पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

दसम समय २७ ] पृथ्वीराजरासौ । २०७ रिषी मन्न मैच्छन्न भोजन कज्जी । किधे दस्स ब्रष्पं सु आगंम सज्जी ॥ २४३ ॥ अण रिषि थानं सु डेरा दिवानं । जनौं चंद्रि नखं प्रगट्टीय थानं ॥ दुसंकन्न भुंडं कियं भुंड भुंडं । जुं सोभीय षंभं दूबं दृष सुंडं ॥ २४४ ॥ दई बंव नीसान वै वज्जि भेरी । मनौं इंद्र इंद्रासनं धुज्जि हेरी ॥ स्मरीयं रिषं धेन कैलास थानं । किधों विहियं गज्ज गाहं सुनानं ॥ २४५ ॥ जु आतिथ्य आकर्षनं धेन आई । सुरं आसुरं नाग मभै कि भाई ॥ तवै आनि तुही मभै थान थायं । जिहंनं जुजो भाव भोड्न भायं ॥ २४६ ॥ तवै षोचनी अट्ठ भोयन्न भष्षी । कहां पाक सासंन आतंफ दिषी ॥ तुरत्तं भगंनीन चिंता चितानी । इतं पुज्जिवै कौंन अंनं रु पानी ॥ २४७ ॥ दिषीयं अनूकंप धेनं सु दुब्भी । कही राज अग्गै सु भोजनं गुभी ॥ मुषं देत बंकं सुरं संक साभै । दिषं नैन ते चित्त गातन्न दाभै ॥ २४८ ॥ करौ कंक अन्संक लै चल्ल बच्ची । किधों दौरि षिची सुरं धेन गच्छी ॥ परे रुंड मुंडं सुरं सव्व मारे । जितै लात मारे तितै सर्व तारे ॥ २४९ ॥ तिनं लोम लोमं प्रगट्टी दह्वानं । मुषं मुग्गलं पुङ्क पक्कार भानं ॥ षुरं षुप्परं रासि भं सिंग सिद्धं । लगे लेष आए तिनं मुक्ति लिद्धं ॥ २५० ॥ कियं पुच ता माय धेनं दह्वानं । सुने बान षिची घरे पिह पानं ॥ महल । महल्ल । भोजन । भौजंन । कजी । किट्ठि । क्रिट्ठ । क्रिध । दस । वरप । आगम । आंगम । सजी । आई । आए । रिषि । रपि । यानं । डेरा । जनूं । जनौ । चदरं । बहूरं । नभ । नभ्म । प्रगटोय । दुत्यं कनक । दुसंकन्न । दुत्य कनक । भुंड । क्रिता । जनु । सौभियं । सोभीयं । सोभिय । पंभ । दृभ । दूप । सुंड । दइ । तीसान । बहु । भैरी । मनौ । इन्द्रासणं । हेरी । समरीयं । समरियं । धैन । यानं । किंधूं । किधु । क्रिधुं । विटीयं । विंटिंय । गज । गाह । अतीत । आतिथ्य । आकरषन । आकरषेनं । धैनै । सुर । असुर । ममैं । मर्भै । आंनि । कुट्टी । जुट्टी । जूठी । मर्भै । ठार्य । जौ । जिहिन भाव भोडन भायं । भोडन । नै । पौहनी । अठ । भौजंन । भषी । कहर । दिषी । जुरत । तुरतं । नीन । भगनान । भगनीन । चिंता । वितानी । ईतं । पुज्जंवं । पुजवै । पुज्जिवे । कोंन । कौन । अन । अनं । आन । चिंतांनी । पांनी । पांनी । दिपि । दिषी । दिब्षि । दिष्षी । अनुकंप । धैन । सुदुभी । सुदभी । करी । अग्रें । भोजनं । गुभी । देत मुष । दिप नै चित गातनं दाभै । दिष नै चित गानं न दाभै । दिष नैन चित्त गातं न दाफै । करों । कराँ । अनसंक । चली । वलौ । चलीं । वकी । बकी । किधौ । दारि । गछी । परै । रूह । रुड । मुंड । मुडं । सुर । सब । मारै । जितैं । पात । मारै । लौम । संलौम । प्रगटी । दहनं । दह्वानं । मुष । मुगलं । मुंगल । पुछ । परंष्ठाय । परठाय । भांन । षुर । षुपरं । सीग । सींग । सिंग । लगै । लष । लंष । आंरा । मुक्ति । लहुं । कीयं । तौ । तो । तै । धेन । दसहनं । दसनं । सुनै । बांन । कांन । कान । धरै । पिट । पांनं । मनो । मनौ । मनो । तैं । तै । किधों । किधौ । चलियं । ब । बहु ।

२०८ पृथ्‍वीराजरासौ । [ दसम समय २८ मनौं भंजि कैलास ते आनि धेनं । किधौं च्छत्रियं राज वै उड्डि रेनं ॥ २५१ ॥ मनं रिष्य आपन्न तापन्न तापं । किधौं पुत्र पार्थ्य रेनंक कापं ॥ मनं पुत्रनं काज आसिष्ष वर्षं । कियं पुत्र वृषं दियं आप रिष्षं ॥ २५२ ॥ तबै फर्रसरामं फरस्सी उभारी । कियं रिष्ष कामं सुभत्तं सुमारी ॥ भयौ पुत्र तमंगि जौ दिष्ट मातं । किधों पावनं पाइ दोई स भ्रातं ॥ २५३ ॥ करी पैज सैसार्जुनं काम धेनं । चल्यौ रामफरसी धरै गज्जि गेनं ॥* कहां जाइ सैसार्जुनं रूक्खू अग्गं * । चल्यौ राम रिष्षं पयं लग्गि मग्गं ॥ २५४ ॥ दियौ रिष्ष बरदांन जा जुद्ध कज्जं । जबै दिष्टियं बिचियं फर्स भज्जं ॥ मनोँ अर्क वारं मधं अग्गि लग्गं । भयौ दिट्ट सैसार्जुनं बीर भग्गं ॥ कृं० ॥ २५५ ॥ रु० ॥ ५५ ॥ दूहा ॥ फरसराम फरसी ग्रही । लग्यौ षचियन काल ॥ हुकम रिष्ष दाचन चल्यौ । जगि जोगिनि विकराल ॥ कृं० ॥ २५६ ॥ रु० ॥ ५६ ॥ चिभंगी ॥ जगि जोगिनि कालं, ईस सभालं, किद्धा चालं, रुंडालं । भिल्लि भैरव सूतं, देविय दूतं, चष्ष सरुतं, अंतालं ॥ मिल्लि फरसंरामं, कहना कामं, भामनि भामं, सुर इंदं । धर धुज्जै गैनं, उड्डिय रैनं, जग्गिय नैनं, जोगिंदं ॥ २५७ ॥ उडि । रैनं । मनौँ । मनो । मन । रिषि । आपं । न तापं । क्रिधौं । पारथ । रैनंक । कार्यं । मनो । मनैं । पुत्र नह । सिसिष । आशिष । बाषं । विषं । वर्ष । कीयं । बृषं । नृपं । दीयं । रिपं । रिषं । फरसरामं । फरसराम । फरसी । रिषि । सुमतं । सुमातं । तमंगि । तंमांगि । जब । किधो । किथौं । पावन । दैइ । दोइ । सहसार्जुनं । सहसारजुन । कामधैनं । रामं । फरसी । धरे । गजि । गैन । गैन । गैनं । जाय । सहसार्जुनं । सहसाज्जुनं । सहस्रार्जुनं । मुख । अग्यं । * यह दोनों बूंद्रीवाली पुस्तक में नहीं हैं । रिषं । लगि । मय । सगं । रिषि । वरदांन । काजं । जंबै । जबहूं । दिष्टियं । पचियं । फरस । भज्ज । भजं । मनो । मनौँ । अरक । अक्कं । अगि । लयं । लग्यं । दिठ । दिष्ठ । सह- सारज्‍जुन । सहसाज्‍जुनं । भगं ॥ ५६ पाठान्तर :—दोहा । फरसराम । गही । षित्रियन । षित्रोयन । रिषि । जग । युगिनि । जोगिन ॥ ५७ पाठान्तर :—छंद त्रिभंगी । जुगिन । काल । ईश । संभालं । किधा । रुडालं । रुंडाली । भिल । भेल । भुतं । भृत । देवीय । दूत । चंष । चहृतं । श्रंताल । फरसरामं । फरसरांम । कहनां । काम । भामिनि । इंद । धुजै । गै । गैनं । उडीय । रैनं । जगीय । नैनं । जोगिंदं । राम्र । लगिय ।

