पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

सा—वधूः यदि ध्रुवं न पश्येत्—न प्रेक्षते तदा पश्यामि इत्येव वरः स्वयं ब्रूयात्—वदेत् ।

(ब्रह्मचर्योपदेशः)

त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनौ स्यातामधः शयीयाताम् । १-८-२१

त्रिरात्रं—विवाहदिवसमारभ्य अहोरात्रत्रयम् अक्षारालवणाशिनौ—अक्षारं च अलवणं च अक्षारालवणं तत् अश्नीत इत्येवंशीलो अक्षारालवणाशिनौ, स्यातां - भवेतां, जायापती । पुनश्च अधः—आस्तृतभूमौ न खट्वायां, शयीयातां—स्वपेताम् ।

संवत्सरं न मिथुनमुपेयातां द्वादशरात्रं षड्रात्रं त्रिरात्रमन्ततः । १-८-२२

संवत्सरं—विवाहदिवसमारभ्य वर्षं यावत् मिथुनम्—अभिगमनं न उपेयातां—न उपगच्छेताम् । पक्षान्तरे द्वादशरात्रम् । अथवा षड्रात्रम्, यद्वा अन्ततः—संवत्सरादिपक्षाणाम् अन्ते त्रिरात्रम् । संवत्सरादिकालविकल्पाः शक्त्यपेक्षया व्यवस्थाप्याः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे अष्टमो कण्डिका ॥ ( समाप्तं विवाहकर्म ) ॥

---

( नित्यहोमविधिः )

उपयमनप्रभृत्योपासनस्य परिचरणम् । १-९-१

औपासनस्य—आवसथ्याग्नेः परिचरणं—सेवा उपयमनप्रभृति—उपयमनकुशादानमारभ्य “उपयमन—कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयात् , (१-१-४) इति यावत् । परिचरणग्रहणादत्र होमेतिकर्त्तव्यतानिवृत्तिः । हस्तेनैव होमः । मणिकोदकेन पर्युक्षणम् ।

( ४२ )

अस्तमितानुदितयोः । १-६-२

अस्तमितश्च अनुदितश्च अस्तमितानुदितौ तयोः, तथाभूत-सूर्य्ययोः सूर्य्यस्य अस्तमयानुदयाभ्यामुपलक्षितयोः कालयोरित्यर्थः । अस्तमितलक्षणं छान्दोगपरिशिष्टे—

“यावत् सम्यङ् न भाव्यन्ते नभस्यृक्षाणि सर्वतः ।
न च लोहितिमापैति तावत् सायं तु हूयते ॥”

अनुदितो द्विविधः । अनुदितः समयाध्युषितश्च । तत्र स्पष्टतारकोप-लक्षितः अनुदितः । ततः परमुदयात् प्राक् समयाध्युषितः । तत्र वाजसनेयिनां नियमेन अनुदितहोमः । छन्दोगानामुदितानुदितयोर्विकल्पः । आश्वलायनानां तु उदितहोमनियमः ।

---

दध्ना तण्डुलैरक्षतैर्वा । १-६-३

होमद्रव्यमाह—दध्ना—गव्येन, तण्डुलैः—व्रीहिमयैः, अक्षतैः—सक्तुकैः यवैः वा—विकल्पेन एतेषामन्यतमेन द्रव्येण जुहुयात् ।

---

अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् । १-६-४

सायम् “अग्नये स्वाहा” इति प्रथमाहुतिं “प्रजापतये स्वाहा” इति द्वितीयामाहुतिं जुहुयात् । प्रजापतिहोमे “प्रजापतये” इति उपांशु । “स्वाहा इदं प्रजापतये” इति भागः श्राव्यः । आधारे तु स्वाहान्तोऽपि मानसः उक्त एव ।

---

सूर्य्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । १-६-५

प्रातः “सूर्य्याय स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा इति आहुतिद्वयम् । अस्य कर्मणः सायमारम्भः प्रातः समाप्तिः । “सायमादिप्रातरन्तमेकं कर्म प्रचक्षते” इति वचनात् । ततः सायंहोमद्रव्येणैव प्रातर्होमः कर्त्तव्यः । तथा येन च सायं हुतं तेनैव प्रातर्होमः कर्त्तव्यः “येनारम्भस्तेनैव समाप्तिरितिन्यायात् । पूर्वोक्तदधितण्डुलयवा-

( ४३ )

माषलाभे श्यामाकनीवारवेणुयवकन्दमूलफलजलेषु पूर्वपूर्वलाभे परं परं नित्यहोमाय ग्राह्यम् ।

पुमाꣳसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ । पुमानिन्द्रश्च सूर्य्यश्च पुमाꣳसंवर्त्ततां मयि पुनः स्वाहेति पूर्वां गर्भकामा ॥ १-९-६ ॥

अस्यैव कर्मणः कामसंयोगमाह—यदि यजमानस्य पत्नी गर्भकामा भवति तदा “पुंसांसौ मित्रावरुणा”वतिमन्त्रेण पूर्वां—प्रथमामाहुतिम् 'अग्नये स्वाहा सूर्य्याय स्वाहा इति होमस्थानद्वये पत्नी जुहुयात् । उत्तरामाहुतिं तु यजमाम एव । अत्र काम्यहोमेन नित्यस्य आग्नेयादिहोमस्य बाधः । यतः “पूरुषार्थसमासक्तं काम्यं नित्यस्य बाधकम् । नित्यं तावदफलम् अकरणे प्रत्यवायजनकम् । काम्यं तु फलवत् । फलवत् बलवत् अफलं दुर्बलं बाधते ।

