परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

? No, it's ङ्नि? Wait, could it be न्निप्रत्यये`? No, what is the base? "कूटिन्"? कूटि + इनि = कूटिन्? Wait, Pāṇini 3.2.14: "शमी धात्वर्थविकत्थने"? No, "इनि" suffix: "सुपि स्थः", "करणाधिकरणयोश्च", "व्रातेन जीवति"? Wait, what word is "सांकूटिनम्"? Let's look at the paribhāṣā text: "सांकूटिनमित्यादौ च केवलकूटि..." Wait! What sutra mentions सांकूटिनम्? "इनि" प्रत्यय in: "सांकूटिनम्" is formed from "सं-कूटिन्" + अण् ? Wait! "सांकूटिनं भिक्षाम्"? Patañjali on: "यत्र गतिकारकसमभिव्याहृतम्..." Let's check Mahābhāṣya on "गतिकारकोपपदात् कृत्": Or Mahābhāṣya on "सुट् कात् पूर्वः"? Wait! In Mahābhāṣya on 1.1.43 (सुट् कात् पूर्वः) or 1.1.62 or 1.4.13: Let's search for "सांकूटिनम्": In Mahābhāṣya: "सा

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२३ अनया कृद्ग्रहणविषये परत्वात् 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषाया बाध एव स्या- दित्यपि ग्रहणम् । अत एव 'साङ्कूटिनमि'ति 'गतिकारकॊपपदानामि'ति 'कृद्ग्रहण' इति च परिभाषाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिद्धयति, न तु 'संकोटिनमि'तीति 'पुंयोगादि'ति सूत्रे भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अन्यथा तत्र केवल-'कूटिट्नि'त्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततोऽपि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात् । स्पष्टं चेदं सर्वं 'समासेऽनञ्पूर्वे' इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः । 'गतिरन- न्तर' इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य क्तान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्सम- वधानेऽपि केवलस्य क्तान्तत्वेन ग्रहणं बोध्यम् । इयं च कृद्विशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च, न तु कृदकृद्ग्रहण इति

१२४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २९ ॥ —: ० :— पदमङ्गं च विशेष्यं विशेषणेन च तदन्तविधिः । 'येन विधि'रित्य- स्यायं प्रपञ्चः, तेन 'इष्टकचितम्, पक्वेष्टकचितमि'त्यादौ 'इष्टकेषीका- मालानां चिते'ति 'ह्रस्वो, महान्, परममहान्, परमातिमहानि'त्यादौ 'सान्तमहत' इति दीर्घश्च सिद्धः । अत एव तदुत्तरपदस्येति पाठोऽयुक्त इति भाष्ये स्पष्टम् । अत्र पदशब्देन उत्तरपदाधिकारः, केवलपदाधिकारश्च । 'पादस्य पदाज्याती'त्यत्र न तदन्तग्रहणम्, लक्ष्यानुरोधादिति सर्वं 'येन विधि'रित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ २९ ॥ नन्वेवम् 'अस्यापत्यमिरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकाभावादिञ् न स्यादत आह— इति फलम्, सामान्यग्रहणे 'कर्तृकरणे' इति सूत्रेण 'नखनिर्भिन्न' इत्यत्र समास- सिद्धिः फलं बोध्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २८ ॥ पदमङ्गं च विशेष्यमिति । एतयोः पदयोर्विशेष्यत्वमेवेति तात्पर्यग्राहिका परि- भाषेयमिति भावः । पदपदं पदघटितपरम्, तेन 'इष्टके'त्यादौ पदघटितस्य पूर्वपदस्य विशेष्यत्वात्तदन्तविधिना 'पक्वेष्टकचितमि'त्यत्र ह्रस्वसिद्धिः । अत एवेति । 'परमा- तिमहानि'त्यत्र दीर्घप्रवृत्तेरेवेत्यर्थः । केवलपदाधिकारश्चेति । तेन 'परमानडुद्भ्यामि'त्यस्य सिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ २९ ॥ अदन्तप्रातिपदिकाभावादिति । अयम्भावः—स्वघटकत्व-स्वघटकपूर्वत्वाभाववत्त्व- स्वघटकोत्तरत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वनिरूपितान्तत्वम्, एवं स्वघटकत्व- मूले—कृद्कृद्ग्रहण इतीति । तेन 'प्रधासः, प्रजुगुप्सति' इत्यादौ तदादिनियमेन समुदायस्य ञिदन्त-निदन्ततदादित्वाभावेन प्रघटकाकारस्य 'ञ्नित्यादेरि'त्यादिना नोदात्तत्वम् । 'बहुसुरागिणी' इत्यत्र 'इनः स्त्रियामि'ति कन् च न । 'हरिभक्तिः, सुभक्तिरि'त्यादौ च भकारा- कारस्यैव स्वर इति बोध्यम् । मूले—भाष्ये स्पष्टमिति । तत्र तदन्तविधिप्रयोजनकथनावसरे "कुम्भकारी, नगरकारी' इत्यत्र विशिष्टाद्यथा स्याद्वयवान्मा भूदिति नैतदस्ति प्रयोजनम् । कृद्ग्रहणपरिभाष- याऽप्येतत्सिद्ध्यति, न सिद्ध्यति कृद्ग्रहणं इत्युच्यते । न चैतत् कृद्ग्रहणं कृत्कृद्ग्रहणमेतत्, कृदप्यण् तद्धितोऽपि" इत्युक्तम् ॥ २८ ॥ पाणिनिमतमाह—अयं भाव इत्यादिना सूत्रयाञ्चकारेत्यन्तेन । अत्रेदं तत्त्वम्—