२१० . पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ३० कवित्त ॥ सहस भुजा सिर इक्क । नाम अर्जुन घन सज्जिय ॥ सुर अठ षोह्बनि मरदि । करे सुर अपन कज्जिय ॥ भरि रुद्धि षप्र जुगनीय । ईस मुंडन भर बध्यिय ॥ पलचर रुधि चर पूरि । सक्र करि कारज सध्यिय ॥ दिय दान पानि पृथिवी दुजन । करे रुधिर कुंडन चपन ॥ सुर नरन नाग कित्तिय उच्चरि । फरसराम षिचिय षपन ॥ छं० ॥ २६३ ॥ रु० ॥ ५८ ॥ ॥ रामावतार की कथा ॥ दूहा ॥ फरसराम क्षिति पति हते । क्षिति अप्पी निज वंस ॥ रघुवंसी दसरत्थ घर । श्रीरघुपति अवतंस ॥ छं० ॥ २६४ ॥ रु० ॥ ५८ ॥ रघुवंसन राषिस रमन । भयौराम अवतार ॥ वेद भ्रात दसरथ सुतन । नयर अजुध्यासार ॥ छं० ॥ २६५ ॥ रु० ॥ ६० ॥ भये राम लषिमन सुबर । भरथ सतुघन भ्रात ॥ अरि रावन रच्छस चरिय । तिन वन लिखिय तात ॥ छं० ॥ २६६ ॥ रु० ॥ ६१ ॥ कवित्त ॥ तरुनि नाम तारिका । ग्यांन हरि परसीरामं ॥ वरि सत्ती धानुष्ष । किए सब सुभ्रच्छ कामं ॥ केकईयै बर मंगि । राम बन भरत सुराजं ॥ तब दसरथ दुष कीन । भयौ धुर काज अकाजं ॥ दसरत्थ पाइ परसे उभय । पंच बटी बंधी कुटिय ॥ कवि चंद छंद परबंध करि । लंक कंक जिहि बिधि जुटिय ॥ छं० ॥ २६७ ॥ रु० ॥ ६२ ॥ ५८ पाठान्तर :- इक्क । नांम । अरजुन । अर्जुन । सज्जिय । षौह्वनि । मरद । करै । सुरै । कज्जिय । रुधिर । युगिनिय । जोगिनिय । इस मुंडम । बथिय । पलवर । रुधिवर । सक्र । कारिज । सथिय । दीय । दांन । पांनि । प्रियवी । करि कुंडन रुधिर सु त्रपने । नग । कित्तीय । षिचीय ॥ ५९-६१ पाठान्तर :- फरसरांम । हतै । अपी । भिज । दसरथ ॥ ५९ ॥ राषि । रखन । रांम । श्रीरामं । वैद । दसरथं । सुतंन । अयोध्या ॥ ६० ॥ भये । भयौ । राम । लक्षिमन । लछमन । भरत । शत्रुघ्न । रखसंहरिय । वन । लषिय । लिषयं ॥ ६१ ॥ ६२-६४ पाठान्तर :- नांम । ग्यंन । परसीरांमं । बरो । सती । धानुष । कीए । सुभ्रह । केकईय । केकइयें । रांम । भत । दुषि । किन । दसरथ । पाय । व । बंटी । पटबंध । जिहिं ॥

दसम समय ३१ ] पृथ्वीराजरासौ । २११ सूपनषा राषसी । रहै वन मक्कर ढाली ॥ रूप नप्प चष धुंम । रंग श्रवनं तन काली ॥ नाक वक नष तिष्प । जाइ षरदूषन दष्यिय ॥ दौरि दौरि धरि ठौरि । राम सब राषिस भष्यिय ॥ हरिं सीत नीत रावन गयौ । भयौ चित्त राषिस छरन ॥ कट्टि पवन पूत दूतच्च चल्लिय । सुर सुकाज सांईं करन ॥ कुं० ॥ २६८ ॥ रु० ॥ ६३ ॥ गयौ लंक धनुएस । भ्रमत सुधि सीता पाक्ष्य ॥ घन उपवन संघरिय । घरे मन राम दुहाइय ॥ वाय चल्लौ प्राकार । दसन जुद्धच दनु भष्यिय ॥ अषै कुमारन हनिय । दौरि इंद्रजित दष्यिय ॥ नषि पास रास दृढ बंधयौ । कट्टि सुमरन अंबर धरौ ॥ लग्गांय पुच्छ खंका जरिय । कनक पंक किन्ना घरौ ॥ कुं० ॥ २६६ ॥ रु० ॥ ६४ ॥ दूहा ॥ जलन जलिय रषस छरिय । धरिय वग्ग विपरीत ॥ मनौं अर्क कमलनि दरस । सुनि रावन मन भीत ॥ कुं० ॥ २७० ॥ रु० ॥ ६५ ॥ कवित्त ॥ बंधि पाज सागरच्च । धनुच्च अंगद सुग्रीवच्च ॥ नील जंबु सु जटाल । बली राहुन अप जीवच्च ॥ धाम धरनि वाराह्र । दाघ धारन कटि मारन ॥ स्वामि भ्रम धुर धवल । उड्डि असमान सुधारन ॥ ६३ ॥ सूर्यनपा । तुर्थ्यनपा । सूपनपा । राक्षसी । राषिसी । मध्य । रढाली सूपनपन्नपं धूम । सूप । नप । श्रवन । तिप । जाय । परदूषण । दखिय । घर । घर । रांम । भषिय । हरि । खित पुत । मूतह्र । तद । चवलिय । सांई ॥ ६३ ॥ गयो हनू लंकेस । एसं । लंकेश । पाईय । संघरीय । संहरीय । घेर । रांम । दुहाइयं । दुहाईय । चाय वढीय प्रकार । दरसनयुहदतुभषिय ॥ वाय चढीय प्रकार । जुद्दह । जुधह । भषिय । कुमारनि । हतिय । जित्त । जीत । सु । दर्षिय । तषि । दृढ । बधयौ । मरन । अंबर । लगाय । पुछ । पूंछ । जारिय । किन्नौ । कीनौ ॥ ६४ ॥ ६५ पाठान्तर :-जसनि । जरिय । रपिस। छरीय । धरीय । बग । बिपरीति । मनौ । अरक । कमिलनि । दरसि । सुनी ॥ ६६-६६ पाठान्तर :-बंधि । सुन । बलि । रहुन । स्वामि । स्वांमि । भ्रम । धुंम । धुरव । धवलं । उडि । असमान । प्रकार । पुत । अवधुत । सर । यपन । वर ॥ ६६ ॥ बंधि । बर बीर ।

२१२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ३२ प्राक्कार धरनि दसकंध हरि । पवन पूत अवधूत अर ॥ सर * करन लंक ल्यावन सती । थप्पन लंक अभीष वर ॥ छंदं ॥ २७१ ॥ रू० ॥ ६६ ॥ बंधि पाज बर बीर । लंघि साइर सु अष्ट कुल ॥ बय तरंग तपि तथ्य । भरे जनु अगस्ति (सु) † अंजुल ॥ सिर मच्छी ऊछरी । मनौ रचि मनि धर सेसं ॥ पिठ राम भर हनुअ । किन्न मन कारन भेसं ॥ चक चकित नाथ दस बेढ पुर । छोरि देव सेवन गय्य ॥ घर लंक सदा थप्पन सुथिर । अगच गहन हनुमंत भय ॥ छंदं ॥ २७२ ॥ रू० ॥ ६७ ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु मच्छी गिर तारिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु पथ्थर जल धारिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु चक चक्की चाचिय ॥ जब सु राम चढि लंक । तब सु लंका पुर दाचिय ॥ जब राम चढे दल बंनरन । भिरन राम रावन परिय ॥ भिर कुंभ मेघ राषिस रसन । सीत काम कारन करिय ॥ छंदं ॥ २७३ ॥ रू० ॥ ६८ ॥ उतरि समुद्द अथाव्ह । घाव लंका धुर धुज्जिय ॥ चल्लिय सेन रघुवंस । जोर सामंत सु सज्जिय ॥

सायर । कुलं । कुंलं । त्रिप तुरंत तिप तथ । भरै । अंचल । शिर । मच्छी । उबरी । मनौं । मनौ । सैसं । शेसं । पिठ । रांम । कीन । नैसं । चक्रित । वदनपुर । बदपुर । छोरि । देवन यह्य । एह्य । धर । थपन । आग मग । हनमंत ॥ ६७ ॥ रामं । रांम । मच्छी । गिरि । तारिरय । तारीय । रांम । लिंक । पत्थर । धारीय । रांम । चक्की । रांम । दाहीय । रांम । चढै । बंदरन । रांम । परीय । सीन ॥ ६८ ॥ उत्तरि । समुद । धुज्जि । सैन । रघुवंस । जो । ससज्जिय । ससाजिय ।

