पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

२३२ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १२ दूहा ॥ पावस रितु बित्तीत हुअ । सरद् संपतौ आइ ॥ दिन आयौ सुंदरि रमन । सुवच सुबंसी गाइ ॥ छं० ३७८ ॥ रु० ॥ १२८ ॥ दूहा ॥ सरद राति मालति सघन । फूलि रही बन बास ॥ दीपक माला काम की । हरि भय मुक्किय चास ॥ छं० ॥ ३८० ॥ रु० ॥ १२९ ॥ पद्धरी ॥ उग्गिय सयंक कंदर्प रूप । दुरि गयौ तम बिन कित्ति भूप ॥ द्रुम द्रुमति भार फुलि लता साज । जनु आर नंमि गुरु राज लाज ॥ ३८१ ॥ उज्जास बध्यौ धवलंत केह । सुझै न हंस हंसनिय देह ॥ कुरलंत सुनत धावै न पाइ । अप अप्प तेज सहजै समाइ ॥ ३८२ ॥ पावै न धुप्फु अलि लहै वास । ज्यौं अंधचीय चाहंत भास ॥ अप धरिय वस्त्र पाईन जाइ । ढूंढत्त डूला पावै सु पाइ ॥ ३८३ ॥ नव बधू सजत भूषन सँवारि । ससि बढी किरन अति तेज तार ॥ अगतिच्छा भई उर मुत्ति माल । भुखै चकोर ससि नैन चाल ॥ ३८४ ॥ कुरखंत हंस चुन लच्छिन सार । सुझै न नैन गहरत्त माल* ॥ नाझिच छिपिग ससि क्रन प्रताप । उज्जास आप घन मार चाप ॥ ३८५ ॥ सुझै न दंत गज इन्द्र धार । कामिन कटाछ बज बुद्धि चार ॥ नागिनी भद्र गुन गरुअ अंग । दिषै न पत्ति मन भय पंग ॥ ३८६ ॥ गजराज इंद्र दिषै न तथ्य । मीडंत मषिका जेम हथ्थ ॥ अए गुनित गाव अति खेत चार । नव बधू मुख इषै कुमार ॥ ३८७ ॥ १२८ पाठान्तरः-दौहा । ऋतु । रित । वितीत । भय । आय । ऋणौ । सुवचं । गाय ॥ १२९ पाठान्तरः-फुलि । फुल्लि । वन वास । हर । मुकिय ॥ १३० पाठान्तरः-इंदूय । गयौँ । तम । भूप । गुर । उजास । बंध्यो । वध्यौ । केह । सुझै । हंसह । हंसिनीय । हंसनी । कुरलंत । धौवै । पाय । अप्प अप्प । अप अप । तैज । समाय । घुफ । लहैं । ज्यो । ज्योँ । अंधचीय । धरीय । वस्तु । जाय । ढुंढत । पाय । वधु । वधू । भुषन । संवार । संवारि । बढि । किराने । तैज । मृगतृष्णा । भइ । मुक्ति । मुति । भजै । भुजै । चकोर । नैन । कुरलत । कुरलंत । लहित । सुझै । नैन । गहरत । * सं० १७९० "में सुझै न दंत गहरत माल" पाठ है । नाषिच । क्रंन । उजास । आपि । वाप । सुझै । सुझैँ । कामिनि । कॉमिन । कटाछि । बुधि । विचार । नागिनीथ । गुरुअ । दिषै । पति । भईय । इंद । दिषै । तथ । मषिका ।