२९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२५ स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्व-स्वघटकपूर्वत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वादित्व- मित्याद्यन्तपदार्थयोः स्वीकरणीयतया 'इरि'त्यादौ अदन्तप्रातिपदिकत्वाभावात्प्रत्ययादि- त्वाभावाच्चेञ्स्वराद्यनापत्तिरित्यभिप्रेत्य सूत्रकार 'आद्यन्तवदेकस्मिन्नि'ति सूत्रयाञ्चकार । वार्तिककारस्तु—आद्यन्तपदार्थयोः पूर्वत्व-परत्वे अनिवेश्य 'इरि'त्यादावाद्यन्ततयोरास्येन निर्वहि 'आद्यन्तवदि'ति सूत्रं प्रत्याचख्यौ 'अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वादाद्यन्तयोः सिद्धमेक- स्मिन्नि'ति वार्तिकनिरूपणेन । आदित्वा-ऽन्तत्वे सूत्रकारमते समुदायघटक-यत्किञ्चिन्निरूपित-पूर्वत्वपरत्वयोः सत्त्वे एव 'भवत, इत्याभ्यामि'त्यादौ केवलाकारे तदसम्भवात्तदर्थमाद्यन्तवत्सूत्रारम्भः, 'इयाय' इत्यादौ केवले इधातौ एकाजघटितत्वं स्वत एवेति सूत्रकृतस्तात्पर्यम् । घटकत्वञ्च सूत्रकृन्मते-स्वनिष्ठविषयित्वसम्बन्धा- वच्छिन्नव्याप्यतान्निरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकताश्रयत्वम् । एवं स्वनिष्ठविषयित्व- सम्बन्धावच्छिन्नव्यापकतानिरूपित-विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यताश्रयत्वं घटितत्वम् । स्वपदेन च यन्निरूपिते घटकत्व-घटितत्वे चिकीर्षिते तस्य ग्रहणम्, स्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रति- योगित्वं व्यापकत्वम् । स्वाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववत्त्वं व्याप्यत्वम् । व्यापकत्व- लक्षणे स्वपदेन व्याप्यो ग्राह्यः, व्याप्यत्वलक्षणे च स्वपदेन व्यापकस्य ग्रहणम् । येन सम्बन्धेन वृत्तित्ता स सम्बन्धो व्याप्यतावच्छेदकः, अधिकरणता च यत्सम्बन्धावच्छिन्ना स व्यापकतावच्छेदक- सम्बन्धः । विषयी = ज्ञानम्, विषयः = पदार्थः, स च विषयित्वसम्बन्धेन ज्ञाने इति विषयित्व- सम्बन्धोऽवच्छेदकः । एवञ्च विषयित्वसम्बन्धेन रेफाभावाधिकरणं 'पटः' इत्याकारकं ज्ञानम्, तन्निरूपितवृत्तित्वं पटे, अवृत्तित्वं रामशब्दे इति लक्षणसमन्वयः । स्वं रामशब्दः, विषयिता- सम्बन्धेन तदधिकरणं 'रामः' इति ज्ञानम्, तद्वृत्त्यत्यन्ताभावो 'घटो नास्ति, पटो नास्ती'त्या- कारको घटपटाद्यत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगित्वं घटपटादौ, अप्रतियोगित्वं रेफे इति लक्षणसमन्वयः । एवमसहायेऽपि स्वस्मिन् स्वनिरूपितव्याप्यत्वव्यापकत्वयोः सत्त्वेन घटकत्व-घटितत्वेऽतिदेशमन्तरैव सिद्धेः, परं स्वघटकोत्तरत्व-स्वघटकपूर्वत्वयोरभावेन अन्तत्वादित्वयोरतिदेशाय सूत्रारम्भः । वार्तिककारमतेऽपि सूत्रकृदुक्ते एव घटकत्व-घटितत्वलक्षणे परमादित्वान्तत्वलक्षणे च भिन्ने ; तदाह-वार्तिककारस्त्विति । एतन्मते आदित्वान्तत्वयोः समुदायघटकयत्किञ्चिन्निरूपित- पूर्वत्वोत्तरत्वयोः अनपेक्षतया 'आभ्यामि'त्यादौ एकस्मिन्नपि स्वस्मिन् स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वयोः सत्त्वेन स्वघटकत्वेन स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभावात् स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभावाच्चादित्वान्तत्वयोः सिद्धौ तदर्थं कृतं सूत्रमप्रयोजकमिति तात्पर्यम् । अत्र सूत्रकारमते स्वघटकावधिकोत्तरत्वादेरतिदेशः, भाष्यकारमते स्वघटकत्वस्य ; अन्यसम्बन्धस्तु मुख्य एव । वार्तिककृन्मते सर्वेषामनतिदेशत्वमेवेति सूक्ष्मदर्शिभिरवगन्तव्यम् । एवं वार्तिककृन्मते एकस्मिन्नपि मध्यमत्वं स्वत एव । मध्यमत्वञ्च तन्मते-समुदायविशिष्टत्वम् ; वै०-स्वघटकत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्व-स्वविशिष्टभिन्नत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकप्रथमवै०- स्वघटकावधिकपूर्वत्व-स्वघटकावधिकोत्तरत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयवै०-स्वघटकावधि- कोत्तरत्व-स्वघटकावधिकपूर्वत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । लक्षणसमन्वयः स्वयमूहनीयः । फला- भावाच्च न विचारितमिदं व्याख्याकृतैति बोध्यम् ।

१२६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३० ॥ -: ० :- निमित्तसद्भावाद्द्विशिष्टोपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यपदेशी । भाष्यकारस्तु — 'इरि'त्यादौ कथञ्चिन्निर्वाहेऽपि 'धुगि'त्यादावसहाये घटकत्वस्य कथमप्यसम्भवेन सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमुपदर्शयन् सामान्यतः परिभाषया दोषनिकरं निराकुर्वन्नाह — व्यपदेशिवदिति । आद्यन्तलक्षणे तु वार्तिककृदुक्ते एव भाष्यकृदभिमते । नन्वेवमादित्वस्वीकारे कुम्भशब्दे ककारमकाररूपवर्णद्वयस्यादित्वापत्त्या एकहलादित्वाभावेन 'उदकुम्भ' इत्यादौ 'एकहलादा'वित्युदादेशानापत्तिः। भवति च ककारमकाररूपवर्णद्वयस्य, स्वं कुम्भशब्द- स्तद्घटकत्वं स्वघटकोत्तरत्वाभाववत्त्वञ्चेत्युभयसम्बन्धेन कुम्भशब्दविशिष्टत्वमिति चेन्न । स्वघटकविशिष्टसंख्याभाववत्त्वरूप-तृतीयसम्बन्धस्याद्यन्ततयोर्लक्षणे निवेशेना- दोषात् । वैशिष्ट्यञ्च संख्यायाम्—स्वपूर्ववृत्तित्व-स्वोत्तरवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन, तेन ककारमकारयोर्निरुक्तोभयसम्बन्धेन उकारविशिष्टद्वित्वसंख्यावत्त्वेन तत्त्वाभावान्न दोषः। एवमन्तत्वलक्षणेऽप्यूहनीयम् । न च 'धुगि'त्यादौ घटकत्वस्यापि लोकत एव सिद्धेः परिभाषा व्यर्था, न वा सूत्र-वार्तिककारयोः स्थूलदर्शित्वमिति वाच्यम् ; घटकत्वस्य स्वव्यापकत्व- स्वव्याप्यत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । स्वविशिष्टत्वरूपतया स्वस्मिन् स्वव्यापक- त्वेऽपि स्वव्याप्यत्वाभावरूपद्वितीयसम्बन्धाभावेन स्वस्य स्वघटकत्वासम्भवात् । व्याप्य-व्यापकभावश्च विषयतासम्बन्धेन ज्ञानरूपमधिकरणमादाय बोध्यः। एवं घटितत्वमपि विषयितासम्बन्धेन स्वव्याप्यत्व-स्वव्यापकत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वरूपं बोध्यम् । न च 'येन विधिरि'त्यत्र 'स्वस्य चे'त्युक्तेरस्यान्यपि तेनैव सिद्धेरवतरणासङ्गतिरिति वाच्यम् ; 'स्वस्य चे'त्यस्यैतत्परिभाषामूलकत्वेनावतरणकाले तदज्ञानेन तत्सङ्गतेः सुवचत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। एकस्मिन् = असहाये । निमित्तसद्भावात् = वर्णसमभिव्याहाररूपसहायसत्त्वात् । विशिष्टोपदेशः = मुख्यो व्यवहारः, तद्विशिष्टेन तुल्यं कार्यं कर्तव्यमिति शेषः; भाष्यमतमाह — भाष्यकारस्त्विति । अत्र मते आदित्व-मध्यमत्व-ऽन्तत्वलक्षणानि वार्तिककृन्मतोक्तान्येव ; परं घटकत्व-घटितत्वलक्षणे भिन्ने एव । तन्मतेऽसहाये घटकत्व-घटि- तत्त्वे न स्तः । तथा च 'इरि'त्यादौ सूत्रकृन्मते निर्वाहेऽपि 'इयाये'त्यादौ एकाज्घटितत्वव्यवहारो न स्यादित्येतदर्थं परिभाषाया आवश्यकत्वेन तयैव 'आभ्यामि'त्यादावपि सिद्धौ व्यापकत्वात् परिभाषैवाऽऽश्रिता भाष्यकारेण । युक्त

