प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

पञ्चमोऽङ्कः १७६ विष्णुभक्तिः—( सहर्षम् ) साधु साधु संपन्नम् । अथ महामोहस्य को वृत्तान्तः । श्रद्धा—देवि, महामोहोऽपि योगोपसर्गैः सह न ज्ञायते क्वापि निली- नस्तिष्ठतीति । विष्णुभक्तिः—अस्ति तर्हि महाननर्थशेषः । प्रहरणीयश्चासौ । यतः— अनादरपरो विद्वानीहमानः स्थिरां श्रियम् । अग्नेः शेषमृणाच्छेषं शत्रोः शेषं न शेषयेत् ॥ ११ ॥ न्यम्-सूचकता, वाक्स्तेयम्-अपलापः, परोक्तिचौर्यं वा, असत्प्रतिग्रहः-अनुचितदान- स्वीकारः । निगृहीताः-पराजिताः । अनसूयया-असूया परगुणेष्वक्षमा तदभाव- रूपाऽनसूया तया । मात्सर्यम्-परदोषावेक्षणम् । परोत्कर्षसंभावनया-संभवन्ति परेष्वपि मम गुणेभ्योऽधिका गुणा इति बुद्ध्या । मदः-उत्सेकः । मानः-अभिमानः । अत्र वधबन्धताडनादिप्रतिपादनात् विद्रवो नाम विमर्शसन्धेरङ्गमुक्तम् , तथा च तल्लक्षणम्-‘विद्रवः कथ्यते बन्धवधसन्ताडनादिकः' इति । वृत्तान्तः-समाचारः । योगोपसर्गैः-योगस्य चित्तवृत्तिनिरोधस्य उपसर्गैः विघ्नैः । महामोह इत्यारभ्य लीनस्तिष्ठतीत्यन्तेन विरोधशमप्रतिपादनाच्छक्त्याख्यं विमर्शसन्धेरङ्गमुक्तम्-तदुक्तम्-‘विरोधशमन शक्तिः' इति । अनर्थशेषः-अवशिष्यमाणोऽनर्थः । प्रहरणीयः-ताडनीयः । अनादरपर इति० अनादरपरः अवमानप्रवृत्तः विद्वान् पण्डितः स्थिराम् अनपायां श्रियम् समृद्धिम् ईहमानः कामयमानः अग्नेः शेषम् , ऋणात् शेषम् , शत्रोः शेषम् न शेषयेत् त्यजेत् । शत्रुवधप्रवृत्तः सम्पत्तीमीहमानो विद्वानग्नेर्ऋणस्य शत्रोश्च कमपि भाग न शिष्टं त्यजेद्यतोऽमी भागमात्रावशिष्टाः पुनरपि प्रज्वलन्ति, तन्महामो- हस्य कुत्रापि निलीयस्थितस्य तदवस्थायां त्यागो न कार्यः किन्त्वन्विष्यासौ व्या- पाद्य इति भावः ॥ ११ ॥ विष्णुभक्ति—( हर्षसे ) ठीक हुआ । अब महामोहकी क्या खबर है ? श्रद्धा—देवि, महामोह भी योगोपसर्गोंके साथ न मालूम कहाँ छिपा है ? विष्णुभक्ति—तब तो अनर्थकी जड़ शेष है ही । उसे मारना होगा । क्योंकि— अनादृत होकर स्थिर सम्पत्तिकामुक विद्वान् अग्नि, ऋण तथा शत्रु का शेष न छोड़े ॥११॥

१८० प्रबोधचन्द्रोदयम् अथ मनसः को वृत्तान्तः । श्रद्धा—देवि, तेनापि पुत्रपौत्रादिव्यसनजनितशोकावेशेन जीवोत्स- र्गाय व्यवसितम् । विष्णुभक्तिः—( स्मितं कृत्वा ) यद्येवं स्यात्सर्व एव वयं कृतकृत्या भवामः । पुरुषश्च परां निवृतिमापत्स्यते । किंतु कुतस्तस्य दुरात्मनो जीवत्यागः ? । श्रद्धा—एवं देव्यां प्रबोधोदयाय गृहीतसंकल्पायामचिरं शरीरेण सह नैव भविष्यति । विष्णुभक्तिः—तद्भवतु । अस्य वैराग्योत्पत्तये वैयासिकीं सरस्वतीं प्रेषयामः । ( इति निष्क्रान्तौ ) मनसः-चित्तस्य, मनोऽपत्यान्येवंमे सर्वे लोभादयो व्यापादिता इति तद्वरथा- प्रश्नो नासामयिकः । व्यसनजनितशोकावेशेन—विपत्तिप्रभवखेदवेगेन । जीवोत्सर्गाय-प्राणपरित्या- गाय । व्यवसितम्-चेष्टितम् , एवं स्यात्-मनो म्रियेत । वयम्-विष्णुभक्त्यादयः । कृतकृत्याः-सम्पादितविधेयाः । मनसि विरते तत्कृतोपद्रवाणामपि शान्तिमभि- प्रेत्येदमुक्तम् , मन एव प्रधानं तदुक्तम्—'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः' इति । निर्वृत्तिम्-शान्तिम् । आपत्स्यते-प्राप्स्यति । दुरात्मनः-दुष्टस्य । जीवत्यागः- मरणं, जीवापसरणं वा । देव्याम्-विष्णुभक्तौ । गृहीतसङ्कल्पायाम्-स्थिरमतौ । शरीरेण सह नैव भविष्यति-शरीरसम्बन्धं विहास्यति-मृतं भविष्यति । अस्य—मनसः । वैराग्योत्पत्तये-विरक्तिमुत्पादयितुम् । वैयासिकीम्-व्यास- प्रोक्ताम् । मनकी क्या खबर है ? श्रद्धा—उसने भी पुत्रपौत्र आदिके व्यसनसे जन्य शोकके वेगमे प्राण दे देनेका उद्योग किया ! विष्णुभक्तिः—( हंसकर ) यदि ऐसा हो जाय तब तो हम सभी कृतकृत्य हो जाय, पुरुषको भी शाश्वत शान्ति प्राप्त होजाय, किन्तु वह अभागा क्योंकर मरेगा ? श्रद्धा—देवी जब प्रबोधोदयके लिये इस प्रकार दृढ़ निश्चय है तो वह निश्चय ही नही रह सकेगा । विष्णुभक्ति—तो ठीक है । इसको वैराग्य उत्पन्न करनेके लिये वैयासिकी सरस्वतीको भेजती हूं । ( दोनोका प्रस्थान )

पञ्चमोऽङ्कः १८१

प्रवेशकः। ( ततः प्रविशति मनः संकल्पश्च ) मनः-( सास्रम् ) हा पुत्रकाः, क्व गताः स्थ। दत्त मे प्रियदर्शनम्। भो भोः कुमारकाः रागद्वेषमदमात्सर्यादयः, परिष्वजध्वं माम्। सीदन्ति ममाङ्गानि। हा। न कश्चिन्मां वृद्धमनाथं संभावयति। क्व गता असूया- दयः कन्यकाः। आशातृष्णाहिंसादयो वा स्नुषाः। कथं ता अपि मन्द- भाग्यस्य मे समकालमेव दैवहतकेनापहृताः। विसर्पति विषाग्निवद्दहति शर्ममर्माविध- स्तनोति भृशवेदनाः कषति सर्वकार्श्यं वपुः। विलुम्पति विवेकितां हृदि च मोहमुन्मीलय- त्यहो ग्रसति जीवितं प्रसभमेव शोकज्वरः ॥ १२ ॥

प्रियदर्शनम्-मधुरं भवदवलोकनम्। कुमारकाः-मम शिशवः। परिष्वजध्वम्- आलिङ्गत। सीदन्ति-जडभावमिव लभन्ते। अनाथम्-रक्षकशून्यम्। संभावयति- भाषणतोषणादिना प्रबोधयति। स्नुषाः-पुत्रवध्वः। मन्दभाग्यस्य-हतभाग्यस्य। समकालम्-सहैव। दैवहतकेन-नीचेन भाग्येन। अपहृताः-अन्यत्र नीताः। विसर्पतीति० एषः शोकज्वर विषाग्निवत् विषज्वालाजालतुल्यम् विसर्पति सर्वाण्य- ङ्गानि व्याप्नोति। शर्म सुखम् दहति नाशयति, मर्माणि विध्यन्तीति मर्माविधः अरुन्तुदाः भृशवेदनाः अत्यर्थपीडाः तनोति विस्तारयति, सर्वकार्श्यं सर्वैरुपायैः कर्शि- त्वा वपुः शरीरं कषति हिंसयति। विवेकिताम् धैर्यवत्ताम् विलुम्पति विघटयति, हृदि