• इस शब्द का किसी पुस्तक में सर और किसी में सरु पाठ है । मैं इस का फारसी سر शब्द से हिन्दी का बनना नहीं समझता हूं किन्तु संस्कृत सरः =गतौ । गमने ॥ भेदके । भेदने ॥ अथवा Sk. सरु=Thin, Small, minute. Hence conquest, victory, triumph. के अर्थ में कबि का प्रयोग करना मानता हूं । बहुत से संस्कृत और हिन्दी शब्द ऐसे २ हैं कि जो उच्चारण और अर्थ में फारसी और अरबी भाषाओं के शब्दों से मिलते जुलते हुवे हैं । क्या उन का अन्य देशीय भाषाओं से ही उत्पन्न होना स्वीकार करना परम प्रशंसनीय है ? । † अधिक पाठ ॥

दसम समय ३३ ] पृथ्वीराजरासौ । २१३ लहि लंक गढ घेरि । फेरि वख्खौषन थप्पिय ॥ इंद्र जीत असि सजि । चढे रथ अप्पन जप्पिय ॥ परि सार धार परि वंनरन । मार मार उचरंत मुष ॥ चल चलिय सेन लषमन सधर । देव विमान सु मानि दुष ॥ छं० ॥ २७४ ॥ रु० ॥ ६८ ॥ दूहा ॥ मेघ नाद नादन कयौ । धस्यौ लंक उर धाव ॥ छुहि लोग सब भोग तजि । जुझं जंग उछाह ॥ छं० ॥ २७५ ॥ रु० ॥ ७० ॥ विराज ॥ कुटे वान इंदं । घटा जानि भदं ॥ भिरे वान भानं । करंतं बषानं ॥ २७६ ॥ धरे ईस सीसं । किरे वानरीसं ॥ बकी यान थानं । जक्की जोग मानं ॥ २७७ ॥ वच्चै रक्त धारा । कुटै भद्द भारा ॥ फिकारंत फक्कं । डकारंत डक्कं ॥ २७८ ॥ भये राम रीसं । मनौं काल दीसं ॥ धरा चंग बज्जै । परे रथ्य भञ्जै ॥ २७९ ॥ भिरे भ्रात पारं । मनौ राम सारं ॥ हुई इंद्र जीतं । भए देव भीतं ॥ २८० ॥ करे रूप कोरं । सबैलौक सोरं ॥ * * । * * ॥ छं० ॥ २८१ ॥ रु० ॥ ७१ ॥ कवित्त ॥ धरनि धार धुकि धरनि । भिरन इंद्राजित सरभर ॥ मुक्ति वान रुकि भान । परिय सांगरन पलच्चर ॥ लग्गि बान मोचनिय । परिय लषि मनं पथारिय ॥ परि षट दस सामंत । सार मोच्चनिय सुधारिय ॥ गजि इंद्र भद्द करि इंद्र रव । गयौ लंक गाढौ ग्रह्यौ ॥ रघुवंस सेन बानन पयौ । सार ब्रह्म मोचनिसह्यौ ॥ छं० ॥ २८२ ॥ रु० ॥ ७२ ॥ घेरिं । वभीष्यन । बभीषन । थपिय । सजि । वंदरन । शुप । चलि । सैन । लषिमन । पमन । दैव । देवि । बिमांन । समांन ॥ ६८ ॥ ७० पाठान्तरः- "धस्यौ लंक उर धाहु" के स्थान में सं० १७९० की पुस्तक में "लंक उर- धाह" मात्र है । भोग । तिन । जुट्टे । ऊछह ॥ ७१ पाठान्तर :- छंद विराज । कुटै । बांन । जांनि । भदं । भिरै । भ्रांत । भिग । इस । ईश । रीशं । बकी । यांन । जोक । रत । कुट्टै । भद । फिकारंत । फकं । डकं । भय । राम । मनौं । मनौ । घनै । परै । रथ । भजै । भिरै । भिरै । मनौ । मनौ । रांग । छूई । हुइ । इंद्र । दैघ । कौरं । सबै । सबै । लौक । सौर ॥ ७२ पाठान्तर :-कवित । धरनिरं । धरनं । धरन । इंद्रजीत । सरभ्रर । मुक्ति । बांन । भ्रांन । भानं । भानि । सागरह । पलचर । लगि । बांन । मोहिनीय । लषिमनं । पथारीय । मोहनीय । सुधारीय । भद । वंश । सैन । बांनन । मोहनि ॥ १५

२१४ | पृथ्वीराजरासौ । | [ दसम समय ३४ वपु नंषत घुप्परिय । किनन किन नाट कुरंगिय ॥ गनन गनन गय नंग । झलन व्हकिय उल्हरंगिय ॥ सनन संाक भिल्लारिय । घनन धर धार पल्लक्किय ॥ गिलन डक्क डिल्लारिय । भनन भूभार भलक्किय ॥ धरनी धरीय बनरं रषिय । परिय पंति मोचन प्रवल ॥ असुरान गंजि लंका नथह । इंद्रजीत जीतित अतुल ॥ छं० ॥ २८३ ॥ रू० ॥ ७३ ॥ कवित्त ॥ फिरि सज्जिय रघुवंस । हनूगढ कोट उडायियं ॥ मरन छोरि मरजाद । इंद्रजीत न सुधि पाइय ॥ मंच होम रथ जग्य । सरन देवी सुध जाप॑ ॥ लखिमन हनु सुग्रीव । लंकपति भीषन थापं ॥ आरूढि रय्य अप्पंन अवर । धवर पत्ति दारह धरिय ॥ छर छरिय बान व्हकि व्हंकटिय । भरिय पच अभरन भरिय ॥ छं० ॥ २८४ ॥ रू० ॥ ७४ ॥ धरनि तरनि आकास । वास रथ सासन रुकिय ॥ दसन अंब खगि बान । धरनि बट साषन धुक्किय ॥ कुकिय कंंत बिन कोर । खोर जोरह चौसट्ठिय ॥ मंच जप्प सब भूल । करुन करुन अन दिट्ठिय ॥ रथ च्यारि चक्र फिरि चक्क चव । बान दृष्टि लषमन बलिय ॥ करि कंक संक आसुरनि डर । कद्दर बत्त ता दिनं कलिय ॥ छं० ॥ २८५ ॥ रू० ॥ ७५ ॥ ७३ पाठान्तर :-वजु । नंषन । कुरंगीय । छकिय । उल्हरंगिय । उल्हरंगीय । सनत । सौंक । अलरिय । भिलरिय । पलकिय । डक । डलरीय । डिलरिय । भलकिय । धरनि । धरिय । धरय । बनरं । बंनर । बनरंप्रिय । परीय । मौछिन । असुरान । गजि । इद्रजीति । जितंयं । अतुलं ॥ ७४ पाठान्तर :-सजीय । रघुबंस । हनु । कोट । उडाइय । मरण । मारन । छोरि । पाईय । होम । जागी । देवी । लषमन । बभीषन । यांपं । आरूढ । रथ । अधन । अपन । धवर । पति । धारह । छंरय । बांन । भरंय । अभर ॥ ७५ पाठान्तर :-आकाश । रुकियं । दरसन । अब । वांन । झुकिय । बिन । कोरं । सौर । सौर । चौसटिय । जप । अब । भुलि । भूलि । करन । अनादितीय । अनदिट्ठिय । चक्रं । बांन । लषिमन । बत ॥

