परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १०७ धातुंतकारस्य न नत्वम्। तदन्तेऽर्थशस्यानुपस्थितावपि तदादीत्यंशस्योपस्थितौ रेफदान्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थ इति न दोषः; तदंशानुपस्थितौ माना- भावात्। तदन्तांशोपस्थितौ तूभयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति ‘दृषत्तीर्ण’ इत्यादौ दोषः स्यादेव। ‘स्यतासी ल्लुटोर्’त्यादौ ल्लुटोः परयोरित्यर्थे नियमेनावधि-

इत्यादौ ऋतशब्दादाचारक्विबन्तात्कर्तरि क्विपि निष्पन्नऋतशब्दस्य देवशब्देन समासे गुणे ‘देवर्त’ इत्यत्र चान्त्यतकारे ‘रदाभ्याम्’त्यस्य प्राप्तौः सत्त्वेन न तद्विकारत्वा- भावाद् ‘अनन्त्यविकार’ इति परिभाषाया अप्रवृत्तेः, प्रकृतसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यादेतद्विषये ‘निर्दिश्यमान’परिभाषाया अप्रवृत्तेश्च। तत्र हि भाष्ये ‘चर

साकाङ्क्षत्वेन उपस्थितधातोरित्यस्यावधित्वेनान्वयान्न तदन्तविधिः । 'ङ्याब्भ्य' इत्यादौ तु न दोषः, तत्र कस्मादिति नियतावध्याकाङ्क्षाया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य प्रत्ययविशेषणत्वाभावात् । अङ्गसंज्ञासूत्रे तु तदादेः प्रत्यये पर इत्यर्थे पञ्चम्यन्तस्य विशेषणत्वं स्पष्टमेव । अत एव 'उत्तमैकाभ्यामि'त्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते ॥ २४ ॥ त्वात्ताभ्यां प्रातिपदिकादित्यस्याऽऽक्षेपे तस्य ङ्याब्-विशेषणत्वेन प्रकृतपरिभाषया तदन्तविध्यभावे ङ्यन्तादित्याद्यर्थासम्भवोऽत आह—ङ्याब्भ्य इति । नियतावध्याकाङ्- क्षायाः = उत्थिताकाङ्क्षायाः । पञ्चम्यन्तस्य = आक्षिप्तप्रातिपदिकादित्यस्य । प्रत्ययविशे- षणत्वाभावात् = प्रत्ययबोधक-ङ्याब्निरूपितविशेषणत्वाभावात्, तेन 'अस्य स्त्री, ई' इत्यादौ सुलोपसिद्धिः । न

२५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १०९ नन्वेवं 'कुमारी ब्राह्मणिरूपे'त्यादौ 'घरूपे'ति ह्रस्वापत्तिरत आह— उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २५ ॥ —: o :— 'हृदयस्य हल्लेखयदण् लासेष्वि'त्यत्र लेखग्रहणात्। तत्र लेखेति न घजन्त- कुमारी ब्राह्मणीरूपेति। ननु कोऽयं समासः—बहुव्रीहिः, कर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषो वा? नाद्यौ; कुमारीशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वेन पुंवत्त्वापत्तेः। नान्त्यः; घसंज्ञायां नदीतरे प्रतिषेधो वक्तव्यो 'नद्यास्तरा नदीतरे'त्यत्र घसंज्ञायां 'घरूपे'ति ह्रस्वमाशङ्क्य, 'नैतदस्ति प्रयोजनं समानाधिकरण इति वर्तत' इति भाष्यस्वारस्येन 'घरूपे'ति ह्रस्वस्य समानाधिकरणे उत्तरपद एव प्रवृत्त्याऽत्र तदप्राप्तेरिति चेन्न। 'कुमारी ब्राह्मणिरूपे'ति विग्रहे पुंवद्भावं बाधित्वा परत्वाद् ह्रस्वापत्तेरित्याशयात्, वयोवाच- कानामपि पाक्षिकजातिवाचकत्वेन 'जातेश्चे'ति निषेधात् पुंवद्भावाप्राप्त्या बहुव्रीहि- समासस्यापि वक्तुं शक्यत्वाच्च। उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम्। उत्तरपदं विशेष्यमादाय प्राप्ततदन्त- विधेरेवेयं निषेधिका। लेखग्रहणादिति। ननु लेखग्रहणसत्त्वे तदन्तविधौ लेखान्ते कुमारी ब्राह्मणीरूपेतीति। न च 'घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमहितेषु ङ्योऽनेकाचो' ह्रस्वः इति सूत्रे प्रथमोपात्तं घप्रत्ययमपहाय रूपप्रत्ययेऽवतरणदानमयुक्तम्, प्रथमोपात्तस्य त्यागे मानाभावादिति वाच्यम्; घांशे दूषणस्य अवतार्थमाणापनोद्यत्वाभावात्, श्रावणप्रत्यक्षविषयता- वच्छेदकधर्मेण साक्षादवच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजक एव प्रकृतपरिभाषाप्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात्। यत्तु—शेखरे एतन्निषेधसामर्थ्यात् प्रदेशेष्वपि न तदन्तविधिरित्युक्तम्। तन्न; उत्तर- ग्रन्थपर्यालोचनया एतत्पाठस्य प्रक्षिप्तत्वात्। अत एव 'न च ज्ञापितेऽपि व्यर्थम्, पदप्रदेशे 'प्रत्ययग्रहणे यस्मादि'ति परिभाषया तदन्तग्रहणेनैव सिद्धेः' इत्यादिशङ्कासमाधानग्रन्थः सङ्गच्छते। न चैवं घांशे तदन्तविधिर्दुर्वार एवेति वाच्यम्; उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययस्य विशेष्यत्वमेवे'ति तात्पर्यपर्यवसानेन घादेरपि विशेष्यत्वस्य वक्तव्यत्वात्; अन्यथा साहित्यानुपपत्त्या द्वन्द्वानुपपत्तेः। ननु 'घरूपे'ति सूत्रस्य 'घादिषु परेषु' इत्यर्थस्य सत्त्वेन परशब्दस्य नित्यसाकाङ्क्षतया 'कस्मात् पर' इत्याकाङ्क्षायां 'ङ्यन्तात्परो यो घादिस्तस्मिन् परे ङ्यन्तस्य ह्रस्वो भवती'त्यर्थ इति 'स्यतासी ल्लुटोः' इतिवदत्रापि पूर्वपरिभाषयैव सिद्धेऽलमनया परिभाषयेति चेन्न। पूर्व- परिभाषया तदादिविशेष्यकतदन्तविधेरेव निषेधेन अस्या आवश्यकत्वात्। पूर्वपरिभाषया सामान्यत- स्तदन्तविधिर्निषिद्ध्यत इति तु वक्तुमशक्यम्; 'रात्रेः कृतिविभाषा' इत्यादौ उत्तरपदविशेष्यक- तदन्तविधेरपि तया निषेधप्रसक्तेः। अनया तु निषेधो न भवतीत्यनुपदमेवोक्तमिति दिक्। पाक्षिकजातिवाचकत्वेनेति। 'युवजानिः, युवतितरा' इत्युभयविधभाष्योदाहरणात् आकृतिग्रहणा जातिः, यावद्द्रव्यभावित्वमिति लक्षणद्वयाद् वयोवाचकानां जातिकार्यस्य वैक- ल्पिकत्वस्वीकारात्।