प्रवेशक। ( मन और सङ्कल्पका प्रवेश ) मन-( रोकर ) हाय मेरे पुत्रो, तुम कहाँ गये ? मुझे अपना दर्शन दो। अरे राग, द्वेष, मदमात्सर्य आदि कुमारो, मुझसे लिपट जाओ, हाय ! कोई मुझ वृद्ध अनाथका नहीं सुनता है। असूया आदि हमारी कन्यायें कहाँ है ? आशातृष्णा आदि हमारी बहुए कहाँ हैं ? मुझ अभागेकी वह सभी भी एक साथ ही भाग्यद्वारा किस प्रकार हरली गई । शोकजनित सन्ताप विषदाहकी तरह फैल रहा है, मर्मवेधी वेदना उत्पन्न करता है शरीरको सर्वथा कृश कर रहा है, विवेकको दूर भगा रहा है और हृदयमे मोहको उत्पन्न करके हठात् जीवनको ग्रस्त कर रहा है ॥ १२ ॥

१८२ प्रबोधचन्द्रोदयम् ( इति मूर्च्छितं पतति ) संकल्पः—( सास्रम् ) राजन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मनः—( समाश्वस्य ) कथं देवी प्रवृत्तिरपि न मामेवमवस्थं समा- श्वासयति । संकल्पः—( सास्रम् ) देव, कुतोऽद्यापि प्रवृत्तिः । यतः श्रुतकुटुम्बव्य- सनसंजातशोकानलदग्धहृदया हृदयास्फोटं विनष्टा । मनः—हा प्रिये, कासि देहि मे प्रतिवचनम् । ननु देवि, स्वप्नेऽपि देवि रमसे न विना मया त्वं स्वापे त्वया विरहितो मृतवद्‍भवामि । हृदये शोकम् परितापम् उन्मीलयति प्रकटयति, अहो खेदे प्रसभम् हठेन (शोकज्वरः) जीवितमेव ग्रसति व्यापादयति, शोकसन्तापः । विषज्वालेव काये प्रसर्पति, सुखमव- साययति, वेदनां जनयति, शरीरं क्रशयति, धैर्यं क्षुल्लुकयति, मोहं प्रकटीकरोति, तदेव जीवनमेव विपादयतीत्यर्थः । पृथ्वीवृत्तम्-‘जसौ जसजला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः' इति लक्षणात् ॥ १२ ॥ एवमवस्थम्-ईदृश्यामावस्थायां पतितम् । समाश्वासयति-धैर्यं बन्धयति । कुतोऽद्यापि प्रवृत्तिः—नास्त्यधुना प्रवृत्तिरित्यर्थः । श्रुतेति० श्रुतम् आकर्णितम्, कुटुम्बानाम् पोष्यवर्गाणाम्, व्यसनम् निधनम् , तेन सञ्जातः उत्पन्नः, शोकानलः-हृदयखेदवह्निः, तेन दग्धहृदया आलीढचित्ता । हृदयास्फोटम्-हृदये स्फुटित्वा । विनष्टा मृता । स्वकुटुम्बभूतकामादिनिधनवृत्तान्तं निशम्य मृतेत्यर्थः । प्रतिवचनम्-उत्तरम् । स्वप्नेऽपीति० हे देवि प्रवृत्ते, त्वं मया विना विरहिता स्वप्नेऽपि कदाचिदपि न ( मूर्च्छित होकर गिरता है ) सङ्कल्प—( रोकर ) राजन्, धीरज धरिये, धीरज धरिये । मन—( आश्वस्त होकर ) क्यो देवी प्रवृत्ति भी मुझे इसस्थितिमे आश्वासन नही दे रही है ? सङ्कल्प—( रोकर ) देव, अब देवी प्रवृत्ति कहाँ ? उनका तो कुटुम्बव्यसनश्रवणजात शोकानलसे हृदय जलगया, वह चलवसीं । मन—हाँ प्रिये, कहाँ हो मुझे उत्तर दो । देवि— स्वप्नमें भी तुम हमारे बिना नही रमती, और मै भी स्वप्नमें तुमसे रहित होकर

पञ्चमोऽङ्कः १८३ दूरीकृतासि विधिदुर्ललितैस्तथापि जीवत्यवेहि मन इत्यसवो दुरन्ताः ॥ १३ ॥ ( पुनर्मूर्च्छति ) संकल्पः—राजन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मनः—( समाश्वस्य ) अलमस्माकमतः परं जीवितेन । संकल्प, चितामारचय । यावदनलप्रवेशेन शोकानलं निर्वापयामि । ( ततः प्रविशति वैयासिकी सरस्वती ) सरस्वती—प्रेषितास्मि भगवत्या विष्णुभक्त्या । यथा 'सखि सर- रमसे प्रसन्ना तिष्ठसि, त्वया प्रवृत्त्या विरहितः शून्यः ( अहम् ) स्वापे स्वप्नावस्था- यामपि ( किमु वक्तव्यं तदा जागरस्य ) मृतवत् अक्रियः भवामि जाये । विधिदुर्ल- लितैः दैवदुर्विलासैः तथापि एवं सत्यपि ( त्वं प्रवृत्तिः ) दूरीकृता मनसो वियोजि- ताऽसि, ( एवं जातेऽपि ) मनः महल्लक्षणोजनः जीवति प्राणिति ( ततः ) असवः प्राणाः दुरन्ताः दुरवसानाः कष्टमृत्यव इत्यवेहि जानीहि । अयि प्रवृत्ते, त्वं मया विरहिता सती स्वप्नेऽपि न नन्दसि, स्वापे चाहं त्वया विरहितो निष्क्रियो मृत- कल्पश्च जाये, तदेवमावयोरनुरागो दृढमूलः सप्रमाणश्च, सा चेदृशी त्वं मम प्रेयसी मद्वियोजिताऽसि, अथाप्यहं न म्रिये तत्र प्राणानां कठिनतैव हेतुर्न मम जिजी- विषेति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम्, लक्षणमन्यत्रोक्तम् ॥ १३ ॥ अतः परम्-कामादीनां निधनात्परतः । आरचय-सज्जीकुरुष्व अनलप्रवेशेन- वह्नौ प्रवेशं कृत्वा । शोकानलम्-खेदज्वालान् निर्वापयामि-शमयामि । प्रेषिता-प्रहिता । अपत्यव्यसनखिन्नस्य-कामादिसन्ततिविनाशक्लिष्टस्य । प्रबोधनाथ-धैर्योत्पादनाय, तस्य-मनसः । वैराग्योत्पत्तिः-संसाराद्विरक्तिः यतस्व- यत्नं कुरुष्व । मृतकके तुल्य हो जाया करता हूँ । भाग्यवश तुम मुझसे दूर कर दी गई हो तथापि जो मैं जी रहा हूँ इससे मालूम पड़ता है कि प्राण बडे कठिन होते हैं ॥ १३ ॥ ( फिर मूर्च्छित हो जाता है ) सङ्कल्प—राजन्, धीरज धरिये, धीरज धरिये । मन—( आश्वस्त होकर ) अब हमारा जीना व्यर्थ है । सङ्कल्प ! चिता तैयार करो, जिससे आगमें प्रवेश करके शोक सन्तापको शान्तकरूं । ( वैयासिकी सरस्वतीका प्रवेश ) सरस्वती—देवी विष्णुभक्तिने मुझे भेजा है कि सखि सरस्वति, जाओ, अपत्यव्यसन

