परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

४८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- स्यादत आह— यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ ११ ॥ —: o :— यमुद्दिश्यागमो विहितः स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयवत्वेन बोधितो- यमुद्दिश्यागम इति । यस्य आगमा इति विग्रहः, उद्देश्यत्वं षष्ठ्यर्थः, तस्यावयव- त्वावच्छिन्नविधेयताश्रयरूपे आगमपदार्थे विधेयतायामन्वयः ; तदेकदेशेऽवयवत्वे- ऽन्वये तु निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः । नव्यनैयायिक नये तु विधेयावयवत्वयोर्मध्ये कुत्राप्य- न्वयेऽयमेव षष्ठ्यर्थ इति बोध्यम् । विहित इति तु व्यर्थमेव, विधानस्य आगमपदेनैव लाभात्, नहि केवलोऽवयव आगमपदेन लोके व्यवह्रियते । तद्गुणीभूत इति । रववयस्येत्वं भवती'त्यर्थकरणेन 'अतिष्ठिपत्' इत्यत्र दोषाभावेन मूलोक्तम

ऽस्तद्ग्रहणेन तद्ग्राहकेण तद्बोधकेन शब्देन गृह्यते, बोध्यत इत्यर्थः । तत्र तद्गुणीभूता इत्यंशो बीजकथनम् । लोकेऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशिष्टस्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणं दृश्यते ।

आरोपितत्वं चार्थः, तेनारोपितावयवत्वविशिष्ट इत्यर्थः । मूलोक्तार्थस्तु न युक्तः ; यदागमपदार्थात्तदर्थस्य विशेषाभावेन पौनरुक्त्यापत्तेः । परिभाषायामागमा इति बहुवचनसत्त्वे 'आगमो विहित' इत्येकवचनान्तेन व्याख्यानन्तु प्रत्येकमेव लक्ष्य- संस्कारो लक्षणेन भवतीत्यभिप्रायेणेति मिश्राः । केचित्तु — सहेतुकार्थनिरूपकपरिभाषायां बहुवचनसत्त्वेऽपि तद्व्यवस्थापक- वाक्ये एकवचनान्तेन प्रयोगो ग्रन्थकृच्छैलीपरिशीलितः । अत एव 'अनेकान्ता अनुबन्धा' इत्यत्र 'ह्यवयव' इत्येकवचनान्तेन प्रयोग उपपद्यते । एवम् '

५० परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे-

यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः 'प्रनिदारयती'त्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम् । लोकन्यायेनैवागमविशिष्टस्यागमिग्रहणेन ग्रहणम्, न तु केवलागमस्य तेन ग्रहणमिति सूचितम् । आगमवैशिष्ट्यञ्च-स्वघटित्व-स्वोद्देश्यघटितत्व-स्वविशिष्टाघटितत्वैतत्- त्रितयसम्बन्धेन । अत्र वैशिष्ट्यञ्च-स्वाघटकत्व-स्वोद्देश्याघटकत्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् । स्वविशिष्टाघटितेति तृतीयसम्बन्धदानाद् दाग्रहणेन दापीति ण्यन्तस्य ग्रहणं न । वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धद्वयदानादागममागमिनं वा स्वविशिष्टमादाय तद्घटितत्वेऽपि न दोष उद्भावनीयः । न च प्रकृते स्वविशिष्ट आप्शब्दस्तद्घटितत्वेन दाप्शब्दस्य दाशब्देन ग्रहणं न स्यात्, स्वविशिष्टाघटितत्वाभावादिति वाच्यम् ; अत्र तृतीयसम्बन्धे स्वविशिष्टपदेन वर्णस्य ग्रहणेनादोषात् । यद्वा-स्वघटकाघटितत्व-स्वोद्देश्यघटकाघटितत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टाघटि- तत्वमित्यस्य विवक्षितत्वेन आप्शब्दस्य पुक्घटकपकारघटितत्वेन पुगुद्देश्यदाघटका- कारघटितत्वेन च तद्भिन्नस्यैव पुग्विशिष्टत्वेन तद्घटितत्वस्य दाप्शब्दे सत्त्वेन दोषाभावादिति दिक् । न दारित्यस्य घुत्वमिति । ननु 'अवयवावयवः समुदायावयवो भवती'ति लोकन्यायेन रेफस्य दावयवत्वमक्षतम्, अत एव अङ्गुल्यादीनां देवदत्तावयवहस्तावयवानां देवदत्तावयवत्वम् । तथा च दाग्रहणेन दार्शब्दस्य लोकन्यायेन ग्रहणे घुत्वं दुर्वा- रम् । अत एव 'शेरत' इत्यत्र रतेशब्दस्य सार्वधातुकत्वेन 'शोङः सार्वधातुके गुण' इति गुणसिद्धिः । 'यदागम'-परिभाषया तु न निर्वाहः, रुटोऽटेशब्दमुद्दिश्य विहितत्वा- भावात् । सार्वधातुरु इति विषयसप्तम्याश्रयेण 'शेरत' इत्यत्र वारणं तु 'दधि- च्छादयती'त्यत्र तुको दधिशब्दावयवह्रस्वावयवत्वेऽपि दधिग्रहणेन ग्रहणात् तुग्- विशिष्टस्य पदत्वेन ततः परस्य 'तिङऽतिङ' इति निघातसिद्धिः । न च 'तस्मिन्निति परिभाषोपस्थित-'पूर्वस्ये'ति विशेष्यमादाय तदन्तविधिना 'दधी'त्यस्य तुग्विधानेन 'यदागम'परिभाषयैव निघातसिद्धेर्न्यायस्य शास्त्रे प्रवृत्तौ फलाभाव इति वाच्यम् ; ह्रस्वस्येत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन षष्ठ्यंशविकलस्यैव पूर्वमात्रस्योपस्थितौ तदन्तविधेरस- म्भवात् 'परमं दधिच्छादयती'त्यत्र 'वृक्षप्रचलन'न्यायेन 'परमं दधी'त्यस्यैव तुग्वि- धर्मारोप इति न पूर्वोक्तदोष इति वाच्यम् ; एवं सति दापेरपि स्ववैशिष्ट्यस्य सत्त्वेन यत्र ण्यन्तार्थनिरूपितोपसर्गत्वं तत्र दापौ दात्वातिदेशेन घुत्वाण्णत्वापत्तेः । यदि च स्वानवयवत्व- स्वोद्देश्यकागमानवयवत्वैतदुभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टवर्णाघटितत्वसम्बन्धेन स्ववृत्तिधर्मारोपः इत्युच्यते; तदा निरुक्तोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टोदासीनवर्णाघटितत्वस्य पकारमात्रेऽपि सत्त्वेन तत्रापि दात्वस्यारोपः प्रसज्येत । न चेष्टापत्तिः ; 'रामाणाम्' इत्यत्रापि नकारमात्रे आगमिवृत्ति- सुप्त्वातिदेशे 'पदान्तस्य' इति णत्वनिषेधापत्तेरतो निष्कर्षमाह-आगमवैशिष्ट्यञ्चेत्यादिः। यत्पदोत्तरषष्ठ्यर्थं निरूपितत्वमभ्युपेत्य तस्य प्रथमोपस्थिते आगमपदार्थघटकेऽवयवत्वे अन्वयं परित्यज्य उद्देश्यत्वस्य षष्ठ्यर्थत्वं स्वीकृत्य तस्य पश्चादुपस्थितविधेयतापदाथेऽन्वयस्य फलमाह-मूले यमुद्दिश्येत्यादिः ।

