम्भवेन कतिपयपरतया बहुवचनस्य प्रथमोपस्थितत्रित्वपरत्वं यथा, तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । धर्मिमात्रवि- षतयापि सामानाधिकरण्यसम्भव इत्यरुचेराह । लाघवाच्चेति । श्रवणप्रकारस्योपस्थितत्वे- नानुत्थितप्रकारकत्पनायां गौरवमिति भावः । ननु सिद्धसाधनादेव प्रामाणिकं गौरवं न्याय्य- टिप्पणी । घटकत्वेन दूषकत्व उभयत्राप्यविशेषाद्विनिगमकाभावादित्यर्थः । ननु पक्षताया अनुमितौ स्वार्थे हे- तुतायाम्मानाभावः यावत्परामर्षमनुमितिर्जायत एवेत्युद्धतं प्रत्याह । ग्रन्थस्य परार्थानुमाने- ति । तस्य समस्तरूपोपपन्नलिङ्गप्रतिपादकवाक्यत्वेन परार्थानुमानत्वं, परार्थानुमाने चावश्यं सिद्ध- साधनं दोषः, सन्दिग्ध एव हेत्वादेराकाङ्क्षितत्वादिति भावः । श्रवणानन्तरं मननस्यान्थेति । सिषाधयिषयेत्यर्थः । अन्यथोपपाद्यत्वादिति । तथा चोक्तकल्पनासम्भवादिति शेषः। ननु सिद्धसाधनात् कथमनुमितिरिति स्वपक्ष एव दूषित इत्यरुचेराह । श्रवणानन्तरागतेति । कपि- ञ्जलानालभतेतिवदिति । यथा यावदालम्भस्याशक्यत्वेन विशेषपरतायां प्रथमोपस्थितिलाघ- वाद्बहुवचनस्य त्रित्वपरत्वन्तथेत्यर्थः । ननु धर्म्मिमात्रमादाय सामानाधिकरण्यं स्यादित्यत आह । लाघवाच्च । येनैव रूपेण श्रवणमिति । मननस्य प्रकाराकाङ्क्षायामुपस्थितश्रवणप्रकारस्यैवा- न्वयात् , अन्यथानुपस्थितकल्पने गौरवादिति भावः । ननु सिद्धसाधनभिया गौरवं प्रामाणिकमिति

२० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ३ कारिकाव्याख्यायां "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रुतेः , आगमेनानुमानेन ध्यानभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥ इति स्मृतेश्च ॥ ३ ॥ बोधनी । प्रज्ञा=साक्षात्कारः, योगं=योगफलं निःश्रेयसमिति ॥ ३ ॥ प्रकाशः । उपयोग उक्तः । उत्तमो योगः = आत्मतत्त्वसाक्षात्कारः ॥ ३ ॥ ननु भगवति सन्देहाभावेन सिद्धसाधनात् कथमनुमितिः ? । सिद्धसाधनं हि स्वार्थानुमाने न दोषः प्रमाणसंप्लवस्य संस्थापनादिति चेद् । न । विनिगमकाभावात् , प्रकाशिका । ऽपि, अन्यथा अदृष्टमेव तत्रापि द्वारमिति किमिति पाठिकक्रमत्यागः । एवं च स्त्रीशूद्रादीनामपि पुराणादिना श्रवणे मोक्षाधिकार इति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । (१)अदृष्टकल्पनाभिया श्रुतार्थपरित्यागे रथकारशब्देऽपि लक्षणापत्तेः । ‘द्रष्टव्य’ इत्यादौ तु क्रमत्यागमात्रं, तत्त्यागद्वारा श्रुतार्थपरित्यागः (१)अदृष्टकल्पनाभियाऽसिद्ध एव, "अग्निहोत्रं जुहोति" यवागूं पचतीत्यादावद्यप्रतिपत्तिरूपद्वारवति उत्तरोत्तरप्रतिपत्तिद्वारमित्यदृष्टद्वारक्त्वेऽपि विशेषणज्ञानत्वेन द्वारत्वायुुक्तमिति । अत एव त्रिसूत्री टीका ‘तपःप्रभाव एव हि तादृशस्तेषां यंत एवंविधाः पाप्मानो विलीयन्त” इति । अन्यथा शूद्रादीनामप्यधिकारे तदुपदेशेन पापाननुत्पत्त्या तद्विरुद्धेतेति । निबन्धेऽप्येवमेवेति । योगो निदिध्या- सनमेवेत्यनन्वय इत्यत आह । आत्मतत्त्वसाक्षात्कार इति ॥ ३ ॥ विनिगमकेति । सिद्धेः पक्षताविघटकतया दूषणत्वस्योभयत्राविशेषादित्यर्थः । ननु सिद्धेर- नुमितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः, यावत् परामर्शमनुमित्यविरोधादिति परार्थानुमान एवार्थान्तरतया मकरन्दः । पूर्वप्रतिपत्तौ हि उत्तरोत्तरप्रतिपत्तिद्वारकता । सा च श्रुतिमात्रजनितश्रवणसाध्यतायां नियमापूर्व- कल्पनया भज्येत । द्रष्टव्य इति अदृष्टद्वारकत्वाभयेन पाठिकक्रमोल्लङ्घनमपि नोचितं तस्य स्या- दिति पुराणस्मृत्यादिना श्रुते मननादभिमतसिद्धिर्भवत्येवेत्याहुः । ननु योगो निदिध्यासनमेवेत्य- नन्वय इत्यत आह । उत्तम इति ॥ ३ ॥ विनिगमकेति । सिद्ध्यभावरूपायाः पक्षताया अनुमितिहेतुत्वे तदभावादनुमित्यभावस्यो टिप्पणी । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य" इत्यादि नियमविध्यवष्टम्भेन, अन्यथा स्मृतेरपि श्रवणे प्रतिपत्तेरविशेषात् तस्या अपि प्रामाण्याच्च श्रुतिमूलकत्वादित्युपादानमफलं स्यात्, तथापि मुख्यतया श्रुतिवा- क्येभ्य एवार्थं श्रोतव्यः । अवबोधदार्ढ्यार्थं श्रुतिमूलायाः स्मृतेरपीति भावः ॥ ३ ॥ नन्वित्यादिग्रन्थे शङ्कते सिद्धसाधनं हीत्यादि । ननु सिद्धसाधनस्यादोषत्वात् ज्ञानधाराप्रसङ्ग इत्यत आह--प्रमाणसंप्लवेत्यादि । यावत् प्रमाणं प्रत्यक्षस्थल इवात्रानुमानस्थलेऽपि ज्ञानधारा सम्पद्यत एव, प्रमाणसम्प्लवकारणाभावान्नेष्यत इत्यर्थः । यद्वा सिद्धसाधनस्यादोषत्वे ग्रन्थकारसम्मतिमाह । प्रमाणेति । संप्लवः = सङ्करः । व्यवस्था- पनाद् भाष्यकारेणेति शेषः । इति चेन्न विनिगमकाभावादिति । सिद्धेः पक्षतावि- ( १ ) अक्लृप्तेत्यादर्शपुस्तके पाठः ।

प्रथमस्तवके ] ईश्वरनिरूपणाक्षेपसमाधानम् । २१ प्रकाशः । ग्रन्थस्य परार्थानुमानरूपत्वाच्च । यथा अग्निहोत्रं जुहोति, यवागूं पचतीत्यत्राऽर्थेन क्रमेण शाब्दः क्रमो लङ्घ्यते, तथा "श्रोतव्यो मन्तव्य" इत्यत्रापि मननानन्तरं श्रवणे श्रुतेस्तात्पर्यमिति चेद् । न । दृष्टान्ते, होमे द्रव्यान्तरसाधनत्वं यवागूपाकस्यादृष्टार्थत्वञ्च कल्प्यमिति गौरवात्तथाऽस्तु, प्रकृते त्वनुपपत्त्यभावः , श्रवणानन्तरं मननस्याऽन्यथोपपाद्यत्वात् , श्रवणानन्तरागतेति ग्रन्थ विरोधाच्च । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य" इति बहुवचनं, कपिञ्जलानालभेतेतिवत्, त्रित्वपरम्, अतो रूपान्तरेण मननमविरुद्धमिति चेन्न । "श्रोतव्यो मन्तव्य" इति सामानाधिकरण्यश्रुतेर्लाघवाच्च येनैव प्रकाशिका । सिद्धसाधनं दोष इति ब्रूयात्तत्राह-ग्रन्थस्येति । शाब्दत्वं पाठकत्वं न तु शब्दप्रतिपाद्यत्वं "अध्व- र्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति" इतिवत्तथादृशशब्दाभावात् । ननु श्रवणानन्तरं मननासम्भव एवानुपपत्तिरत आह । श्रवणानन्तरमिति । अन्यथेति । सिपाधयिषयेत्यर्थः । नन्वेवं सिद्धसाध- नात् कथमनुमितिरिति स्वपक्ष एव दूषित इत्यरुचेराह-श्रवणेति । कपिञ्जलानालभेतेतीति । यावत्कपिञ्जलानामालम्भनाशक्यत्वेन विशेषपरतायां प्रथमोपस्थितिलाघवाद्बहुवचनं तत्र यथा त्रित्व- परं तथात्रापीत्यर्थः । धर्मिमात्रमादाय सामानाधिकरण्यं स्यादत आह । लाघवाच्चेति । मननस्य प्रकाराकाङ्क्षायामुपस्थितश्रवणप्रकारस्यैवान्वयात् , अन्यथाऽनुपस्थितकल्पनागौरवादिति भावः । ननु सिद्धसाधनभिया प्रामाणिकं गौरवमादर्त्तव्यं रूपान्तरेण मननसंभवादित्यत आह । मकरन्दः । भयत्र तुल्यत्वादित्यर्थः । ननु नोक्तरीत्या सिद्धसाधनस्य दोषत्वं, किन्त्वर्थान्तरतया , तच्च शाब्ददोषतया स्वार्थानुमाने न दोष इति यदि ब्रूयात् तत्राह । ग्रन्थस्येति । क्रमे शाब्दत्वं, पाठकत्वं न तु शब्दप्रतिपाद्यत्वम् , क्रमप्रतिपादकाभावात् । ननु सिद्धसाधनान्मननानुपपत्तिरेवे- त्यत आह । श्रवणेति । अन्यथेति । सिपाधयिषयेत्यर्थः । ननु सिद्धसाधनात् कथमनुमि- तिरिति स्वपक्षः साधु समर्थित इत्यरुचेराह । श्रवणेति । कपिञ्जलेति । यावत्परत्वासम्भवेन कतिपयपरतया बहुवचनस्य प्रथमोपस्थितत्रित्वपरत्वं यथा, तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । धर्मिमात्रवि- षतयापि सामानाधिकरण्यसम्भव इत्यरुचेराह । लाघवाच्चेति । श्रवणप्रकारस्योपस्थितत्वे- नानुत्पस्थितप्रकारकल्पनायां गौरवादिति भावः । ननु सिद्धसाधनादेव प्रामाणिकं गौरवं न्याय्य- टिप्पणी । घटकत्वेन दूषकत्व उभयत्राप्यविशेषाद्विनिगमकाभावादित्यर्थः । ननु पक्षताया अनुमितौ स्वार्थे हे- तुतायाम्मानाभावः यावत्परामर्षमनुमितिर्जायत एवेत्युद्धतं प्रत्याह । ग्रन्थस्य परार्थानुमाने- ति । तस्य समस्तरूपोपपन्नलिङ्गप्रतिपादकवाक्यत्वेन परार्थानुमानत्वं, परार्थानुमाने चावश्यं सिद्ध- साधनं दोषः, सन्दिग्ध एव हेत्वादेराकाङ्क्षितत्वादिति भावः । श्रवणानन्तरं मननस्यान्थेथेति । सिपाधयिषयेत्यर्थः । अन्यथोपपाद्यत्वादिति । तथा चोक्तकल्पनासम्भवादिति शेषः । ननु सिद्धसाधनात् कथमनुमितिरिति स्वपक्ष एव दूषित इत्यरुचेराह । श्रवणानन्तरागतेति । कपि- ञ्जलानालभेततिवदिति । यथा यावदालम्भस्याशक्यत्वेन विशेषपरतायां प्रथमोपस्थितिलाघ- वाद्बहुवचनस्य त्रित्वपरत्वन्तथेत्यर्थः । ननु धर्मिमात्रमादाय सामानाधिकरण्यं स्यादित्यत आह । लाघवाच्च । येनैव रूपेण श्रवणमिति । मननस्य प्रकाराकाङ्क्षायामुपस्थितश्रवणप्रकारस्यैवा- न्वयात् , अन्यथानुत्पस्थितकल्पने गौरवादिति भावः । ननु सिद्धसाधनभिया गौरवं प्रामाणिकमिति