१८४ प्रबोधचन्द्रोदयम् स्वति, गच्छापत्यव्यसनखिन्नस्य मनसः प्रबोधनाय । यथा च तस्य वैराग्योत्पत्तिर्भवति तथा यतस्वे'ति । तद्भवतु । तत्संनिधिमेवोपसर्पामि । ( उपसृत्य ) वत्स, किमेवमतिविक्लवोऽसि, ननु विदितपूर्व्वं भवता भावा- नामनित्यता, अवीतानि च त्वयैतिहासिकान्युपाख्यानानि । तथाहि— भूत्वा कल्पशतायुषोऽम्बुजभवः सेन्द्राश्च देवासुरा मन्वाद्या मुनयो मही जलधयो नष्टाः परं कोटयः । मोहः कोऽयमहो महानुदयते लोकस्य शोकावहः अत्र मनसः प्रबोधनाय विष्णुभक्त्या प्रेषितायाः सरस्वत्यास्तथा भवत्वित्युक्त्या स्वशक्तिप्रकटनप्रतीतेर्व्यवसायाख्यं विमर्शसन्धेरङ्गमुक्तम्-तल्लक्षणं यथा-‘व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः' इति । अतिविक्लवः-अतिखिन्नः । विदितपूर्वा-पूर्वत एव ज्ञाता । भावानाम्-सांसा- रिकसकलपदार्थानाम्, अनित्यता-विनश्वरता । अधीतानि-पठितानि । ऐतिहा- सिकानि-महाभारतादीतिहासप्रसिद्धानि, आख्यानानि-कथाः । ऐतिहासिककथाः पठितवतो युक्त्या चास्य संसारस्य विनाशशीलतां ज्ञातवतस्तवातिवैकलव्यं नोप- पद्यते, तच्चेदं क्षुद्र हृदयेवैकल्यमिति भावः । संसारस्यानित्यतायां युक्तिश्चानुमान- मेव-‘सर्वे भावा विनाशिनः उत्पत्तिमत्त्वात्’ । न च चातुर्मासफलस्याक्षय्यत्वश्रुतेर सिद्धो हेतुरिति वाच्यम् , तस्याः श्रुतेरर्थवादपरत्वे नित्यत्वासाधकत्वात् ॥ भूत्वेति० अम्बुज भवः ब्रह्मा, सेन्द्राः इन्द्रेणसहिताः देवासुराः देवा दानवाश्च , मन्वाद्याः मनुप्रभृतयः मुनयः ऋषयः, कोटयः तावत्सङ्ख्यका जलधयः समुद्रादयः, मही एषा पृथ्वी च एते सर्वे कल्पशतायुषः ( कल्पो युगचतुष्टयम् शतपदमसङ्ख्या- ततापरकम् ) अपरिमितियुगचतुष्टयपरिमितजीवनकालाः भूत्वाऽपि परम् अत्यर्थं नष्टाः विनाशं गताः, ( येषां कल्पशतमायुस्तथाभूता ब्रह्माणो दैत्या दानवाः महर्षयः ससागराचेय धरा यदि नष्टा ) तदा सिन्धोः सागरस्य फेनसमै फेनतुल्ये क्षिप्रविना- शिनि पञ्चात्मके क्षित्यादिपञ्चकनिर्मिते वपुषि काये पञ्चताम् मृत्युम् गते, अहो आश्चर्यम् , लोकस्य संसारस्य शोकावहः खेदप्रदः कोऽयं महान् मोहः चित्तवैकलव्य- दुःखित मनको प्रबोधित करो। जिससे उसे वैराग्य उत्पन्न हो वैसा प्रयत्नकरौ। अतः उसीके पास चलें। (समीप जाकर) बेटा, इस तरह उदास क्यों हो ? तुमतो पदार्थोंकी अनित्यताको पहलेसेही जानते हो। तुमने ऐतिहासिक उपाख्यान भी पढ़ा है। देखो — सौ कल्पोंकी आयु प्राप्त करके भी कड़ोरो-ब्रह्मा, इन्द्र आदि देवगण, मनु आदि मुनि गण, यह पृथ्वी और समुद्र नष्ट हो गये, फिर लोगोंको सिन्धुके फेनके सदृश पञ्चतत्त्वा -

पञ्चमोऽङ्कः १८५ सिन्धोः फेनसमे गते वपुषि यत्पञ्चात्मके पञ्चताम् ॥ १४ ॥ तद्भावय भावानामनित्यताम् । नित्यमनित्यवस्तुदर्शिनो न पश्यति शोकावेगम् । यतः— एकमेव सदा ब्रह्म सत्यमन्यद्विकल्पितम् । को मोहस्तत्र कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ १५ ॥ मुदयते प्रादुरास्ते । कल्पशतायुषां तेषां तेषां पदार्थानामपि जाते नाशे यदि लोकः क्षित्यादिपञ्चकसमुदायात्मनो वपुषो विघटनरूपपञ्चताप्राप्त्या दारुणं शोकमनुभवति महदाश्चर्यमिदमिति तात्पर्यम् । पृथिवीजलतेजोव्योमवायवः पञ्चतत्त्वानि, तेषामेव पञ्चीकारेणास्य सचराचरस्य जगतो जन्म, तद्विघटनेन चापाय इति सिद्धान्तमनु- रुध्यायं श्लोकः । पञ्चीकरणप्रकारो यथा 'द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्चते' । इति पञ्चात्मकस्य पञ्चताप्राप्तिस्तु क्लृप्तैव न तत्र कोऽपि हेतुराश्चर्यस्याथापि लोकानां व्यवहार आश्चर्यमुद्भावयतीति पर- मार्थः। ‘कल्पो युगचतुष्टयम्’ ‘धानाब्जयोनिर्द्रुहिणः' इत्युभयत्राभिधानप्रकाशः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥ तत्-संसारस्य विनाशित्वात् । भावानाम्-सर्वेषां पदार्थानाम् । अनित्यताम्- विनाशिभावम् । भावय-विचारेण निर्धारय । नित्यम्-अहरहः । अनित्यवस्तुदर्शनः संसारस्थितानित्यवस्तुद्रष्टा । शोका- वेगम्-दुःखातिशयम् । अहरहर्जगतोऽनित्यस्य क्षयं वीक्षमाणो जातस्य ध्रुवमृत्यु- कताप्रत्ययेन स्ववन्धावपि व्यसनग्रस्ते नानुभवति विषादमिति भावः । एकमेवेति० सदा सर्वदा त्रिकालाबाध्यभावेन एकमेव सजातीयद्वितीयशून्यम् ब्रह्म सत्यम् परमार्थसत् , अन्यत् ततो भिन्नम् कल्पितम् शुक्तिकायां रजतमिव अध्यस्तम् । हि तस्मात् एकत्वमनुपश्यतः जगतो ब्रह्माभेदं भावयतः को मोहः कीदृशं मूढबुद्धित्वम् , तत्र तस्यां स्थितौ कः शोकः कीदृशः खेदः ? ब्रह्मैवैकं परमार्थ- सत्यं तदन्यत्सर्वं कल्पितमिति वस्तुतत्त्वं विभावयतो जनस्य मोहशोकौ नोदेतुमर्हत- स्तद्भावयन् भुवनत्रय नाशस्वभावकतां जहिहीदं स्वीयधैर्यमिति भावः ॥ १५ ॥ त्मक शरीरके पञ्चत्व प्राप्त कर लेने पर शोकावह मोह क्यों हुआ करता है ॥ १४ ॥ इसलिये पदार्थों की अनित्यताकी भावना किया करो । जिसे वस्तुओंकी अनित्यता दीखने लगती है उसे शोकका आवेग नहीं सताता है । एक ब्रह्म ही सत्य है और सभी कल्पित अतः अनित्य हैं, तो फिर जिसे ब्रह्मात्मैक्य ज्ञान हो जायगा वह क्यो शोक या मोह करेगा ! ॥ १५ ॥

१८६ प्रबोधचन्द्रोदयम् मनः— भगवति, शोकावेगदूषिते मनसि विवेक एवमनवकाशं लभते । सरस्वती— वत्स, स्नेहदोष एषः । प्रसिद्ध एवायमर्थः स्नेहः सर्वा- नर्थप्रभव इति । तथाहि— उष्यन्ते विषवल्लिवीजविषमाः क्लेशाः प्रियाख्या नरै- स्तेभ्यः स्नेहमया भवन्ति नचिराद्वज्राग्निगर्भाङ्कुराः । येभ्योऽमी शतशः कुकूलहुतभुग्दाहं दहन्तः शनै- र्देहं दोप्तशिखासहस्रशिखरा रोहन्ति शोकद्रुमाः ॥ १६ ॥ 'भगवति' इदं सरस्वतीसंबोधनम् । शोकावेगदूषिते–शोकसन्तप्ते । विवेकः– विचारः । अतिशयितशोकावेगयुते मम मनसि किं नित्यं किमनित्यमिति विचार एव नास्पदं लभतेऽतो न शक्नोमि विचारलभ्यं धैर्यं समालम्बितुमिति भावः । स्नेहदोषः–प्रेम्णोऽपराधः । त्वमात्मजनेषु बहुस्निह्यस्य त एवेदं तवाधैर्यमिति भावः । सर्वानर्थप्रभवः–सर्वेषां वधबन्धाद्यनर्थानां जन्मभूमिः । उष्यन्त इति० विषवल्लिवीजविषमाः विषलतावीजवन्मारकत्या भयङ्कराः क्लेशाः दुःखानि प्रियाख्याः पुत्रमित्रकलत्रादिनामभाजः प्रियाख्याः नरैः मनुष्यैः उष्यन्ते वपनकर्मा क्रियन्ते, नराणां यत्पुत्रादिषु प्रिय इति ज्ञानं तत्तेषां विषवल्लि- बीजवपनकल्पमिति, यतस्तेनैवास्य महतोऽनर्थप्ररोहस्य प्रभव इति । विषवल्लिबी- जत्वोक्त्या तीव्रदाहप्रदत्वं ध्वनितम् । तेभ्यः नरैरुप्तेभ्यः प्रियत्वाभिमानरूपविषवल्लि- बीजेभ्यः न चिरात् अतिशीघ्रम् स्नेहमयाः प्रेमरूपाः वज्राग्निगर्भाङ्कुराः वैद्युताग्निज्वा- लातुल्यसन्तापप्रदाः प्ररोहाः भवन्ति जायन्ते, किमपि बीजगुसमङ्कुरं जनयति, तदिदं प्रियत्वाभिमानबीजमुप्तं सदतिसन्तापकारणं ममत्वमुत्पादयति, कार्यकारणयोः । समानधर्मत्वस्वाभाव्याद् विषवल्लिबीजानां वज्राग्निगर्भाङ्कुरजनकत्वं न्यायप्राप्त- मित्यर्थः । तेभ्यः स्नेहमयाङ्कुरेभ्यः अमी त्वयाऽनुभूयमानाविलक्षणाः शनैः धीर- भावेन कुकूलहुतभुग्दाहम् तुषाग्निवत् देहम् स्वाश्रितजनशरीरम् दहन्तः सन्ताप- मन— भगवति, शोकावेगसे दूषित हृदयमें विवेकको जगह नही मिलती है । सरस्वती— बेटा यह तो स्नेहका दोष है, यह बात तो प्रसिद्ध ही है कि स्नेह सभी अनथोंका मूल है । क्योंकि— मनुष्य पुत्रदार आदि विषवल्लीकी तरह भयानक बीज बोते है उससे शीघ्र ही स्नेह रूप वज्राग्निगर्भ अङ्कुर पैदा होता है, जिन स्नेह अङ्कुरोंसे ज्वालायुक्त सहस्र शिखर वाले शोक रूप वृक्ष पैदा होते हैं जिनसे देह उस तरह कष्ट पाती है जैसे भूसेकी आगमे जल रही हो ॥ १६ ॥