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५१ ‘आने मुक्’ इति मुग्विधानसामर्थ्यादेषाऽनित्या ; अन्यथा ‘पचमान’ धानापत्त्या स्वरानापत्तेस्तादवस्थ्याच्च । बहिरङ्गपरिभाषया तु न निस्तारः ; लुग्विषये तदप्रवृत्तेरिति चेन्न । ट्युट्च्युलोष्टित्त्वेन तस्यैव स्वावयवस्यावयवः स्वग्रहणेन गृह्यते, यत्रावयवत्वमारोपणीयं तदवयवित्वज्ञानप्राक्कालिको यत्र स्वावयवे स्वनिरू- पितावयवत्वग्रहः इत्यर्थस्य ज्ञापनेन दार्शब्दघटकाकारे रेफानिरूपितावयवित्व- ग्रहात् प्राक् दानिरूपितावयवत्वग्रहाभावात् ‘उरण् रपर’ इति शास्त्रेण रेफपरावय- वस्यैवाकारस्य ऋकारस्थाने आदेशबोधनात् । केचित्तु—‘यमुद्दिश्ये’त्यत्रोद्देश्यता चापर्याप्ताऽपि गृह्यते, तेन ‘शेरत’ इत्यत्रा- च्छब्दपर्याप्ताया अपि रुडुद्देश्यताया अते-शब्दे अपर्याप्त्या सत्त्वात् ‘यदागम’परिभाषयैव ‘रत’ इत्यस्यातिग्रहणेन ग्रहणात् गुणसिद्धिः । ‘दधिच्छादयती’त्यत्रापि तुगुद्देश्यताया अपर्याप्त्या दधिशब्दे सत्त्वेन स्वरसिद्धिश्चेति फलाभावादत्र शास्त्रे ‘अवयवावयव’- न्यायस्य न प्रवृत्तिः । अपर्याप्ताऽप्युद्देश्यता विधानकाले विद्यमानेषु उद्देश्यघटितेषु तद्घटकेष्वेव, नोदासीनेषु विधानोत्तरं सङ्घटितेषु वेति ‘प्रनिदारयती’त्यत्र रेफ- विधानकाले दारूपाभावाद्दाशब्दे रेफनिरूपितोद्देश्यताया अपर्याप्ताया अप्यभावेन न दारित्यस्य दापदेन ग्रहणम् । एतल्लोकप्रसिद्धार्थे ट्युट्च्युलोष्टित्त्वमप्युपोद्वलकं बोध्यमिति वदन्ति । अन्ये तु—‘यदागमा’ इत्यस्य ‘यदवयवा आगमा’ इत्येवार्थः, न तु यमुद्दिश्ये- त्यादिः । ‘अवयवे’ति न्यायश्चागमात्पूर्वं दृष्टो यस्समुदायावयवस्तदवयवस्यैव समु- दायावयवत्वमित्युक्तार्थविषयकः, अत्रैव ट्युलोष्टित्त्वमपि गमकम् । प्रकृते रेफस्याकारा- वयवत्वप्रतिपत्तिकाल एवाकारस्य दाशब्दानवयवत्वप्रतिपत्तिरिति वदन्ति । ननु दात्वस्य दकारोत्तराकारत्वरूपतया दारित्यत्रार्शब्दे आत्वस्य यदागम- न्यायेन दकारोत्तरत्वस्य तत्र स्वतःसिद्धत्वेनोक्तदात्वस्य सत्त्वाद् घुत्वापत्तिरित्यत आह—मुग्विधानसामर्थ्यादिति । अस्या अनित्यत्वेनार्शब्दे आत्वाभावेनोक्तदात्वा- आदेशबोधनादिति । नन्वेवमपि ‘यमुद्दिश्ये’त्यादिग्रन्थासङ्गतिरेव, अवयवत्वेऽन्वयेऽपि प्रकृते ‘अवयवावयव’न्यायस्य अप्रवृत्त्या दोष भावादित्यत आह—केचित्त्विति । वदन्तीति । एवञ्चावयवत्वेऽन्वयं विहाय विधेयतायामन्वये लाघवं सूचितम्, अवयवावयवन्यायफलानापने- नैव सङ्ग्रहादिति भावः । वस्तुतस्तु अवयवत्वेऽप्यन्वये न दोष इत्याशयेनाह—अन्ये त्विति । अकारस्य मुगिति । अकारस्येत्यस्य अदन्तस्य शब्दस्वरूपस्येत्यर्थः, तेन ‘पचमान’ इत्यत्र ‘दीयमान’ इत्यत्र च ‘तास्यनुदात्ते’ति स्वरः सिद्ध्यति ।