मन्त्रार्थः (मेधातिथिः अनुष्टुप लिङ्गोक्ता होमे)— मित्रावरुणौ—मित्रश्च वरुणश्च तौ पुमांसौ—पुरुषौ, उभौ अश्विनौ—अश्विनीकुमारौ पुमांसौ । इन्द्रः—देवराट् सूर्य्यश्च पुमान् । मयि—मम यजमान—पत्न्या गर्भे पुमान्—पुत्रः संवर्त्तताम् इति । स्वाहा—सुहुतमस्तु । मित्रावरुणावित्यत्र देवताद्वन्द्वे पूर्वपदान्तस्वरस्य दीर्घः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे नवमी कण्डिका ।

---

( नैमित्तिकहोमः )

राज्ञोऽक्षभेदे नद्धविमोक्षे यानविपर्य्यासेऽन्यस्यां वा व्यापत्तौ स्त्रियाश्चोद्वहने तमेवाग्निमुपसमाधायाज्यꣳ संस्कृत्येहरतिरिति जुहोति नानामन्त्राभ्याम् । १-१०-१

राज्ञः—प्रजापालने अधिकृतस्य यात्रादि प्रस्थितस्य अक्षभेदे रथावयवभङ्गे, नद्धविमोक्षे—नद्धस्य (णह्वन्धने) बद्धस्य—रथ-विमोक्षे — सन्नहनच्छेदे यानविपर्य्यासे—यानस्य विपर्य्यासे—अश्वमुखादिभावे, वा पक्षान्तरे अथवा अन्यस्यां व्यापत्तौ अन्यस्मिन् अशुभसूचके निमित्ते स्त्रियाश्चोद्वहने—उद्वाहानन्तरं वध्वा -- स्वगृहागमनकाले, तं—पूर्वप्रसिद्धम् एव अग्निं—यथा राज्ञः यात्राप्रास्थानिकनामानं सेनाग्निं स्त्रिया वैवाहिकमग्निम् उपसमाधाय पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं संस्थाप्य आज्यं संस्कृत्य ब्रह्मोपवेशनादिपर्य्युक्षणान्तं कर्म विधाय आधारहोमात् प्राक् इहरतिरिति नानामनन्त्राभ्याम् इहरतिरिति उपसृजन्जिति मन्त्राभ्याम् आहुतिद्वयं जुहोति। तत आधारादिस्विष्टकृदन्तः चतुर्दशाहुतिको होमः। अत्र होमे राज्ञः पुरोहितः वध्वाश्च वरः कर्त्ता।

अत्र "एष एव विधिर्यत्र क्वचिद्धोम" इति सामान्येन आज्यसंस्कारे प्राप्ते आज्यं संस्कृत्येति वचनम् आधारहोमात् प्रागेव इहरतिरित्याद्याज्याहुतिद्वयप्राप्त्यर्थम्। इहरतिरित्यादिमन्त्रौ ३-४-८ स्थौ द्र...

अन्यद् यानमुपकल्प्य तत्रोपवेशयेद्राजानग्ँ स्त्रियं प्रतिक्षत्र इति यज्ञान्तेनात्वाहार्षमिति चैतया। १-१०-२

नैमित्तिकहोमान्ते अन्यद् यानं—रथादिकं वाहनं वा उपकल्प्य — संयोज्य तत्र—तस्मिन् नवीने याने राजानं—नृपं स्त्रियं च उद्वाहितां च उपवेशयेत्—आरोहयेत् मन्त्रपाठपूर्वकम् उपविश इति प्रेरणया राजानं पुरोहितः, स्त्रियः तस्याः पतिः, मन्त्रद्वयेन। केन मन्त्रद्वयेन ? प्रतिक्षत्र इत्यादिना प्रतितिष्ठामि यज्ञ इत्यन्तेन (२०—१०) एकेन तथा आत्वाहार्षमिति (१२—११) एतया ऋचा च अपरया। मन्त्रयोः सम्पूर्णः पाठः :—

"प्रतिक्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु प्रत्यङ्गेषु प्रतितिष्ठाम्यात्मन् प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टौ द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यज्ञे ॥ शु. य. २०-१० ॥"

"आत्वाहार्षमन्तरभूध्रुवस्तिष्ठाविचाचलिः विशस्त्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्रमधिभ्रशत् ॥ शु. य. १२-११ ॥"

( ४५ )

धुर्य्यौ दक्षिणा प्रायश्चित्तिः । १-१०-३

धुर्य्यौ—धुरि भारवहने साधू अनड्वाहौ, दक्षिणा—दक्षिणात्वेन ब्राह्मणेभ्यो देया । दक्षिणाशब्दः परिक्रयार्थे द्रव्ये वर्त्तते । इदं कर्म प्रायश्चित्तिः — दुर्निमित्तसूचितदुरितापहारिणी । अतः सति निमित्ते भवति ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । १-१०-४

ततः कर्मसमाप्त्यनन्तरं ब्राह्मणभोजनं—ब्राह्मणस्य ब्राह्मणयोः ब्राह्मणानां वा भोजनं यथाशक्ति कारयितव्यम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे दशमी कण्डिका ॥

---

( चतुर्थीकर्म )

चतुर्थ्यामपररात्रेऽभ्यन्तरतोऽग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रं प्रतिष्ठाप्य स्थालीपाकं श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुती—र्जुहोति । १-११-१

चतुर्थ्यां—विवाहदिवसमारभ्य चतुर्थ्यां तिथौ अपररात्रे—रात्रेः पश्चिमयामे अभ्यन्तरतः—गृहमध्ये अग्निं—वैवाहिकमग्निम् उपसमाधाय पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं संस्थाप्य, दक्षिणतः—अग्नेर्दक्षिणभागे ब्रह्माणं—पूर्वोक्तलक्षणं वरणेन संपादितं ब्राह्मणम् उपवेश्य—संस्थाप्य उत्तरतः—अग्नेरुत्तरस्यां दिशि, उदपात्रं—जलपूर्णताम्रादिपात्रं प्रतिष्ठाप्य—स्थापयित्वा स्थालीपाकं—चरुं श्रपयित्वा—यथाविधि पक्त्वा आज्यभागाविष्ट्वा—आघारपूर्वक्रमाज्यभागाहुतिद्वयं हुत्वा आज्याहुतीः—आज्येन वक्ष्यमाणाः पञ्च आहुतीः जुहोति "अग्ने प्रायश्चित्ते" इत्यादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः ।