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १८७ यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशोऽसहायः स तेन तुल्यं वर्तते, कार्यं प्रतीत्येकस्मिन्नसहायेऽपि तत्कार्यं कर्तव्यमित्यर्थः । तेनाकारस्यापि अपदन्तत्वान्न क्षतिः । एकस्मिन्नित्युक्ते सभासन्नयनेन आकारस्य नादित्वं दरिद्राधाता- विकारस्य नान्तत्वम् । अन्यथा सभासन्नयने ‘भव’ इत्यर्थे ‘वृद्धाच्छः’ दरि- द्रातेरिवर्णान्त लक्षणोऽण् च स्यात् । अत एव ‘हरिष्वि’त्यादौ सोः पदत्वं न, लोकेऽपि बहुपुत्रसत्त्वे नैकस्मिन् ज्येष्ठ-कनिष्ठत्वादि-व्यवहारः—‘अयं मे ज्येष्ठः, कनिष्ठो, मध्यम’ इति, किं त्वेकपुत्रसत्त्व एव । अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः । अत एव ‘इयाये’त्यादौ एकाच्त्व- 'तेन तुल्यमि'ति वतिः । वस्तुतस्तु—व्यपदेशिवदिति 'तत्र तस्येवे'ति सप्तम्यन्ताद्वतिः । असहायत्वञ्च—मुख्यधर्मवद्वघटितत्वम्, मुख्यधर्मवदघटकत्वम्, मुख्यधर्मवद- समभिव्याहृतत्वं चेति त्रितयरूपं बोध्यम् । मुख्यधर्मश्चारोप्यमाणो धर्मः । तथा च सभासन्नयनशब्दे भासन्नयनवृत्तिवृद्धत्वम्, भासन्नयनशब्दस्य समर्थप्रातिपदि- कत्वम्, सम्शब्दे वृद्धित्वस्यानातिदेशेन साभासन्नयनशब्दस्य वृद्धत्वं च नेति त्रयाणां क्रमेण फलानि बोध्यानि । एवं दरिद्राधातावपि त्रयाणां फलान्येकत्र बोध्यानि । किन्त्वेकपुत्रसत्त्वे एवेति । बहुपुत्रसत्त्वे तस्य ससहायत्वादिति भावः । अनेनास्य न्यायस्य लौकिककत्वं सूचितम् ; स्पष्टं चेदं भाष्येऽपि । अत एव = अस्य न्यायस्य लौकिकत्वेनाशास्त्रीयधर्मातिदेशे प्रवृत्तेरेव । वद्भावोऽप्रातिपदिकेनेत्यस्य सूत्रोपात्तान्तादिविषयकत्वाद् ‘रोणी’त्यत्र केवलेऽण्प्रकृतिमात्र- फलकस्य स्वस्य चेत्यस्य ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्नि’त्येतदनतिरिक्तया एतदवतरणत्वे तदवतरणत्वानति- रेकात् । नागेशमते च तत्र ‘पूर्णादिनिः, सपूर्वाच्चे’त्येकयोग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्यां ज्ञापकमित्युक्तम् । सूत्रोपात्तान्तादिविषयत्वे तु तत्रान्तादिपदाभावादङ्गिग्राहकमानविरोधः स्फुट एव । ततश्च व्यपदेशिवद्भावस्यानया निषेधे रोण्यथं स्वस्य चेत्यस्याप्रवृत्त्वे प्रकृते तेनैव सिद्धौ ‘अग्रदनि’ति प्रकृतपरिभाषायाः फलं बोध्यम् । तत्राग्रान्तशुद्धेत्यादिना दत्रादेशो न स्यादिति बोध्यम् । यद्वा—स्वस्य चेत्यस्यापूर्वत्वे सिद्धे 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः' इति न्यायेन व्यपदेशि- वद्भावोऽप्रातिपदिकेनेत्यस्य गृह्यमाणे प्रातिपदिके एव प्रवृत्त्या तत्प्रतिप्रसवस्यास्य अपूर्वस्य स्वस्य चेत्यस्यापि तादृशस्थले एव प्रवृत्तेः सिद्धतया 'अत इञ्' इत्यत्र च आनुपूर्व्यंवच्छिन्नविषयताप्रयोजके- त्यर्थकगृह्यमाणप्रातिपदिकत्वाभावात् तस्याप्राप्तौ प्रकृतपरिभाषयैव अस्यापत्यमित्यत्र इञ् विधेय इति तन्मतेनापि तस्यावतरणत्वं युक्तमिति बोध्यम् । तृतीयान्ताद्वतिस्वीकारे 'आद्यन्तवद्दि'ति सूत्रस्थशेखरग्रन्थविरोधः स्यादत आह—वस्तु- तस्त्विति । अशास्त्रीयधर्मेति । शास्त्रीयत्वञ्च—शास्त्रसङ्केतितावच्छेदकधर्मत्वम् । अच्त्वस्य अन्तत्वादित्वयोश्च तथात्वेऽपि एकाच्त्वस्यातथात्वेन अशास्त्रीयस्याप्यनयाऽतिदेशः सिद्धयति ।

? Let's look at: व्या (vya) पा (pa) रै (rai - two matras!) स्त (sta - half sa + ta!) त्रितया (tri-ta-yaa)? Wait! "व्यापारैस्तत्त्रितयारब्ध..."? Let's look at the ligature: र has two slants above: रै! Then half-स + त = स्त! Then त् + त्रि = त्त्रि! Then त - या - र - ब्ध = तया-रब्ध! YES! फलव्यापारैस्तत्त्रितयारब्धसमुदायरूपस्येत्यर्थः! Let's verify: तत्तच्छब्द- (word 1) फल (word 2) व्यापारैः (word 3) -> "तत्तच्छब्द-फल-व्यापारैः तत्-त्रितय-आरब्ध-समुदाय-रूपस्य इत्यर्थः"! "By those three—the respective sound, the fruit, and the operation—the community formed by those three!" WOW. That is brilliant! Let's check the letters: फ - ल - व्या - पा - रै - स्त - त्त्रि - त - या - र - ब्ध - स - मु - दा - य - रू - प - स्ये - त्य - र्थः Wait, does it have 'स्तत्त्रितया' or 'स्तन्त्रित