पञ्चमोऽङ्कः १८७ मनः—देवि, यद्यप्येवं तथापि न शक्नोमि शोकानलदग्धः प्राणा- न्धारयितुम् । संपन्नं यदन्तकाले त्वं तावद्दृष्टासि । सरस्वती—इदं च परमकृत्यं यदात्महत्याव्यवसाय इति । अपि च, अमीषामपकारिणामर्थे कोऽयमत्य्यावेशो भवतः । पश्य तावत्— क्वचिदुपकृतिः कर्तामीभिः कृता क्रियतेऽथवा तव न च भवन्त्येते पुंसां सुखाय परिग्रहाः । यन्तः दीप्तशिखाससहस्रशिखिराः प्रज्वलितानकेशिखाभृताः शोकद्रुमाः शोकरूपाः पादपाः रोहन्ति प्रादुरासते । बीजादङ्कुरस्य ततश्च वृक्षस्योत्पत्तिस्तत्र प्रियत्वाभिमान बीजैः स्नेहाङ्कुरोत्पत्तौ ततः शोकाख्यवृक्षस्य जन्म भवति, यः शोकवृक्षस्तृषाग्निवद्देहं दहति, ज्वालाप्रदाः दुःखस्मृतिरूपाः शिखास्तासां सहस्रमेव शिखरदेशस्तैर्युक्तश्चा- सौ शोकतस्रुर्भवति, कुत्रापि वृक्षे शिखरदेशो वर्ण्यतेऽत्र दुःखान्तरस्मृतय एव तत्स्था- नीया इति बोध्यम् । तदेव प्रियत्वाभिमानस्य बीजभावः, स्नेहस्याङ्कुरत्व, तजस्य शोकस्य वृक्षत्वमित्यायातम् । 'कुकूलहुतभुग्दाहम्' इत्यत्र 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुल् । 'कुकूलं शङ्कुभिः पूर्णे श्वभ्रे नातु तुषानले' इति कोषः । पूर्वोक्ताविप रीतं वृत्तम् ॥ १६ ॥ यद्यप्येवम्—यद्यपि त्वदुक्तं सत्य युक्तियुक्तञ्च । शोकानलदग्धः-खेदज्वालापरीततः प्राणान् धारयितुम्-जीवनं रक्षितुम् । सम्पन्नम्-कृतंकृत्यस् । इदं मम कृत्यानां पूर्णत्वं यदवसानसमये भवत्यादर्शनं जातमिति भावः । परम्-अतिमहत् । अकृत्यम्-अकर्त्तव्यम् । आत्महत्याव्यवसायः-आत्मवधचेष्टा । अमीषाम्-कामादीनाम् । अपकारिणाम्-अपकारकरणानाम् । अस्यावेशः अस्यौत्सुक्यम् । क्वचिदुपपतिरिति० अमीभिः क्वचित् कुत्रापि पुंसाम् उपकृतिः उपकारः कर्त्ता करिष्यते कृता विहिता, अथवा क्रियते, इमे कालत्रयेऽपि पुमांस नोपकुर्वन्तीत्यर्थः, (अतः) एते परिग्रहाः पुत्रकलत्रादयः तव सुखाय प्रीतये न भवन्ति, एषामसुख- जनकता स्वभाववत्ता नासीभिरुपकारं कामयेथा इति तात्पर्यम् । (किञ्चामी परि- ग्रहाः) विरहे वियोगे मर्मच्छेदं हृदयस्यात्यन्तिकीं व्यथां दधति उत्पादयन्ति, तदपि मन—यद्यपि बात ऐसी ही है फिर भी शोकानलदग्ध मै प्राण धारण नहीं कर सकता । यह ठीक रहा कि अन्त समयमें तुमसे भेंट हो गई । सरस्वती—आत्महत्या करना तो अत्यन्त घृणित कार्य है । और इन अपकारियोके सम्बन्धमे तुमको इतना आवेश ही क्यो हो रहा है ? देखो— तुम्हारा क्या इनसे कभी उपकार हुआ, हो रहा है, या होने वाला है, यह पुत्र दार

१८८ प्रबोधचन्द्रोदयम् दधति विरहे मर्मच्छेदं तदर्थमपार्थकं तदपि विपुलायासाः सीदन्त्यहो बत जन्तवः ॥ १७ ॥ अपि च, तीर्णाः पूर्णाः कति न सरितो लङ्घिताः के न शैला नाक्रान्ता वा कति वनभुवः क्रूरसंचारघोराः । पापैरेतैः किमिव दुरितं कारितो नासि कष्टं यद्द्दष्टास्त धनमदमपीम्लानवक्रा दुरीशाः ॥ १८ ॥ एवं सर्वतोऽनभिप्रेतत्वेऽपि तदर्थम् परिग्रहाणां कृते अपार्थकम् व्यर्थम् विपुलायासाः कृतमहाप्रयत्नाः जन्तवः प्राणिनः सीदन्ति कष्टमालम्बन्ते, अहो बत आश्चर्यमिद् मिति। इमे परिग्रहाः पुंसां नोपकुर्वन्ति नोपकृतवन्तः न चोपकरिष्यन्तीति निश्चयेन तवापि नैवोपकरिष्यन्ति, पुस एवोपकारो मनसोऽपि तथा मन्यते स्वतन्त्रस्य तस्योपकर्त्तव्यत्वायोगात् , तदेवं दशायां पुत्रकलत्रादयः परिग्रहास्तव सुखाय भवि- ष्यन्तीति मा भावि भवता। न केवलममी नोपकारकाः किन्तु विरहे व्यथका अपि, तथापि महता प्रयासेनैवां कृते जन्तवः क्लेशमाश्रयन्तीत्याश्चर्यजनकमित्यर्थः । हरिणीवृत्तम् , ‘नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता’ इति तलक्षणम् ॥ १७ ॥ तीर्णा इति० पूर्णाः संभृतसलिलाः कति कियत्यः सरितः न तीर्णाः तरणकर्मतां गमिताः ? बहवः सरितस्तीर्णा इति काक्का प्रत्ययः । एवमेव परत्राऽपि । के वा शैलाः पर्वताः न लङ्घिताः, सर्वेऽपि लङ्घिता इत्यर्थः। क्रूरसञ्चारघोराः हिंस्रजन्तुयुताः कति वा वनभुवः काननभूमयः न आक्रान्ताः पादचारेण भ्रान्ताः पापैः नीचकार्य- परैः एतैः परिग्रहैः किमिव दुरितम् पापम् न कारितः कर्त्तुं बाधितः असि ? सर्वमपि दुरितमाचरितुमिमे त्वां बाधितवन्त इत्यर्थः, यत् यस्मात् कष्टम् समनोव्यथम् धनमदमषीम्लानवक्त्राः ऐश्वर्याभिमानश्यामकालिकामुखाः तं दुरीशाः प्रसिद्धाः कुप्रभयो दृष्टाः। एतेषां परिग्रहाणामनुरोधेन धनिनामभिमानश्यामलित्तानि मुखानि आदि पुरुषोंके सुखार्थ नही हुआ करते है। फिर उनके विरहमे व्यर्थ ही मर्मान्तक कष्ट करके अथक परिश्रम उठाकर लोग सीदित होते रहते है ॥ १७॥ और — इन धनमदसे म्लानमुख दुष्ट धनिकों के पास जाना पड़ा इन पुत्रदार आदिकोंके लिये, उसमे कौन सा कष्ट नही हुआ ? भरी हुई नदियाँ कितनी नही पार करनी पड़ीं, पर्वत नही लांघने पड़े, या क्रूर हिसक प्राणियोंके सञ्चारसे भयङ्कर जंगलों से न गुजरना पड़ा ? ॥ १८ ॥