( ४६ )

१) अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मण- स्त्वा नाथकाम उपधावामि, यास्यै पतिघ्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ।

२) वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मण- स्त्वा नाथकाम उपधावामि, यास्यै प्रजाघ्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ।

३) सूर्य्यप्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मण- स्त्वा नाथकाम उपधावामि, यास्यै पशुघ्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ।

४) चन्द्र प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मण- स्त्वा नाथकाम उपधावामि, यास्यै गृहघ्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहा ।

५) गन्धर्व प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मण- स्त्वा नाथकाम उपधावामि, यास्यै यशोघ्नी तनूस्तामस्यै नाशय स्वाहेति । १-११-१

मन्त्रार्थः (सर्वेषां परमेष्ठो त्रिष्टुप्, लिङ्गोक्ता देवता होमे)—हे प्रायश्चित्ते ! —सर्वदोषनाशक अग्ने ! त्वं देवानाम्—इन्द्रादीनां प्रायश्चित्तिः — दोषनाशकः असि — भवसि । ब्राह्मणः — वैदिकः वेदोक्ते कर्मणि आस्थावान् सन् अहं नाथकामः—कल्याणाभिलाषी भूत्वा त्वा—त्वाम् अग्निम् उपधावामि—श्रद्धाभक्त्यतिशयेन प्राप्नोमि। अस्यै—अस्याः वध्वाः (षष्ठ्यर्थे चतुर्थी) या—पूर्ववर्तिनी पतिघ्नी- पत्युरहितकारिणी तनूः—तन्वा अवयवः, अस्याः तां—पतिघ्नीं तनूं नाशय । अर्थात् अस्याः पतिनाशकतारूपं दुर्लक्षणं नाशय। एवं क्रमेण अपरस्मिन् मन्त्रचतुष्टये वायुसूर्य्यचन्द्रगन्धर्वाणां प्रार्थना क्रियते प्रजापशुगृहयशसामविनाशाय ।

( ४७ )

अत्र "सोमोऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वोऽददद्ग्नये ( १/४/१७ ) इति मन्त्रोक्त्या अव्यवहितपूर्वतनपतित्वेन पतिदोषनाशाय अग्नेः प्रार्थना । गर्भग्रहणे गर्भोन्मोचने च वायोर्मुख्यत्वेन प्रजादोषनाशाय तस्य प्रार्थना । गर्भग्रहणे वायोः प्राधान्यं सुश्रुते (३—३) शुक्रं तत्क्षणमेव सहभूतात्मना गुणैश्च सत्त्वरजस्तमोभिः सह वायुना प्रेर्यमाणं गर्भाशये तिष्ठति । इति, गर्भात् निःसरणे च—

"नवमे दशमे वापि प्रवलैः सूतिमारुतैः । निःसार्यते वाण इव यन्त्राच्छिद्रेण सज्ज्वरः ।। ३—८३

इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ वायोः प्राधान्यमुक्तम् । पशूपयोगितृणजलादीनां सूर्य्यायत्तत्वेन पशुदोषनाशाय सूर्य्यप्रार्थना । तथा गृहनाशकारणं क्रोधादिकं मानसव्यापारं शमयितुं मनोधिपतेश्चन्द्रस्य प्रार्थना । व्यभिचाराद्यशोनाशाय चापल्यकारणस्य पूर्वपतेर्गन्धर्वस्य चानुकूलत्वप्रार्थना युज्यत एव । वाग्दोषजन्यायशोनाशाय वा गन्धर्वप्रार्थना ।

स्थालीपाकस्य जुहोति प्रजापतये स्वाहेति । १-११-३

आज्यहोमानन्तरं स्थालीपाकस्य—चरोः "प्रजापतये स्वाहा" इति एकामाहुतिं जुहोति । स्थालीपाकस्येति अवयवलक्षणाषष्ठी ।

हुत्वा हुत्वैतासामाहुतीनामुदपात्रे संस्रवान्त्समवनीय तत एनां मूर्द्धन्यभिषिञ्चति—याते पतिघ्नी प्रजाघ्नी पशुघ्नी गृहघ्नी यशोघ्नी निन्दिता तनूर्जारघ्नीं तत एनां करोमि सा जीर्य त्वं मया सहासाविति । १-११-४

एतासाम्—अग्ने प्रायश्चित्ते इत्यादीनां प्राजापत्यान्तानां षण्णाम् आहुतीनां हुत्वा हुत्वा—प्रत्येकं हुत्वा अर्थात् प्रतिहोमानन्तरं संस्रवान्—हुतशेषान् स्रुवलग्नाज्यचर्ववयवान् उदपात्रे—जलपात्रे समवनीय—प्रक्षिप्य ततः—उदकपात्रात् उदकमानीय एनां—वधूं मूर्द्धनि—मस्तकदेशे अभिषिञ्चति वरः "याते पतिघ्नी" इत्यादिना

( ४८ )

मन्त्रेण। केषाञ्चित् मते स्विष्टकृदाहुतेरपि संस्रवः तज्जले प्रक्षेप्यः। एतेनात्र पूर्वोक्तानामाहुतीनां संस्रवप्राशनं नास्ति इति बोद्धव्यम्।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः त्रिष्टुप् वधूः अभिषेके)—हे कन्ये ! तव या तनुः सा पतिघ्नी प्रजाघ्नी पशुघ्नी गृहघ्नी यशोघ्नी अतएव निन्दिता। ततः—तस्मात् कारणात् अनेन अभिषेचनेन एनाम्— निन्दितां तव तनुं जारघ्नीम्—उपपतिघातिनीं करोमि—संपादयामि । सा प्रसिद्धा त्वं विशुद्धा सती मया पत्या—सह जीर्य—निर्दृष्टत्वाद्वृद्धयं गच्छ। तव या निन्दिता तनुः तामभिषेचनेन अनिन्दितां करोमि इति भावः।