दसम समय ३५ ] पृथ्वीराजरासौ । २१५ साइर सत सोपनह । बाज दिनौ ता हथ्थं ॥ गुन औगुन संधियहि । ककौ तिन जीवन सथ्यं ॥ कुत्तुस दृष्टि सुर कीन । भयौ रावन तन भारी ॥ सकल सोक राषिसन । हनूं जब लंक प्रजारी ॥ जैजया सह जोगिन जपिय । मंदोदरि कीनौ रुदन ॥ बहिसन्न राम सीता सुग्रहि । तदिन लंक लगौ कुद्दिन ॥ छं० ॥ २८६ ॥ रू० ॥ ७६ ॥ वसि निद्रा अध वरष । धाम अंबर धर धुज्जिय ॥ गौंन गज्जि सुर सज्ज । सुधा वन चर वर पुज्जिय ॥ गौर मुष वपु स्याम । गिरन समनष्य अकारिय ॥ काल ग्राम नासाय । तार तारन तप धारिय ॥ मधि कुंड मुंड सर्गन वसै । सूर चंद संघन सषिय ॥ करि धूम नास नासत तषिय । अकल जोति कालन भषिय ॥ छं० ॥ २८७ ॥ रू० ॥ ७७ ॥ कवित्त ॥ भरत काल चलि सध्य । धाम धामन अरु छहिय ॥ सहस जष्ष भषनीय । मनह अचलं चल बहिय ॥ तिप्प नष्प अनुचार । झाल रसना झक झाइय ॥ करन काल बंदरन । घरे अग्या सिर नाइय ॥ उत्तरिय लंक असमान सिर । तहन भार भारन तजिय ॥ करि कूच डक्क गिर बंदरन । भिरन राम लषमन अरिय ॥ छं० ॥ २८८ ॥ रू० ॥ ७८ ॥ ७६ पाठान्तर :- सायर । सौ । बांन । दिनौ । दोनौ । हथं । अवगुन । तिन । सथं । कुसम । सौक । हनु । सबद । शवद । जुगिनौ । योगिनि । मंदोवरि । किनौ । लषमन । सम । स्व । गृह । दित । लंगौ । लंक गोक्तं । दिन ॥ ७७ पाठान्तर :-धांम । धुजिय । धुजिय । गैन । गैन । गैन । गज । सज । वन । पुजिय । पुजय । मुख । स्यांम । गिरण । समनृप । झाकारिय । अकारीयं । यांम । तपि । धारीय । सरगन । बसै । सघन । सपीय । धूम । धूम । नांस । तपिय । ज्योति । जोति । कंलन । भपीय ॥ ७८ पाठान्तर :-सथ । धांमन । छेदिय । जप । अचललंचल । बदिय । तिप । नप । रसनां । झाईय । झाईक । धरै । शिर । साईय । साइय । उतरौय । असमानं । कुह । डक । गिर धर वरन । रांम । लषमिन । भिरिय ॥

२१६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ३६ रिन रत्तौ कुम्भक्रन्न । पत्यौ भूपै वैसन्नर ॥ धर बंदर धक धाव । दन्त करि पट्टे बन्नर ॥ पंष भष पलचरिय । नही लड्डे तिच्छि वारं ॥ खोषि सरित रत धार । पानि लै पिये अपारं * ॥ खा इंत सित्त बंदर सुघट * । गिरन धार उप्पर पत्थौ * ॥ रघुवंस नाम रावन कत्थौ * । करन फहि दावने धत्थौ ॥ कूं० ॥ २८८ ॥ रू० ॥ ७९ ॥ परत खात धर † धरनि । पदम अठ्ठद्द दमि पाखन ॥ जनु कि सह साइरन । आनि प्रथ्थी जर तारन ॥ परिभष्षन रषिषसन । कुइक चीसन मुष सासन ॥ कर सुपिठ (मस लिग ‡) कमंध । भरत मुष इष्यिय भासन ॥ करि लंक कंक पंकन पलन । पञ्चन राम हथ्थी दुतिय ॥ धर धरत नारि कंतन क्रासन । कूटि कूटि दाहन छतिय ॥ कूं० ॥ २८९ ॥ रू० ॥ ८० ॥ त्रिभंगी ॥ गढ खंकक्रनन्दा, अग्गि जरंदा, धाव करंदा, मिलि जंदा । कै जंघक्कंदा, सूपरकंदा, डेढकरंदा, मुष गंदा ॥ पल सव्वन षंदा, बघ्घ चवंदा, आप अनन्दा, § कुर जंदा § । किजकी कूकंदा, माता मंदा, भारी भंदा, जारंदा § ॥ २९१ ॥ परि कुंभ धरंदा, § बान चलंदा, राम कहंदा, मारंदा ! घर रावन रुंदा, करै ति संदा, लषै जंदा, दीसंदा ॥ ७९ पाठान्तर :—रतौ । कुंभक्रनः । भुपै । वैसंनर । वंदर । पद्ये । पधे । भप । पलचरीय । नाहि । लधै । लघेति । सोषि । सरतर । पांनि । ले पिए । पीय । * यह तुकें सं० १७७० की पुस्तक में नहीं हैं । सित । उपर । करनं ॥ ८० पाठान्तर :—† धर शब्द सं० १७७० की पुस्तक में है ही नहीं । अठ । सह । सद । साईरनिः । आंनि । प्रिथी । प्रथी । परिभषन । रषिसन । कौइक । कोइक । चीसनि । शासन । सुपिठ । ‡ “मसलिंग” अथवा “मत्थलिग” अधिक पाठ मालूम होता है । कमध । भिरत । ईषिय । दृषीय । लक्कं । कक । रांम । हथी । दुतीय । क्रसनं । कुटि । कुट्टि । छतीय ॥ ८१ पाठान्तर :—छंद तिभंगी । अगि । के । जंघडकंदा । सुपरकं । सुपरकंदा । दैठकरंदा । संञन । अच्वनं । वध । § यह तुक तथा तुक के टुकड़े बूँदीवाली पुस्तक में नहीं है । आपनइंदा । भट्टा । बांन । बलंदा । रांम । रुदा । रुंदा । करे । सद्दा । लपै । लखे । लषे । राषस । रूपं ।

दसम समय ३७ ] पृथ्वीराजरासौ । २१७ घन राषिस वृंदा, रूप अनन्दा, पिट्ठ द्रगंदा, दाहंदा । घन बान चलंदा, भान छदंदा, राम रवंदा, पारंदा ॥ २८२ ॥ अर रावन हंदा, रूप करंदा, तारन चंदा, जानंदा । सुर वेद चवंदा, हूर फुलंदा, वाजत वृंदा, ईसंदा ॥ जनु कीर चलंदा, हाटे हंदा, तरवूजंदा, नाषंदा । तट सागर हंदा, रावन वृंदा, रूप करंदा, रक्ष्यंदा ॥ २८३ ॥ तर कोर चवंदा, रावन हंदा, स्यार सुनंदा, उसरंदा । कर लषिमन हंदा, बान चलंदा, रुंड परंदा, धारंदा ॥ परि पथ्थर वृंदा, वानर हंदा, द्रोन ग्रहंदा, नाषंदा । पति लंक भगंदा, धनु आहंदा, नीक निषंदा, फिरि जंदा ॥ २८४ ॥ चक चूर करंदा, अश्व परंदा, राषिस मंदा, पाइंदा । रथ इंद अनंदा, बान नषंदा, रय्य रहंदा, झारंदा ॥ नच्च ईस रहंदा, पूरा छंदा, विरदन वंदा, धायंदा । रिषि देव हसंदा, राषिस रुंदा, बीस भुजंदा, ढाहंदा ॥ २८५ ॥ परि रावन मंदा, भीषन संदा, काज करंदा, रामंदा । रचि कोट सुरंदा,† छाटक हंदा,† फूल अवंदा, साल्हंदा । लै सीत चलंदा, लषिमन संदा, सागर वंदा, आनंदा ॥ कं० ॥ २८६ ॥ रू० ॥ ८१ ॥ भुजंगी ॥ कियं षंड षंडं बली मुष्ष चारं । मच्चाबाहु बाहं वलं वेद धारं । हनूमान हत्थं संदेसं सुकथ्थं । धरै पिट्ठ त्तीनं लछी वीर सध्यं ॥ २८७ ॥ पिठ । दृगंघा । दृगंदा । हृदा । हावंदा । बांन । छबंदा । अवंदा । नाम खंदा । तारन चंदा । वैद । हुर । बनजव्वदा । इसदा । कीर बलदा । हाटै । तरबुजंदा । रावनं । रयंहा । कौर । दंदा । उसुरंदा । करि । लयमन । वान । रुह । पथर । बांनरहद । ट्रोन । गृहंदा । चकचुर । पड़ंदा । वान नपैंदा । रथ । झांरंदा । इस । पुराहंदा । विरदत । रषि । दैव । हसदा । रापिसं । वृंदा । वीस् भुजिंदा । मढ़ा । भीषव । सदा । रामंदा । रवि । रिव । कौट्टि । सुरिंदा । छट्टक । फुलं । मालंदा । लैं । चलंदा । सदा । सद्द् । † इस तुक के यह टुकड़े सं० १७९० वाली पुस्तक में नहीं हैं ॥ ८२ पाठान्तर:-छंद भुजंगी । कीय । षंड । मुष । बाहु । वैद । हनुमांन । हथ्थं । सदेसा । संसंदे । सुकथ्थं । धरे । पिठ । तौनं । सय्यं । धनुरवान । हुन । धरे । पांनि । वर । चंमु । सौं ।