दशम समय ५३ ] पृथ्वीराजरासौ । २३३ बान्ना प्रताप सुप सुभत बार । सो भई गंग धारान धार ॥ घारिति रास करि आस पूर । मन वंछि चियन दीनौ हजूर * । छंदं ॥ ३८८ ॥ रू० ॥ १३० ॥ दूहा ॥ सो वंसी बब्जी बिषम । सौरस वंसी पाय ॥ ब्रह्मादिकं सनकादि सिव । रस तन वन्जै गाय ॥ छंदं ॥ ३८६ ॥ रू० ॥ १३१ ॥ मोतीदाम ॥ सुने सुर बान्न विलासत सह् । तजे ग्रिह काम पियार समह् ॥ परे घन भेद सु वच्च प्रमान । चित्तै कुइ आन कहै कुइ आन ॥ ४०० ॥ चले मनु ते चिय भुल्लिय देह । सती सत जानि चले तब नेह ॥ छिनं छिन अंगन तापन जाय । मनौ सब की तडिता चमकाय ॥ ४०१ ॥ भयौ तन स्वेद प्रकंपि जँभाति । ठगी मनु मूरि ठगोरि सिषाति ॥ तजे गृह काम मनौ यसि काल । रची बिरहानल के बसि बाल ॥ छंदं ॥ ४०२ ॥ रू० ॥ १३२ ॥ दूहा ॥ कै स्यामा किस्सोर कै । कै पैगंड प्रमान ॥ रसै रसिक रस रमन कों । चलि वंसी धुनि कान ॥ छंदं ॥ ४०३ ॥ रू० ॥ १३३ ॥ जैम । ह्य । भइ । गुनीत । स्याह । सैत । वधु । इप्प इप्पै । मुप । डूं पै । प्रतांम । वार । सौ । भइ । रास । पुरः । पूर । वंछिय । हजूर ॥

• इस "हजूर" शब्द को यहां कवि ने गोपियों के परम प्राण वल्लभ प्रेयस् श्रीकृष्ण के लिये प्रयोग किया है । उस को मुसलमानी भाषा के पक्षपाती लोग अरबी "हुजूर" शब्द का अपभ्रंश होना अनुमान करेंगे किन्तु मैं उसको संस्कृत "सजूर" से बना हुआ हिन्दी भाषा का शब्द मानता हूं । इस के संस्कृत-योनि-वाला होने के विषय में मैं इस दशम समय की उपसंहारिणी टिप्पण में अपनी सविस्तर और सतर्क सम्मति प्रकाश करूंगा अतएव पाठक इस के विषय में अधिक वहां अवलोकन करें ॥ १३१ पाठान्तर :-दौहा । सौ । वंसी । वजी । सोरस । पाई । सिवं । रसनन । बजै । गाई ॥ १३२ पाठान्तर :-मोतीदाम । सुनै । विसालत । तजे । गृह । कांम समद परै । भेद । सुवचन । प्रमांन । चितैं । कोई । कोइ । कोइ आंन । कोइ । कोइ । आंन । चलै । मनौँ । चीयन । भूलीय । भूलीय । दैह । जांनि । चलै । नैह । छिन छिन । अंगन अंगन । जाइ । झमकाई । स्वैदं । जंभांति । ठंगी । मनो । मनौँ । मूर । मुर । ठंगौरी । सिषाति । गृह । कांम । मनौँ । मनौँ । तैर । कै । बसि ॥ १३३ पाठान्तर :-दौहा । के । स्यांमा । किसोर । किसोर । के । के । पंगड । पेगांऊ । प्रनांम । कौ । कौं । बंसी । कांन ॥

२३४ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १४ दूहा ॥ सुत पति गुरजन बंचि वर । तजि ग्रिह काम प्रमान ॥ धुनि बंसी संभरि श्रवन । चलि सुंदरि तजि प्रान ॥ छं० ॥ ४०४ ॥ रु० ॥ १३४ ॥ दूहा ॥ सजि सिंगार नग नग उदित । मुदि मऊष ससि हीन ॥ मुदित दीप राका दिवस । काम कामना कीन ॥ छं० ॥ ४०५ ॥ रु० ॥ १३५ ॥ दूहा ॥ चंद दरस गोपी बदन । गयौ समीप सु सज्ज ॥ धरक हीन तन छीन मै । कला षोडसी अज्ज * ॥ छं० ॥ ४०६ ॥ रु० ॥ १३६ ॥ चौपाई ॥ फिरि फिरि चंद चंद विचारै । अन गैन उपम बल चारै ॥ घटि बढि पंच दिसा फिरि आयौ । कवि मुख तौ सामित्त करायौ । छं० ॥ ४०७ ॥ रु० ॥ १३७ ॥ कवित्त ॥ नगनि जोत उद्योत । बहुत सोहै बालं तन ॥ बिंद मगमद रज्जि । तिलक चिञ्चकै भालं घन ॥ अंग अंग की क्रांति । बाल ससि जोति प्रगासी ॥ छामी मग मारनैं । तिलक कैसार दृगासी ॥ जग जोति जुवति जौवन बनिय । कनिय ओर कामिनि कहिय ॥ ब्रजनाथ साथ गोपी मिलिय । राग रंग बंसी लंचिय ॥ छं० ॥ ४०८ ॥ रु० ॥ १३८ ॥ १३४ पाठान्तर :- बंचि । वर । गृह । प्रमानं । बंसी । श्रषनं । सुंदर । पांन ॥ १३५ पाठान्तर :- तजि । सिंगार । मयूष । शशि । मुदित । कांम ॥ १३६ पाठान्तर :- दरसि । सञ्जि । भञ्जि । संजि । भंजि ॥

• यह रूपक बूंदीवाली पुस्तक में नहीं है ॥ १३७ पाठान्तर :- अरिल । अरिल्लः । चंद वंद । विचारै । ग्रैन । गैन । मैन । गैन । उपम । हारे वढि । सामित । कहायौ ॥ १३८ पाठान्तर :- कवत्तः । कवितः । यैाति । ज्योति । उद्योत । सोहै । बालपन । बिंन । विन । मृग । मृगमद । रंजि । तलक । तलकि । बाल । सजि । जौति । प्रकासी । प्रागासी । कामी । मारनैं । हगांसी । जौति । युवति । जोवन । बनिअ । और । ब्रजनाथ । गौपी । राम । बंसी । बंसीय ॥

: दशम समय ५५ ] पृथ्वीराजरासौ । २३५ चंद्रायना ॥ कसलंति चंपक चारु, फूल सब विद्धि फल। सरद् रित्त सलिनीस, मरुत्त चि बद्ध चल ॥ भमर टोल झंकार, उडग्गन छिप्प छिप। लखिन चीभंगी मद्धि, सबै लछि दीप अप ॥ छंदं० ॥ ४०८ ॥ रु० ॥ १३८ ॥ जगतपत्ति रतिपत्ति प्रगटय मध्य मन। गोपि असोकति कंगुर कंचन पंति जन ॥ बाल सुप्प कवि चंद कि कंगुर चंद बनि। कंह्र विराजत बीच, सुमेर सु चंद तन ॥ छंदं० ॥ ४१० ॥ रु० ॥ १४० ॥ दूहा ॥ दै कपाट रुक्की अबल । भइ विहवल उडि हंस ॥ सचिय गोपि सुंदरि सकल । रस लुट्टैं वर वंस ॥ छंदं० ॥ ४११ ॥ रु० ॥ १४१ ॥ कवित्त ॥ जदपि सु पति धन हीन । दीन जीतेरु रोग वसि ॥ ब्रिद्ध कुष्ट विन रूप । हीन गुन्तेरु काम नसि ॥ गुंगा उध सुर अवन । विकल मति तामस धारी ॥ ब्रह्म हत्यानि सञ्च्छ । पुरुष गुन तदपि विचारी ॥ उडगन सम्मूह तप्पत जदपि । तदपि सुक्कि नन पत्ति रुचि ॥ जं जोग भोग पति संग वर । चियन अंम उर गाह रुचि ॥ छंदं० ॥ ४१२ ॥ रु० ॥ १४२ ॥ कवित्त ॥ पति मुक्कै सुनि पत्ति । बाल मुक्कै लक्ष्छिय वर ॥ पति चित जो चिय क्तित्त । मान मुक्कै सु मोक्ष धर ॥ १३८ पाठान्तरः-चंद्रायना । चंद्रायणाः । चारू । फुल । सबै । विधि । रित । रीति । मरुत । विधि । चलि । भवर । टोल । उडगन । छिप । त्रिभंगी । मधि । सबे । सबै । आपा ॥ जो आज कल पषंगम नाम से प्रसिद्ध है वह यह चंद्रायना २१ मात्रा ५ ताल और ११ + १० यति का छंद है ॥ १४० पाठान्तरः-जगतपति । रतिपति । प्रगटय । गोपी । गोपी । यसैकति । बाल । बनि । कन्ह । विराजित । बीच । मैह । मेरू । तनि ॥ १४१ पाठान्तरः-दौहा । दैवपाट । दै किपाट । रुकिय । अवल । भई । विह्वल । गोपि । गोप लुट्टै । लुट्टै । घर वंस ॥ १४२ पाठान्तरः-कवित । कवित्तः । यद्यपि सुत पति धन हीन । जुतेरु । जुतैरू । रंग । वंसि । वसि । बुद्ध । वृध । कुंठ । विन । गुण सठि । गुन सठ । काम । चिकल । समूह । गुण । विचारी । समूह । तदपि । मुक्ति । पति जैाग । भौग । वर । घम । धुंम ॥ १४३ पाठान्तरः-मुकै । पति । मुकै । लक्षिय । जो । त्रीय । क्तिन । मांन । मुके । स ।

२४६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ५६ जीव चित्त सुष चित्त । देषि जीती घर मुकै ॥ बाज जीति गुरजन (सन्भू*) छ । ओछ माया चित रुकै ॥ सा अङ्ग काम कछ कछ करै । अंभ अभ्रंमन दिष्षई ॥ चाहंत सब्ब बंसीय सुर । अंध काम नन बिष्षई ॥ छं० ॥ ४१३ ॥ रु० ॥ १४३ ॥ चौपाई ॥ जिन आराधौ काम बिनासं । गली गजी वामा सुध नासं ॥ बनीं रंमंत रूप रस रंगं । अंकुरि बर केली मद नंगं ॥ छं० ॥ ४१४ ॥ रु० ॥ १४४ ॥ ॥ ब्रद्धनाराज ॥ रमंत केलि कांह वाम चंपियं छतीसयं । बिरीज कन्ह छष्य वाम लिज्जियं दुती जयं ॥ चमंकिता तडित्त मेघ मद्धि जोति ठाछरी । दुती उपम्म चंद की कलं † कलंकता छरी ॥ विराज प्रीत पीत वस्त्र दंपती सु नैन यौँ । तडित्त मेघ मध्य मौज इंद्र कौ धनुनयौ ॥ छं० ॥ ४१५ ॥ रु० ॥ १४५ ॥ गाथा ॥ ग्रब्ब आदि लघु प्रेम । जं जं चित्तम्मि प्रेम अनुसरियं ॥ अप्पानं ऊ सचित्तं । मानं कीअ्न चित्त ऊ पुरुषं ॥ छं० ॥ ४१६ ॥ रु० ॥ १४६ ॥ मोह । हित । मुप । छित । जिती । मुकैः । * अधिक पाठ । मुह । मोह । रुकै । धूम । अभ्रम । दिषइ । दिषई । सब । वंसीय । काम । विपई । विषद् ॥ १४४ पाठान्तरः-अरिल । छंद । कांम । विनास । विणासं । गलिय । वासं । वनि । बनि । रंमत । रगै । रंगैं । अंकुर । वर । कैलि । मदमंगे । मगैं ॥ १४५ पाठान्तरः-छंद वृद्धिनाराचः । कैलि । कन्ह । वांम । चंपीय । चंपीयं । वी । बि । रीयु । कुन्ह । हथ । वांम । लिजयं । लीन्जियं । हुती । चमकित । तडित । तठित । मैघ । मधि । जोति । विराजि प्रीति । चीत । प्रीत । दंपाति । नैन । यौ । यो । तडित । मैघ । मधि । कौ । धनु । नयौ । नयो ॥ † इस शब्द का प्रयोग विदित करता है कि कवि संस्कृत पढ़ा था और भागवत के "जगौ कलं वाम दृशां मनोहरम्" स्कं० १० । २६ । ३ के अर्थ और भाव में उसने उसे यहां प्रयोग किया है ॥ १४६ पाठान्तरः-गाह । यब । यव लघु । चित्तंमि । प्रेम । अनुसरीयं । अप्पांन । अप्पांनं । उं । उ । मांन । छित्त । उ । र्डे ॥