अथैनाथ्ं स्थालीपाकं प्राशयति—

प्राणैस्ते प्राणान्सन्दधाम्यस्थिभिरस्थीनि माꣳसैर्माꣳसानि त्वचा त्वचमिति । १-११-५

अथ—अभिषेचनानन्तरम् एना—वधू ं स्थालीपाकं—चरु-शेषं प्राशयति वरः “प्राणैस्ते” इत्यादिना मन्त्रेण।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः यजुः वधूः प्राशने) — हे कन्ये ! ते—तव, प्राणान् मम प्राणैः सह सन्दधामि—संयोजयामि। तथा अस्थिभिः अस्थीनि, मांसैः मांसानि त्वचा त्वचं च संदधामि। एतेन जायापत्योरेक-शरीरत्वं निष्पद्यते।

तस्मादेवंविच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेदुत ह्येवं वित्परो भवति । १-११-६

तस्मात् — यस्मात् चतुर्थीकर्म्माणि चरुशेषप्राशनेन वधूः वरेण सह ऐक्यं प्राप्ता तस्मात् एवंवित् — भर्त्तृभार्य्ययोरेकत्वमस्तीति जानानः पुरुषः श्रोत्रियस्य — विदुषः दारेण — भार्य्यया सह उपहासं — मैथुनं न इच्छेत्। हि—यस्मात् एवंवित्—श्रोत्रियः , उत—अपि परः—शत्रुः भवति। अतः परस्त्रीगमनं न कामयितव्यमिति सारः।

( ४६ )

तामुदुह्य यथर्त्तुप्रवेशनम् । १-११-७

तां—वधूम् उदुह्य—विवाहकर्मणा भार्यात्वं संपाद्य, यथर्त्तु—ऋतुमनतिक्रम्य यथर्त्तु ऋतुकाले एव प्रवेशनम्—अभिगमनं कुर्यात् ।

यथाकामी वा काममाविजनितोः संभवामेतिवचनात् । १-११-८

वा—अथवा यथाकामी—स्त्रियाः काममनतिक्रम्य कामः अभिलाषः अस्य अस्तीति यथाकामी, भवेत् । अस्मिन् पक्षे न ऋतुकालगमननियमः । कस्मात् यथा कामी भवेत् इत्यत्र कारणं दर्शयति “काममाविजनितोः संभवामे”ति वचनात् । कामं—स्वेच्छया आविजनितोः आप्रसवात् संभवाम—भर्त्रासह मैथुनं गच्छाम इति इन्द्रविषये स्त्रीणां वरप्रार्थनावचनात् ।

अथास्यै दक्षिणां समधि हृदयमालभते—

यत्ते सुसीमे हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । वेदाहं तन्मां तद् विद्यात् पश्येम शरदः शतं जीवेम् शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतमिति । १-११-६

अथ अस्यै—अस्याः, भार्यायाः, दक्षिणांसमधि—दक्षिणस्कन्धोपरि दक्षिणहस्तं नीत्वा हृदयं—वध्वाः-वक्षःस्थलम आलभते—स्पृशति “यत्ते सुसीमे इत्यादि मन्त्रेण” अयम् हृदयस्पर्शः अभिगमनानन्तरमिति कर्कहरिहरजयरामभर्त्तृ यज्ञगदाधराः । पूर्वमिति केचित् । वस्तुतस्तु पूर्वमेव युज्यते ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् वधूः हृदयालम्भने)—शोभना सीमा—केशमध्यगता रेखा यस्याः सा सुसीमा, तत्सम्बोधने हे सुसीमे ! ते—तव यत् हृदयं—मनः दिवि—स्वर्गे चन्द्रमसि—चन्द्रे श्रितं—चन्द्राधीनतया स्थितं तदहं वेद—जानामि । तत्—तव हृदयं मां प्रति विद्यात्—जानातु । अन्यत् स्पष्टम् ।

( ५० )

एवमत ऊर्ध्वम् ।

एवं—प्रथमऋतौ यथा हृदयालम्भ उपदिष्टस्तथा अत-ऊर्ध्वम् एतदनन्तरम् ऋतौ ऋतौ अभिगमनकाले हृदयालम्भः कर्त्तव्यः ।
इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे एकादशो कण्डिका ॥

---

( पक्षादिकर्म )

पक्षादिषु स्थालीपाकं श्रपयित्वा दर्शपूर्णमासदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति, ब्रह्मणे प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो द्यावापृथिवीभ्यामिति । १-१२-१

पक्षादिषु—पक्षाणामादयः पक्षादयः तासु पक्षादिषु प्रतिपत्सु इत्यर्थः । अत्र यद्यपि पक्षादिषु इति उक्तं तथापि “सन्धिमभितो यजेत” इति वचनात् पञ्चदशीप्रतिपदोः सन्धिषु इति वोद्धव्यम् । सन्धिस्तूक्तः—

“पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ।
यागकालः स विज्ञेयः प्रातर्युक्तो मनीषिभिः ।

इत्यादिवचनै र्यागकालं निर्णीय पर्वदिने कृतौपवसथिकाशनः (माष-मांसादिव्यतिरिक्तहविष्यभोजनं कृत्वा) यजमानः प्रातः स्नानसन्ध्यावन्दनप्रातर्होमादि सम्पाद्य स्वाचान्तः अग्नेः पश्चात् प्राङ्मुख उपविश्य स्थालीपाकं—चरुं श्रपयित्वा—पक्त्वा आघाराज्यभागौ हुत्वा ततः दर्शपूर्णमासदेवताभ्यः—दर्शे दर्शदेवताभ्यः, पौर्णमासे पौर्णमासदेवताभ्यः, हुत्वा—स्थालीपाकहोमं कृत्वा ब्रह्मणे प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्यो द्यावापृथिवीभ्यामिति आहुतिचतुष्टयं जुहोति ।