२१८ पृथ्वौराजरासौ । [ दसम समय ३८ धनुवांन सासं जरं वृद्ध कारी । धरं पानि ग्रावं वरं पारि तारी । चत्वू लंक सौ गढ़ विंछ्यौ विचानं । धरं धार धुक्की करम्गे ग्रहानं ॥ २९८ ॥ कियं कोप कोपं धरं धार घोपं । सिला वंधि सिंधं कुसं लूप लोपं । रनं रावनं कज्ज आरज्ज काजं। बनी थप्पि थर थान दिन राज राजं ॥ २९९॥ सुरं सूर सुप्यं वरं वाद वहं । सच्चा स्रोध कोहं वरं जे अनन्दं ॥ छं० ॥ ३०० ॥ रु० ॥ ८२ ॥ कवित्त ॥ जनक सुता हरि दुष्ट । हरी लंका तन दावन ॥ जीव जगत जगि हरन । हरन रिपु अछन सु रावंन ॥ हरन रिद्ध नव निद्ध । सिद्धि हर सागर सिद्धिय ॥ हरन पुच इंद्रजित । हरन भीषण ग्रह खिद्डिय ॥ तिन हरिय सीत कृत दुख करिय । अरिय पच पच्चर अषन ॥ गढ जारि लंक दसकंध हनि । राम क्कित्ति चंदह चवन ॥ छं० ॥ ३०१ ॥ रु० ॥ ८३ ॥ ॥ कृष्णावतार की कथा ॥ कवित्त ॥ नमो देव देवाधि । नमो नाभाय कमल वर ॥ नमो माख पंकज (प्रमां*) न । नमो वर कमल कमल कर ॥ नमो नैन वर कमल । नमो चित्तह अधिकारिय ॥ नमो विकट अंजनन (मित†) । नमो संसार सुधारिय ॥ नम नमो (खु‡) चंद नंदन नवल । नंद गेह ब्रह्मांड गुर ॥ दिष्षचि जु देव देवाधि तुहँ । सुगति समर्पन तिनह उर ॥ छं० ॥ ३०२ ॥ रु० ॥ ८४ ॥ गढ । विट्यौ । विहायं । धुक्की । करं गे । करं गं ग्रैहानं । कीयं । कोप कोपं । वधि । सिंधं । कुसंलूप । लौपं । रणं । आरज । वनि । थपि । थ्रान । सुर । मुपं । वंदं । कोहं वर । जै । अनंद ॥ ८३ पाठान्तरः-कवित । जीवन । हरन्त् । रिपुं । स । हरिसा । ऋद्धि । रिद्धि । निद्धि । इस्सागर । सिधियं । इंद्रजित । इंद्रांजित । इंद्रजीति । हरल्ल । यह । लद्दिय । हरीय । शीत । कृत ।'भरीय । पलवर । दसकध । रांम । वंदह । तवन ॥ ८४ पाठान्तर :- नमो । विर । नमो । मल । पंकजं प्रमानं । * अधिक पाठ मालूम होता है। नमो । नैन । नमो । चितह । अधिकारीय । नमो । विकटि । भंजन निमित । † अधिक पाठ मालूम होता है । नमो । सुधारीय । नमो नमो चंद नंद नंदनहि । ‡ अधिक पाठ ज्ञात होता है । गेह । वृह मंड । ब्रह्ममंड । दिपिहि । दिपहि । न । गुरज । दैव । ब्रुहि । तुहिं । सुगति । समपन्न ॥

दूहा ॥ प्रति सुंदरि सुंदरतमह, सुंदरि सुभति सनेह ॥ सुंदरि त्रिभुवन पुरुष पहुँ, निज आवन तन गेह ॥ कूं० ॥ ३०३ ॥ रु० ॥ ८५ ॥ पद्धरी ॥ जो कमलननाभि द्रिग कमल पानि । कोमल सु मधुर मधु मधुर वानि ॥ दुति मेघ पीत अंबर सुनंद । धर धरनि धरत सिर मोर चंद ॥ ३०४ ॥ चै वज्र पद्म ध्वज अंकुसीय । गद संष चक्र भृगु लत्त हीय ॥ संग सरै दोह सिसु कर विवाल । आलिज्ज अङ्क वियचरै बाल ॥ ३०५ ॥ तुहि दिष्य ध्यान धरि वधु अकाम । व्रत करहि उमा पुज्जन सुभाम ॥ कूं० ॥ ३०६ ॥ रु० ॥ ८६ ॥ कवित्त ॥ ससिर बाल तप करहि । कमल दङ्खय सु बदन अलि ॥ हेमवंत वन दहिग । दम्झि जल सुप सुप्य मिलि ॥ वर बसंत डुलि पत्त । चित्त डुलत अलि रप्पहि ॥ इक्क पाइ तप करहि । पवन चावदिसि भष्पहि ॥ वरषा रु सरद लग्गिय करद । मरद मैन जग्गै सु तन ॥ सुग्गंधि दिव्य मिष्टह पवन । करहि षेव उमया सु मन ॥ कूं० ॥ ३०७ ॥ रु० ॥ ८७ ॥ सीत सु जल उष्णाव सु (अग्ग*) । पवन वृप्पह घन सुल्लहि ॥ उमया उर उच्चार ! सु डर गुर जन वर भुल्लहि ॥ ८५ पाठान्तरः-दौहा । सुंदर । सुंदर । सुभत । सनैह । सुद्रर । सुंदर । त्रिभुअन । पुरिष । पहु । पहुं । आवत । गेह ॥ ८६ पाठान्तरः-जौ। पांनि । कौमाल । मिष्ट वांनि । दुती । मेघ । अंबस्सु । अं बिर । मौर- च्चंद । चौ वज्जयचदमध्वज़ अज़सीय । चौ वर्ज । ध्वज । भृगु लत पीय । संग । शंप । सिसि । करि विलाल । आलिज्ज अर्वा बयचरै बाल । आज्ज । अब्ज । जुहि । दिपि । ध्यांन । धुर । अकांम । पुजन । सु भांम ॥ ८७ पाठान्तरः-कवित । सिसिर । कहि । करीह । कर्मल । दफय । दम्झइ । वदन । हैमवंत । वन । दग्नि जल सुप मिलि । दम्झि । सुप सुप । वर । वसंत । पत । चिंत । डुलत । रपहि । रपंथि । इक । पाय । चावसि । भषहि । बरषा । लगिय । मयन । मैन । जगै । सुगंधि । सुगंध । मिष्टांन । पवन । मिष्टान पन । सैव ॥ ८८ पाठान्तरः-सीतल । शीत । अगि । अयि । अग्रा । * अधिक पाठ है । बृषह । वन । भुलहि । हर । चार । वर । भुलहि । नंदुलं । घृत । मिष्टांन । पांन । हर । मंगै । मयं । हरनह ।

२२० पृथ्वीराजरासो । [ दशम समय ४० दधि तंदुल घ्रत षीर । बहुत मिष्टान पान कर ॥ हरि मग्गहि घर नकूक । करहि तलपत्त पत्त धर ॥ स्रानं च जम्भ भगिनी करहि । सुरति सेव कात्यायनिय ॥ दूच कचि रु क्रंन कुंडल करहि । गरथि माल पुहुपै घर्नाय ॥ कूं० ॥ ३०८ ॥ रु० ॥ ८८ ॥ हनुफाल ॥ मुचि अष्षि भगवति कंह । देवाधि देव सुनंन्ह ॥ अति सीय पुहुप सुरंग । विनि पीन अंबर चंग ॥ ३०९ ॥ घन मद्धि तडिता तेज । चमकंत दुति सम केज ॥ बिय बन्न उपम देषि । कंचन कसौटिय रेषि ॥ ३१० ॥ हरि धरन तुरसिय माल । घन पंक्ति सुक्क विसाल ॥ मंजरिय मुत्तिन माल । सुर चाप सोभ रसाल ॥ ३११ ॥ मधु मधुर मिष्ट सुबानि । कल अमृत सुम्रति जानि ॥ ढिंग स्याम रुकमन लक्खि । उप्यंम गुन कवि अक्खि ॥ ३१२ ॥ तह स्याम तेज तमाल । चढि हेम वेल्लि विसाल ॥ सिर मोर मुकुट जु स्याम । नचि मोर गिरवर ताम ॥ ३१३ ॥ झलकांत कुंडल कान । कवि कहै उप्यम वान ॥ नर अरक सोम प्रमान । सित पुर्निमा निस धान ॥ ३१४ ॥ घन सघन सज्जत्न ताम । उठि इन्द्र चाप सु काम ॥ बर बजति मुरलिय मुष्ष । संसार हरति सु दुष ॥ ३१५ ॥ द्वक पाइ तप कर न्याइ । हरि धरै अधर सु धाइ ॥ हरि लियै अंकुस वज्र । कविराज उप्यम सज्ज ॥ ३१६ ॥ हरनक्कि । तलपत । पत । पन । चमु । जमु । सैव । कात्यायनीय । करहिं । गरुथ । गरुअ । गरुय पहुपै । धनीय ॥ ८६ पाठान्तरः-छंद हनूफांल । मुह । कहु । देवाधिदैव । सुनन्ह । अति सीस । पहुंप । वनि । पीत । धन । मधि । तैज । कैज । उपम । दैषि कसोटौय । रैषि । चुरसी । तुरसी । घन पंत । सुक्र । सोच । बांनि । अमृत । सुमृत । जानि । स्याम । लक्खि । उपंम । अक्खि । अक्क । श्याम । स्याम । तैंज । माल । हेम वैलि । मौर । मुकट । मुगट । यु । स्याम । सु स्याम । नवि । तांम । कांन । कहि कहै । बांन । वांन । सोम । प्रमांन । पुर्निमा । धामं । धांन । सजल । तांम । इंद्र । कांमं । चर । वजति । मुरली । मुष । सु दुषु । स दुषु । पाय । करै । न्यांय । लियें । अंकुस । वज्जं । कविराय । औपम । सज । वर । भुक्त । मत । करीय । हट्टक पाट.