त्यनेनैव)

• सिद्धेर्गिलगिले
• चेत्यस्य
• वैयर्थ्येन

उक्तार्थज्ञापने बाधकाभावात् । Check:

• उक्तार्थज्ञापने
• बाधकाभावात् ।

केचित्तु—'तिमीशीघ्रगिल' इत्यत्र मुमभावाय गिलान्ते चेद् गिलगिले एवेति Check:

• केचित्तु— (dash)
• 'तिमीशीघ्रगिल'
• इत्यत्र
• मुमभावाय
• गिलान्ते
• चेद्
• गिलगिले
• एवेति

नियमार्थं गिलगिले चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन उक्तार्थज्ञापकत्वासम्भवः । तथा च ज्ञापक- Check:

• नियमार्थं
• गिलगिले
• चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन (looks like स्याऽऽवश्यकत्वेन or स्याऽऽ or स्याऽ?) Let's zoom into line 19: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन: चे - त्य - स्या - ऽ - ऽ - व - श्य - क - त्वे - न ? Wait! Look at line 19: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन or चेत्यस्याऽऽवश्य... wait, there are two avagrahas: चेत्यस्याऽऽवश्यकत्वेन! Wait, or is it '

२५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १११ विशेष्यकतदन्तविधेरभावादुत्तरपदस्य विशेषणत्वरूपाद्विशेष्यान्तरासत्त्वेन 'उत्तमैकाभ्या- मि'ति निर्देशज्ञापितवचनेन तदादिविशेष्यकतदन्तविधेरप्यभावे 'हृल्लेख' इत्यत्र हृदा- देशाप्राप्त्या स्वांशे चारितार्थ्यमिति वदन्ति । न च 'उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे' इति परिभाषास्वीकारे 'रात्रेः कृतो'त्यत्र कृदन्त इत्यर्थानापत्तिः । न च सूत्रवैयर्थ्यम्, अशब्दादाचारक्विबन्तात् ण्वुलि अलोपे 'रात्रिमक' इत्यादौ कृद्रूपोत्तरपदसम्भवादिति वाच्यम् ; ज्ञापकसाजात्यात् श्रावणप्रत्यक्ष- विषयतावच्छेदकधर्मेण साक्षादवच्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजकपद एवैतत्परिभाषाप्रवृत्तेः कृत्पदस्य तथात्वाभावेन परिभाषाविषयाभावात् । अत एव खित्यनव्ययस्य' इत्यादौ तदन्तविधिः । 'उपसर्गस्य घञ्' इत्यादौ 'घञन्त' इत्यर्थलाभस्तु 'अमनुष्य' इत्येतद्विशेष्यक- तदन्तविधेः सत्त्वेन उत्तरपदविशेषकतदन्तविधिनिषेधकस्या

११२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- नन्वेवं ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रेव ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्र परमकारीषगन्धीति । ननु पूर्वपदस्येति विशेष्यान्तरसत्त्वेन तदादिविशेष्यक- तदन्तविधेरभावेन षष्ठ्यन्तं पदघटितं पूर्वपदं विशेष्यमादाय पूर्वपरिभाषया तदन्त- विधिनिषेधेन वा ‘ष्यङः’ इत्यस्य ष्यङन्ततदादिभिन्नपूर्वपदस्येत्यर्थेनात्र संप्रसारणा- प्राप्त्याऽवतरणासङ्गतिरिति चेत्— अत्र केचित्—इवशब्दस्य ‘अतिकारीषगन्ध्यापुत्र’ इत्यतोऽग्रे योजनेन ‘मरु- वदुशीनरेषु जलमि’तिवत् ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्रेव स्वप्रतियोगिकाभाववत्त्व- सम्बन्धेन ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रापि स्यादित्यवतरणाशयः । परिभाषा- ऽर्थस्तु—स्त्रीप्रत्ययबोधकपद्

..." -> wait: "...निष्ठावच्छेदकताप्रयोजकत्वं ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात् ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदाभावेन न सम्प्रसारणम् । कन्लुबन्ते तु ष्यङ उपसर्जनत्वेऽपि ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदत्वादुपसर्जनवाक्येन सम्प्रसारणसिद्धिः ।" YES! In the first case (without tadadi), because it is उपसर्जन, ष्यङ् doesn't have tadadi, or wait: "ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात् ष्यङन्ततदादिरूपपूर्वपदाभावेन न सम्प्रसारणम्।" Wait! Look at the word: is it "इत्युपसर्जनत्वात्"? Yes! इ-त्यु-प-स-र्ज-न-त्वा-त् = इत्युपसर्जनत्वात्! Wait, let's look at the letter between 'इत्यु' and 'सर्जन': It is 'प'! Yes, 'इत्युपसर्जनत्वात्'! Wait, look at the letter before 'प': 'त्यु'! Yes, it has the u-kar at the bottom of त्य! So: "ष्यङ इत्युपसर्जनत्वात्"!