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२९ 'अर्थवता व्यपदेशिवद्भाव' इत्यत्रार्थवत्पदेनापि असहायत्वमुपलक्ष्यते, अर्थबोधकेन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कार्यं लभ्यत इति तदर्थः। प्रायो- ऽसहाय एवार्थवत्त्वात् । 'कुरुते' इत्यादौ 'तशब्दाकारोऽचामन्त्य' इति व्यवहारे 'स आदि- र्यंस्ये'ति व्यवहारे चासहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवद्भावेन टिसंज्ञासिद्धि- रित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३० ॥ अन्यत्र विस्तर इति । उद्योतादावित्यर्थः। वस्तुतस्तु—अनया परिभाषया स्वस्मिन् स्वघटकत्व-स्वघटितत्वे एवातिदिश्येते। एकस्मिन् घटकत्वव्यवहारप्रयोजकी- भूतस्वव्यःपकत्वरूपैकसम्बन्धवति एवं घटितत्वव्यवहारप्रयोजकीभूत-स्वव्याप्यत्व- रूपैकसम्बन्धवति च व्यपदेशिवत् घटकत्व-घटितत्वव्यवहारप्रयोजकीभूत-तत्त- दुभयसम्बन्धरूपवैशिष्ट्यवतीव कार्यं घटकत्व-घटितत्वव्यवहाररूपं भवतीत्यर्थः। अत एव 'निजौ चत्वार एकाच' इति भाष्यं स्वरसत उपपद्यते। नागेशोक्तं तु पूर्वोक्तं सर्वमयुक्तमेव, रामशब्दस्यासहायत्वेन जराशब्दत्वादेशापत्तेः। न च स्वस्मिन् स्वमुखप्रविष्टधर्मस्यैव अनेनातिदेशः, यथा अशब्दे—स्वम् अशब्दो मुखे प्रविष्टो यस्यैवंभूतस्य अकारान्तत्वाकारादित्वधर्मस्यैव अतिदेशो न जराशब्दत्वादेः, एवं 'धुगि'त्यादिधातौ धातवयवत्वादैरतिदेश इति न काऽप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्; एकस्मिन्पुत्रे ज्येष्ठत्वाद्यतिदेशानापत्तेः, कुम्भशब्दादि-ककाररूपहलि हल्द्वयघटितत्वा- तिदेशेन विशिष्टस्यैकहलादित्वानापत्तेः, केवलॡकारे अजव्यवहितपूर्वत्वापत्त्या यणाद्या- मूलकृदभिमतं परिभाषार्थं खण्डयन्नाह—वस्तुतस्त्वनयेति। अत्रार्थे प्रमाणन्तु वक्ष्यमाणं “निजौ चत्वार” इति भाष्यमेव; तदाह—भाष्यं स्वरसत उपपद्यत इति। एतन्मते 'एकस्मिन्नि'त्यस्य असहाये इत्यर्थभावेन परिभाषाप्रवृत्तिः सुकरा। तथा चानया परिभाषया इकारमात्रे स्वघटितत्वातिदेशेनैकाच्त्वात् “निजौ चत्वार एकाच” इति न भाष्यासङ्गतिः। त्वन्मते एकदेश्युक्तिवकल्पने गौरवमिति भावः । यस्यैवंभूतस्येति । आरोप्यमाणो यो मुख्यधर्मस्तन्मुखप्रविष्टधर्मोऽत्वादिरूपस्तद्वत्तवस्य तत्र स्वतःसिद्धत्वे एवानया परिभाषयाऽऽरोपो भवतीति यावत् । ज्येष्ठत्वाद्यतिदेशानापत्ते- रिति। ननु तत्रापि मुख्यधर्ममुखप्रविष्टधर्मस्य पितृनिष्ठजनकता निरूपित-जन्यताश्रयत्वरूपस्य स्वतःसिद्धतया तद्घटितस्य ज्येष्ठत्वस्यातिदेशः सुलभ इत्यरुचेराह—कुम्भशब्दादिति । एकहलादित्वानापत्तेरिति । तथा सति 'उदकुम्भ' इत्यादौ उदादेशानापत्तिः, लोकसिद्धया अनया परिभाषया अशास्त्रीयेऽपि कार्ये प्रवृत्तेरिति भावः। एतेन एकहलादित्वानापत्तिरित्यापत्ति- दानमयुक्तम्, कार्यप्रवृत्तये एव तत्प्रवृत्तेरित्युक्तं कैश्चित् परास्तम् । अत्र केचित्—सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यस्यैव धर्मस्यानया अतिदेशो भवतीति स्वीकुर्वन्ति, तेन केवलॡकारेऽजव्यवहितपूर्वत्वातिदेशेन यणापत्तिरपि न; अन्यथा 'दधि, मधु' इत्यादौ व्यावृत्तये १७

१३० | परिभाषेन्दुशेखरः | [ १ प्रकरणे-

पत्तेः, ‘भू-धुगि’त्यादौ दुह् शब्दस्य मुख्यधर्मवद्-भूधात्ववयवसभिव्याहृतत्वेन मुख्य- धर्मवद्कारादिघटितत्वेन च ‘दुह्’ इत्यस्य असहायत्वाभावाद् धात्ववयवत्वानतिदेशेन भष्भावानापत्तेश्च। मम त्वेतत्सर्वमाञ्जस्येनैवोपपद्यते। न च घटकत्व-घटितत्वमात्राति- देशे एकपुत्रसत्त्वे ‘अयं मे ज्येष्ठ’ इत्यादिव्यवहारो न स्यादिति वाच्यम्; घटकत्व- घटितत्वमात्रातिदेशेनेव ज्येष्ठत्वादिव्यवहारस्य सूपपादत्वात्। स्वज्येष्ठपुत्रत्वञ्च--स्वपुत्रसमुदायविशिष्टत्वम्। वैशिष्ट्यञ्च-स्वघटकत्व-स्वघटको- त्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तित्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन। एवं कनिष्ठपुत्रत्वम्--स्वपुत्र- समुदायविशिष्टत्वम्। वैशिष्ट्यञ्च--स्वघटकत्व-स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वा- भाववत्त्वोभयसम्बन्धेन। लक्षणसमन्वयस्तु स्वयमूहनीयः। मध्यमत्वञ्च--स्वाभाव- वत्त्व-स्वाभाववत्त्व-स्वघटकत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन निरुक्तपुत्रसमुदायविशिष्टत्वम्। आद्ये अभावीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धौ च—स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्ति- कत्व-स्वघटकोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्वाभाववत्त्वोभयरूपौ। द्वितीये तु तौ—स्व- घटकोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्व - स्वघटकोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वाभाववत्त्वोभय- रूपौ। यत्र ‘क-ख-ग’नामानस्त्रयः पुत्रा देवदत्तस्य, तत्र ‘ख’पुत्रे निरुक्तपुत्रसमुदाय- क्रियमाणमज्ग्रहणमनया परिभाषया तत्राप्यजव्यवहितपूर्वत्वातिदेशे व्यर्थमेव स्यादित्यरुचेराह— भू-धुगित्यादाविति। भष्भावानापत्तेश्चेति। अत्र नागेशानुयायिनः—‘धुगि’त्यत्र झष्निष्ठचरमावयवतानिहू- पकत्वसमानाधिकरणझष्निष्ठावयवतानिरूपकत्वसमानाधिकरणं यद्धातुत्वं तस्य मुख्यधर्मत्वेन विव- क्षितत्वात्। तादृशधर्मवत्त्वस्य च ‘दुह्’ इत्यत्र कस्मिंश्चदप्यवयवेऽभावेन समुदायस्यासहायत्वात्। ‘भू धुगि’त्यत्र दोषदानमप्यनुचितम्, असहायपदार्थे, समभिव्याहारस्य ‘हे राम, ऐः कृतमि’त्यत्र मुख्यधर्मादन्तत्ववद्रामशब्दसमभिव्याहृतत्वात् असहायत्वाभावेन अदन्तत्वानतिदेशेन ऐसोऽनापत्ति- वारणार्थं नियतपौर्वापर्यरूपत्वस्य स्वीकारावश्यकत्वात्। एवञ्च रामशब्दे जराशब्दत्वातिदेशो न ; जराग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः। ‘हे निर्जर, रामाय’ इत्यत्र तु न चारितार्थ्यम्; नियतपौर्वापर्याभावात्, मुखप्रविष्टस्य च तत्र सिद्धत्वाभावाच्चेति वदन्ति। तन्न समीचीनम्; राजन्शब्देऽन्नन्तमघवन्- शब्दत्वातिदेशेन रेफस्य सम्प्रसारणापत्तेः। न चानया सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यस्यैवातिदेश इति वाच्यम्; ‘धुगि’त्यत्र शुद्धधात्ववयवत्वस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वेऽपि आरोपनापत्तेः, ससहायत्वात् झष्निष्ठचरमावयवता निरूपकेत्यादिप्रागुक्तधर्मस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वाभावाच्च अतिदेशाना- पत्तेः। किञ्च ‘भवती’त्यत्र भूशब्दे तदादित्वस्यैकपदप्रतिपाद्यत्वेऽपि ससहायत्वात् आरोपानापत्तिः, शब्व्यवहितपूर्वत्वसमानाधिकरणातदादित्वारोपे असहायत्वेऽपि तस्य सूत्रस्थैकपदप्रतिपाद्यत्वाभावेन तदारोपानापत्तेः, धातौ धातुभेदस्यौरोपापत्तेश्च। यत्तु अत्र विजयाकाराः—स्वविशिष्टे स्वस्यातिदेश इति परिभाषार्थः। वैशिष्ट्यञ्च—स्वाश्रया- घटकत्व-स्वाश्रयासामभिव्याहृतत्व-स्वाश्रयाघटितत्व-स्वमुखप्रविष्टधर्मवत्त्वैतच्चतुष्टयसम्बन्धेन । मुखप्रविष्टत्वञ्च-स्वघटकनिष्ठावयवत्वव्याप्यधर्मविच्छिन्नविशेष्यता निरूपित-प्रकारतावच्छेदकत्वम्, तेन रामशब्दे न जरात्वातिदेशः। न च धातौ धातुभिन्नत्वातिदेशः; ‘धुगि’त्यत्र च तादात्म्येन धात्ववयवस्यैव अतिदेशः सिद्ध्यति। एतेन—इकारादौ अजब्यवहितपूर्वत्वदेशेन यणापत्तिः,