दसम समय ४१ ] पृथ्‍वीराजरासो । २२१ वर भक्त सत्त करीव । तिन हटक पार नरीव ॥ बैं पाइ धरि इछि संति । ससि बीय वनि परि कंति ॥ ३१७ ॥ हरि चरन कमल सु कोर । जनु मिलन कुमुदिन भोर ॥ नप न्यमल कमल सु कंति । जनु उग्गि तार कपंति ॥ ३१८ ॥ नटवत्त भेष त्रिभंग । दुति कोटि करत अनंग ॥ सुप कमल दधिकन स्याम । नभ फुल्लि मालति काम ॥ ३१९ ॥ सो इकंत अप्पहि मात । अधमान बिंमल गात ॥ छं० ॥ ३२० ॥ रू० ॥ ८८ ॥ दूहा ॥ च्यार घटी निसि सुन्दरी । प्रान पपत्ते थान ॥ जनु आंदोलित सो भई । उदै ह्वान वर भान ॥ छं ॥ ३२१ ॥ रू० ८९ ॥ कंस मेर चढि सोम बहु । सकल हरत रवि पुव्व ॥ हंस माल भंजन सकल । सज्यो चंद मनु सव्व ॥ छं० ॥ ३२२ ॥ रू० ॥ ८९ ॥ चौपाई ॥ गावति विरति अचारे वालं । हेम संत कष्टं तन सालं ॥ उरमा निसि रखिनी रस जामं । हरि निरदोप निचारत कामं ॥ छं० ॥ ३२३ ॥ रू० ॥ ९२ ॥ दूहा ॥ इंद उद्दंत सरद उद । मुद आनन्द अनंद ॥ नंदन नंद सु इंद ब्रज । विचसिय चंद सु चंद ॥ छं० ॥ ३२४ ॥ रू० ॥ ९३ ॥ नव रवनी सस्वर सु नित । खुति श्रुति रचि रुचि भेद ॥ निरप निमेप विसेष विधि । असम सरन मन * पेद ॥ छं० ॥ ३२५ ॥ रू० ॥ ९४ ॥ मरीय । हटक पाट । यों । पाय । ससी । कौर । जुनु । मिलित । कुंमदत । भौर । भोंर । नप । निमल । नमल । उगि । कंपंति । नटवत । भेष । दुति । कौर कटित अनंग । स्यांम । फुल्लि । फूलि । मालनि । कांम । सो । अपहि । अधमांत । विमल ॥ ८९ पाठान्तरः-दुहा । च्यारि । संदरी । प्रांन । पयते । पयते । यांन । अदोलित । सो । भइ । होात । वर । भांन ॥ ९१ पाठान्तरः-मैर । सौम । पुव । भजन । वंद । मनौ । मनौं । सब । सवस ॥ ९२ पाठान्तरः- छंद अरिल । अरिल्ल । विरति । अबरि । वालं । हैमवंत । हेमवंत । उरमां । रखिनी । जांम । दोप । नहारनि । निहारति । काम ॥ ९३ पाठान्तरः-इंद । दुदं । सरद । मुंद । अनद । बुद । व्रजं । वृज । वंसिय ॥ ९४ पाठान्तरः-स्तुति सुति रुचि मैद । स्तुति स्तुति रचि रुचि भेद । निरपि । निमैप । विसैप । विशेष । वुधि । * बूंदीवाली में मन शब्द नहीं है । पैद ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण (transcription) है:

२२२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ४२ ॥ वृधु नाराच ॥ जिते जितेक धाम धाम काम कामनी मनं। तिते तिते सुरासुरेस सूच भामिनी गनं ॥ ३२६ ॥ रते रते धने धने बने बने बनंचरं । चिभंग वंस अव्वयं, श्रवन्नं लग्गण घरं ॥ ३२७॥ मुकंटयं मयूर चंद्र सीसयं सुनुष्षयं । सु गोपिका सु गोप बाल तालयं सु सप्पयं ॥ ३२८। पतीव्रतं सुध्रम्म धाम भामिनी सुभग्गयं । अपत्ति ईसनी सयं सु पातकं सु ल्गगयं ॥३२८॥ सु मोह म्रग्ग काम म्रग्ग कामिनी बुलत्तियं । अमोह मोह मारगे अलोकतक्कं जत्तियं ३३० अपत्ति सुत्त कुंडि स्वामि वाम वाम मारगे । कहंत चंद भेदयं अकज्ज वप्पु सारगे ॥ ३३१ ॥ तमेव भ्रम्म धामयं सुध्रम्म धामयं सुनं। तमेव काम कामयं सुकाम * कामनी गनं ॥ ३३२ ॥ तमेव देव देह चंस देह हंस वेदनं । तमेव ख्रब्ब अव्वयं सु सर्वदा सु भेदनं ॥ ३३३ ॥ तमेव लोक लोक लज्ज भज्जनं सदा हरी। तमेव सुष्ष दुष्ययं सु माधवं अहं करी ॥ ३३४ ॥ तमेव दिष्ट दुष्ट पुष्ट दुष्टनं प्रतीयते । तमेव सत्ति सत्ति बाद गोपिका महं गते ॥ छं० ॥ ३३५ ॥ रू० ॥ ८५ ॥ गाथा ॥ इच्छ सु नाम ग्रहनं । नत्थं यत्तेसि कचन कारन यं ॥ यत्ते पतंग दीवे । हं माधव माधवं देवं ॥ छं० ॥ ३३६ ॥ रू० ॥ ८६ ॥ ८५ पाठान्तर :- छंद वृद्धि नाराच । जित । जितैक । धांम धांम । कांम । कामि । कामिनी । तितै तितै । सुरासुरैसु । सुत्र । रतॆ रतॆ । घनै घनै । वनै वनै । वरं । रते रत घने वने वनं चरं । यवयं । अवंच । लगए । सुकट्पं । मुकट्ठयं । मयूर । शीशपं । लपयं । गोपिका । गोपवाल । सुत्प- पयं । सुसरखयं । पतिव्रतं । ध्रंत । धांम । भगयं । अपति । इसनी । पातं । लगयं । मौह । मृग । म्रिग । कांम मृग । कांमृग । कांमिनी । बुलंतियं । अमोह । मोह । मारगै । अलोका । तरक । जतियं । अपति । सुत । स्वाम । स्वांम । वांम । वांम । मागरै । मागरे । भैदयं । अकज । वपु । सागरे । तमैव । तमैव । * बूंदीवाली में सुकाम शब्द नहीं है । तमैव । दैव । अस । दैह । वेदनं । तमैव । अब । सव । अबयं । अबदा । सबदा । भैदनं । तमैव । लौक । लौक । लज । भजनं । भंजनं । तमैव । सुष । दुषयं । तमैव । दुष्टयं । प्रतीपते । तमैव । त्यतिसानि । सति सति । गोपिक्का । गनै ॥ इस छंद का कहीं तो वृद्धि नाराच और कहीं लघुनाराज नाम लिखा मिलता है, जैसे कि इसी समय के रूपक ९ और १७ और २४ आदि में परंतु अभी तक कोई वृद्ध और लघु का भेद सूचक छंद नहीं आया है, जहां आवेगा वहां हम उसके विषय में कहेंगे। अभी यह समझ लेना चाहिये कि यहां तक उन में प्रमाणिका नामक छंद का लक्षण घटता है अर्थात् वह आठ ८ अक्षर और बारह १२ मात्रा =लगुलगुलगुलगु-का होता है कि जो परस्पर नामान्तर हैं। ८६ पाठान्तर :- गाहा । इछ । इच्छं । नांम । गहनं । नथं । पतैवि । पते । पतै । पतंगा दीवं । पतंग दीव । दैवं । वंदे ॥