Wait, let's check Line 7: "वाक्येन सम्प्रसारणसिद्धिः । ननु 'परमकारीषगन्धीपुत्र' इत्यत्र परमपदोत्तरटापा ष्यङा"

११४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- प्रत्यासत्त्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयं तदर्थं प्रत्यनु- पसर्जनत्वमेवैतत्परिभाषाप्रवृत्तौ निमित्तम्, तेन ‘अतिराजकुमारिः’ इत्यादौ राजकुमारीशब्दार्थस्य अतिशब्दार्थं प्रत्युपसर्जनत्वेऽपि तदर्थं प्रत्यनुपसर्जन- त्वात्तदादिनियमाभावेन ह्रस्वसिद्धिः । इति यावत् । इत्थं च लक्ष्ये परिभाषाप्रवृत्तेरेव ‘यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्येनाऽऽह’ इत्यादिमूलग्रन्थोऽप्यञ्जसैवोपपद्यते । अस्या लक्ष्ये प्रवृत्तावपि ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषानिषेध- कत्वमार्थिकं बोध्यमिति प्राहुः । तत्त्वविदस्तु—‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इति प्रयोगदर्शनात् ‘यस्मात्प्रत्ययविधि- स्तदादिप्रत्यय’ इति विभक्तयोगे ‘नेयङुवड्स्वि’त्यतोऽस्त्रीत्यस्य सम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययभिन्ने प्रत्यये गृह्यमाणे तदादेरित्यस्योपस्थित्या स्त्रीप्रत्यये ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषाया अप्र- वृत्तेश्च ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रेव ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्रापि संप्रसारणं स्यादिति यथाश्रुतमेवावतरणार्थमुपपाद्य, स्त्रीप्रत्ययये तदादिनियमो नेति निषेधः अनुपसर्जनेनैव स्त्रीप्रत्ययेन गृह्यत इति परिभाषार्थः । अत एव उपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमादि’ति कौमुदीग्रन्थोऽपि स्वरसत उपपद्यते । प्रथमकल्पे इवशब्दस्या- न्यत्रान्वयकल्पनं तु न युक्तम् ; इवशब्देन समासस्य नित्यत्वात्तस्य अन्यत्रान्वयासम्भ- वात् । द्वितीयकल्पेऽप्यनुपसर्जन इत्यस्य विधिसूत्रे उपस्थितिमात्रविधानेन दोषवार- णात्तदादिनियमो नेति निषेधविधानस्य वैयर्थ्यापत्तिरिति वदन्ति । यद्यपि कब्लुबन्त-कारीषगन्ध्याशब्देन परमशब्दस्य समासे परमकारीष- गन्ध्याशब्दे उपसर्जनत्वलक्षणभेदेन फलभेदः ; तथापि तस्य रूपस्य भाष्याद्यनुक्तत्वेन विशेषानवधारणात् तस्याकिञ्चित्करत्वमेव । योजने दोष एव, तत्कल्पे ‘ष्यङन्ततदाद्यन्तपूर्वपदस्य सम्प्रसारणमि’ति सूत्रार्थेन परिभाषाया अनु- पसर्जनस्त्रीप्रत्ययविषये लक्ष्येऽतदादौ तदादित्त्वारोपेऽपि सूत्रे तदन्तविधिनिषेधाभावेन ‘अतिकारीष- गन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणापत्तेस्तादवस्थ्यात् । वस्तुतस्तु—द्वितीयकल्पोक्तावतरणग्रन्थयोजनानुसारेणापि ‘परे तु’ मतं सूपपादम् । तथा हि अवतरणग्रन्थे हि ‘येने’त्यस्याध्याहारः । अध्याहृतञ्च करणतृतीयान्तम् । एवञ्च येन कारणेन = येन कारणेन ‘परमकारीषे’त्यादौ सम्प्रसारणं जायते, तेनैव ‘अतिकारीषे’त्यत्रापि सम्प्रसारणं स्यादिति योजनीयम् । केन कारणेनेति चेत् ? परिभाषाया अभावे ‘ष्यङः’ इत्यत्र तदन्तविधिद्वयेनेति बोध्यम् । स्वीकृतायान्तु परिभाषायां पूर्वपदस्व अनाक्षेपे विशेष्यान्तरसत्त्वे धर्मिण उपस्थितौ च मानाभावेन ‘ष्यङन्ततादित्वविशिष्टस्य पूर्वपदस्य’ इत्यर्थेन ‘परमकारीषगन्धी’ति भाष्योदाहरणे सम्प्रसारणस्य, ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणाभावस्य चोपपत्तौ न दोष इति बोध्यम् । एतेन अवतरणस्य नावतार्यमाणार्थानपोद्यत्वमिति वदन्तः परास्ताः । इति परिभाषार्थं इति । अत्रापि अल्पे पृथग्वाक्यकरणापत्तिर्बोध्या ।

२६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ११५ अत एवात्र परिभाषायां न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वमसम्भवात् । अस्याः अत एवेति । एतल्लक्ष्यसिद्धयर्थं प्रत्यासत्तेरवश्याऽऽश्रयणीयत्वादित्यर्थः । शास्त्री- यम् = प्रथमानिर्दिष्टमित्यादि । असम्भवात् = प्रत्यासत्तेर्दुरुपपादत्वात् । वस्तुतस्तु—शास्त्रीयमेवोपसर्जनत्वमस्यां ग्राह्यम् । अत एव ‘अर्धं नपुंसकम’ इत्या- द्येकदेशिसमासविधायकशास्त्रप्रत्याख्यानपरभाष्येण न विरोधः; अन्यथा ‘अर्धं नपुंसक- मि’ति सूत्रेण समासेऽर्धपदार्थस्य विशेष्यत्वेन ष्यङ उपसर्जनत्वात् ‘अर्धंकारीषगन्ध्या पुत्र’ इति रूपम्, कर्मधारयसमासेन तत्प्रत्याख्यानपक्षे च कारीषगन्ध्यापदार्थस्यैव विशेष्यत्वादनुपसर्जनत्वेन सम्प्रसारणे ‘अर्धकारीषगन्धीपुत्र’ इति फलभेदाद्भाष्यसङ्गतिः स्पष्टैव । मम तु एकदेशिसमासविधायकसूत्र