३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १३१ घटक-‘क’पुत्रोत्पत्त्युत्तरकालिकोत्पत्तिकत्वेन अन्त्यसम्बन्धसत्त्वेऽपि ‘एकसत्त्वेऽपि द्वयं नास्ती’ति रीत्या उभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽऽद्यस्वाभाववत्त्वम्, एवं स्वघटक- ‘ग’पुत्रोत्पत्तिपूर्वकालिकोत्पत्तिकत्वेन तदभावरूपैतत्सम्वन्धाभावेन अपरसम्वन्धसत्त्वेऽपि उभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्वितीयस्वाभाववत्त्वं स्वघटकत्वञ्चेति सम्बन्ध- त्रयेण पुत्रसमुदायविशिष्टत्वात् मध्यमपुत्रत्वलक्षणसमन्वयः । एकपुत्रसत्त्वे तु स्वाभाववत्त्व- रूपसम्बन्धद्वयस्य विद्यमानतया केवलस्वघटकत्वमात्राऽतिदेशेन मध्यमत्वव्यवहारोऽपि सूपपद्यत इति दिक् ॥ ३० ॥ ‘धुगि’त्यादौ धात्ववयवत्ववद्दकारघटितत्वेन ससहायत्वादतिदेशानापत्तिश्चेति केषाञ्चिद् दत्ता [

: Could it be 'उगिद्ग्रहणभिन्नत्वे-'? Let's see if there are squished letters: उ - गि - द् - ग्र - ह - ण - भि - न्न - त्वे ? No, there is no 'ह' or 'ण' there. Wait, let's look at the letter after 'द्': It is: द्र or द्व? Wait, look at line 6: "उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्" Could it be "उगिद्वर्णत्वे-"? No, there is 'न्न' (nna). Wait, look at 'भिन्न' in line 9: L9: "उगिद्- ग्रहणभिन्नत्वे सति वर्णग्रहणभिन्नत्वे सति..." In line 9-10, the definition has THREE conditions:

1. उगिद्ग्रहणभिन्नत्वे सति (ugidgrahaṇabhinnatve sati)
2. वर्णग्रहणभिन्नत्वे सति (varṇagrahaṇabhinnatve sati)
3. प्रत्ययग्रहणभिन्नत्वे सति (pratyayagrahaṇabhinnatve sati) In line 12: "उगिद्ग्रहणभिन्नत्वेत्यस्य न फलम्" Here, in line 33, it says: "...'उगितश्च' इत्यस्य तदन्तविध्यप्राप्तौ तत्प्राप्त्यर्थं उगिद्ग्रहणभिन्नत्वेत्य

/ञ्यन्/फिञ्?) Wait, ग्लुचुकायनिः -> ग्लुचुक + आयनि (फिञ्? or ञ्यन्?). Wait, 'ग्लुचुकायन' has 'फिञ्' (४।१।१६०). With ञि, it has ञित्/णित्. Wait, what is 'ऽयनि'? Look at the glyph: क then ऽ then य then नि. Yes, it literally has an avagraha 'ऽ'! "वृद्धसंज्ञाकऽयनिप्रत्ययान्तत्वात्" or could it be 'कञ्यनि'? Wait, look at 'ऽ': it looks like an avagraha 'ऽ'. In some fonts, avagraha is used, or maybe "वृद्धसंज्ञाक-अयनि"? 'अयनि' as in 'आयनि' without aa-matra? Let's look at the shape: it is curved like 'ऽ'. Yes, Devanagari avagraha 'ऽ'.

Line 25: यत्तु—अशब्दात् 'चरती'त्यर्थे ठकि तस्येकि 'यस्ये'ति लोपे 'टिड्ढाणय०' इति ङीपि Wait, look at 'ठकि': is it 'टकि'? Let's check again: In L25: "ठकि तस्येकि" Look at 'ठ': it's