दसम समय ४३ ] पृष्वीराजरासौ । २२३ कवित्त ॥ मधु माधव वैसाष । रिषि साधव साधव रित ॥ वन घन तन वनि रम्य । सोभि मारुत मारुत अति ॥ वंसी सुर संभयौ । हल्ल्यौ गोपी सु चित्त सुर ॥ कहुव कस्यौ ककु कस्यौ । गये सातुक सुभाव गुर ॥ सु मुगति खोच एकंग यहि । अध दृपि चपि अंजत चली ॥ एक ही वार संभरि सु सुर । कंत चित्त चिंता पुछी ॥ छं० ॥ ३३७ ॥ रु० ॥ ९७ ॥ गाथा ॥ वाले विभ्रम चरितं । मुक्तं तथ्य चिंतयं होई ॥ रति कन्हं सम रमनं । छित्त छित्तं मुक्ति सा वाले ॥ छं० ॥ ३३८ ॥ रु० ॥ ९८ ॥ दूहा ॥ देव देव वसुदेव सुत । नित नित गुन गन पूर ॥ छिन इक नाम लियंत वर । घन अघ उड़ि कपूर ॥ छं० ॥ ३३९ ॥ रु० ॥ ९९ ॥ कवित्त ॥ ध्यान सु प्रति प्रति कन्ह । देव देवाधिदेव वर ॥ मधुर नरम अति वैन । मकर कुंडल चंचल गुर ॥ नाचत चित्त चिभंग । बंस बंसोधर राजै ॥ अति उतंग (माया *) बीभंग । नाम लेयंत सुरगजै ॥ देवत्त देव देवाधि वर । नीत न सानत भजि सु वर ॥ कथ्छियंत गोप गोपी सु वर । विधि विधान निरमान नर ॥ छं० ॥ ३४० ॥ रु० ॥ १०० ॥ ९७ पाठान्तर :-कवित । मधु माध वैशाष । मधु माधव वैसप । रिपि । रवि । रिति । तवनि । सोभ । गौपी । सु वित । स चित । कहु कश्यौ कहु कहु कस्यौ सात्तुक सुभाव गुरू । सो । सौह । यहि । दृषि । चर्षि । अजत । वारं । संभरी । चित । चिंत ॥ ९८ पाठान्तर :-गाहा । बालै । भुक्तं । तथ । चितयं । चित्तयं । होइ । कन्ह । स्मरमन । बालै ॥ ९९ पाठान्तर :-दोहा । दैवदैव । वसुदैव । यूरि । छिनक । नांम । लीयंत । वर । अघाकुंडि । उडीय । कपुर ॥ १०० पाठान्तर :-कविता । ध्यानं । कन्हं । दैवदैवाधिदैव । वर । मरम । वैन । वैन । गुरु । बंसीधरा (माया *) अधिक पाठ । विभंग । देवत । दैव । दैवाधि । वर । मांनत । भंजि । वर । कहीयंत । गोप । गोपी । विधानं । निरमांन ॥

२२४ | पृथ्वीराजरासौ । | [ दसम समय ४४ दूहा ॥ अलक लोक बज्जत बिषम । गन गंध्रव विमांन ॥ सुर पति मति भूल्यौ रचसि । रास रचित ब्रज कांन ॥ छं० ॥ ३४१ ॥ रु० ॥ १०१ ॥ चोतक ॥ ततथे ततथे ततथे सुरयं । तत थुंग मृदंग धुनि द्वरयं ॥ उघटें चिघरी घरि विक्क्रमयं । भ्रमरी रस रीति अनुक्क्रमयं ॥ ३४२ ॥ ब्रज बालिन आलिन आलिनयं । इक दूकति कान्ह विचं व्रजयं ॥ निज नर्त्तित वर्त्तिक किं नमनं । द्रिग पाल मिले कल कौतिगनं ॥ ३४३ ॥ पहु मंजुलि अंजु सुरंग बनं । वर बज्जति छंद विनं धुनिनं ॥ निसि निर्मल चंद मयूषनयं । घन घंटिक नूपुर झंभनयं ॥ ३४४ ॥ धरनीधर न्रित्यत निर्झरयं । नव नाग कुली कुल सुम्भरियं ॥ षट मास निसानिसि नृत्य कियं । तब गोवेंद अंतर ध्यान हुयं ॥ ३४५ ॥ सब गोप वधू मिलि ढुंढतियं ॥ छं० ॥ ३४६ ॥ रु० ॥ १०२ ॥ कवित्त ॥ गोपति अंतर (सु*) ध्यान । भये भ्रम भ्रम उपंनिय ॥ बिरह वान भय दीन । प्रान कुहिय बरतंनिय ॥ ज्यौं तर वर बिन पत्त । आस तर वर बन करई ॥ ज्यौं सुद्धि भई मुष बाझ । बहुरि चिंता नन धरई ॥ सांवरी स्याम मूरति सुबर । अतिस पहुप संमान वर ॥ सिर मोरपिक्क सोभत वसन । तरुन बाल पुक्कै सुतर ॥ छं० ॥ ३४७ ॥ रु० ॥ १०३ ॥ १०१ पाठान्तरः-दोहा । लौक । बजत । वज्जत । विषम । गंधव । गंधर्व । विम्रांन । सुररि । मत्ति । भुल्यौ । भुल्यै । वृज ॥ १०२ पाठान्तरः-तथनै नतथैन ततथै सुरयं । ततथंग । मृदंग । धुन । धरयं । उघटै । उघटं । विक्रमयं । भ्रमरी । अनुक्रमयं । ब्रज । वालिन । इकति । विच । वृजयं । नरतति । नर्तिन् । वरतिक । वर्तिक । कि । क्यं । नमयं । दृगपाल । मिलै । मिल । मिलै । कोतिययं । कौतिगयं । कोतिगनं । पुह । पंजुलि । यंजु । वयं । वर । बजत । वज्जत । विन । बिनं । धुंनयं । धुनयं । निशि । निर्मलि । मयुषनयं । नुपूर । नृतति । नत्यत । निदुरयं । कुंली । कुंल । सुभरियं । सुमरिपं । निसानिस । निशानिश । कीयं । कार्य । गोव्यंद । गोविंद । ध्यान । हुअं । गोप वधु । तयं । तीयं ॥ १०३ पाठान्तरः-कवित । गोपी । गोपी । अंतर ॥ सु* अधिक पाठ । ध्यांन । भयों । भये । भ्रम भ्रम । भ्रम भ्रम । उपतिय वांम । भयं । दान । प्रांन । कुटीय । कुटिय । कुट्टीप । बरतंनिय । जोँ । विन । पत्र । विन । बिन । जों । सुधि । भइ । चिंता । धरइ । स्यावरी । स्यांम । मुरति । सुवर । वर । पिछ । सोभन । तरुन । पक्वै । पुक्कै । पुकें ॥