५२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- इत्यादावकारस्य मुकि अनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्घे तद्वैयर्थ्यं भावान्नापत्तिरिति भावः । विशिष्टस्य सवर्णदीर्घ इति । न चामुंशब्दे आकारसवर्णत्वा- भावात्तदप्राप्तिः ; अनया परिभाषयाऽमुंशब्दे कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वस्य आकारसवर्ण- त्वस्य चातिदेशेष्टसिद्धेः । 'निर्दिश्यमान'-परिभाषायास्तु नात्र विषयः, 'अक' इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्वात्, एकादेशविषये तदप्रवृत्तेश्च । अन्यथा अस्या निर्दिश्यमानावयवे- तरस्यादेशा न भवन्ती'ति वक्ष्यमाणपर्यवसितार्थे पूर्वस्य 'निर्दिश्यमानस्य पररूप- निर्दिश्यमानावयवेतरत्वम्, परस्य तस्य पूर्वरूपनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति कस्या- प्यादेशाप्राप्तौ तत्तत्सूत्रवैयर्थ्यापत्तेः । तद्वैयर्थ्यमिति । न च 'आतो ङित' इत्येतद्बाधनार्थं तच्चरितार्थम्, अन्यथा दीर्घं बाधित्वाऽपवादत्वादियादेशापत्तेरिति व च्यम् ; 'अकः सवर्णे' इत्यत्र 'आने' इति इयादेशबाधकदीर्घविधानेन 'आतो ङित' इत्यत्र 'नान- स्ये'ति निषेधेन वा तद्बाधसिद्धेर्मुग्विधानवैयर्थ्यस्य सूपपादत्वात् । न च मुकि अमुंशब्दस्य कण्ठौष्ठद्यतया ओकारौकारयोर्विधानार्थं तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ; तावन्मात्रफलकत्वे 'ओदानस्ये'ति न्यासेन निर्वाहात् । न च 'आतो गुण' इति पररूपेण ओकार एव स्यात्, मुग्विधाने तु कदाचिदौकारोऽपि भवतीति तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ; 'उदानस्ये'त्युका रविधानेनाप्योकारसिद्धेरौकारविधानसामर्थ्येन 'अतो गुणे' इत्यस्य विकल्पेन बाधात् पर्यायेणोभयसिद्धेः । न च मुकि ओकारे वा मात्राद्वय- स्यैव सत्त्वेन लाघवाभावः ; 'आद्यन्तावि'त्यस्याप्रवृत्त्या ज्ञानलाघवसत्त्वात् । पञ्चम्यन्तत्वादिति । न च षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तसप्तम्यन्तपदेऽपि निर्दिश्यमानपरि- भाषाप्रवृत्तिरावश्यकी । अत एव 'पचेयुः' इत्यत्र 'या + उसि'त्यत्र उत्सत्त्वबुद्धावपि 'पच + इयुस्' इत्यवस्थायां परत्वात् 'उस्यपदान्तादि'ति पररूपं न । एवञ्च प्रकृतेऽप्यकूपदे परिभाषोपस्थितौ कथं प्राप्तिरिति वाच्यम् ; 'ओमाङोश्च' इत्यस्य 'उस्यपदान्तादि'ति संहितापाठे प्रश्लिष्टलुप्तसप्तम्य- न्तेन उकारपदेन तदादिविधौ 'अपदान्तादकारादुकारादावुसि परे' इत्यर्थेन उकारादित्वस्य वर्ण- मात्रवृत्तिधर्मघटितत्वेन 'यदागम'परिभाषया तादृशधर्मस्याऽऽनेतुमशक्यत्वात् । 'पचेयुरि'त्याद्यर्थं षष्ठ्यन्तविशेषणसप्तम्यन्तपदे 'निर्दिश्यमान'परिभाषाप्रवृत्तावपि षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तपदे तत्प्रवृत्तौ मानाभावाच्च । ननु पूर्वपरयोरित्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन तत्प्राप्तिरस्तीत्यत आह-एका- देशविषये तदप्रवृत्तेश्चेति । निर्दिश्यमानावयवेतरस्यादेशा न भवन्तीतीति । अत एव अङ्गपदीयनिर्दिश्यमानत्वमादाय समुदायस्य न जरसादेशः, तच्छास्त्रघटकयत्किञ्चित्पदीयनिर्दिश्य- मानस्य तच्छास्त्रघटकपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरस्य आदेशा न भवन्तीत्यर्थः । एवं 'ज्वरत्वरे'ति सूत्रेऽपि वैयर्थ्यापत्त्या 'निर्दिश्यमाने'ति परिभाषाया अप्रवृत्तिः । एतेन तत्र उपधारूपनिर्दिश्य- मानस्य तच्छास्त्रीय-वकारपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वं वकाररूपनिर्दिश्यमानस्य तदितररूप- निर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति आदेशानापत्तिरिति परास्तम् । यत्तु - पूर्वपरयोरिति षष्ठ्यन्तपदीयनिर्दिश्यमानत्वं समुदाय एवेति । तन्न विचारसहम् ; तथा हि-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयत्व-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयविशिष्टवर्णघटितत्वैतदु- भयसम्बन्धेन षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं तत् । वर्णे विषयताश्रयवैशिष्ट्यञ्च-स्वावधिकपूर्वत्व-स्वनिष्ठो-

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Devanagari text in Markdown:

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५३ स्पष्टमेव, तेन 'दिदीय' इत्यादौ यणादि न, वस्तुतस्तु—ओकारस्य विवृततमत्वेन विवृततरत्वरूप-प्रयत्नसाम्यात् मुक्यपि ओकारस्यैव दीर्घेण सिद्धेस्तस्य च 'उदानस्ये'ति न्यासेन सिद्ध्या मुग्विधानं व्यर्थ- मिति मूलाशयः । न चानुनासिकदीर्घविधानार्थं मुग्विधानमिति वाच्यम् ; तस्यानु- नासिकौकारमात्रफलकत्वे पादमात्रिकमुग्विधानेन तत्सिद्धेर्धमात्रिकमुग्विधानस्य तज्ज्ञापकत्वमित्याशयात् । केचित्तु—अमुशब्दे अशब्दवृत्तिनिरनुनासिकत्व-कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वयोः 'यदा- गम'न्यायेनातिदेशेन दीर्घेऽपि अतिदिश्यमानेति सिद्धान्तेन अत्रोकारस्यानुनासिकस्य वा अप्राप्तेर्मूलोक्तज्ञापकं निर्दुष्टमे

सप्तमी (locative)! "णलि" is विषयसप्तमी!! YES! "णलि इति विषयसप्तमीत्वस्वीकारावश्यकत्वेन"!! WAIT! Look at line 30: Does it say ‘णलि’? Look at line 30: ‘ ण - then a letter with 'ि' matra: 'लि'? Wait, look at the word: ‘ ण ल् नि मि त्ते ’ ??? Wait, no! Look at the letters: ‘ ण Then: ल्? Or लि? Wait, if 'णलि' is सप्तमी, how can it be ‘णलि निमित्ते’? Wait! Is it ‘णिनिमित्ते’? No, 'णलि' is सप्तमी! Wait, look at: ‘ ण ल् ? ? ’ Let's zoom in on that word in line 30: ‘ [char 1] [char 2] [char 3] [char 4] [char 5] ’ इति विषयसप्तमीत्व... Wait! Char 1: ण (with an 'ि' matra? No, before it is ‘ ) Char 2: looks like ङ् or ल् or ल्लि? Wait, let's look at the letters: It has: ण Then: a conjunct? Wait, let's search: "इति विषयसप्तमीत्वस्वीकारावश्यकत्वेन तेन च सन्निपातस्य

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५५ न चोक्तज्ञापकाद्वर्णग्रहणेऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम्, 'आने मुक्' इति सूत्र-भाष्येऽकारस्याङ्गावयवस्य मुगित्यर्थे 'पचमान' इत्यत्र 'तास्य- नुदात्तेत्' इति स्वरो न स्यादित्याशङ्क्य, अदुपदेशभक्तस्तद्ग्रहणेन ग्राहिष्यत इत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तेः । किञ्च ङमन्तपदावयवस्य ह्रस्वात्परस्य ङमो ङमुडित्यर्थे 'कुर्वन्नास्त' इत्यादौ ङमो ङमुडागमे णत्वप्राप्तिमाशङ्क्य, 'यदागमा' इति न्यायेनाऽऽद्य- न्तस्यापि पदान्तग्रहणेन ग्रहणात् 'पदान्तस्य' इति निषेध इत्यनया परिभाषया आगमानामागमिधर्मवैशिष्ट्यमपि बोध्यत इत्याशयक-'ङमुट्'सूत्रस्थभाष्या- सङ्गतेः । ननु ज्ञापकसाजात्याद्वर्णग्रहणे एवैषाऽनित्येति प्राचीनमतं कटा