‘प्रत्ययग्रहण’ इत्यस्यापवादत्वात् तदेकवाक्यतापन्नतत्वाच्चात्रापि ग्रहणपद- न चोपसर्जनपदार्थतावच्छेदकीभूतायाः स्वान्ततदाद्यवधिकपूर्वपदप्रयोज्यविशेष्य- तायाः स्वान्ततदाद्यर्थावयवावृत्तेर्ग्रहणेन एकदेशिसमासेऽपि ष्यङोऽनुपसर्जनत्वात् ‘अर्ध- कारीषगन्धीपुत्र’ इत्येव रूपमिति नोक्तफलभेदः, ‘स्त्रीभ्यो ढग्’त्यस्य ‘स्त्रीवाचकाड् ढगि’त्यर्थस्यैव सत्त्वेन स्त्रीप्रत्ययमात्रस्य कथञ्चिच्छास्त्रीयोपसर्जनत्वसम्भवेऽपि फलाभाव इति वाच्यम् ; ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्र अतिपदार्थस्यातिक्रमणकर्तुरपि कारीष- गन्ध्यावयवस्य विवक्षणे संप्रसारणापत्तेर्दुद्धरत्वात् , स्त्रीवाचकादित्यर्थे मानाभावाच्च । अत एव शुभ्रादिगणे विमातृशब्दपाठश्चरितार्थ इति सङ्क्षेपः । इति सङ्क्षेप इति । शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे ‘गङ्गा च यमुना चे’ति द्वन्द्वे द्वयोः प्रथमान्तपदजन्यबोधविशेष्यत्वेन उपसर्जनतया तदादिनियमेन समुदायस्य आबन्ततदादित्वा- भावेन ‘औङ आपः’ इति शी न स्यात्, अतिशब्देन समासे ह्रस्वश्च न स्यात् । लौकिकोपसर्जनत्व- स्वीकारे तु स्वान्ततदाद्यवधिकपूर्वपर्याप्तप्रयोजकतैतादेः अभावेनोपसर्जनत्वाभावात् तदादित्वा- रोपेण आबन्ततदादित्वात् शीभावस्य सिद्धिरिति लौकिकमेव वरम् । ‘अतिगोबष्कयणिः’ इत्यत्र ह्रस्वसिद्धये प्रकारतायाम् अवयवावयविभावसम्बन्धेतरसम्बन्धावच्छिन्नेति विशेषणं देयम्, तेन ‘गोबष्कयणी’त्यत्र ‘बष्कयण्यभिन्ना गौः’ इति अभेदेन बोधादभेदस्य सम्बन्धाभावेन बष्कयणी- निष्‍ठप्रकारतायाः सम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावात् अनुपसर्जनतयाऽतदादौ तदादेरारोपात् ह्रस्वः सिद्धः । एवमारम्भप्रत्याख्यानयोः फलभेदोऽपि न ; शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे ‘उपसर्जनम्’ति महा- संज्ञाकरणेन लौकिकोपसर्जनत्वस्य तदीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वेन उभयोरपि ग्रहणे गौरवाच्च । किञ्च—शास्त्रीयोपसर्जनत्वस्वीकारे परिभाषायाः किं प्रयोजनम् ? न च ‘परमकारीष- गन्धी’त्यत्र अतदादौ तदादित्त्वारोपात् सम्प्रसारणसिद्धिः ; न च तदन्तविधिद्वयेन तत्सिद्धिः, तथा सति ‘अतिकारीषगन्ध्ये’त्यत्रापि तदापत्तेरिति वाच्यम् ; ‘न ह्येकं प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति’ इति न्यायेन ‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ इत्यत्र अनुपसर्जनस्येति पाठेन सम्प्रसारणसिद्धेः । न च परिभाषा- भावे ‘परमा चासौ खट्वा चे’ति कर्मधारये ‘परमखट्वै’ति जाते तस्मात् ङे विभक्तौ ‘आबन्त- तदादित्वविशिष्टङिड्वचनतदातेः परस्य ङिद्वचनस्य याडि’ति ‘याडापः’ इत्यस्यार्थेन ‘खट्वे’त्यस्य आबन्ततदादित्वेन ‘परमखट्वे’त्यस्य तथात्वाभावेन याड् न स्यात् इति वाच्यम् ; ‘आबन्तं यत्तदादि तदन्तं ङिड्यस्माद्विहितस्तदादिस्तस्मात्परस्य ङिद्वचस्य याडि’त्यर्थेन परिभाषाया अभावेऽपि तत्र याट्सिद्धेः । न चैवं ‘अतिखट्वाय’ इत्यत्रापि तथात्वात् याट् स्यादिति वाच्यम् ; लक्षणप्रतिपदोक्त’- परिभाषया आकारस्य प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणेनादोषात् । एवञ्च ‘अतिबहुश्रेयसी, अतिगङ्गायमुना’ इत्यादौ परिभाषासत्त्वेऽसत्त्वे वा‘गोस्त्रियोरि’त्यत्र तदन्तविधिद्वयं विना ह्रस्वानापत्त्या न ते फले । कृते तु तदन्तविधिद्वये ‘अतिगोबष्कयणिः’ इत्यत्रापि तेनैव ह्रस्वसिद्धेर्नैतदपि परिभाषाफलम् । वस्तुतस्तु—स्थलत्रयेऽपि न ह्रस्वः, तदन्तविधिद्वयञ्च नेति न तत्र काचिदपि विचारणा । ‘कारीषगन्धीपुत्रः’ इति कन्लुबन्तस्थले परिभाषासत्त्वे तदभावे च शास्त्रीयोपसर्जनत्वाभावात् नैतत्

२६-२७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ११७ सम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे तद्विशेषग्रहणे च प्रवृत्तिः, न तु स्त्री- प्रत्ययास्त्रीप्रत्ययग्रहणे । ध्वनितं चेदमर्थवत्सूत्रे भाष्ये । इयं च वाचनिक्येव । ‘ष्यङः’ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २६ ॥ नन्वेवं ‘तरप्तमौ घ’ इत्यादिना तरबन्तादेः संज्ञा स्यादत आह— विस्तरस्तु नन्वेवमपि ‘अतिखट्वाये’त्यत्रत्य-शब्देन्दुशेखरटिप्पणे द्रष्टव्यः । वाचनिक्येवेति । भाष्ये वचनरूपेण पठिता, न तु ज्ञापकमुपन्यस्तमित्यर्थः । अस्यां ज्ञापकन्तु ‘यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादे’रिति विभक्तयोगे ‘नेयङुवङि’त्यतोऽस्त्रीत्यस्य अनुवृत्त्या प्रसज्यप्रतिषेधात्प्रधानन्यायेन प्रधानेऽनुपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो नेति अस्त्रीति निषेधवचनमेवेति दिक् ॥ २६ ॥ परिभाषाफलम्