१३४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणं- अत एव च तदन्तविधिसूत्रे भाष्ये समासेत्यादिनिषेधस्य कथनवदस्य न कथनम् । सोऽपि निषेधो विशिष्य तत्तद्रूपेण गृहीतप्रातिपदिकसूत्र एव । ध्वनितं चेदम् 'असमासे निष्कादिभ्य' इति सूत्रे भाष्ये । अत्र च ज्ञापकं 'सपूर्वाच्चे'ति सूत्रम् ; अन्यथा 'पूर्वादिनिरि'त्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्धे किं तेन ॥ ३१ ॥ प्रत्ययविधित्वम् । प्रत्ययाधिकारपठितत्वमात्रोक्तौ तु 'अग्रान्ते'त्यादावपि प्रत्ययविधित्वेन व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनेति निषेधात् 'अग्रदन्नि'त्यस्यासिद्ध्यापत्तेः, वक्ष्यमाण- परिभाषाया अपि प्रत्ययविधिविषयत्व एव प्रवृत्तेः । सोऽपि निषेध इति । प्रत्ययविधौ प्रतिषेध इत्यर्थः । विशिष्येत्यस्यार्थमाह— तत्तद्रूपेणेति । उगिद्ग्रहणभिन्नमित्येतन्निषेधबोधितेन उगिद्ग्रहणभिन्नत्वे सतीत्यादि- पूर्वोक्तरूपेणेत्यर्थः ॥ ३१ ॥ यदपि—‘द्व्यचः’ इति सामर्थ्यादेव तदन्तविधिर्न भविष्यतीति । तदपि न ; अनेकालिति न्यासे गौरवात् 'बह्वच्' इति सूत्रयितुमशक्यम्, द्व्यच्कस्याप्राप्तेः । अच इत्यप्यशक्यम् ; एकाच्- कस्यापि प्राप्तेः । न च 'नौद्व्यचष्ठन्' इत्यत्र तदन्तविधिना द्व्यजन्तादित्यर्थः स्यादिति वाच्यम् ; तत्र नौशब्दस्य गृह्यमाणप्रातिपदिकत्वेन विशेष्यत्वे तात्पर्याग्राहिकयाऽनया नौशब्दस्य विशेष्यत्वे सिद्धे द्वन्द्वे साहित्यस्याऽऽवश्यकत्वेन तदर्थे द्व्यच्पदस्यापि विशेष्यत्वस्यावश्यकत्वेन तस्मिन् कल्पिते द्व्यच्पदस्य विशेषणत्वाभावेन 'येन विधिरि'त्यनेन तदन्तविधेरप्राप्तेः । यद्वा—रुक्मिणीशब्दस्य शुभ्रादिगणे पाठकरणसामर्थ्यात् सर्वत्र द्व्यच्पदेन तदन्तविधि- र्नेति सामान्यतो ज्ञापनेन द्व्यच्पदस्य विशेष्यत्वकल्पनेन द्वन्द्वोत्पादकसाहित्यानुपपत्त्या नौशब्द- स्यापि विशेष्यत्वकरणेनादोषःत् । एवं 'वृद्धाच्छः' इत्यत्रापि वृद्धान्तात् प्रातिपदिकादित्यर्थो न भवति ; गहादिगणे उत्तमशाखैकशाख-समानशाखादीनां पाठसामर्थ्यात्तत्र तदन्तविधिनिषेधात् । एवञ्च 'प्रत्ययग्रहणभिन्नत्वम्'त्यस्य प्रत्ययमात्रग्रहणभिन्नत्वमित्यर्थे न मानमिति बोध्यम् । वस्तुतस्तु—प्रत्ययमात्रग्रहणभिन्नत्वमित्याकारकनिवेशे अनुपसर्जनाधिकारेण तदन्तविधि- ज्ञापनपरं भाष्यमेव मानम् ; अन्यथा अशब्दात्तस्येदमित्यर्थेऽणि अल्लोपे च 'अण्'रूपप्रातिपदिकस्य सत्त्वेन तस्य च प्रत्ययवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वात् गृह्यमाणप्रातिपदिकत्वाभावेन प्रकृतपरिभाषया तदन्तविधेरनिषेधेन तदन्तविधिना उपसर्जनत्वेऽपि प्राप्तङीप्‌वारणार्थत्वेन अनुपसर्जनादित्यस्य चारितार्थ्यात्तेन तदन्तविधिज्ञापनं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् । अन्ये तु—वर्णग्रहणभिन्नत्वेत्यादिनिवेशे गौरवात् प्रातिपदिकत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविष- यताप्रयोजकत्वं गृह्यमाणप्रातिपदिकत्वम् ; प्रत्ययोगिद्ग्रहणादिनिषेधधर्मस्य प्रातिपदिकत्वव्याप्यत्वा- भावेन न तेषु दोषः । व्याप्यत्वञ्च—स्वाभावावद्वृत्तित्वम्, प्रातिपदिकत्वाभाववत्प्रत्ययादि- निरूपितवृत्तितायाः प्रत्ययादिषु सत्त्वात् सिद्धस्तेषु व्याप्यत्वाभावः । ‘नौद्व्यचः, द्व्यचः, वृद्धाच्छः' इत्यादिषु तु पूर्वोक्तरीत्या समाधेयमिति वदन्ति ।

ार then: इ त् सं ज्ञ क ? Wait, look at: 'ञकार' followed by... wait, look at 'वर्णोत्संज्ञक' vs 'ञकार...': In 'वर्ण...': Is it 'वर्ण' then 'इ' with dirgha or hrasva? Wait! Look at: 'वर्ण' then 'इत्संज्ञक'? Wait, how could it be 'इत्संज्ञक'? Look at the top stroke: In 'वर्णोत्': the line goes up, but wait, is it an 'इ' matra? No, the matra is to the LEFT! Wait, look at 'वर्ण': The letter is 'र्णे' or 'र्णि'? Wait! Could it be 'वर्णितसंज्ञक'? No, 'इत्संज्ञक'. Wait, why does it look like 'वर्णोत्संज्ञकार्थकोगितो'? Let's read it very closely: व - र्ण - ो - त् - सं - ज्ञ - क - ा - र्ण - क - ो - ग - ि - त - ो Wait, "अर्थकोगितो": अ - र् - थ - क - ो - ग - ि - त - ो = 'अर्थकोगितो' (अर्थक-उगितो with guna? No, अर्थक + उगितो = अर्थकोगितो!). Yes! अर्थक + उगितः = अर्थकोगितो

१३६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३२ ॥ --:०:-- 'पूर्वात् सपूर्वादिनिर्'त्येकयोगे एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्या ज्ञापकम् । न च 'इष्टादिभ्य' इति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थं तथा पाठः, अत एव 'अनिष्टी'- त्यादिसिद्धिरिति वाच्यम्; ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येन 'अनिष्टी'त्यादिप्रयो- गाणामनिष्टत्वात्, एकयोगेऽपि तावत उत्तरत्रानुवृत्तौ बाधकाभावाच्च । पूर्वात् सपूर्वादिति । न च कैयटोक्तरीत्या सूत्रोपात्तान्तादिशब्दे एवैतत्प्रवृत्त्या कथमेतज्ज्ञापकम्; सूत्रेऽन्तादिपदोपादाने एतत्प्रवृत्तिस्वीकारादेव 'रोण' इत्यादौ व्यपदेशिवद्भावेन रोणीशब्दान्तत्वादणादिसिद्धिः; अन्यथा अनया निषेधाद्व्यपदेशि- वद्भावाप्रवृत्त्या तदनापत्तिरिति वाच्यम् ; तत्रत्यान्तादिशब्दस्य अवयववाचकपरत्वेना- दोषात् । न च 'पूर्वी'त्यस्यासिद्धिः, सपूर्वकत्वस्य पूर्वशब्दे पूर्ववदनतिदेशादिति वाच्यम्; अस्य ग्रन्थस्य 'पूर्वान्तादिनिर्'त्येकयोग एव कर्तव्ये योगद्वयकरणमस्य ज्ञापकमित्या- शयात् । न 'कृतपूर्वी'त्यत्र सूत्रस्य चारितार्थ्येन 'पूर्वी'त्यत्र असामर्थ्यादिन्यनापत्तिः, 'पूर्वादिनिरि'ति योगविभागे तु सामर्थ्यादिसामर्थ्येऽपि तत्प्रवृत्तेरिति वाच्यम्; इष्टादिषु पूर्वशब्दं निवेश्य 'इष्टाद्यन्तेभ्य इनिर्'त्यनेनैव 'कृतपूर्वी'त्यादिसिद्धौ पूर्वा- न्तादिति पृथग्योगकरणेनासामर्थ्येऽपि एतत्प्रवृत्तेरुक्तरूपद्वयसिद्धौ पृथग्योगकरणस्य ज्ञापकत्वे बाधकाभावात् । 'कृतपूर्वी'त्यत्राप्यसामर्थ्याविशेषात् सूत्रवैयर्थ्येनासामर्थ्येऽपि एतत्प्रवृत्तेरावश्यकत्वेन उक्तज्ञापकस्य सुस्थत्वाच्च । ग्रन्थतत्त्वविदस्तु—'एकयोगे' इति ग्रन्थस्य गणे पूर्वान्त' इति प्रपठ्य 'इष्टादिभ्य इनिरि'त्येवंरूपे एकस्मिन् योगे कर्तव्ये इष्टादिभ्य इत्यतः पृथग्भिन्नं पूर्वात्सपूर्वा- दिति योगयोः करणं 'पूर्वादिनिः सपूर्वाच्चे'त्येवंरूपमस्या ज्ञापकमित्यर्थः, न तु 'पूर्वात् सपूर्वादिनिरि'त्येवंरूपे एकयोगे इत्यर्थः । एकयोगेऽपीति । इष्टादिभ्य इति कैयटोक्तरीत्येति । एतत्तत्त्वं प्रागेवाभिहितम् । पूर्वान्तादिनिरिति । एतदेवाभि- प्रेत्य सूत्रोपात्तान्तादिशब्दविषय एव प्रकृतपरिभाषायाः प्रवृत्तिरिति कैयटेनोक्तमित्यवगन्तव्यम् । सुस्थत्वाच्चेति । नन्वेवमपि 'पूर्वात् सपूर्वादिनिरि'त्येकयोग एव कर्तव्ये इति मूलग्रन्था- सङ्गतिः, 'यत्तर्हि योगविभागं करोति, इतरथा हि पूर्वात् सपूर्वादिनिरित्येव ब्रूयादि'ति 'येन विधिरि'ति सूत्रस्थज्ञापकपरभाष्यासङ्गतिः । किञ्च पूर्वशब्दं निवेश्य इष्टाद्यन्तेभ्यः इति न्यासे 'न चे'त्यादिशङ्का-समाधानपरमूलग्रन्थासङ्गतिश्चेत्यत आह—ग्रन्थतत्त्वविदस्त्विति । मूले—ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येनेति । पूर्वशब्दमिष्टादिषु पठित्वा पूर्वान्तादिनिरित्येक- योग एव कर्तव्ये पूर्वान्तादिनिः, इष्टादिभ्यश्चे'ति भिन्नयोगकरणसामर्थ्यात् तादृशप्रयोगाणां मुनि- त्रयमतेऽनिष्टत्वात् तादृशभाष्यप्रामाण्येनेति भाष्योपष्टम्भकस्याप्रयोजकत्वमिति ध्येयम् ॥ ३२ ॥