अरारावेवेति नियमो न स्यात्, तच्च 'वर्णग्रहणं' एतदप्रवृत्तौ न" Yes: "गुणवृद्धी अरारावेवेति नियमो न स्यात्, तच्च 'वर्णग्रहणं' एतदप्रवृत्तौ न"

Let's check L5: "त्वद्रीत्याऽप्यस्याद्यनकारे" vs "त्वद्रीत्याऽप्यासऽद्यनकारे": Wait, look at L5: "त्वद्रीत्याऽप्यासऽद्यनकारे" Wait, look at: 'प्य' then 'ा' then 'स' then 'ऽ' then 'द्य'. Wait, why is there an avagraha 'ऽ'? Could it be "त्वद्रीत्याऽप्यसाऽद्यनकारे"? Wait, in Sanskrit: "त्वद्रीत्या अपि असाद्यनकारे"? No, "असाद्य"? What is "असाद्य"? No! What about "त्वद्रीत्याऽप्यस्य आद्यनकारे" -> "त्वद्रीत्याऽप्यस्याऽऽद्यनकारे" or "त्वद्रीत्याऽप्यस्याऽद्यनकारे"? Look at the letter: is it 'स'? Could it be 'स्' + 'य' = 'स्य'? Ah! In some fonts, 'स्य' has 'स' and 'य' attached. But here 'य' looks like... wait, look at 'प्य' then 'ा'? Wait, look at

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५७ सङ्गच्छते। अत एव 'रदाभ्याम्'ति सूत्रे भाष्यम्—'गुणो भवति, वृद्धिर्भवति, रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिर्वर्तत' इति। अत एव 'नेटि', 'णेरनिटि' इत्यादि चरितार्थम्। 'अनागमकानां सागमका आदेशा' इत्यस्य त्वयमर्थः—आर्धधातुकस्ये-

भाष्यविरोधः। मूर्धस्थानिकवर्णघटितत्वेन सादृश्याभावेऽपि रेफावयवकत्व- धर्मेण सादृश्यमादाय 'ऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेवे'त्यस्योपपत्तेर्न लक्ष्यदोष- लेशोऽपीति तत्त्वम्। 'रदाभ्यामि'त्यत्र भाष्ये 'रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञक' इत्यत्र नाभैदान्वयः, किन्तु गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिर्वर्तते; स च 'रेफशिरा, उरण्रपर' इति शास्त्राद्भवतीत्यर्थः। लोकसिद्धाया अस्याः परिभाषायाः ज्ञापकसिद्धत्वम

५८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- डागम इत्यर्थे ज्ञाते, नित्येषु शब्देष्वागमविधानानुपपत्त्या अर्थापत्तिमूलक- वाक्यान्तरकल्पनेन इड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्त्तव्येति । एवञ्चा- ऽऽदेशेष्विवात्रापि बुद्धिविपरिणाम इति न नित्यत्वहानिः । वयवो यस्ये'ति बहुव्रीहिणा आर्धधातुकपदस्य स्थानषष्ठ्यन्ततामाश्रित्य, 'वलादेरार्ध- धातुकस्य स्थाने इकारादिरादेश' इति 'आद्यन्तौ टकितौ'ति सूत्रस्थभाष्यमेकदेश्यु- क्तिरेव ; किन्तु नित्येषु शब्देष्वागमविधानान्यथानुपपत्त्या अर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तर- कल्पनयैव इड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेड्बुद्धिः कर्त्तव्येत्यर्थो न तु पूर्वोक्तरीत्या स्थानषष्ठीं प्रकल्प्येकाराद्यवयवादेशो विधेय इत्यर्थः । इत्संज्ञक-टकयोराद्यन्तसंज्ञायामाट उदा- त्तत्वानुपपत्तिरूपं दूषणं तु तत्रैव भाष्ये स्पष्टमुक्तमिह विस्तरभयान्नोक्तमिति दिक् । केचित्तु-तद्विषयकबुद्धेरेव अनित्यत्वमिति प्रदर्शनाय अर्थापत्तिकल्पितवाक्य- स्वरूपमाह-अनागमकानामिति । 'अयमर्थ' इत्यस्येदं प्रयोजनमित्यर्थः ; अस्यान्वयश्च 'न शब्दनित्यताहानि'रित्यत्र बोध्य इति वदन्ति । आदेशेष्विवात्रापि बुद्धीति । तथा च कल्पितवाक्येन स्थान्यादेशभावेऽपि बुद्धे- रेवानित्यत्वं न शब्दानामिति भावः । एकदेश्युक्तिरेवेति । 'आद्यन्तौ टकितौ' इत्यत्र पक्षद्वयं प्रतिपादितं भगवता-एकः परि- भाषारूपोऽपरः संज्ञारूपश्च । एवं 'मिदचोऽन्त्यात् परः' इत्यत्रापि, तुल्यन्यायात् । तत्र संज्ञापक्षे 'लुङ्लङ्लृक्ष्वडुदात्तः' इत्यत्र 'अः, टः आद्यवयवो यस्ये'ति बहुव्रीहौ 'अङ्गस्य स्थाने अडाद्यव- यवतानिरूपकोऽन्तरतमादेशो भवती'त्यर्थेन 'अभवत्' इत्यत्र 'भव' इत्यस्य स्थाने 'अभव' इत्या- देशविशिष्टे एव उदात्तता स्यात् इत्यापाद्य, 'अः टः उदात्तो यस्ये'ति त्रिपदबहुव्रीहिं कृत्वा उदात्ताभिन्नाकारादेरेव विधानेन परिहृतम् । अग्रे च त्रिपदसमासाविषये 'आडजादीनाम्' इत्यत्र समुदायस्योदात्ततापत्तिमाशङ्क्य, तत्र 'अटासिद्धमि'ति तत्प्रत्याख्यानेन उत्तरितम् । एवं मिदागमविषये त्रिपदसमासाविषये 'अम् सम्बुद्धौ' इत्यत्रापि शङ्का-समाधाने कर्तव्ये, तदकरणेन तस्य एकदेश्युक्तित्वं स्पष्टमिति भावः । न च 'अनड्वन्' इत्यत्र विशिष्टे उदात्तत्ववारणाय 'चतुरनडुहोरामुदात्तः' इत्यत्र 'अम् सम्बुद्धौ' इत्यत्र 'चतुरनडुहोर्वोदात्त' इति 'वः सम्बुद्धावि'ति च न्यासाम्यां चतुरनडुह सम्बुद्धचु- कारस्य वा आदेशविधानेन सम्बुद्धौ च वा आदेशविधानेन नानुपपत्तिरिति वाच्यम् ; अनडुह् शब्दात् णिचि क्विपि टिलोपे अनडूहशब्दस्य सौ, एकदेशविकृतन्यायेनेष्ट आम् न स्यात्, चतुरनडुह सम्बन्ध्यु- काराभावात् । किञ्च-'आद्यन्तावि'त्यस्य संज्ञासूत्रत्वं प्रकल्प्य, इडादिविधौ संज्ञाप्रदेशे पदद्वयं प्रकल्प्य, बहुव्रीहिणा साधनेनातिगौरवम् । 'आद्यन्तावि'त्यस्य परिभाषात्वे 'आर्धधातुकस्य' इत्यनेन विहितेटः आगमत्वे क्लृप्ते “तिप्तस्झि०' इत्यनेनेन विहितेटः पूर्वोत्तरसाहचर्येणादेशत्वं सिद्ध्यति, न त्वागमत्वम् । संज्ञासूत्रत्वे तु आर्धधातुकस्येत्यत्राप्यादेशस्यैव सत्त्वेन तिबादिविधायके संज्ञात्वापत्तावनिष्टापत्तिः स्यात् । मूलोक्ताऽपिबदि'ति भाष्यासङ्गतिश्चेति परिभाषापक्ष एव वरीयानिति दिक् ।