११८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७ ॥ —: ✤ :— सुप्तिङन्तमि'त्यन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकम् । न च प्रत्यययोः पदसंज्ञायामपि ‘प्रत्ययग्रहण’-परिभाषया तदन्त- संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति । साक्षात्संज्ञानिष्ठविधेयतानिरूपितो- द्देश्यताप्रयोजकं प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकं पदं तदादिशब्दस्वरूपं विशेष्य- मादाय तदन्तोपस्थापकं न भवतीत्यर्थः । साक्षात्पदनिवेशादेव प्रातिपदिकसंज्ञासूत्रे तदन्तविधिसिद्धिः ; अन्यथा कृत्तद्धितप्रत्ययपदानां तदन्तबोधकत्वानापत्तिः । नन्वेवमपि ‘षः प्रत्ययस्ये’त्यत्र प्रत्ययपदस्य साक्षादुद्देश्यताप्रयोजकत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्त्या तदन्तविधौ ‘षण्णामि’त्यादौ षस्येत्वापत्तिः, स्फादौ तदनापत्तिश्चेति चेन्न । तत्र प्रत्ययपदस्य प्रत्ययबोधकसूत्रस्थ-ष्फादिपदबोधकत्वेन प्रत्ययबोधकत्वा- भावेनादोषात् । अन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकमिति । न च अन्तग्रहणसत्त्वे ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषया सुप्पदेन सुबन्ततदादेर्ग्रहणेन बहुव्रीहिणा सुबन्ततदाद्यन्तस्य पदसंज्ञा, तदभावे च सुबन्ततदादेरेवेति फलभेद इति वाच्यम् ; ‘यस्मात्प्रत्यय’ इत्यतस्तदादिपदस्यानु- वृत्त्या अन्तग्रहणे सत्यसति वा तदादेरेव पदसंज्ञायां फलभेदाभावात् । केचित्तु—अत्र विशेष्यान्तरस्य अन्तपदस्य सत्त्वेनोपस्थित-तदादेः ‘प्रत्ययग्रहण’- परिभाषास्थ-‘अन्ये तु’-मतरीत्या ‘सुप्तिङन्त’निरूपितविशेष्यत्वेन न फलभेदः । षण्णामित्यादौ षस्येत्त्वापत्तिरिति । न च फलाभावः ; षष्ठादिशब्दे षकारस्य इत्त्वा- पत्त्या ङीषः प्रसङ्गात् ङीपि ङीषि च स्वरे भेदात् षट्ठित्वं तु ‘पञ्चमो’त्यादौ चरितार्थमिति बोध्यम् । न च षष्ठशब्दात् ङीपि ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इत्यनेन ङीप उदात्तत्वे स्वर- भेदाभावेन इत्संज्ञानापत्तौ फलाभावेन तदन्तविध्यभावप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; षष्ठशब्दादाचार- क्विबन्तात् ण्यति ङीषि फलसत्त्वादिति भावः । एवं ‘चूटू’ इत्यादावपि तदन्तविधौ जसादौ इत्त्वानापत्तिः, टीकाशब्दादौ चाऽऽपत्तिरिति बोध्यम् । अदोषादिति । अन्ये तु—‘स्वावयव-षकारावच्छेदेन प्रत्ययस्यैवेत्संज्ञा’ इत्यर्थकरणेन प्रत्यये साक्षादुद्देश्यतायाः सत्त्वात्परिभाषाप्रवृत्तिः सूपपादेति वदन्ति । पदसंज्ञायां फलभेदाभावादिति । नन्वत्र सुप्तिङन्तमिति बहुव्रीहिः, तथा सति अन्तपदार्थे विशेषणतया उपस्थितस्य सुपोन्यत्र विशेषणत्वेन अन्वयायोगात् सुबन्ततदाद्यन्तस्य इत्यर्थोऽसङ्गत इत्यरुचेराह—केचित्त्विति । अन्ये तु मतरीत्येति । ‘विशेष्यान्तरसत्त्वे तस्यैव प्रत्ययपदं विशेषणम् ; विशेष्यान्तरन्तु तदादेः’ इत्युक्तरीत्या इत्यर्थः । सुबन्तान्तस्य तदादेरित्यर्थे- ऽपि न फलभेद इति तात्पर्यम् ।

न्ताद्धातोर्लटि? It has 'क्वि': क + व + इ-कार = 'क्वि'. Wait, before 'ब': आचारक्विबन्तात्!

Wait, what follows? "धातोर्लटि ओ + अतुः, उः' इत्यत्र च तत्सम्भवात् ।" Wait, look at: "ओ + अतुः, उः"? Wait, look at line 32: "धातोर्लटि" Then: " ' " (single quote) Then: 'आ' or 'ए' or 'इ'? Wait, let's look at the letters after 'धातोर्लटि': It looks like: 'ए' or 'ऐ' or 'ओ'? Wait, in Lakara: What are the tiṅ suffixes? तिप् तस् झि... थास् आथाम् ध्वम्, इड् वहि महिङ्. Wait, 'व्यतिसे' has 'से' (थास् -> से). What about: 'व्यति...'? Look at: " ' ... + अतुः, उः' " Wait, let's read the characters: " ' ई + अतुः, उः' " ? No, in Lit: 'अतुस्', 'उस्'! Parasmaipada Lit endings: णल्, अतुस्, उस्! Wait, what is before '+ अतुः'? Is it 'ए + अ