विश्वेभ्यो देवेभ्यो बलिहरणं भूतगृहेभ्य आकाशाय च । १-१२-२

( ५१ )

पूर्वोक्त स्थालीपाकात् वलिहरणं - वलिदानं करोति विश्वेभ्यो देवेभ्यः भूतगृहेभ्यः आकाशाय च इति ।

वैश्वदेवस्याग्नौ जुहोत्यग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः स्वाहाऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति । १-१२-३

विश्वेदेवाः देवपितृमनुष्य देवता अस्येति वैश्वदेवः—पञ्चमहायज्ञार्थं साधितः पाकः । तस्य वैश्वदेवस्य—वैश्वदेवपाकसम्वन्धिनः चरोः, अत्र वैश्वदेवस्येति अवयवलक्षणा षष्ठी । अग्नये, प्रजापतये, विश्वेभ्यो देवेभ्यो, इति आहुति त्रयं हुत्वा स्थालीपाकात् वैश्वदेवपाकाच्च किंचित् किंचित् गृहीत्वा अग्नये स्विष्टकृते इति—एकाम् आहुतिं जुहोति — जुहुयात् । ततः भूरादि प्राजापत्यान्ता नवाहुती — जुहुयात् ।

बाह्यतः स्त्रीबलिं॒ हरति— नमः स्त्रियै नमः प्राशनान्ते पुं॒से वयसेऽवयसे, नमः शुक्लाय कृष्णदन्ताय पापिनां पतये नमः । ये मे प्रजामुपलोभयन्ति ग्रामे वसन्त उत वाऽरण्ये तेभ्यो 'नमोऽस्तु बलिमेभ्यो हरामि स्वस्ति मेऽस्तु प्रजां मे ददत्विति । १-१२-४

प्राशनान्ते—संस्रवप्राशन—मार्जन—पवित्रप्रतिपत्ति—प्रणीता विमोक—दक्षिणादानानि कृत्वाततः स्थालीपाकात् बाह्यतः—शालाया वहिः प्राङ्गणे, स्त्रीबलिं—स्त्र्यादिभ्यः बलिं हरति—उपहरति ददाति यजमानः “नमः स्त्रियै इत्यादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः यथा, :— (१) नमः स्त्रियै इदं स्त्रियै । (२) नमः पुं॒से वयसेऽवयसे इदं पुं॒से वयसेऽवयसे । (३) नमः शुक्लाय कृष्णदन्ताय पापिनां पतये इदं शुक्लाय कृष्णदन्ताय पापिनां पतये । (४) नमो ये मे प्रजामुपलोभयन्ति ग्रामे वसन्त उत वाऽरण्ये तेभ्यः इदं ये मे इत्यादि ।

( ५२ )

(५) नमोऽस्तु बलिमेभ्यो हरामि स्वस्ति मेऽस्तु प्रजां मे ददतेदम् एभ्यः इति ।

शेषमद्भिः प्रप्लाव्य । १-१२-५

शेषम्—अवशिष्टं चरुम् अद्भिः—प्रणीताजलेन प्रप्लाव्य मज्जयित्वा।

ततो ब्राह्मण भोजनम् । १-१२-६

पूर्वं व्याख्यातम्।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे द्वादशी कण्डिका।

---

सा यदि गर्भं न दधीत सिहं॰ह्याः श्वेतपुष्प्या उपोष्य पुष्येण मूलमुत्थाप्य चतुर्थेऽहनि स्नातायां निशायामुदपेषं पिष्ट्वा दक्षिणस्यां नासिकायामासिञ्चति —

इयमोषधी त्रायमाणा सहमाना सरस्वती ।
अस्या अहं बृहत्याः पुत्रः पितुरिव नाम जग्रभमिति ।
१-१३-१

सा— भार्य्या यदि गर्भं न दधीत—न धारयेत् तदा पुष्येण—पुष्यनक्षत्रेण युक्ते चन्द्रमसि ताम् उपोष्य— उपवासं कारयित्वा श्वेतपुष्प्याः—श्वेतानि पुष्पाणि यस्याः सा श्वेतपुष्पी तस्याः श्वेतपुष्प्याः सिंह्याः—कण्टकारिकायाः मूलं—शिफाम् उत्थाप्य—उद्धृत्य चतुर्थेऽहनि—रजोदर्शनात् चतुर्थदिवसे स्नातायाम्—ऋतुस्नातायां भार्य्यायां रात्रौ तन्मूलम् उदपेषं पिष्ट्वा—उदकेन पिष्ट्वा दक्षिणस्यां नासिकायाम्—दक्षिणनासारन्ध्रे आसिञ्चति—प्रक्षिपति भर्त्ता 'इयमोषधी'तिमन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः बृहती ओषधी आसेचने)—इयम्—ओषधी ओषति दहति दोषान् धत्ते गुणानिति ओषधी, त्रायमाणा—रक्षाकारिणी

( ५३ )

सहमाना—दोषवेगान् नाशयन्ती, सरस्वती—वाक्प्रसादहेतुः अस्या बृहत्याः—कण्टकारिकायाः प्रभावात् अहं पितुः पुत्र इव नाम जग्रभन् अर्थात् पुत्रस्य पिता भवेयम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे त्रयोदशी कण्डिका ।

---

अथ पुंसवनम् । १—१४—१

अथ—गर्भाधानान्तरम् अवसरप्राप्तं पुंसवनाख्यं गर्भसंस्कारकं कर्म व्याख्यास्यते ।

पुरा स्पन्दत इति मासे द्वितीये तृतीये वा । १—१४—२

पुरा—अग्रे स्पन्दते—चलिष्यति । अत्र “यावत् पुरानिपातयोर्लट्” (पा ३-३-४) इति भविष्यदर्थे वर्त्तमानप्रयोगः । इति—अतः हेतोः गर्भग्रहणात् द्वितीये तृतीये वा मासे पुंसवनं कर्त्तव्यम् ।

यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्येत तदहरुपवास्याप्लाव्याहते वाससी परिधाप्य न्यग्रोधावरोहाञ्छुङ्गांश्च निशायामुदपेषं पिष्ट्वा पूर्ववदासेचनं हिरण्यगर्भोऽद्भ्यः संभृत इत्येताभ्याम् । १—१४—३

यदहः—यस्मिन् अहनि पुंसा नक्षत्रेण—पुरुषनाम्ना पुष्यादिनक्षत्रेण चन्द्रमाः—शशी युज्येत—युक्तो भवेत्, तदहः—तस्मिन्नहनि भार्याम् उपवास्य—उपवासं कारयित्वा आप्लाव्य—स्नापयित्वा अहते—नवे सदशे सकृत् प्रक्षालिते वाससी—अन्तरीये परिधाप्य—परिधानं कारयित्वा न्यग्रोधावरोहान्—न्यग्रोधस्य—वटस्य अवरोहान्—अधः रोहन्ति जायन्ते इति अवरोहाः तान्, शुङ्गान्—ऊर्द्ध्वाङ्कुरान् (अग्रपल्लवान्), चकारः समुच्चयार्थः । निशायां—रात्रौ उदपेषं पिष्ट्वा

( ५४ )

उदकेन पिष्ट्वा, पूर्ववत्—गर्भधारणार्थोक्तवत् आसेचनं दक्षिणनासारन्ध्रे “हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे” अद्द्भ्यः सम्भृत इति एताभ्यां—मन्त्राभ्याम् । सम्पूर्णः मन्त्रपाठः—

हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ शु. य २५-१०
अद्द्भ्यः संभृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्त्तताग्रे ।
तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तन्मर्त्यस्य देवत्वमाजानमग्रे ॥ शु.य.३१-१७

कुशकण्टकं सोमाशुं शुञ्चैके । १-१४-४

एके—एके आचार्याः न्यग्रोधावरोहशुङ्गैः सह कुशकण्टकं—कुशमूलं, सोमांशुं—सोमलताखण्डं च प्रक्षिपन्ति । अस्मिन् पक्षे द्रव्य-चतुष्टयस्य पेषणम् ।

कूर्म्मपि तंचोपस्थेकृत्वा
स यदि कामयेत वीर्य्यवान्त्स्यादिति विकृत्येनमभि-
मन्त्रयते-सुपर्णोऽसीति प्राग्विष्णुक्रमेभ्यः । १-१४-५

अत्र काम्यप्रयोगमाह—स—भर्त्ता यदि, अयं गर्भः, वीर्य्यवान्-बलवान् स्यादिति कामयेत-इच्छेत् तर्हि भार्य्याया उपस्थे कूर्म्मपित्तं जलपूर्णशरावं कृत्वा-स्थापयित्वा विकृत्या-विकृतिच्छन्दस्कया ऋचा एनं—गर्भम् अभिमन्त्रयते—गर्भं हस्तेन स्पृष्ट्वा मन्त्रं जपतीत्यर्थः । स च मन्त्रः सुपर्णोसीति—सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्यारभ्य दिवं गच्छ स्वः पत इत्यन्तः (शु. य. १२/४) प्राग्विष्णुक्रमेभ्यः—विष्णोः क्रमोऽसीत्यादि कण्डिकारम्भात् पूर्वः । प्राग्विष्णुक्रमेभ्य इत्युक्तिस्तु “सुपर्णोऽसि गरुत्मान् पृष्ठे इत्यादि मन्त्रशङ्कावारणाय ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे चतुर्दशी कण्डिका ॥

( ५५ )

अथ सीमन्तोन्नयनम् । १-१५-१

अथ—पुंसवनानन्तरं क्रमप्राप्तं सीमन्तोन्नयननामकं गर्भसंस्कारकं कर्म व्याख्यास्यते ।

पुꣳसवनवत् । १-१५-२

तच्च कर्म पुꣳसवनवत्—पुंसवनकर्मवत् पुं नक्षत्रे भवति ।

प्रथमगर्भे मासे षष्ठेऽष्टमे वा । १-१५-३

प्रथमगर्भे—आद्यगर्भे गर्भग्रहणप्रभृति षष्ठे अष्टमे वा मासे । सीमन्तोन्नयनं प्रथमगर्भे नियमेन कुर्यात्, गर्भान्तरे अनियम इति कर्काचार्याः । अन्ये तु प्रथमगर्भ एवेति वदन्ति ।

तिलमुद्गमिश्रꣳ स्थालीपाकꣳ श्रपयित्वा प्रजापतेर्हुत्वा पश्चादग्नेर्भद्रपीठे उपविष्टायां युग्मेन सटालुग्रप्सेनेनौदुम्बरेण—त्रिभिर्दर्भपिञ्जूलैस्त्रेण्या शलल्या वीरतरशङ्कुना पूर्णचात्रेण च सीमन्तमूर्द्ध्वं विनयति भू र्भुवः स्वरिति । १-१५-४