पञ्चमोऽङ्कः १८६ मनः—देवि, एवमेतत्। तथापि— लालितानां स्वजातानां हृदि संचरतां चिरम्। प्राणानामिव विच्छेदो मर्मच्छेदादरुंतुदः ॥ १६ ॥ सरस्वती—वत्स, ममतावासनानिबन्धनोऽयं व्यामोहः। उक्तं च— मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे। न तादृङ्ममतानून्ये कलविङ्केऽथ मूषके ॥ २० ॥ द्रष्टुं यत्त्वं बाधितत्वमयासीस्तत्तव सरित्तरणपर्वतलङ्घनघोरजन्तुशताघृतकाननलङ्घन- सदृशं कथमभूदिति वाक्ययोः परस्पर विम्बप्रतिविम्बभावो बोध्यः, यथा नैषधीये- 'तीर्णः किमर्णो निधिरैव नैष दुरन्तिनेऽभूदिह यत्प्रवेशः' इति ॥ १८ ॥ एवमेतत्-त्वदुक्तं नासत्यमित्यर्थः। लालितानामिति० स्वजातानाम् आत्मजानाम् हृदि वक्षोदेशे चित्ते च चिरम् बहु- कालपर्यन्तम् सञ्चरताम् लुण्ठताम् लालितानाम् चटूक्तिभिः प्रमोदितानाम् (एषां कामादीनाम्) विच्छेदः वियोगः प्राणानाम् विच्छेदाद् (विशिष्य) अरुन्तुद- मर्मव्यथकः। प्राणा अपि स्वस्माज्जायन्ते हृदि वसन्ति चेमेऽपि कामादयो मनसो जाता मनसा चिरं लालिता हृदयेऽवस्थापिताश्चेत्येषां वियोगस्य मर्मव्यथकत्वाति- शयो बोध्यः ॥ १९ ॥ ममतावासनानिबन्धनः—ममत्वाभिमानजन्मा व्यामोहः खेदः। मार्जारभक्षित इति० गृहकुक्कुटे स्वगृहपोषितकुक्कुटे मार्जारभक्षिते विडालेन प्साते यादृशं दुःखंः खेदः भवति तादृशं दुःखं ममताशून्ये मदीयताऽबुद्धिविषये कलविङ्के चटके मूषके वा मार्जारभक्षिते न भवति दुःखमतो ममतैव दुःखजननी न पदार्थमहत्तेति भावः ॥ २० ॥ मन—देवि, आपका कथन ठीक है, तथापि— जिन्हें पैदा किया, दुलार किया, हृदयमें स्थान दिया, उनका वियोग प्राणों के वियोग की तरह कष्टप्रद होता है ॥ १९ ॥ सरस्वती—वत्स, ममतावासनासे ही ऐसा मोह होरहा है, कहा है— विलाड़ घरके गौरैयाको खा जाय तो दुःख होता है, परन्तु वही विलाड़ यदि चटक या चूहेको चटकर जाता है तो दुःख नही होता है, इससे स्पष्ट है कि ममता ही दुःखका निदान है ॥ २० ॥

१६० प्रबोधचन्द्रोदयम् तत्सर्वानर्थबीजस्य ममत्वस्योच्छेदे यत्नः कर्तव्यः । पश्य— प्रादुर्भवन्ति वपुषः कति वा न कीटा यान्यत्नतः खलु तनोरपसारयन्ति । मोहः स एष जगतो यदपत्यसंज्ञां तेषां विधाय परिशोषयति स्वदेहम् ॥ २१ ॥ मनः—देवि, भवत्वेवम् । तथापि दुरुच्छेदस्तु ममत्वग्रन्थिः । (विचि- न्त्य । सोच्छ्वासम् ) सर्वथा त्रातोऽस्मि भवत्या । (इति पादयोः पतति) सरस्वती—वत्स, उपदेशसहिष्णु ते हृदयं जातम् । अत एतदपर- मुच्यते— सर्वानर्थबीजस्य-सर्वविधानर्थकारिणः । ममत्वस्य-ममेदमित्यध्यासस्य । उच्छे दे-नाशे । प्रादुर्भवन्तीति० वपुषः शरीरात् कति कियन्तः कीटाः क्षुद्रप्राणिनः यूकालिक्षादयः न वा प्रादुर्भवन्ति उत्पद्यन्ते, तान् तनोः प्रभूतानपि कीटान् (जनाः) यत्नतः प्रयासेन तनोः शरीरात् अपसारयन्ति दूरीकुर्वन्ति । स एष जगतः संसारस्य मोहः अविवेकः यत् तेषाम् तनुजातानाम् पुत्रादीनां कीटैः समानमपि अपत्यसंज्ञाम् पुत्रा- दिपदवाच्यताम् विधाय स्वदेहम् आत्मकायम् शोषयति क्लमयति । शरीरजातत्वेन समतायां सम्यक् प्रतीतायामपि कीटानां यत्नतः शरीरादपसारणं कुर्वन्त एव पामरा. सुतादीनां विषये यदात्मानं ग्लपयन्ति तत्तेषां मोहस्यविस्फूर्जितमेव, न विवेकपूर्वकं कार्यमिति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २१ ॥ दुरुच्छेदः-दुरप्यासः । ममत्वग्रन्थिः-ममताबन्धनम् । त्रातः-रक्षितः । उपदेशसहिष्णु-उपदेशश्रवणार्हम् । अतः सभी अनर्थों की जड ममताके उच्छेदका ही प्रयत्न करना चाहिये । देखो:— देहसे कितने कीट उत्पन्न होते रहते हैं जिन्हें हम कोशिश करके शरीरसे दूर करते रहते हैं, (फिर देहसे उत्पन्न पुत्र आदिके विषयमें) यह मोह होता है कि इन्हें अपत्य संज्ञा प्रदान कर इनके लिये देहको सुखाया करता हैं ॥ २१ ॥ मन—देवि, ऐसा ही रहे, फिर भी ममताकी गांठ छूटती नहीं है । (सोचकर, उच्छ्वास लेकर) तुमने सर्वथा बचा लिया । (चरणोंपर गिरता है) सरस्वती—वत्स, अब तुम्हारा हृदय उपदेशके योग्य होगया । अतः इतना और

पञ्चमोऽङ्कः १६१

वशं प्राप्ते मृत्योः पितरि तनये वा सुहृदि वा शुचा संतप्यन्ते भृशमुदरताडं जडधियः । असारे संसारे विरसपरिणामे तु विदुषां वियोगो वैराग्यं द्रढयति वितन्वञ्शमसुखम् ॥ २२ ॥ ( ततः प्रविशति वैराग्यम् ) वैराग्यम्—( विचिन्त्य ) अस्राक्षीन्नवनीलनीरजदलोपान्तातिसूक्ष्मायत- त्वङ्मात्रान्तरितामिषं यदि वपुर्नैतत्प्रजानां पतिः । वशमिति० पितरि जनके तनये पुत्रे सुहृदि मित्रे वा मृत्योः मरणस्य वशं प्राप्ते मृते सति जडधियः मन्दमतयः उदरताडम् उरस्ताडम् शुचा तद्वियोगजशोकेन सन्तप्यन्ते पीड्यन्ते । तु पुनः विदुषाम् संसारतत्त्वं ज्ञातवताम् विरसपरिणामे अवसानदुरन्ते असारे निस्तत्त्वे संसारे शमसुखं वितन्वन् शान्तिसमुत्थमानन्दं वितरन् वियोगः पुत्रादिभिर्विच्छेदः वैराग्यं द्रढयति दृढीकरोति । येरेव कारणैर्मन्दम तयः सन्तप्यन्ते तैरेव ज्ञानिनस्ते वैराग्यं द्रढयन्तं शान्तिसहचरमानन्दं लभन्ते इत्याशयः । 'उदरताडम्' इत्यत्र 'परिक्लिश्यमाने चे'ति णमुल् ॥ २२ ॥ अस्राक्षीदिति० यदि प्रजानां पति ब्रह्मा एतत् दृश्यमानं वपुः लोकानां शरीरम् नवस्य नूतनस्य नीलनीरजस्य इन्दीवरस्य दल छदस्तस्योपान्तोऽग्रभागस्तद्वत् सूक्ष्मा अस्थूला आयता दीर्घा च या त्वक् चर्म तन्मात्रेण केवलं तादृश्या त्वचा अन्तरितामिषम् आवृत्तमांसम् न अस्राक्षीत् न निर्मितवान् विधाता यदि मांस- पिण्डरूपं वपुरिदं कमलपत्रसूक्ष्मेण दीर्घेण च चर्मणा नावृतं विधाय केवलं मांसमय मेवाकारिष्यदित्यर्थः, (तदा) प्रत्यग्रं नवं क्षरत् स्रवत् यत् अस्रं शोणितं तेन क्लिन्नम् आमगन्धि यत् पिशितं मांसं तस्य ग्रासस्य कवलस्य ग्रहं ग्रहणं गृध्नतः कामयमा- कहती हूं—जब पिता, पुत्र या मित्र की मृत्यु हो जाती है तब जड़बुद्धि लोग छाती पीट कर शोकसे सन्तप्त हुआ करते है, परन्तु जो संसारका असारत्व या परिणति विरसत्व जानते है उनके लिये वियोग शमसुख प्रदान करनेवाला तथा वैराग्य दृढ़ करनेवाला हुआ करता है ॥ २२ ॥ ( वैराग्यका प्रवेश । वैराग्य—(सोचकर) ब्रह्मा नवीन नीलकमल पत्र के समान अतिसूक्ष्म कोमल त्वचा से मांसमय इस शरीरको यदि आवृत्त नही करते तो सद्यः प्रवहमान रुधिर तथा मांसके