): Wait, between 'त' and 'वि', is that 'न' or 'न्'? It's a full 'न'. So भाष्यतनविशेषित्य or भाष्यतन्विशेषित्य. Actually, look at 'त' and 'न': it looks like 'तन' or 'तन्'? It's 'तन'. Wait, could it be भाष्यतन्विशेषित्य? Let's check भाष्यतनविशेषित्य vs भाष्यतन्विशेषमाश्रित्य: Wait, let's look at L23: यत्तन्विशेषमाश्रित्येति । 'परौ तरप्तमपौ घः' इति न्यासरूपमिति तदर्थः । Notice in L23 it says: यत्तन्विशेषमाश्रित्येति! Wait, why does L23 say यत्तन्विशेषमाश्रित्येति if L6 says भाष्यतनविशेषित्य? Because the commentator (Bhairava Mishra or Vaidyanatha Payagunde - this is Prabhā or Gadā commentary!) is commenting on Nāgeśa's text which originally was: भाष्ये तन्विशेषमाश्रित्य or तन्विशेषमाश्रित्य! The typesetter made an error in the mūla text! Let's check if the typesetter actually wrote: भाष्यतनविशेषित्य or भाष्यतन्विशेषमाश्रित्य? Wait, let me look AGAIN at that word in L6:

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२१ ननु 'अवतंसे नकुलस्थितम्'त्यादौ नकुलस्थितशब्दस्य क्तान्तत्वा- भावात् समासो न स्यादत आह— कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ —: ० :— अस्याश्च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके 'गतिरनन्तर' इति सूत्रेऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्धि 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ अतिव्याप्तिवारणार्थम् । 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषयोद्धृतस्य क्तान्तत्वाभावा- देवाप्राप्तौ तद् व्यर्थं सदस्या ज्ञापकम् । न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ परत्वाद् 'गतिर्गतावित्यनेन अभेर्निघात एवेति वाच्यम् ; पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः । अनन्तर- ग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्याद् गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेव आनन्तर्यं गृह्यत इति न दोषः । न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादावभिना समासेऽनन्तरस्य उदः पूर्वपदत्वा- 'एतन्निषेधसामर्थ्यादेव प्रदेशेष्वपि न तदन्तविधिरि'ति क्वाचित्कः प्रक्षिप्तः पाठः, न चेत्याद्यग्रिमशङ्कानुत्थानप्रसङ्गादिति संक्षेपः ॥ २७॥ पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन चेति । चो हेतौ, यस्माद्धेतोः पदात्परत्वा- भावोऽतः पादादित्वं तेनेत्यर्थो न तु 'गतिर्गतावि'त्यस्याप्राप्तौ द्वितीयो हेतुरयम्, पदा- दित्यस्य 'कुत्सने च सुपी'त्यतः प्रागेव निवृत्तेः । दीर्घादि'ति ज्ञापकाद्विभक्तिसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । शानचष्टेरेत्ववारणाय तिङीत्यनुवर्त्य 'तिङ्- रूपात्मनेपदानां टेरेत्वमि'त्यर्थकस्य 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्त्याऽऽत्मनेपदसंज्ञा- ऽपि न तदन्तस्य । 'भवतेरः' इति निर्देशात् सार्वधातुकसंज्ञा न तदन्तस्य । तदपवादत्वान्नार्ध- धातुकसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । 'नेड्वशी'त्यारम्भात् कृत्संज्ञा न तदन्तस्य । एवं 'तौ सत्, चुटू, षः प्रत्ययस्य' इत्येतेषां त्रयाणां बोधक एव प्रवृत्तौ तेषां प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वाभावान्न दोषः । तदेतदाह—स्वयमूहनीयमिति । परे तु—प्रकृतपरिभाषाया सत्त्वे फलाभावेऽसत्त्वे दोषाभावेऽपि तत्फलानां ज्ञापनेन प्रकारा- न्तरेण वा निर्वाहे गौरवादस्या आश्रयणमेव वरम्, परिभाषासत्त्वे जायमानदोषाणामुद्धारितत्वेन अदोषादिति वदन्ति ॥ २७ ॥ चो हेताविति । इदं चिन्त्यम्, राजपुरुषादिवाक्ये पदात्परत्वाभावेऽपि पादादिस्थ- त्वाभावेन तादृशव्याप्तेर्व्यभिचारात् । तस्मात् पादादिस्थत्वेनेत्येव युक्तम् । मूले—पूर्वपदत्वाभावेऽपीति । ननु अनन्तरग्रहणसामर्थ्यात् कल्पनाकरणस्याऽऽवश्य- कत्वेन पूर्वकल्पनायास्त्यागेन पूर्वपदानाक्षेपपूर्वकल्पनाकरणमन्याय्यमिति चेन्न । परिभाषा- १६

? No, it's ङ्नि? Wait, could it be न्निप्रत्यये`? No, what is the base? "कूटिन्"? कूटि + इनि = कूटिन्? Wait, Pāṇini 3.2.14: "शमी धात्वर्थविकत्थने"? No, "इनि" suffix: "सुपि स्थः", "करणाधिकरणयोश्च", "व्रातेन जीवति"? Wait, what word is "सांकूटिनम्"? Let's look at the paribhāṣā text: "सांकूटिनमित्यादौ च केवलकूटि..." Wait! What sutra mentions सांकूटिनम्? "इनि" प्रत्यय in: "सांकूटिनम्" is formed from "सं-कूटिन्" + अण् ? Wait! "सांकूटिनं भिक्षाम्"? Patañjali on: "यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतम्..." Let's check Mahābhāṣya on "गतिकारकोपपदात् कृत्": Or Mahābhāṣya on "सुट् कात् पूर्वः"? Wait! In Mahābhāṣya on 1.1.43 (सुट् कात् पूर्वः) or 1.1.62 or 1.4.13: Let's search for "सांकूटिनम्": In Mahābhāṣya: "सा

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२३ अनया कृद्ग्रहणविषये परत्वात् 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषाया बाध एव स्या- दित्यपि ग्रहणम् । अत एव 'साङ्कूटिनमि'ति 'गतिकारकॊपपदानामि'ति 'कृद्ग्रहण' इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिद्धयति, न तु 'संकोटिनमि'तीति 'पुंयोगादि'ति सूत्रे भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अन्यथा तत्र केवल-'कूटिट्नि'त्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततोऽपि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात् । स्पष्टं चेदं सर्वं 'समासेऽनञ्पूर्वे' इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः । 'गतिरन- न्तर' इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य क्तान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्सम- वधानेऽपि केवलस्य क्तान्तत्वेन ग्रहणं बोध्यम् । इयं च कृद्विशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च, न तु कृदकृद्ग्रहण इति