३२-३३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १३७ अत एव ‘नान्तादसङ्ख्यादेरि’ति चरितार्थम्; अन्यथा ‘पञ्चम’ इत्यादावपि व्यपदेशिवद्भावेन सङ्ख्यादित्वात्तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । इयं च प्रातिपदिकग्रहणे एव न, तु प्रातिपदिकाऽप्रातिपदिकग्रहणे, तेन ‘उगितश्चे’त्यत्र न दोष इति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । इयं ग्रहणवतेति च परिभाषा प्रत्ययविधिविषयैवेति ‘असमासे निष्कादिभ्य’ इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः, तेन ‘अहन्नि’त्यादेः परमाहन्शब्दे केवलाहन्शब्दे च प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३२ ॥ ननु ‘वान्तो यी’त्यादौ ‘यादौ प्रत्यय’ इत्यर्थः कथमंत आह— यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३३ ॥ — : ० : — योगेऽपि तावतोन्तमात्रस्य उत्तरत्र इष्टादि

१३८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- तदन्तविधेरपवाद इयम् । वाचनिक्येषा येन विधिरित्यत्र भाष्ये ऽके पदे यो विधिः स तदलादौ बोद्धव्यः । वाचनिक्येवेति । भाष्ये वचनरूपेणैवेषा पठिता, न तु ज्ञापकमुपन्यस्तमिति भावः । अत्र ज्ञापकं तु 'नल्प्यपी'ति सूत्रम् ; अन्यथा 'प्रदाये'- त्यादौ हलन्तविङत्प्रत्ययपरत्वाभावेन ईत्वाप्राप्त्या सूत्रवैयर्थ्यं स्पष्टमेव । न च 'प्रदाय- च्छत्त्रमि'त्यादौ तुकि तत्संभवः, न च तुको बहिरङ्गासिद्धत्वम्, 'नाजानन्तर्य' इति निषेधादिति वाच्यम् ; 'आतो लोप इटि चे'त्यादावपि 'अजन्ताधं धातुक' इत्यर्थेन तुकः पूर्वमेव लोपप्रवृत्त्या ईत्वस्य प्राप्त्यभावेन तद्वैयर्थ्यस्य सूपपादत्वात् । केचित्तु—'रथवदयोश्चे'ति सूत्रमस्यां ज्ञा

३३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १३९ पठिता । अस्याश्च स्वरूपसतो सप्तमी निमित्तम् । अत एव 'नेड्-वशि- कृती'त्यादौ वशादेः कृत इत्याद्यर्थलाभः । इयं च 'आर्धधातुकस्येडि'ति सूत्रे वलादेरित्यादिग्रहणसामर्थ्याद् स्वरूपसती सप्तमीति । न तु तदर्थो विवक्षित इति भावः । आदिग्रहणसामर्थ्यादिति । इदं च न्यायसिद्धार्थानुवादकम्, 'येन विधिरि'ति सूत्रस्य समानाधिकरणे विशेषण एव प्रवृत्त्याऽर्थाधिकारानुरोधात् 'उत्सर्गसमानदेशा०, इति न्यायेन चास्या अपि समानाधिकरणविशेषण एव प्रवृत्त्या सामानाधिकरण्यस्य समानविभक्तिकत्व एव संभवादिति भावः । केचित्तु – 'आर्धधातुके वलो'ति न्यासेन सिद्धे आदिग्रहणं व्यर्थमेवेति वदन्ति । अत्र सदृशलाक्षणिकत्वेन गौणत्वात् गौणमुख्यन्यायेन 'त्रौ च' इत्यस्याप्रवृत्तेः । आचष्टेऽर्थे णिचि तदन्तात् क्विपि तुकि त्रौ चे'त्यस्य चारितार्थ्यमिति तु न भ्रमितव्यम् ; णिचः स्थानिवत्त्वेन तुको- ऽप्राप्तेः । 'क्वौ विधिं प्रति न स्थानिवत्' इत्यस्य तु क्विपमुच्चार्य विहितं प्रति न स्थानिवदित्यर्थ- स्वीकारेणात्र तुकि तस्यानुच्चारणेन तद्वचनस्याप्राप्तेः । 'क्वौ लुप्तमि'त्यस्य तु 'स्रुघ्नः, गोमान्' पदस्त्वञ्च क्वौ लुप्तस्य निदर्शनमि'ति वचनात्परिगणितेष्वेव प्रवृत्तेरत्र तदप्राप्तेः । न चान्यपदार्थं विशेष्यीकृत्य त्रिशब्दस्य यशब्देन सह समासे ततो णिचि क्विचि अल्लोप-यलोपयोः कृतयोः 'त्रि' इत्यस्यामवस्थायां ततः पदद्वित्वे णिचि क्विपि टिलोपे 'त्रित्र्' इति जाते 'कत्रित्र्' इत्यत्र कदा- देशाय 'त्रौ चे'त्यस्य चारितार्थ्यमिति वाच्यम् ; न पदान्ताः परेणाऽणः सन्तीति तादृशानामनभि- धानात् । न च त्रिशब्दाण्णिचि ततः 'एरचि' इति वृद्धौ 'त्राय' इति जाते पुनर्णिचि क्विपि अल्लोप- यलोपयोः 'त्रा' इति जाते, ततो णिचि क्विपि 'प्रकृत्येकाजि'ति प्रकृतिभावे आदन्तत्वात् पुकि 'त्राप्' इति जाते 'कुत्सिता+स्त्राप् कत्त्राप्' इत्यत्र अजन्तोत्तरपदत्वाभावेन तेन कदादेशाप्राप्त्या तत्रादेशाय 'त्रौ चे'त्यस्य चारिवार्थ्यमिति वाच्यम् ; द्वितीयणिचः स्थानिवत्त्वेन तृतीयणिन्निमित्तक- पुकोऽप्राप्त्या अदोषात् । न चात्र द्वितीयणिन्निमित्तक एव पुक् कस्मान्न भवतीति वाच्यम् ; अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् बहिर्भूतक्विब्निमित्तकयलोपस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वाच्चेति वदन्ति । तन्न सम्यक् ; तस्यैव 'त्रा'शब्दस्य ऋशब्देन सह समासे 'ऋत्यक' इत्यनेन ह्रस्वसमुच्चिते प्रकृति- भावे ततो णिचि टिलोपे क्विपि णिलोपे च 'त्र' इति जाते ततो वृद्धौ पुकि च 'त्रा' इति जाते 'कत्त्राप्' इत्यत्र 'त्रौ चे'त्यस्य चारितार्थ्यसम्भवेन परिभाषाज्ञापकत्वासम्भवात् । पुकि टिलोपस्य स्थानिवद्भावस्तु न ऋ इति पदे परतः पूर्वस्य त्रेत्यस्य कार्यविधानेन 'न पदान्तेति' तन्निषेधात्, वृद्धेः प्राक् टिलोप-णिलोपयोः सत्त्वाद्दचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वाभावाच्च । अचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वं यथा स्थानिवद्भावेन नायाति, तथाऽन्यत्र प्रपञ्चितमिति दिक् । व्यर्थमेवेतीति । न चोभयोः सप्तम्यन्तत्वकरणे प्रकृतेरिट् स्यादिति वाच्यम् ; निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् 'नेड्वशीकृति०' इति प्रत्ययस्थेण्निषेधार्थकशास्त्रस्य चारितार्थ्याभावेन तत्सामर्थ्यादार्धधातुके इति षष्ठ्यर्थे सप्तमीं स्वीकृत्य 'आर्धधातुकस्येडि'त्यर्थकरणेन अदोषात् ।