१६२ प्रबोधचन्द्रोदयम् प्रत्यग्रक्षरदस्रविस्रपिशितग्रासग्रहं गृध्नतो गृध्रध्वाङ्क्षवृकांस्तनौ निपततः को वा कथं वारयेत् ॥ २३ ॥ अपि च— श्रियो दोलालोला विषयजरसाः प्रान्तविरसा विपद्गेहं देहं महदपि धनं भूरि निधनम् । बृहच्छोको लोकः सततभवलानर्थबहुला तथाप्यस्मिन्घोरे पथि वत रता नात्मनि रताः ॥ २४ ॥ सरस्वती—वत्स, एतद्वैराग्यं त्वामुपस्थितम् । तदेतत्संभावय । नान् तनौ शरीरे निपततः अहमहमिकया परापततः गृध्रध्वाङ्क्षवृकान् गृध्रान् काकान् वृकांश्च कः कथम् वा वारयेत् निवारयेत् ? केवलं चर्मैवावरकं निर्मितं ब्रह्मणा येना- ममांसलोभेन गृध्रादयो न पतन्ति, न चेत् तान् वारयितुं कोऽक्षमिव्यतेति भावः । मांसपिण्डमेवेदं वपुःकेवलं त्वचाऽन्तरितं कृतं, तदन्न वृथाऽऽस्थेति ध्वनिः। एतेन शरीरस्यास्थायित्वप्रतिपादनेन वैराग्यं प्रति प्रवणीकरणमुद्देश्यं प्रकाशितम् ॥ २३ ॥ श्रिय ःति० श्रियः सम्पत्तयः दोलालोलाः हिन्दोलवञ्चपलाः, विषयजरसाः सांसा- रिकसुखानि प्रान्तविरसाः अवसानकष्टप्रदाः, देहम् वपुः विपद्गेहम् आपत्तिस्थानम् महदपि धनम् भूरिप्रचुरं निधनम् मरणसाधनम् , लोकः संसारः बृहच्छोकः सम- धिकशोकपूर्णः, अबला स्त्री अनर्थबहुला विविधार्थसाधनम्, तथापि एवमुत्पात- परम्परापरीतत्वेऽपि अस्मिन् घोरे भयङ्करे पथि वैषयिकमार्गे रताः संसक्ताः आ- त्मनि परमे ब्रह्मणि न रताः न लग्नाः बतेति खेदे । सम्पत्तीनां क्षणस्थायित्वे वैष- यिकसुखानां पर्यन्तविरसत्वे देहस्यानेकविधविपदाश्रयत्वे धनानां प्राणहारकत्वे लोकानां पुत्रादिवियोगावस्थायां शोकावृतत्वावलोकने च प्रत्यक्षे वनितानाञ्चानर्थ साधनत्वे साधितेऽपि भयावेहेऽत्र भववर्त्मनि प्रवर्त्तन्ते लोकानाध्यात्ममार्गे इति खिद्येऽहमिति भावः । शिखरिणीवृत्तम् ॥ २४ ॥ त्वामुपस्थितम्-तव समीपे समागतम् । एतत्-वैराग्यम् । सम्भावय-स्वागती- कुरुष्व । लिये ललचाये हुए काक और गृध्रको उसपर गिरनेसे कैसे रोका जाता ? ॥ २३ ॥ और—लक्ष्मी दोलाकी तरह चल है, विषय सुखपर्यन्त विरस है, देह विपत्ति का घर तथा धन मौत है, लोक अतिशोकाकुल है, स्त्रियाँ अनर्थ की जड़ें है, फिर भी लोग इस घोर ससार मे ही लगे रहते है आत्मामे नही रमते हैं ॥ २४ ॥ सरस्वती—वत्स यह वैराग्य तुम्हारे पास हाजिर है, इसका मान करो ।

पञ्चमोऽङ्कः १६३ मनः—क्वासि पुत्रक ! ? वैराग्यम्—( उपसृत्य ) अहं भो अभिवादये । मनः—वत्स, जातमात्रेण त्वया त्यक्तोऽस्मि । परिष्वजस्व माम् । वैराग्यम्—( तथा करोति ) मनः—वत्स, त्वद्दर्शनात्प्रशान्तो मे शोकावेशः । वैराग्यम्—तात, कोऽत्र शोकावेशः । यतः— पान्थानामिव वर्त्मनि क्षितिरुहां नद्यामिव भ्रश्यतां मेघानामिव पुष्करे जलनिधौ सांयात्रिकाणामिव । जातमात्रेण त्वया त्यक्तोऽस्मि-उत्पन्नमात्र एव त्वां मां परित्यक्तवानित्यर्थः । परिष्वजस्व-आलिङ्ग। त्वद्दर्शनात्-तव वैराग्यस्य साक्षात्कारात् । प्रशान्तः-मन्दीभूतः । शोकावेशः- खेदस्य वेगः । पान्थानामिति० वर्त्मनि मार्गे पान्थानाम् पथिकानाम् इव नद्याम् स्रोतस्विन्याम् भ्रश्यतां पतताम् भूरुहाणाम् वृक्षाणाम् इव, पुष्करे व्योम्नि मेघानाम् जलदानाम् इव, जलनिधौ सागरे सांयात्रिकाणाम् पोतवणिजाम् इव, पितृमातृबन्धुतनयभ्रातृ- प्रियाणाम् सर्वेषाम् आत्मीयानाम् संयोगः मिलनं यदा विदुषाम् ज्ञानिनां कृते दूर- वियोग एव अत्यन्तविच्छेदस्वरूप एव सिद्धस्तदा कः कीदृशः शोकोदयः खेदप्रकाशः ? यथा पथि पथिका मिलन्ति वियुज्यन्ते च, यथा वा पतन्तो वृक्षा नदीपयःपूरेणोह्य- मानाः संयुज्यन्ते, वियुक्ताश्च भवन्ति, यथा वा व्योम्नि मेघाः परस्परं मिलित्वा विश्लिष्यन्ति, यथा वा पोतवणिजो जलधौ परेण तादृशेनैव वणिजा सङ्गताः सन्तो विच्छिद्यन्ते, तद्वदेवैष पितृमात्रादिभिस्संयोगः। सम्भविना वियोगेनावरुद्ध इति मन—कहाँ हो बेटा ? वैराग्य—( समीप जाकर ) यह मैं अभिवादन करता हूँ । मन—बेटा, जन्म लेते ही तुमने मुझे छोड़ दिया था, आओ गले लगो । वैराग्य—( वैसा करता है ) मन—बेटा, तुम्हें देखनेसे मेरा शोकावेश शान्त हो गया । वैराग्य—तात, इसमे शोककी क्या बात है ? क्योंकि— रास्तेमें पन्थियोंकी तरह, नदीमें गिरनेवाले तटस्थ वृक्षोंकी तरह, पुष्करक्षेत्रमें मेघों की तरह और समुद्रमें नौयात्रियोंकी तरह जब माता, पिता, बन्धु, पुत्र, भाई तथा १३ प्र० च०