दसम समय ४५ ] पृथ्वीराजरासौ । २२५ कवित्त ॥ क्रिष्ण विरह गोपिका । भई व्याकुल सु विकल मन ॥ वर गहवर बन भ्रमै । कै इक गट्टी ग्रिशलं तन ॥ विषम वाय जिम लता । मौरि मारुत झंफोरै ॥ कै चित्र छिपी पुत्तरी । जोरि जोरंत निहोरै ॥ कै पषान गढि केक मग । भ्रमत माल पुक्कृत फिरिय ॥ कवि चंद चवत हरि दरस बिन । दोय कपोतच्च विक्कुकुरिय ॥ छं० ॥ ३४८ ॥ रू० ॥ १०४ ॥ स्याम रंग पिष्पच्चिन । घटा घनघोर गरज्जत ॥ कोइल मधुकर वयन । श्रवन संभरै वरज्जत ॥ कालिंदी न्हावच्चि न । नयन अंजै न मृगंमद ॥ कुचा अग्र परसै न । नील दल कवल तोरि सद ॥ पर पीर अधीर न जानि मन । ब्रज वनिता मिलि कहत सब ॥ जिहि मग्ग कन्ह वन संचरिय । तिहि मग जल पीवच्चि न अब ॥ छं० ॥ ३४९ ॥ रु० ॥ १०५ ॥ * दूहा ॥ सुतन दुष अति बाल ससि । भयौ पुरन बिन मंत ॥ तिम सुष घटि दुष्षच्च दरस । मोर भौर उडि जंत ॥ छं० ॥ ३५० ॥ रू० ॥ १०६ ॥ भयौ सु उडगन गात वर । पूरन ससिय अकास ॥ सुवर बाल वढ्ढैौति दुष । सिंधु उलहत्रो भास ॥ छं० ॥ ३५१ ॥ रू० ॥ १०७ ॥ १०४ पाठान्तर :-विरह । गौपिका । भई व्याकुलविकलं मन । बन गहवर वन भ्रमै । के । गढिय । गढी । यथलं । मौरि । झभैरै । के चित्र छिपी । फुत्तरी । जौरि । जौरितं । निहौरै । कैं । के । पषांन । कैक । भ्रमत । बाल । पुछत । फिरौय । बिनु । दाय । कपोतकि । विकुरिय । विकुरीय ॥ १०५ पाठान्तर :-स्यांम । पिष्यहिम । घोर । कोइलमं । वरज्जत । कालंढी । परसे । मील । तौरि । जांनि । वनिता । मग । कन्ह । वन । अल ॥

• यह रूपक सं०-१६४९ और १९१० की पुस्तकों में नहीं है ॥ १०६ पाठान्तर :-दौहा । सुनत । दुष । पूरन । तिम सुघट्टि दुष्पह दरस । सरस । ज्यों भौर भौर उडि जंत ॥ १०७ पाठान्तर :-भयो । वर । समिय । शसिय । सुबर । बढ्योति । उलह्यो ॥

२२६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ४६ गाथा ॥ राधापतीतमारे । राधा भई भुजंगयं वैनं ॥ राधावल्लभ वंसी । बरनं षंत सु ओश्रनं जातं ॥ छं० ॥ ३५२ ॥ रु० ॥ १०८ ॥ कवित्त ॥ रास बाल हरि बाल । बाल आई न बाल हरि ॥ सघन कुंज घन कुसुम । सज्जि सुष सैन चैन करि ॥ कंध चढन ब्रषभान । धाय मुक्की तिन बेरह ॥ कोइ लभै नह सुद्दि । बिरह संभरयौ घने रह ॥ पावै न बाल पुच्छंत सुब्रह्म । दै देवाधि देवाधि कह ॥ आरति चरिच बहु कंन्ह कौ । को जंपन जानन कलह ॥ छं० ॥ ३५३ ॥ रु० ॥ १०९ ॥ दूहा ॥ बग्ग मग्ग गोपिक गमन । कंध अरोचन मग्ग ॥ द्रुम द्रुम बल्लिन अक्खिन अक्खि । हरि पुच्छन अक्खि लग्ग ॥ छं० ॥ ३५४ ॥ रु० ॥ ११० ॥ मोत्तीदाम ॥ सुन् कैरि कदंम कयत्थ करील । कमोदनि कुंदह केतकि बीज ॥ कनैरे कसेदिय कैबर कोह । करोदिन कान्ह कहां कहु सोह ॥ ३५५ ॥ सुनो सुनि सोक समीर सुगंध । सकुंजन कुंज निरषत रंध ॥ कहूं बल बंधि बिजोरनि जांनि । कहूं वट हंस दिषावत आनि ॥ ३५६ ॥ सुनो तुम चंप कदंम चकोर । कहौ कहुँ स्याम सुने षग सोर ॥ लछी ललिता बन लोचन चंग । कहौ कहुँ कान्ह जुहे तुम संग ॥ ३५७ ॥ १०८ पाठान्तरः-राधापतित । राधापतित्त । राधामतीत । भार । बैनी । वैनी । वैनं । राधावल्लभ । वसी । वरन । पंत । श्रओअन । जानं ॥ १०९ पाठान्तरः-कविता । आईय । आइय । सजि । सैन । वैन । वेंन । कं । वृषभांन । धीय । मुकी । सुकी । वैरह । कोइ । लतै । सुधि । विरह । घनेरह । पावे । पुछत । पुछति । ब्रिख्छ । दइ । दैवाधि । आरत । कन्ह । कै । कौ ॥ ११० पाठान्तरः-दोहा । वग्ग मग्गोपिय । मनह । अरौहन । मग । मगि । दूँ । चैलित । बेलिन । मिलि । पुछन । पूछन । लग ॥ १११ पाठान्तरः-छंदं मोतीदांम । सुनि । कैरिं । कंदंम । कयथं । कमौदनि । कैतकि । कसैदिय । कसौटीय । केंबर । कौह । कसौदिन । कान्ह । कदा । कंहा । कहै । मोह । सुनि सूनि । सुनि सुनि । सौक । नरपत । निरषत । कहुं । वंध । बिजोरनि । जांनि । कहूँ । दिषावहु । आंनि । सुनो । कदम । चकौर । कहो । कहौं । कहुं । स्याम । सुनै । मौर । वन । लौचन । कहु । कहुं ।

दसम समय ४० ] पृथ्वीराजरासो । २२७ हुँ सान कियौ उन सानच भंग । सह्यौ नहि अव्व तज्यौ हम संग ॥ दुरे अब ही तजि कुंजन सांच । गए कर ही कर छांडहि वांच ॥ ३५८ ॥ चली मिलि पंक्यिनि पुङ्क्त भीर । कुरं कुर रंगिन कोकिल कीर ॥ परी धर मुछ्छि गहै कर एक । तिनं लगि सास उड्यौ उडि केक ॥ ३५६ ॥ चले अँसु धार तरंगिनि बाढि । गहे दह सासति प्रानन काढि ॥ मगं डग चालि गिरै धर धाइ । गहै कर साहिस लेई उठाइ ॥ ३६० ॥ गई जमुना जमुजानिन तीर । करै सब कामिन स्याम सरीर ॥ जु पूतनि रूप धरै तन आप । ग्रहै द्रह कान्हर कान्निय साप ॥ ३६१ ॥ धरै कर पव्यय गोप सहाय । परै जल धार तडित्त निहाय ॥ धरै चिय ध्यान न लगइ नैन । परै पतिपत्तं सुनै सुन बैन ॥ ३६२ ॥ कहंत क्रिपा निधि भक्त सहाय । भए तब आनि प्रगह दिषाय ॥ कियौ फिरि रास जु सुंदर स्याम । बिचं विच कान्ह विचं विच वाम ॥३६३॥ भए अस अंग कलिंद्रिय तीर । छिरक्कत स्याम गहै भुज भीर ॥ करी जल केलि चरित्त सु जानि । लियौ दधि दूध चियानि सुं दान ॥३६४॥ युँ रास विलास अकास प्रसून । अनंदिय अमर अंबुज सून ॥ छं० ॥ ३६५ ॥ रु० ॥ १११ ॥ दूहा ॥ कहिह वाल प्रत्तिय जमुन । रमन केलि जल बाल ॥ मानहुं मदन महीप गुन । कहत फंदन कान्ह ॥ छं० ॥ ३६६॥ रु० ॥ ११२॥ कान्ह । है । मै । मैं । बांन । कीयौ । अब । दुरै । तिजि । माहि । कुंडि । छांडि । कें । कै । बांहि । बाहू । चलि । मिलि । पुछत । कुरंग । कुरंनि । कौकिल । मुछि । गहे । गहैं । कैक । चलै । अंशुधार । चढि । गहै । दहसति । प्रांनन । काटि । कढि । डगै डग । मगै मग । गिरैं । गहैं । गहैं । साहस । लैइ । लेई । गइ । यमुना । यमुनान । यमुनानि । कै । कैं । करें । कांमनि । स्याम । पूतना । जू पूतना । यहैं । धरैं । यव्य । गोप । तडित । धरैं । अन । ध्यांन । लगहि । लगैइ । लागैइ । नैन । परैं । पितपतां । सुनैं । सुत । बैन । कृपानिधी । भक्ति । दई । आंनि । प्रगट दिषाइ । स्योम । बिचि । वांम । भई । कतंद्रीय । छिरकत । स्याम । कैलि । चरित । जांनि । लियो । पैं । दूध । पै दांन । यों । याँ । आनंन्दियं । अमर ॥ यह मोतीदाम नामक छंद चार लघुल का होता है उस में बारह वर्ण और सोलह मात्रा होतीं हैं ॥ ११२पाठान्तर :- दौहा । बालि । चाल । प्रतिय । यमुन । कैल । मानहुं । म्यंनहु । दमन । कटत । कहना ॥