विशेष्य-विशेषणयोरुभयोः सप्तम्यन्तत्व एव प्रवर्तते, तेन ‘ङः सि धुट्’त्यादौ सादेः पदस्येति नार्थः । ‘तीषसह, सेसिची’त्यादौ यथा तादेरित्याद्यर्थलाभस्तथा शब्देन्दु- शेखरे निरूपितम् ॥ ३३ ॥ अन्ये तु—'तस्मिन्नि'ति परिभाषया सप्तमीनिर्देशस्य निरवकाशत्वाद् वलाद्यार्ध- धातुकाव्यवहितपूर्वस्येडागमापत्त्या नैतद्युक्तमिति प्राहुः । नार्थ इति । समानाधिकरणविशेषणाभावात्, असंभवाच्च सान्तस्य पदस्येत्यपि नार्थं इति भावः । 'दिवस्पृथिव्योरि'त्यत्र तत्सम्भवेऽपि 'नैकमुदाहरणमि'ति न्यायेन सामान्यतः सूत्रस्य वैयर्थ्यमित्याशयः । शब्देन्दुशेखरे निरूपितमिति । तत्र हि तीति प्रथमार्थे सप्तमी, तस्य वलादिपदा- र्थैकदेशे वल्पदार्थेऽभेदेनान्वयः । तथा च 'तकाराभिन्नो यो वल् तदादेरि'त्यर्थं उक्तपरिभाषाप्रवृत्तिं विनाऽपि सिद्ध्यति । एवं 'सेसिची'त्यत्रापि बोध्यम् । वस्तुतः—तीत्यादिसप्तम्याऽव्यवहितपूर्वोपस्थित्या 'तकाराव्यवहितपूर्वेभ्य इषा- दिभ्यः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येडि'त्याद्यर्थाश्रयणेनैव इष्टसिद्धिरिति शेखरकारोक्त- प्रयासो व्यर्थ एवेति बोध्यम् । नैतद्युक्तमिति प्राहुरिति । नन्वनुपदोक्तरीत्या युक्तमेवेति वाच्यम् ; 'नेड्बशी'त्यत्रापि द्वयोः सप्तम्यन्तत्वात्तत्रापि षष्ठीप्रकल्पकाभावेन 'आर्धधातुकस्ये'त्यनेन प्रकृतेरिडागमविधानं 'नेड्- वशी'त्यनेन निषेध इति प्राप्ति-निषेधयोः सूपपादत्वेन प्रकृतेरिडागमे महादोषापत्तेः । षष्ठ्यन्तत्वे तु निषेधस्यापि 'उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः' इति न्यायेन षष्ठ्यन्तत्वेन विपरिमाणेऽदोषो बोध्यः । समानाधिकरणविशेषणाभावादिति । तत्र समानविभक्तिकत्वस्य तन्त्रत्वादिति भावः । यत्तु—'स्तोकं पचति, मृदु पचति, सोमेन यजेत, प्रकृत्या चारुः' इत्यत्र असमानविभक्ति- कयोरपि सामानाधिकरण्यदर्शनेन विरुद्धविभक्तिकयोरपि सामानाधिकरण्यं भवतीति । तन्न ; 'नीलस्य घटः' इत्यत्रापि भेदान्वयबोधापत्तेः, प्रातिपदिकार्थानुयोगिकाभेदसंसर्गकशाब्दबोधे एव समानविभक्तिकत्वस्य प्रयोजकत्वाङ्गीकारेण 'स्तोकं पचति' इत्यादावदोषाच्च । 'प्रकृत्या चारुः' इत्यत्र तु अभेदप्रकारक एव बोध इति न दोषः । विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वपक्षेऽपि प्रकृत्यादि- शब्दोत्तरतृतीयातिरिक्ततृतीयायाऽभेदबोधने तृतीयान्तविशेष्यवाचकपदसमभिव्याहारस्य प्रयोज- कत्वाङ्गीकारेण 'प्रकृत्या चारुरि'त्यत्र न दोष इति बोध्यम् । असम्भवाच्च सान्तस्य पदस्येत्यपि नार्थ इति । समानविभक्तिकत्वाभावेऽपि 'ङ' इति पञ्चम्या सौति सप्तम्यन्तस्य षष्ठीप्रकल्पकतया समानाधिकरणविशेषणभावात् 'येन विधिरि'त्यस्य प्राप्तेः । 'असम्भवादि'ति हेतुकथनं न युक्तम् , सम्प्रति निरवकाशतया रुत्वापवा- दकत्वकल्पनेन सूत्रस्य चारितार्थ्यसम्भवात्, 'न लोपः ०' इति सूत्रेऽन्तग्रहणसामर्थ्यात् 'पदस्ये'- त्यधिकारे प्रकारद्वयस्य कॢप्तत्वेन प्रकृते वैयधिकरण्यान्वयेनादोषाच्च ।

AH! गव्युगचि कर्तव्ये!! The sutra or vārtika makes a pratyaya युगच् or गव्युगच्? Wait: गव्युगच्! Look at L5-6: गव्युगचि कर्तव्ये प्रत्यये! Wait! In गव्युगचि (when गव्युगच् is to be formed): If the pratyaya is युगच् after गो? No, after गो, if युगच् pratyaya is added, it becomes गव्युगम् or गव्यूतिः? Wait, गो + युगच् -> गो-युग -> गव्युगम्? Wait, why उष्ट्रगोयुगम् in L3? न च 'उष्ट्रगोयुगम्' इत्यत्र उष्ट्रगोशब्दस्योकारान्ततदादित्वेन अवादेशापत्तिरिति वाच्यम्! Because in उष्ट्रगोयुगम्, उष्ट्रगो is followed by युग (from युगच् pratyaya)! युगच् begins with य! So if वान्तो यि प्रत्यये meant: "प्रत्ययघटकयकाराव्यवहितपूर्वस्य", then `युगच्