१६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् संयोगः पितृमातृबन्धुतनयभ्रातृप्रियाणां यदा सिद्धो दूरवियोग एव विदुषां शोकोदयः कस्तदा ॥ २५ ॥ मनः- (सानन्दम्) देवि, एवमेतत् यदाह वत्सः । तथाहि तावदव- धारयतु भवती । निरन्तराभ्यासदृढीकृतस्य सस्नेहसूत्रग्रथितस्य जन्तोः । जानासि किञ्चिद्भगवत्युपायं ममत्वपाशस्य यतो विमोक्षः ॥ २६ ॥ सरस्वती-वत्स, भावानामनित्यताभावनमेव तावन्ममतोच्छेदस्य प्रथमोऽभ्युपायः । तथाहि- तस्मिञ्जायमाने विद्वांसो न शोचन्तीत्यर्थः । संयोग एव वियोगञ्जनयतीति येन यस्य संयोगो जायते तेन समं तस्य वियोगोऽप्यवश्यंभावीति हेतोः परिग्रहापाये- ऽपि विद्वांसो न शोकेनाभिभूयन्त इति साराशयः । 'व्योम पुष्करमम्बरम्' इति, 'सांयात्रिकः पोतवणिक्' इति चामरः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २५ ॥ अवधारयतु-निश्चिनोतु । भवती-त्वं सरस्वती । निरन्तरेति० निरन्तराभ्यासदृढीकृतस्य-सार्वदिकानुशीलनबद्धमूलस्य सस्नेह- सूत्रग्रथितस्य प्रेमपूर्णान्तःकरणवृत्तिरूपरज्जुस्यूतस्य जन्तोः प्राणिनः ममत्वपाशस्य ममताबन्धनस्य यतः येन विमोक्षः अवसानम् भवति, अयि भगवति, (तादृशम्) किञ्चिदुपायम् कमपि प्रतिकारम् जानासि अवैषि ? अयि भगवति सरस्वति, किं भवती कमप्येतादृशमुपायं जानाति येन जन्तोः चिरन्तनाभ्यासबद्धमूलः स्नेहरज्जु- ग्रथितश्च ममत्वबन्धो विघटेतेत्यर्थः ॥ २६ ॥ भावानाम्-पदार्थानाम् । अनित्यताभावनम्-अस्थायित्वचिन्तनम् । ममतोच्छे- प्रिया का साथ हुआ करता है तब उनसे वियोग तो निश्चित ही है, फिर विद्वानों को इसमें क्या शोक करना है ? ॥ २५ ॥ मन-(आनन्दसे) देवि, यही बात है जो यह बच्चा कह रहा है। आप विश्वास करें । प्राणियों का ममत्वपाश निरन्तराभ्याससे दृढ़ हो गया है और स्नेहसूत्रमें पिरोया हुआ है, क्या आप ऐसा कुछ उपाय जानती हैं जिसके द्वारा उससे छुटकारा प्राप्त हो सके ॥ २६ ॥ सरस्वती-पदार्थों की अनित्यताका विचार ही ममतोच्छेदका प्रथम उपाय है ।

न कति पितरो दाराः पुत्राः पितृव्यपितामहा महति वितते संसारेऽस्मिन् गतास्तव कोटयः । तदिह सुहृदां विद्युत्पातोज्जवलान् क्षणसंगमान् सपदि हृदये भूयो भूयो निवेश्य सुखी भव ॥ २७ ॥ मनः- भगवति, तव प्रसादादपास्त एव व्यामोहः । किन्तु— भगवति तव मुखशशधरगलितैर्विमलोपदेशपीयूषैः । क्षालितमपि मे हृदयं मलिनं शोकोर्मिभिः क्रियते ॥ २८ ॥ दस्य-ममत्वविघटनस्य प्रथमः-आद्यः । अभ्युपायः-प्रकारः, कारणं वा । न कतीति० अस्मिन् वितते अनादिपरम्परावाहिनि महति संसारे विस्तीर्णे भवे कोटयः कति कियन्तः तव पितरः जनकाः, दाराः स्त्रियः, पुत्राः सुताः, पितृव्याः पितुर्भ्रातरः पितामहाः पितुः पितरश्च, न गताः । अनादावत्र विस्तीर्णे संसारे भूयो भूयो जायमानस्य तव बहुकोटिसंख्याकाः पितरो याताः, तथैव स्त्र्यादयोऽपि सम्ब- न्धिविशेषा गतवन्तः, संसारे तथैवोत्पद्यविलीयमानानां तव सम्बन्धिनां संख्या न कर्तुं शक्याऽस्यानादिपरम्पराऽऽयातत्वादिति भावः । तत् तस्मात् इह संसारे विद्युत्पातोज्ज्वलान् शम्पासम्पातप्रकाशान् सुहृदाम् मित्राणां क्षणसङ्गमान् किञ्चि- त्कालव्यापकमीलनानि भूयोभूयः पुनः पुनः हृदये स्वचित्ते निवेश्य अवधार्य सपदि सद्यः सुखीभव आनन्दमाप्नुहि । इह संसारे समागमाः सापगमा इति सिद्धान्त- सिद्धं संयोगस्य क्षणिकत्वं वारंवारं भावयित्वा निर्वृत्तिमासादयेति तात्पर्यम् । हरि- णीवृत्तम् , लक्षणमन्यत्रोक्तम् ॥ २७ ॥ प्रसादात्-अनुग्रहात् । अपास्तः-अपगतः । व्यामोहः-चित्तव्याक्षेपः, शोकावेश इत्यर्थः । भगवतीति० तव मुखशशधरगलितैः मुखचन्द्रच्युतैः विमलोपदेशपीयूषैः निर्मलो- पदेशामृतैः क्षालितं धौतमपि मम हृदयम् शोकोर्मिभिः पुत्राद्याप्तजनवियोगजन्य- न जाने तुम्हारे कितने करोड मा, बाप, स्त्री, पुत्र, चाचा, पितामह इस अनन्त संसार चक्रमे गुजर गये होंगे, इसलिये यहाँ आत्मीयों की सङ्गति बिजलीकी चमक की तरह क्षण भङ्गुर है, इस बातको बारबार हृदयमें बैठाकर सुखी रहा करो ॥ २७ ॥ मन—भगवति, आपकी अनुकम्पासे हमारा मोह तो दूर हो गया, किन्तु आपके मुखचन्द्रसे निर्गत विमल उपदेशरूप अमृतसे धुल जाने पर भी हमारे हृदयको शोकके वेग कभी कभी मलिन कर देते हैं ॥ २८ ॥

१६६ प्रबोधचन्द्रोदयम् तदस्यार्द्रस्य शोकप्रहारस्य भेषजमाज्ञापयतु भगवती । सरस्वती—वत्स, नूनमुपदिष्टमेवात्र मुनिभिः । अकाण्डपातजातानामार्द्राणां मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम् ॥ २६ ॥ मनः—एवमेव भगवत्येतद्दुर्निवारं तु चेतः । यतः— अप्येतद्वारितं चिन्तासन्तानैरभिभूयते । मुहुर्वातहतैर्बिम्बमभ्रच्छेदैरिवैन्दवम् ॥ ३० ॥ खेदतरङ्गैः मलिनं क्रियते लिप्यते । त्वदीयेनोपदेशेन यद्यपि ज्ञानं जन्म लभते परं शोकप्रवाहेण तन्निहूयत इत्याशयः । साङ्गरम्परितरूपकमलङ्कारः ॥ २८ ॥ आर्द्रस्य-सद्योजातस्य । शोकप्रहारस्य-खेददुःखस्य । भेषजम्-औषधम् । आज्ञा- पयतु-आदिशतु । अकाण्डेति० अकाण्डपातजातानाम् बाणप्रहारमन्तरैवोत्पन्नानाम् अथवा असमये प्ररूढानाम् आर्द्राणाम् सद्यः समुत्पन्नानाम् मर्मभेदिनाम् हृदयविदारिणाम् गाढशोक- प्रहाराणाम् भयङ्करशोकावेशानाम् अचिन्ता अननुध्यानमेवौषधम् प्रतिकारः, अस्तीति शेषः । बाणप्रहारजस्य क्षतस्य किञ्चिदन्यदौषधंस्तान्नाम परं शोकप्रहारस्य पुनर्हृदयं विध्यतो बुद्धेरपसारणमेव निवर्त्तकमिति भावः । अतस्त्वमपीमां परिग्रहेषु पतितामापदं चिन्तापथादपसार्यैव निर्वृतिमाप्तुं प्रभवसि नान्यथा तेन विस्मरता- मिति तात्पर्यम् ॥ २९ ॥ एवमेव भगवत्येतत्-भगवत्योक्तमेव शोकभेषजम् । दुर्निवारम्-दुर्निग्रहम् । अप्येतदिति० वारितम् निरुद्धम् (चिन्तां मा कृथा इति शतशः प्रतिबोधितम् ) अपि एतत् चित्तम् चिन्तासन्तानैः चिन्ताप्रवाहैः अभिभूयते स्ववशीक्रियते । ऐन्दु- वम् इन्दोरिदमैन्दवम् चन्द्रमसः बिम्बम् वाताहतैः वायुवशादुपनीतैः अभ्रच्छेदैः मेघखण्डैः इव यथा वायुवशाहतघनमालया चन्द्रबिम्बमाव्रियते तथैव बहुशो बोध्य- अतः इस ताजे शोकप्रहारकी दवा आप बतावें । सरस्वती—मुनिओं ने इस विषयमें उपदेश दिया ही है । अकाण्डमें आगत हृदयभेदी तथा नूतन गाढ़शोकप्रहारोका भूल जाना ही महौ- षध है ॥ २९ ॥ मन—यह तो ठीक है, किन्तु हृदय बड़ा दुर्निवार होता है। क्योंकि— इसे वारित कर दीजिये, फिर भी यह चिन्ताओंसे अभिभूत हो जाया करता है, जैसे चन्द्रबिम्ब वात-प्रेरित मेघखण्डसे ढक जाया करता है ॥ ३० ॥