अत्र विशेषमाह— तिलमुद्गमिश्रं— तिलैः मुद्गैश्च मिश्रः तिलमुद्गंमिश्रः तं स्थालीपाकम्—ओदनं चरुं श्रपयित्वा—पक्त्वा आज्यभागान्ते प्रजापतेः हुत्वा—प्रजापतये स्वाहा इति एकामाहुतिं हुत्वा स्विष्टकृदादि प्राशनान्तं कुर्यात् । ततः अग्नेः पश्चात्—अग्नेः पश्चिमायां दिशि भर्तुः दक्षिणतः भद्रपीठे—कोमलासने उपविष्टायाम्—आसीनायां गर्भिण्यां भर्त्ता औदुम्बरेण—उदुम्बरवृक्षजातेन सटालुग्रप्सेन अपक्वफलैकस्तवकनिबद्धेन त्रिभिः दर्भपिञ्जूलैः—दर्भपवित्रैः कुशमञ्जरीभिरित भावः । त्रेण्या—त्रिषु स्थानेषु श्वेता त्रेणी, तया, शलल्या—शल्यकाख्यपक्षकण्टकेन, वीरतरशङ्कुना—अश्वत्थशङ्कुना शरेण कासतृणेन वा पूर्णचात्रेण—चात्रं सूत्रकर्त्तनसाधनं तकूः, सूत्रपूर्णेन तेन च—समुच्चयार्थः, एतैः सर्वैः स्त्रियाः सीमन्तं—ललाटान्तरमारभ्य ऊर्द्ध्वं विनयति—केशान् द्विधा करोति भूर्भुवः स्वर्विनयामि इति मन्त्रेण सकृत् ।

( ५६ )

प्रतिमहाव्याहृति वा । १-१५-५

पक्षान्तरमाह—वा— अथवा प्रतिमहाव्याहृति — महाव्याहृतिं प्रति महाव्याहृति विनयति । तेन भूर्विनयामि भुवर्विनयामि स्वर्विनयामि इति त्रिवारं विनयनम् ।

त्रिवृतमाबध्नाति—

अयमूर्जावतो वृक्ष उर्जोव फलिनी भवेति । १-१५-६

त्रिवृतं—त्रिभिर्वर्त्त्यते ग्रथ्यते इति त्रिवृत् वेणी, ण्यन्तात् कर्मणि यक्, तां प्रति, आवध्नाति—पुञ्जीकृतम् औदुम्बरादिपञ्चकं वेण्यां विनियुनक्ति अयमूर्जावत इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः, यजुः, फलिनी वन्धने)—हे गर्भिणि अयं सुप्रसिद्धः, वृक्षः—उदुम्बरवृक्षः ऊर्जावान् बलवान् 'अस्य ऊर्जावतः-बलवतः वृक्षस्य ऊर्जीव—सफलशाखेव त्वं फलिनी—फलयुक्ता भव ।

अथाह—वीणागाथिनौ राजानं संगायेतां यो वाप्यन्यो-वीरतर इति । १-१५-७

अथ – औदुम्बरादिपञ्चकस्य वेणीवन्धनानन्तरम् आह—ब्रवीति—हे वीणागाथिनौ—वीणावादनसहितगायनाभिज्ञौ ! युवां राजानं—भूपतिं संगायेताम् — सम्यक् गायेताम् राजविषयकगीतमिति भावः । वा—अथवा यः अन्यः अपि राजव्यतिरिक्तः वीरतरः—प्रकृष्टः वीरः तं सङ्गायेताम् इति ।

नियुक्तामप्येके गाथामुपोदाहरन्ति—

"सोम एव नो राजेमा मानुषीः प्रजाः ।
अविमुक्तचक्र आसीरंस्तीरे तुभ्यमसाविति ॥

एके—एके आचार्याः नियुक्तां—गाने विहितां गाथां—मन्त्रम् अपि उपोदाहरन्ति उप—समीपे उदाहरन्ति—पठन्ति । एतन्मते

( ५७ )

राजवीरतरयोरन्यतरस्य वर्णनं गाथागानं च समुच्चितं भवति। गाथामाह “सोम एवे”ति ।

गाथार्थः (प्रजापतिः गायत्री सोमः गाने) सोमः—चन्द्रः एव नः—प्रजानां राजा – प्रभुः । अतः—अस्मात् कारणात् इमाः दृश्यमानाः मानुषीः—मानुष्यः प्रजाः सौम्याः । मानुषीरिति प्रथमार्थे द्वितीया । हे नदि तुभ्यं-तव अविमुक्तचक्रे-शस्त्रघाताविदोषरहिते तीरे आसीरन् तिष्ठन्ति ।

यां नदीमुपावसिता भवति तस्या नाम गृह्णाति । १-१५-६

ततः—गर्भिणी यां नदीम् उपावसिता—उप—समीपे आवसिता-स्थिता भवति तस्याः नद्याः नाम – अभिधानं गृह्णाति—कीर्त्तयति ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । १-१५-१०

पूर्वं व्याख्यातम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे पञ्चदशी कण्डिका ॥

---

सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति–एजतु दशमास्य इति प्राग्ग्रस्यैत इति । १-१६-१

सोष्यन्तीं—प्रसवशूलवतीं स्त्रियम् अद्भिः—जलेन अभ्युक्षति सिंचति । “एजतु दशमास्य” इति मन्त्रेण ।

सम्पूर्णोमन्त्रः—एजतु दशमास्यो गर्भो जरायुणा सह ।
यथायं वायुरेर्जति यथा समुद्र एजति एवायं दशमास्यो अस्रज्जरायुणा सह ।

( ५८ )

अथावरावपतनम्— अवैतु पृश्नि शैवलाऽ शुने जराय्वत्तवे । नैव माऽसेन पीवरीं न कस्मिंश्चनायतमवजरायु पद्यतामिति । १-१६-२

अथ—अभ्युक्षणानन्तरम् अवरावपतनम्—अवरम् उल्बं जरायु-वेष्टितं गर्भवेष्टनम् अव—अवाचीनम् अधः पतति अनेन मन्त्रेण जप्तेन इति अवरावपतनः मन्त्रः, तं मन्त्रम् “अवैतु पृश्नि'रित्यादि भर्त्ता स्त्री—समीपे जपति ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः बृहती अग्निः अवपतने )—हे सोष्यन्ति ! मांसेन पीवरीं—मांसेन पुष्टं जरायु-गर्भवेष्टनं पृश्नि—क्षुद्रं शैवलमिव शैवलं यथा जलोपरि केनापि असंलग्नं तद्वत् वर्त्तमानम् । अवैतु—अव—अधस्तात् एतु—आगच्छतु । तच्च जरायु शुने—कुक्कुरस्य अत्तवे-भक्षितु' भक्षणाय न एतु । पुनश्च तज्जरायु कस्मिंश्चन गर्भव्यथकावयवविशेषे आयतं सम्बद्धं सत् न अवपद्यतां—नाधः पततु । सर्वथा गर्भो न विपद्यतामिति भावः । पीवरीमित्यत्र लिङ्गव्यत्ययः । शुनेः इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अत्तवे इत्यत्र तुमर्थे तवेङ् प्रत्ययः ।