१२४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २९ ॥ —: ० :— पदमङ्गं च विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिः । 'येन विधि'रित्य- स्यायं प्रपञ्चः, तेन 'इष्टकचितम्, पक्वेष्टकचितमि'त्यादौ 'इष्टकेषीका- मालानां चिते'ति 'ह्रस्वो, महान्, परममहान्, परमातिमहानि'त्यादौ 'सान्तमहत' इति दीर्घश्च सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाठोऽयुक्त इति भाष्ये स्पष्टम् । अत्र पदशब्देन उत्तरपदाधिकारः, केवलपदाधिकारश्च । 'पादस्य पदाज्याती'त्यत्र न तदन्तग्रहणम्, लक्ष्यानुरोधादिति सर्वं 'येन विधि'रित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ २९ ॥ नन्वेवम् 'अस्यापत्यमिरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकाभावादिञ् न स्यादत आह— इति फलम्, सामान्यग्रहणे 'कर्तृकरणे' इति सूत्रेण 'नखनिर्भिन्न' इत्यत्र समास- सिद्धिः फलं बोध्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २८ ॥ पदमङ्गं च विशेष्यमिति । एतयोः पदयोर्विशेष्यत्वमेवेति तात्पर्यग्राहिका परि- भाषेयमिति भावः । पदपदं पदघटितपरम्, तेन 'इष्टके'त्यादौ पदघटितस्य पूर्वपदस्य विशेष्यत्वात्तदन्तविधिना 'पक्वेष्टकचितमि'त्यत्र ह्रस्वसिद्धिः । अत एवेति । 'परमा- तिमहानि'त्यत्र दीर्घप्रवृत्तेरेवेत्यर्थः । केवलपदाधिकारश्चेति । तेन 'परमानडुद्भ्यामि'त्यस्य सिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २९ ॥ अदन्तप्रातिपदिकाभावादिति । अयम्भावः—स्वघटकत्व-स्वघटकपूर्वत्वाभाववत्त्व- स्वघटकोत्तरत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वनिरूपितान्तत्वम्, एवं स्वघटकत्व- मूले—कृद्कृद्ग्रहण इतीति । तेन 'प्रधासः, प्रजुगुप्सति' इत्यादौ तदादिनियमेन समुदायस्य ञिदन्त-निदन्ततदादित्वाभावेन प्रघटकाकारस्य 'ञ्नित्यादेरि'त्यादिना नोदात्तत्वम् । 'बहुसुरागिणी' इत्यत्र 'इनः स्त्रियामि'ति कन् च न । 'हरिभक्तिः, सुभक्तिरि'त्यादौ च भकारा- कारस्यैव स्वर इति बोध्यम् । मूले—भाष्ये स्पष्टमिति । तत्र तदन्तविधिप्रयोजनकथनावसरे "कुम्भकारी, नगरकारी' इत्यत्र विशिष्टाद्यथा स्याद्वयवान्मा भूदिति नैतदस्ति प्रयोजनम् । कृद्ग्रहणपरिभाष- याऽप्येतत्सिद्ध्यति, न सिद्ध्यति कृद्ग्रहणं इत्युच्यते । न चैतत् कृद्ग्रहणं कृत्कृद्ग्रहणमेतत्, कृदप्यण् तद्धितोऽपि" इत्युक्तम् ॥ २८ ॥ पाणिनिमतमाह—अयं भाव इत्यादिना सूत्रयाञ्चकारेत्यन्तेन । अत्रेदं तत्त्वम्—

२९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२५ स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्व-स्वघटकपूर्वत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वादित्व- मित्याद्यन्तपदार्थयोः स्वीकरणीयतया 'इरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकत्वाभावात्प्रत्ययादि- त्वाभावाच्चेञ्स्वराद्यनापत्तिरित्यभिप्रेत्य सूत्रकार 'आद्यन्तवदेकस्मिन्नि'ति सूत्रयाञ्चकार । वार्तिककारस्तु—आद्यन्तपदार्थयोः पूर्वत्व-परत्वे अनिवेश्य 'इरि'त्यादावाद्यन्ततयोरास्येन निर्वहि 'आद्यन्तवदि'ति सूत्रं प्रत्याचख्यौ 'अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वादाद्यन्तयोः सिद्धमेक- स्मिन्नि'ति वार्तिकनिरूपणेन । आदित्वा-ऽन्तत्वे सूत्रकारमते समुदायघटक-यत्किञ्चिन्निरूपित-पूर्वत्वपरत्वयोः सत्त्वे एव 'भवत, इत्याभ्यामि'त्यादौ केवलाकारे तदसम्भवात्तदर्थमाद्यन्तवत्सूत्रारम्भः, 'इयाय' इत्यादौ केवले इधातौ एकाजघटितत्वं स्वत एवेति सूत्रकृतस्तात्पर्यम् । घटकत्वञ्च सूत्रकृन्मते-स्वनिष्ठविषयित्वसम्बन्धा- वच्छिन्नव्याप्यतान्निरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकताश्रयत्वम् । एवं स्वनिष्ठविषयित्व- सम्बन्धावच्छिन्नव्यापकतानिरूपित-विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यताश्रयत्वं घटितत्वम् । स्वपदेन च यन्निरूपिते घटकत्व-घटितत्वे चिकीर्षिते तस्य ग्रहणम्, स्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रति- योगित्वं व्यापकत्वम् । स्वाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववत्त्वं व्याप्यत्वम् । व्यापकत्व- लक्षणे स्वपदेन व्याप्यो ग्राह्यः, व्याप्यत्वलक्षणे च स्वपदेन व्यापकस्य ग्रहणम् । येन सम्बन्धेन वृत्तित्ता स सम्बन्धो व्याप्यतावच्छेदकः, अधिकरणता च यत्सम्बन्धावच्छिन्ना स व्यापकतावच्छेदक- सम्बन्धः । विषयी = ज्ञानम्, विषयः = पदार्थः, स च विषयित्वसम्बन्धेन ज्ञाने इति विषयित्व- सम्बन्धोऽवच्छेदकः । एवञ्च विषयित्वसम्बन्धेन रेफाभावाधिकरणं 'पटः' इत्याकारकं ज्ञानम्, तन्निरूपितवृत्तित्वं पटे, अवृत्तित्वं रामशब्दे इति लक्षणसमन्वयः । स्वं रामशब्दः, विषयिता- सम्बन्धेन तदधिकरणं 'रामः' इति ज्ञानम्, तद्वृत्त्यत्यन्ताभावो 'घटो नास्ति, पटो नास्ती'त्या- कारको घटपटाद्यत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगित्वं घटपटादौ, अप्रतियोगित्वं रेफे इति लक्षणसमन्वयः । एवमसहायेऽपि स्वस्मिन् स्वनिरूपितव्याप्यत्वव्यापकत्वयोः सत्त्वेन घटकत्व-घटितत्वेऽतिदेशमन्तरैव सिद्धेः, परं स्वघटकोत्तरत्व-स्वघटकपूर्वत्वयोरभावेन अन्तत्वादित्वयोरतिदेशाय सूत्रारम्भः । वार्तिककारमतेऽपि सूत्रकृदुक्ते एव घटकत्व-घटितत्वलक्षणे परमादित्वान्तत्वलक्षणे च भिन्ने ; तदाह-वार्तिककारस्त्विति । एतन्मते आदित्वान्तत्वयोः समुदायघटकयत्किञ्चिन्निरूपित- पूर्वत्वोत्तरत्वयोः अनपेक्षतया 'आभ्यामि'त्यादौ एकस्मिन्नपि स्वस्मिन् स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वयोः सत्त्वेन स्वघटकत्वेन स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभावात् स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभावाच्चादित्वान्तत्वयोः सिद्धौ तदर्थं कृतं सूत्रमप्रयोजकमिति तात्पर्यम् । अत्र सूत्रकारमते स्वघटकावधिकोत्तरत्वादेरतिदेशः, भाष्यकारमते स्वघटकत्वस्य ; अन्यसम्बन्धस्तु मुख्य एव । वार्तिककृन्मते सर्वेषामनतिदेशत्वमेवेति सूक्ष्मदर्शिभिरवगन्तव्यम् । एवं वार्तिककृन्मते एकस्मिन्नपि मध्यमत्वं स्वत एव । मध्यमत्वञ्च तन्मते-समुदायविशिष्टत्वम् ; वै०-स्वघटकत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकप्रथमवै०- स्वघटकावधिकपूर्वत्व-स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयवै०-स्वघटकावधि- कोत्तरत्व-स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । लक्षणसमन्वयः स्वयमूहनीयः । फला- भावाच्च न विचारितमिदं व्याख्याकृतैति बोध्यम् ।