पञ्चमोऽङ्कः १५७ सरस्वती—वत्स, श्रूयताम्। चित्तस्यायं विकारः। ततः कस्मिंश्चि- च्छान्ते विषये चित्तं निवेश्यताम्। मनः—तत्प्रसीदतु भगवती। कोऽसौ शान्तो विषयः। सरस्वती—वत्स, गुह्यमेतत्, तथाप्यार्तानामुपदेशे न दोषः। नित्यं स्मरञ्जलदनीलमुदारहार- केयूरकुण्डलकिरीटधरं हरिं वा। ग्रीष्मे सुशीतमिव वा हृदमस्तशोकं ब्रह्म प्रविश्य भज निर्वृतिमात्मनीनाम् ॥ ३१ ॥ मानमपि मलश्चिन्ताततिभिरभिभूयते इति भावः। ऐन्दवं बिम्बमिवेत्युपमया स्वतो विमलत्वं चिन्तासन्तानत्वोपमया च विषयगतचिन्तायास्तद्वैमल्यावरकत्वं ध्वन्यते ॥ ३० ॥ विकारः-विषयोन्मुखत्वलक्षणः। चित्तं निर्विषयं स्थातुमशक्तं तेन तादृशे विषये तस्यासक्तिर्विधीयतां येन तस्य स्वरूपं स्मृतिपथान्नापेयादिति वक्ष्यति-कस्मिंश्चिदिति। गुह्यम्-गोपनीयम्। आर्त्तानाम्-पीडितानाम्। नित्यमिति० नित्यं सदा जलदनीलम् मेघश्यामलकान्तिम् उदारः सुन्दरो यो हारः मुक्तामाला केयूरं बाहुभूषणम् कुण्डले कर्णाभरणे किरीटं मुकुटं तेषां धरं धार- यितारम्। हरिम् विष्णुम् स्मरन् ध्यायन् अस्तशोकम् शान्तसर्वदुःखम् ब्रह्म वा ग्रीष्मे तप्तौ सुशीतम् अतिशीतलम् हृदम् जलाशयम् इव प्रविश्य आसाद्य आत्म- नीनाम् स्वीयाम् स्वरूपप्राप्तिरूपाम् निर्वृतिं शान्तिम् भज आप्नुहि। अयमाशयः- जलदश्यामलतनो रमणीयहारकेयूरमुकुटधरस्य भगवतो विष्णोः स्मरणमनवरतमा- चरन् तद्भावोदितचित्तशुद्धिः सर्वतापहरं ग्रीष्मे शीतं जलाशयमित्र ब्रह्मस्वाभेदे- नाधिगम्य स्वरूपावाप्तिलक्षणां शाश्वतिकीं शान्तिमासाद्य कृतित्वमाकलयेदित्यर्थः। पूर्वं साकारभावनया चित्तस्थैर्ये जाते पश्चान्निराकारे प्रवेशो भवति, तदनुरोधेनात्र विष्णुभक्तेः पूर्वकसंख्यतोक्ता, लक्ष्यं त्वात्मज्ञानमेवेति बोध्यम्। यथा नवधानुष्को- सरस्वती—यह तो चित्तका विकार है, अतः चित्तको किसी शान्तविषयमें लगा दो। मन—आप कृपाकर बतावें, वह शान्तविषय कौन-सा है ? सरस्वती—यद्यपि यह गोप्य है, फिर भी आर्त्तों को बतानेमें कुछ दोष नहीं है। सदा मेघश्यामलावर्ण हारकेयूरकुण्डलधारी भगवान्का स्मरण करते हुए अथवा ग्रीष्म ऋतुमें सुशीतल जलाशयके सदृश वीतशोक ब्रह्ममें अभेदभावनाके द्वारा प्रवेश कर आत्मशान्ति प्राप्त करो ॥ ३१ ॥

१६८ प्रबोधचन्द्रोदयम् मनः—एवमेतत् । संप्रति हि— नार्यस्ता नचयौवना मधुकरव्याहारिणस्ते द्रुमाः प्रोन्मीलन्नवमल्लिकासुरभयो मन्दास्त एवानिलाः । अद्योदात्तविवेकमार्जिततमःस्तोमव्यलीकान्पुन- स्तानेतान्मृगतृष्णिकार्णवपयःप्रायान्मनः पश्यति ॥ ३२ ॥ सरस्वती—वत्स, यद्यप्येवं तथापि गृहिणा मुहूर्तंमप्यनाश्रमधर्मिणा न भवितव्यम् । तदद्यप्रभृति निवृत्तिरेव ते सधर्मचारिणी । ऽतिस्थूलमेव लक्ष्यं प्रागुद्दिशति क्रमशश्चाभ्यासपरिपाके जायमानेऽन्यान्यपि लक्ष्याणि विध्यति तथैव विष्णुभक्त्याऽवासहृदयस्थैर्यः श्रवणमनननिदिध्यासनादिषु सिध्यन् परमं ब्रह्म प्राप्नोतीति बोधयितुमयं क्रमन्यासः कृतः ॥ ३१ ॥ नार्यस्ता इति० ताः अनुभूतपूर्वाः नवयौवनाः युवत्यः नार्यः स्त्रियः, ते मधुकर- व्याहारिणः भृङ्गमुखरिताः द्रुमाः वृक्षाः प्रोन्मीलन्तीनां विकासं भजन्तीनां नव- मल्लिकानां सुरभिः सुगन्धः येषु तादृशाः विकसन्मल्लिकाकुसुमसुरन्धियुताः मन्दाः अतीव्रवाहिनः त एव प्राक्तनाविलक्षणा एव अनिला वायवः । (किन्तु जातबोधो- दयस्य मम कृते ) अद्य अधुना मनः उदात्तेन निर्मलेन विवेकेन वस्तुयाथातथ्यज्ञानेन मार्जितम् अपसारितं तमःस्तोममज्ञाननिवहस्तेन व्यलीकान् असत्यान् एतान् विषयान् मृगतृष्णिकार्णवपयःप्रायान् मृगतृष्णाजलवदसत्यप्रतिभासान् पश्यति । अज्ञानावस्थायां येषां वनितादीनां सुखसाधनतया ज्ञानं जायते स्म सम्प्रति ज्ञानो- दये तेषामेवासत्यत्वप्रकारकज्ञानविषयतया नावर्जकत्वं किन्तु विरागजन्मकत्वमेवेति तात्पर्यम् । शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ३२ ॥ यद्यप्येवम्—नार्यो नानन्दप्रदाः किन्तु बन्धसाधनान्येवेति त्वदुक्तं यद्यपि न मिथ्या । गृहिणा-गृहस्थेन । मुहूर्त्तम्-क्षणम् । अनाश्रमिणा—अस्त्रीकेण । गृहस्थः सततं स्त्रियं रक्षेद्दम्पत्योः सहाधिकारात् , अग्निहोत्रादिकर्मसु भार्या विना वैगुण्य- मन—ठीक है, इस समय— नवयौवना नारियाँ, भ्रमरमुखरित वृक्षगण, विकसित नवमल्लिकासे सुरभित मन्दा- निल, अब यह मन इन सभीको पवित्र विवेक द्वारा अज्ञानको समूल दूरकर मृगतृष्णा जलसदृश देख रहा है ॥ ३२ ॥ सरस्वती—वत्स, यद्यपि तुम्हारा कथन सत्य है, फिर भी गृहस्थको अनाश्रमी नहीं रहना चाहिये, अतः इस समयसे निवृत्ति तुम्हारी धर्मपत्नी रहेगी ।