जातस्य कुमारस्याच्छिन्नायां नाड्यां मेधाजननायुष्ये करोति । १-१६-३

जातस्य—उत्पन्नस्य कुमारस्य—पुत्रस्य न तु दुहितुः अच्छिन्नायां नाड्याम्—अखण्डिते नाले सति मेधाजननायुष्ये करोति पिता ।

अनामिकया सुवर्णान्तर्हितया मधुघृते प्राशयतिघृतं वा “भूस्त्वयि दधामि । भुवस्त्वयि दधामि । स्वस्त्वयि दधामि । भू-र्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति । १-१६-४

मेधाजननमाह— सुवर्णान्तर्हितया — सुवर्णेन आच्छादितया अनामिकया—उपकनिष्ठिकया अङ्गुल्या मधुघृते—मधु च घृतं च ते मिश्रिते केवलं घृतं वा प्राशयति—कुमारस्य जिह्वायां निमार्टिष्ट, पिता

( ५६ )

“भूस्त्वयि दधामी”त्यादिमन्त्रेण सकृत् । अत्र इति—शब्देन व्याहृतीनां मन्त्रैकत्वं प्रतिपादितम् ।

अथास्यायुष्यं करोति— १-१६-५

अथ—मेधाजननानन्तरम् अस्य—जातस्य बालकस्य, आयुष्यम्—आयुषे हितं जीवनवर्द्धनं कर्म करोति ।

नाभ्यां दक्षिणे वा कर्णे जपति अग्निरायुष्मान्त्स वनस्पति- भिरायुष्माँस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि । सोम आयुष्मान्त्स ओषधीभिरायुष्माँस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि । ब्रह्मायुष्मत्तद् ब्राह्मणैरायुष्मत्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि देवा आयुष्मन्तस्तेऽ- मृतेनायुष्मन्तस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि । ऋषय आयुष्मन्तस्ते व्रतैरायुष्मन्तस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि । पितर आयुष्मन्तस्ते स्वधाभिरायुष्मन्तस्तेन त्वायुषा युष्मन्तं करोमि । यज्ञ आयुष्मान्त्स दक्षिणाभिरायुष्माँस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि । समुद्र आयुष्मान्त्स स्रवन्तीभिरायु ष्माँस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमीति त्रिः १-१६-६

आयुष्यकरणविधानमाह सूत्रद्वयेन—नाभ्यां—नाभिदेशे दक्षिणे कर्णे वा, अत्र समीपे सप्तमी । तेन नाभिसमीपे कर्णसमीपे वा, अग्निरायुष्मानित्यादि त्रिवारं जपति ।

मन्त्रार्थस्तु स्पष्ट एव । (सर्वेषां प्रजापतिः गायत्री लिङ्गोक्ता आयुष्यकरणे) ।

त्र्यायुषमिति च । १-१६-७

त्र्यायुषं जमदग्नेरित्यादि मन्त्रं च त्रिवारं जपेत् । इदं चायुष्य-करणं यदि यथाकालं न सम्पाद्यते तर्हि कालान्तरेऽपि क्रियते ।

( ६० )

सम्पूर्णमन्त्रः— त्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषम् । यद्देवेषु त्र्यायुषं तन्नो अस्तु त्र्यायुषम् । शु. य. ३/६२

स यदि कामयेत सर्वमायुरियादिति वात्सप्रेणैनमभिमृशेत् । १-१६-८

स—पिता यदि कामयेत—इच्छेत् अय कुमारः सर्वं—सम्पूर्णम् आयुः जीवितम्, इयात्—प्राप्नुयात् इति, तर्हि एनं—शिशुं वात्सप्रेण—वात्सप्रिण भालन्दनेन दृष्टेन अनुवाकेन दिवस्परीत्यादिद्वादशर्चेन अभिमृशेत्— अभि—समन्ततः अर्थात् सर्वं शरीरम् आलभेत ।

दिवस्परीत्येतस्यानुवाकस्योत्तमामृचं परिशिनष्टि । १-१६-९

दिवस्परि इति एतस्य द्वादशार्चस्यानुवाकस्य उत्तमाम्—अन्तिमाम् ऋचम्—अस्ताव्यग्निरित्यादिकां परिशिनष्टि—व्युदस्यति परित्यजति । तां परित्यज्य एकादशभिः ऋग्भिः कुमारमभि मृशेदिति भावः ।

ते च मन्त्राविस्तरभिया न लिख्यन्ते । शु. यजु. १२ — १८तः

प्रतिदिशं पञ्च ब्राह्मणानवस्थाप्य ब्रूयादिममनुप्राणितेति १-१६-१०

कुमारस्य प्रतिदिशं—दिशं दिशं प्रति प्रतिदिशम् अर्थात् चतसृषु दिक्षु मध्ये च एकैकमिति पंच ब्राह्मणान् अवस्थाप्य – सन्निवेश्य, इमं—कुमारम् अनुप्राणित–अनुलक्ष्यीकृत्य प्राणेत्यादि ब्रूत इति ब्रूयात् ।

पूर्वो ब्रूयात् प्राणेति, व्यानेति दक्षिणः, अपानेत्यपरः उदानेत्युत्तरः, समानेति पञ्चम उपरिष्टादवेक्षमाणो ब्रूयात् । १-१६-११