१२६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥ -: ० :- निमित्तसद्भावाद्द्विशिष्टोपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी । भाष्यकारस्तु — 'इरि'त्यादौ कथञ्चिन्निर्वाहेऽपि 'धुगि'त्यादावसहाये घटकत्वस्य कथमप्यसम्भवेन सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमुपदर्शयन् सामान्यतः परिभाषया दोषनिकरं निराकुर्वन्नाह — व्यपदेशिवदिति । आद्यन्तलक्षणे तु वार्तिककृदुक्ते एव भाष्यकृदभिमते । नन्वेवमादित्वस्वीकारे कुम्भशब्दे ककारमकाररूपवर्णद्वयस्यादित्वापत्त्या एकहलादित्वाभावेन 'उदकुम्भ' इत्यादौ 'एकहलादा'वित्युदादेशानापत्तिः। भवति च ककारमकाररूपवर्णद्वयस्य, स्वं कुम्भशब्द- स्तद्घटकत्वं स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्वञ्चेत्युभयसम्बन्धेन कुम्भशब्दविशिष्टत्वमिति चेन्न । स्वघटकविशिष्टसंख्याभाववत्त्वरूप-तृतीयसम्बन्धस्याद्यन्ततयोर्लक्षणे निवेशेना- दोषात् । वैशिष्ट्यञ्च संख्यायाम्—स्वपूर्ववृत्तित्व-स्वोत्तरवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन, तेन ककारमकारयोर्निरुक्तोभयसम्बन्धेन उकारविशिष्टद्वित्वसंख्यावत्त्वेन तत्त्वाभावान्न दोषः। एवमन्तत्वलक्षणेऽप्यूहनीयम् । न च 'धुगि'त्यादौ घटकत्वस्यापि लोकत एव सिद्धेः परिभाषा व्यर्था, न वा सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमिति वाच्यम् ; घटकत्वस्य स्वव्यापकत्व- स्वव्याप्यत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । स्वविशिष्टत्वरूपतया स्वस्मिन् स्वव्यापक- त्वेऽपि स्वव्याप्यत्वाभावरूपद्वितीयसम्बन्धाभावेन स्वस्य स्वघटकत्वासम्भवात् । व्याप्य-व्यापकभावश्च विषयतासम्बन्धेन ज्ञानरूपमधिकरणमादाय बोध्यः। एवं घटितत्वमपि विषयितासम्बन्धेन स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वरूपं बोध्यम् । न च 'येन विधिरि'त्यत्र 'स्वस्य चे'त्युक्तेरस्यान्यपि तेनैव सिद्धेरवतरणासङ्गतिरिति वाच्यम् ; 'स्वस्य चे'त्यस्यैतत्परिभाषामूलकत्वेनावतरणकाले तदज्ञानेन तत्सङ्गतेः सुवचत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। एकस्मिन् = असहाये । निमित्तसद्भावात् = वर्णसमभिव्याहाररूपसहायसत्त्वात् । विशिष्टोपदेशः = मुख्यो व्यवहारः, तद्विशिष्टेन तुल्यं कार्यं कर्तव्यमिति शेषः; भाष्यमतमाह — भाष्यकारस्त्विति । अत्र मते आदित्व-मध्यमत्व-ऽन्तत्वलक्षणानि वार्तिककृन्मतोक्तान्येव ; परं घटकत्व-घटितत्वलक्षणे भिन्ने एव । तन्मतेऽसहाये घटकत्व-घटि- तत्त्वे न स्तः । तथा च 'इरि'त्यादौ सूत्रकृन्मते निर्वाहेऽपि 'इयाये'त्यादौ एकाज्घटितत्वव्यवहारो न स्यादित्येतदर्थं परिभाषाया आवश्यकत्वेन तयैव 'आभ्यामि'त्यादावपि सिद्धौ व्यापकत्वात् परिभाषैवाऽऽश्रिता भाष्यकारेण । युक्त