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५९ स्थानिवत्सूत्रे च नेदृशादेशग्रहणं साक्षादष्टाध्यायीबोधितस्थान्यादेशभावे चारितार्थ्यात् । किञ्चैवं सति स्थानिबुद्ध्यैव कार्यप्रवृत्त्या 'निर्दिश्यमान- स्ये'ति परिभाषाया अप्राप्त्याऽडागमसहितस्य पिबाद्यादेशापत्त्या 'लावस्था- यामडि'ति भाष्योक्तसिद्धान्तासङ्गतिः । स्थानिवद्भावविषये निर्दिश्यमान- स्येतिपरिभाषायाः प्रवृत्तौ 'तिसृणामि'त्यत्र परत्वात्तिस्रादेशे स्थानिवद्भावेन त्र्यादेशमाशङ्क्य, 'सकृद्गति'न्यायेन समाधानपरभाष्यासङ्गतिः । 'एरुरि'त्यादौ स्थानषष्ठीनिर्देशात्तदन्तपरतया पठितवाक्यस्यैव समु- दायादेशपरत्वेन आदेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेन न दोषः । आनुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पनेऽपि श्रौतस्थान्यादेशभावस्य न त्याग इति 'अचः परस्मिन्' इत्यादेर्नासङ्गतिः । ननु 'एरुरि'त्यादाविव कल्पितस्थान्यादेशभावेऽपि स्थानिवत्सूत्रप्रवृत्ते- दुर्वारतया 'नेटी'त्यादेर्ज्ञापकत्वासम्भव इत्यत आह-स्थानिवत्सूत्रे चेति । साक्षा- दष्टाध्यायीति । पाणिन्युच्चरितपदप्रयोज्यस्थान्यादेशभाव इत्यर्थः । 'एरुरि'त्यादौ तु लक्षणया एरिरित्यादिपदानामेव तदन्तपरत्वमिति वक्ष्यते । ननु 'घटायोन्मीलितं चक्षुर्नहि पटं न पश्यती'ति न्यायेन तत्र चारितार्थ्येऽपि कल्पितस्याग्रहणे किं मान- मत आह-किञ्चेति । एतद्भाष्यबलादेव तस्य न स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणमिति भावः । नन्वेवमानुमानिकादेशकल्पने पटयती'त्यत्र अजादेशाभावेन 'अचः परस्मिन्नि'- त्यस्याप्राप्त्यापत्तिरत आह-न त्याग इति । सूत्रारम्भसामर्थ्येन अजादेशविधायक- सूत्राणामर्थद्वयेऽपि पाणिनितात्पर्य्यधारणादिति भावः । मूले पिबाद्यादेशापत्त्येति । वस्तुतः एतावत्पर्यन्तानुधावनं व्यर्थमेव, 'उदस्थादि'- त्यादावेव पूर्वसवर्णपत्तेर्जागरूकत्वात् । मूले सिद्धान्तासङ्गतिरिति । तत्र हि 'आसन्' इत्यत्र 'श्नसोरल्लोपः' इत्यल्लोपो- त्तरमनजादित्वादाण् न प्राप्नोति, एवं 'आयन्' इत्यत्रापि अन्तरङ्गत्वादिरणो यणि अनजादित्वात् स न प्राप्नोति, अतः सूत्रकृता सूत्रमारब्धम्-'असिद्धवदत्राभात्' इति । भाष्यकृता तु 'लुङ्- लङ्लृङ्' इति द्विलकारको निर्देश इति लावस्थायामेवाटमङ्गीकृत्य 'असिद्धवदि'ति सूत्रं प्रत्या- ख्यातमिति सिद्धान्तानुपपत्तिरिति भावः । वस्तुतस्तु-प्रत्याख्यानपक्ष एकदेशिन एव, 'सुमनिष्ठः' इत्यादौ टेरिति लोपोत्तरं 'नस्तद्धित' इति लोपप्रसङ्गात् । एवञ्च परत्वात् पिबादेशोत्तरमटि 'अपिबत्' इत्यत्र न दोषः । न स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणमिति । यथा च तस्य स्थानिवत्सूत्रे ग्रहणेऽपि न दोषस्तथा- 'निर्दिश्यमान'परिभाषानिरूपणावसरे स्फुटीभविष्यति ॥ ११ ॥

of L25 again: "इत्यर्थे 'अतिस्य' इत्यत्रोपसर्जंतकारस्यापि" Wait, is it 'अतिस्य' or 'अतिस'? In quotes: 'अतिस्य' - it clearly has 'अ', 'ति', 'स्य'! Wait, why 'अतिस्य'? In 'अतिस्य': अति + त्यद् -> अतिसः (nom.), अतिसम् (acc.), अतिसेन (instr.), अतिसाय/अतिस्मै (dat.), अतिसात्/अतिस्मात् (abl.), अतिसस्य/अतिस्य? In non-tyadadi, it's just normal, but wait: is 'अतिस्य' a form? Or is it 'अतिस' with avagraha? No, it's 'अतिस्य'.

Wait, what about "उपसर्जंतकारस्यापि" vs "उपसर्जनतकारस्यापि"? Let's look at the letter between 'स' and 'त': It is 'र्' on top. Under the repha is 'ज' or 'ग'? Wait, compare it to 'ज' in:

• L17: 'युज्यत' -> 'ज्य'
• L18: 'संविज्ञान' -> 'ज्ञा'
• L19: 'सजातीयेति' -> 'जा' (look at 'जा': horizontal bar to the right, then curved down and up). Now compare with 'ग' in:

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-वार (line-by-line) देवनागरी लिप्यन्तरण दिया गया है:

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६१ वा स्थानेन स्थाननिरूपितसम्बन्धेन युज्यते, न तु प्रतीयमानमित्यर्थ- स्तेनेदं सिद्धम् । न चास्य 'छ्वावि'त्यादौ दीर्घाणामादेशानापत्तिः, तेषां निर्दिश्यमान- त्वाभावादिति वाच्यम् ; जातिपक्षे दोषाभावात् । किञ्च 'न भूसुधियोरि'ति घटितपरम्परया स्थानपदार्थेन युज्यन्त इति सूत्रार्थात् 'त्यदानीनाम' इत्यस्यापि स्थान- पदार्थे स्वावयवमात्रघटितपरम्परयाऽन्वयेन उपसर्गतकारस्य सत्त्वे तद्बाधान्न दोषः । निर्दिश्यमानपदार्थे प्राथमिकत्वनिवेशं सूचयति—न तु प्रतीयमानमिति । न तु कथञ्चि- दुपस्थितिविषय इत्यर्थः । तेनेदं सिद्धमिति । सूत्रस्येदृशार्थकथनेनार्थतो निर्दिश्यमान- स्यादेशा भवन्तीति

' or '्र'? Wait, look at 'भ्रुवाम्' in L2: भ्र, ु, व, ा, म् -> भ्रुवाम्. Look at L15: Is it भ्रु or भृ or भु or भू? Wait! In Pāṇini 6.4.88: "भुवोऽवुकौ..." Wait, if it's from भ्रू (eyebrow)? No! The text says: "विभुशब्दात् आचारक्विबन्ताद् विचि गुणे नपुंसकह्रस्वत्वे च 'आविभु यस्येति आविभ्रु' इत्यत्र धात्ववयवोवर्णान्तत्वान्निषेधप्रवृत्त्या यणोऽप्राप्तेः ।" Wait! Why would it say "आविभ्रु"? Could it be "आविभ्रूर्यस्येति आविभ्रु"? YES! Look at the text: "आविभ्रूः यस्य सः आविभ्रु"! Wait, look at L15 carefully: Does it say 'आविभ्रू' or 'आविभु'? Let's look at the first word inside the quotes in L15: ' आ वि भ्रू (there is a stroke on the भ!) - wait! Let's look at the भ in the first word: It has a diagonal line for 'र' at the bottom-left! And an oo-kar (ू

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६३ मित्यपास्तम् ; ‘हयवरट्’सूत्रस्थेन ‘अयोगवाहानामुपदेशोऽलोऽन्त्यविधिः प्रयोजनम् । वृक्षस्तत्र, नैतदस्ति प्रयोजनम् ; ‘निर्दिश्यमानस्येत्येव सिद्धमि’ति भाष्येण विरोधात् । अनया परिभाषया ‘येन विधिर्‌’ति सूत्रबोधिततदन्तस्य स्थानित्वा- भावबोधनं, यदागमा इति लब्धस्य च, तेन ‘सुपद्, उदस्थादि’त्यादिसिद्धिः । एषामपि ‘षष्ठीप्रकृतो’त्यादिनिरुक्तनिर्दिश्यमानत्वादित्यर्थः । वस्तुतस्तु—रीङादेरिव इयङुवङोङित्त्वमपि स्पष्टार्थमेव, ख्वोरित्यस्यापि निर्दिश्य- मानत्वात् । ‘निर्दिश्यमानावयवेतरस्यादेशा न भवन्ती’त्यर्थस्यैव परिभाषया बोधनात् ‘धातोश्च ख्वोरि’ति निर्दिश्यमानावयवेतरत्वेनादेशनिषेधप्रवृत्तेः सुलभतया न तद्- व्यावृतये ङित्त्वम् । अत एव मूले निर्दिश्यमानावयवरूपमेवेत्येवकार उपन्यस्तः ; निर्दिश्य- मानावयवरूपमेव स्थानेन युज्यते, न तु निर्दिश्यमानावयवेतरदिति तदर्थः । भाष्येण विरोधादिति । केचित्तु—विसर्गस्याल्त्वेऽपि वर्णत्वाभावान्न भाष्य- विरोध इति वदन्ति । ननु पूर्वोक्तनिर्दिश्यमानत्वलक्षणे तत्तच्छास्त्राभिन्नत्वनिवेशे गौरवमत आह— अनयेति । ‘यदागम’परिभाषासहकारेण उपस्थितिविषयत्वाभावे सति ‘येन विधिर्‌’ति शास्त्रसहकारेणोपस्थितिविषयत्वं निर्दिश्यमानत्वमिति भावः । निरुक्तनिर्दिश्यमानत्वादित्यर्थ इति । यद्यपि ख्वोरपि निर्दिश्यमानत्वम् ; तथापि वृक्षप्रचलनन्यायेन धातुपदीयनिर्दिश्यमानस्यैवादेशः स्यादिति ङित्त्वं सावकाशम् । ननु धातुपदवद् वृक्षप्रचलनन्यायेन अङ्गपदीयनिर्दिश्यमानस्यैवादेशवारणाय ङित्त्वं सार्थक- मिति कुतो नोक्तम् ? किञ्च रीङावधायकेऽङ्गस्यापि निर्दिष्टत्वादन्त्यादेशाय ङित्त्वस्य चरितार्थतया ‘रीङ्रिङोर्ङित्त्वं स्पष्टार्थमि’ति मूलोक्तिरसङ्गतावेति चेत्—सत्यम् ; व्यावत्र्यभावेन परिभाषा- प्रवृत्त्यभावात् । निर्दिश्यमानस्यैवादेशो भवति, न तु तेन प्रतीयमानस्य द्वितीयोपस्थितिविषयस्येति तदर्थः । यथा धातुपदांशे प्रवृत्तौ धात्वन्तस्य व्यावृत्तिस्तथाऽङ्गांशे प्रवृत्तौ अङ्गान्तस्येत्यादे- र्व्यावृत्त्यासम्भवेन तदप्राप्तेः । एतन्मूलकमेव निर्दिश्यमानत्वलक्षणे षष्ठीप्रकृतिपदेन अङ्गरूपपदरूप- प्रकृतिभिन्नैव प्रकृतिर्गृह्यत इत्यभियुक्ता वदन्तीति दिक् । मतान्तरमाह—वस्तुतस्त्विति । एतन्मते ‘निर्दिश्यमानस्येति’परिभाषा यत्र सञ्चारणीया तत्सूत्रघटकनिर्दिश्यमानावयवस्यैवादेशो भवति, तत्सूत्रघटकनिर्दिश्यमानावयवेतरस्य तत्सूत्र- घटकस्य निर्दिश्यमानस्य आदेशा न भवन्ति, सूत्रघटकयावन्निर्दिश्यमानावयवस्यादेशा भवन्तीति यावत् । तथा च धातोर्पि निषेधेनेदं ङित्त्वं स्पष्टार्थमेवेति भावः । इति तदर्थं इति । निर्दिश्यमानावयवेतरस्य साक्षादेव स्थानेन सम्बन्धो निषिध्यते, परम्परया तु भवत्येवेति न ‘तदोः’ति सूत्रे त्यदादीनामिति निर्दिश्यमानावयवेतरस्य परम्परया- ऽन्वये बाधकाभाव इति बोध्यम् ।

बोधितस्य निर्दिश्यमानत्वमिति वदन्ति।

Line 8 of body (L9): परे तु—लिङ्गविशिष्टपरिभाषाऽपि तदन्ते प्रकृतिवृत्तिधर्मारोपस्यैव बोधनेन

Line 9 of body (L10): ‘यदागम’परिभाषातोऽविशेषात्तस्या अपि लक्षणाग्राहकत्वे तद्बोधितस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य

Line 10 of body (L11): निर्दिश्यमानत्वानापत्तौ ‘देवीमञ्चतीति देवद्र्यङि’त्यादौ ‘विष्वग्देवयोश्चे’त्यद्र्यादेशो

Line 11 of body (L12): न स्यादिति षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं निर्दिश्यमानत्वम् ; वैशिष्ट्यञ्च—स्वजन्योपस्थितिविष-

Line 12 of body (L13): यत्व-स्वजन्योपस्थितिविषयपूर्ववर्णाघटितत्वैतदुभयसम्बन्धेन। ‘निर्जर’ इत्यस्य जरेति

Line 13 of body (L14): षष्ठीप्रकृतिजन्योपस्थितिविषयत्वेऽपि तादृशोपस्थितिविषयपूर्वरेफघटितत्वेन निर्दिश्य-

Line 14 of body (L15): मानत्वाभावान्न जरसादेशापत्तिः। ‘उदस्थादि

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ६५ इत्यत्रोक्तदिशा विशिष्टसमासनिमित्तक-ल्यपः 'स्नात्वा कालक' इत्येतत्समासनिबन्धन- ल्यबभावनियामकनिपातनेन वारणासम्भवात् । न चोक्तरूपस्यैवासम्भवः, 'मयूर- व्यंसकादयश्चे'ति चकारेणैषां समासान्तरेऽप्रवेशात्, अत एव 'परमो मयूरव्यंसक' इति वाक्यमेवेति वाच्यम् ; चकारबोधितस्यार्थस्य अनित्यत्वेन उक्तसमासे बाधका- भावात् । अत एव 'प्रत्ययमात्रग्रहणे', 'चक्षुर्मात्रग्राह्य' इत्यादिप्रयोगोपपत्तिरिति चेन्न । 'समासेऽनञ्पूर्वे' इत्यस्य 'क्त्वान्त-समासावयव-निर्दिश्यमानस्ये'त्यर्थेन पूर्वं- क्त्वाशब्दस्य शाब्दबोधीयविषयताश्रयत्वाभावेन निर्दिश्यमानत्वाभावात्तदप्राप्तेः सुवचत्वात् । 'समास' इति सूत्रजन्यबोधे पूर्वंक्त्वाशब्दस्य कथमप्यभानेन तत्र शाब्दीय- विषयतायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् 'अनञ्समास' इति पर्युदासबलेन अव्ययपूर्वपदके एव तत्प्रवृत्तेर्निपातनेन कल्पनाच्च । न च 'अपिबदि'त्यत्र आगमविशिष्टस्यैव वाऽर्थवत्त्वेन तेन सङ्कुचितायाः पात्वावच्छिन्नविषयताया आगमरहिते पाशब्दे अभावेन तस्य पिबादेशानापत्तिः, अपाशब्दस्य तदापत्तिश्चेति वाच्यम् ; 'स्वावयवमात्रघटितत्व- सम्बन्धेन स्वविशिष्टे तत्तच्छब्दानां लक्षणे'त्यर्थस्य यदागमन्यायेन बोधनादट्- पाशब्दत्वावच्छिन्नविषयताया अपाशब्दे सत्त्वेऽपि निरुक्तसम्बन्धावच्छिन्न-पात्वाव- च्छिन्नविषयतायाः केवलपाशब्दे सत्त्वेन तस्य निर्दिश्यमानत्वे बाधकाभावात्, अपाशब्दस्य तादृशविषयताश्रय-पाशब्दघटितत्वेन निर्दिश्यमानत्वाभावेन दोषा- भावाच्च । न चैवं सम्बन्धघटकावयवपदप्रयोज्यविषयतायाः पाऽवयवपकारादौ सत्त्वेन तदाश्रयघटितत्वात् पाशब्दस्य निर्दिश्यमानत्वानापत्तिरिति वाच्यम् ; विषयता- पदेनात्र सांसर्गिकविषयताभिन्नाया ग्रहणादुक्तपकारादिनिष्ठविषयताया अतथात्वात् पाशब्दे उक्तनिर्दिश्यमानत्वस्य सुवचत्वात् । केचित्तु-'निर्दिश्यमान'परिभाषायां शाब्दीयविषयताऽर्थवत्त्वेनासङ्कुचिता गृह्यते ; अत एव लावस्थायामडिति पक्षेण न फलभेदः । तथा चात्र न दोष इत्याहुः । उक्तदिशेति । 'प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः' 'शुभ्रादिभ्यश्च' इति ढक्, 'प्रवाहणस्य ढे' इति पूर्वपदस्य वा वृद्धिः, तदन्तादपत्यमित्यर्थे अत इञ् 'प्रावाहणिः' । अयम्भावः-यथा तत्र 'प्रवाहणस्य ढे' इत्यस्य 'येन नाप्राप्त०' इति न्यायेन ढप्रत्ययनिमित्तकवृद्धेरेव बाधकत्वं तथा- ऽत्रापि 'स्नात्वा कालक'-पर्याप्तसमासप्रयुक्तल्यप एव निपातनेन बाधकत्वं कल्पनीयमिति । समास इति । विभिन्नविभक्तिकत्वेन तदन्तविध्यभावेऽपि पक्षान्तरेण परिहारोपाय- माह-अनञ्पूर्वं इति । अर्थवत्त्वेनासङ्कुचिता गृह्यत इति । अर्थवत्त्वेनानवच्छिन्नेति तदर्थः । अयम्भावः- यदागमपरिभाषा हि शक्तिग्राहिका लक्षणाग्राहिका चेत्यस्ति मतद्वयम् । आद्ये अर्थवत्त्वानव- च्छिन्नायाः पात्वावच्छिन्नशाब्दबोधीयविषयताया अप्रसिद्धत्वेऽपि, अन्त्ये स्वावयवमात्रघटितत्व- सम्बन्धावच्छिन्नाया पात्वावच्छिन्नविषयताया शाब्दबोधीयाया अर्थवत्त्वानवच्छिन्नतया प्रसिद्ध- त्वात्, तेन सम्बन्धेन पाशब्दविशिष्टे एवार्थवतोऽन्वयात् । एवञ्च 'अपा' इति समुदाये अर्थ- वत्त्वानवच्छिन्नशाब्दबोधीयविषयताया अभावेन निर्दिश्यमानत्वाभावस्योपपत्तौ 'शाब्दबोधीय- विषयताश्रयाघटितत्वमि'ति लक्षणे न निवेशनीयमिति । ९

६६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- एवं 'जराया जर'िति विग्रहे 'जराजरसे' इत्यत्र पूर्वत्र शाब्दीयविषयताया अभावेन न जरसादेशः । पूर्वस्य निर्दिश्यमानत्वाभावे च 'पादः पद'िति सूत्रस्थभाष्यमेव मानम् । तत्र हि 'सुपादि'ति समुदायस्यादेशवारणाय 'पाद उपधाया ह्रस्वत्वं वक्तव्यम'िति वार्तिककृतोक्ते, 'न वक्तव्यं निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येव सिद्धम'ित्युक्तम् । 'सुपात्पद' इत्यत्र 'पाच्छब्दान्तं यदङ्गं तदवयवोपधाया ह्रस्व' इत्यर्थकवचनेन वार्तिकमते 'सुपात्पद' इति रूपम्, भाष्यमते तु पूर्वस्य निर्दिश्यमानत्वेन 'सुपत्पद' इति रूपमिति फलभेदात् प्रत्याख्यानासम्भवेन तत्कल्पनात् । नन्वेवमपि जराशब्दस्य 'नित्यवीप्सयोर'िति द्वित्वे 'अतिजराजरसे'त्यत्राष्ट- मिकद्वित्वस्य अनस्तमितावयवभेदस्य सर्वसम्मतत्वेनोत्तरस्यापि शाब्दीयविषयता- श्रयत्वात् समुदायस्य तद्धटितत्वेनोक्तनिर्दिश्यमानत्वानापत्तिरिति चेन्न । इष्टापत्तेः; 'अतिजराजरसे'ति रूपस्यैव तत्रैष्टत्वात् । अत एव 'पादः पद'िति सूत्रस्थोक्तभाष्यं सङ्गच्छते । तन्मते 'अतिपात्पद' इत्यत्र पदद्वित्वे भाष्य-वार्तिकयोः फलभेदेन तत्प्रत्या- ख्यानमसङ्गतं स्यात् । किञ्च-'इ म अ' इत्येव सिद्धे ककारोच्चारणमकच्सहितस्या- प्ययमादेश इत्यर्थज्ञापनाथम् । 'अश्वचनं साकच्चार्थम'ित्यादिभाष्यमप्यत एव सङ्गच्छते; अन्यथा स्थाने द्विर्वचनस्थले समुदायस्यादेशार्थं तदावश्यकत्वेन ज्ञापक- परभाष्यासङ्गत्यापत्तिः । अत एव मूलकृता स्थाने द्वित्वेऽपि समुदायस्य निर्दिश्य- मानत्वाभावेन तत्र विशेषाभावात् 'त्रेस्त्रयङ् न कृतः, जराया असुङ् न कृत' इत्याद्युक्तम् । इत्याद्युक्तम् । 'देवीमब्रवीदिति देवद्रयङि'त्यत्र निरुक्तशाब्दबोधीयविषयताया देवीशब्दे एव सत्त्वेन तादृशविषयताश्रयाघटितत्वेन च निर्दिश्यमानत्वादद्रयादेशसिद्धिः । ननु यदागम-न्यायस्य निरुक्तार्थे लक्षणाग्राहकत्वस्वीकारे साक्षादानुपूर्व्यंव- च्छिन्नमुख्यविशेष्यताप्रयोजकत्वरूप-वक्ष्यमाणविशिष्टरूपोपादानत्वस्य जराशब्दादौ न जरसादेश इति । प्रत्ययस्याङ्गांशे उत्थिताकाङ्क्षतया अङ्गे एवान्वयेन तत्प्राप्तेरिति भावः । सप्तम्यन्त-पञ्चम्यन्तपदयोर्निर्दिश्यमाने एवान्वये तु पूर्वस्य प्राप्तिरेव नास्तीति बोध्यम् । अत्रेदं बोध्यम्-पदद्वित्वस्थले समुदायस्यैव निर्दिश्यमानत्वमित्येकं मतम् ; उत्तरपद- स्यैव निर्दिश्यमानत्वमित्यपरम्, इदमेवादृतं शेखरकृता । अत एव 'प्रतिपत्तिलाघवाय जराया असुङ् न कृतः, त्रेस्त्रयङ् न कृत' इति शेखरग्रन्थे 'प्रतिपत्तिलाघवाये'ति कथनं सङ्गच्छते; अन्यथा पदद्वित्वस्थले समुदायस्य निर्दिश्यमानत्वे जरसादेशपक्षे समुदायस्यादेशः, असुङ्पक्षे चान्त्यस्य स्यादिति प्रयोगे विशेषसत्त्वेन प्रतिपत्तिलाघवायेत्येतन्मात्रोक्तिः कथं सङ्गच्छेत ? डित्त्व- सामर्थ्यमूलक'ङिच्चे'ति प्रवृत्तौ ज्ञानगौरवं स्यादिति तदर्थः । तत्राऽऽद्यमतानुसारेण आशङ्कते— नन्वेवमिति । शेखरकृन्मतानुसारेण समाधत्ते—इष्टापत्तेरिति । अनेन टीकाकृतामपीदमेव सम्मतमिति प्रतिभाति । अत एव चाग्रिमाण्यपि लक्षणानि तदनुसारेणैव प्रदर्शितानि । तन्मतोपष्ट- म्भकानि प्रमाणान्याह—अत एवेत्यादिः । यदागमपरिभाषाया लक्षणाग्राहकत्वाङ्गीकारे पा-पदप्रयोज्या स्वावयवमात्रघटितत्व- सम्बन्धावच्छिन्ना पात्वेन साक्षादवच्छिन्ना प्रकारता जाता, न तु तेनावच्छिन्ना मुख्यविशेष्यतेति विशिष्टरूपोपादानाभावेन 'अर्थवद्ग्रहणे'परिभाषा न प्रवर्ततेत्याशयेन आशङ्कते—नन्विति ।

मानत्वम्, तद्घटितत्वेन च जराशब्द-पाशब्दयोस्तत्त्वम् । 'सजूस्सजूर्भ्यामि'त्यत्र पूर्व-सजुष्शब्दे तदवयव-षस्य स्वप्रयोज्योपस्थितिविषयपूर्वत्वेऽपि द्वितीयसम्बन्धाभावेन तद्विशिष्टोदासीनवर्णघटितत्वात्तत्त्वसिद्धिः ।" LOOK AT THAT! "द्वितीयसम्बन्धाभावेन"! And in L21: "'जरसावि'त्यत्र जकारे द्वितीयसम्बन्धसत्त्वेऽप्याद्यसम्बन्धाभावान्नातिव्याप्तिः ।" In जरसौ: on जकार, there IS the द्वितीयसम्बन्ध, but NOT the आद्यसम्बन्ध! Why does जकार have द्वितीयसम्बन्ध? Because जकार is an अवयव of जरा! Wait, what relation does जकार have to जरा? जकार is a constituent of जरा! And what about रेफ in निर्जरसौ? Is रेफ an अवयव of जरा? NO! Wait! "षष्ठीप्रकृतिविशिष्टो वर्णो निर्शब्दावयव-रेफः"?? Wait, does it say निर्शब्दावयव-रेफः? Let's re-read L17: "'निर्जरसावि'त्यत्र निरुक्तोभयसम्बन्धेन षष्ठीप्रकृतिविशिष्ट