दसम समय ५७ ] • पृथ्वीराजरासौ । २३७ दूहा ॥ रही रही हैं कन्ह ढिग । चल्यौ चलन नह जाइ ॥ मो इच्छो प्रिय प्रेम बर । लै चलि कंध चढ़ाइ ॥ ॥ छं० ॥ ४१७ ॥ रु० ॥ १४७ ॥ गाथा ॥ वांछा रत सुजानं । ता चित्तं करन लोपनं नत्थी ॥ रत्तं बाल सुजानं । अप्पानं दाहए अग्गी ॥ छं० ॥ ४१८ ॥ रु० ॥ १४८ ॥ वप्पे गुन गाह्नानं । जं गुनप्पि मांइं बंधए चित्तं ॥ हीनं सूर कमोदं । औगुनं जुता दृकं ताईं ॥ छं० ॥ ४१९ ॥ रु० ॥ १४९ ॥ गाथा ॥ दुद्धं सक्कर जुत्तं । विनै सहितं तूरुव साधिककं ॥ पंथं निगम सु भ्रंमं । ते बाला देव मुकंदं ॥ छं० ॥ ४२० ॥ रु० ॥ १५० ॥ दूहा ॥ चित्त स्वामि तन वाम तन । जड़ भौ मन गुन जड़ ॥ गोवरधनधारी सुमन । अरु गोवरधन चड्ड ॥ ॥ छं० ॥ ४२१ ॥ रु० ॥ १५१ ॥ संखेपक जंपी सु कथ । माधव माननि मज्झ ॥ जो चित चित्त विलंखियौ । (सो*) घरि घर विद्धन सुभ्झ ॥ ॥ छं० ॥ ४२२ ॥ रु० ॥ १५२ ॥ इस रूपक के छंद के विषय में सर्वत्र यह ध्यान में रखना चाहिये कि कहीं तो इस को गाथा और कहीं गाह्वा नाम से वर्णन किया है । वास्तव में यह छंद वह कहाता है कि जिसे को संस्कृत में आर्या कहते हैं । इस के अनेक भेद हैं किन्तु विशेष करके मात्रिक छंद आठ ताल और १२+१८ = ३० मात्रा अथवा १२+१५ = २७ मात्रा का होता है । चंद कवि के इस महा- काव्य में इस छंद में विषमता के भेद भी दृष्टि पड़ते हैं अर्थात् कहीं २ उस के दूसरे और चौथे चरण १५ वा १८ वा १६ । १७ आदि मात्रा के विषम भी होते हैं ॥ १४७ पाठान्तर :-दौहा । दूहा । हो । है। जाय । मौ । इको । दक्षो । प्रिय । पेम । “तो बूंदीवाली में अधिक पाठ है। लें । चढ़ाय ॥ १४८ पाठान्तर :-गाहा । रव । रत । चितं । करं न । लोपनं । नथि । रतं । सुं जांन अपानं । दाहयै । अगि ॥ १४९ पाठान्तर :-चपै । चपे । गुण । गुणपि । गुनपि । माइं । माई । मांइ । बंधाए । औगुण । औगुन । जुत्तां । जितां । ताइ ॥ १५० पाठान्तर :-दुद्धं । दुरह्र । सकर । युतं । बिनय । चंरुव । साधिकं । पंथ । धृमं । बाला । मुकंद ॥ १५१ पांठान्तर :-दौहा । चित । स्वांमि । तवांम । भो । जड । जड: । गौवरधनधारी । गोवरदुन । चड ॥ १५२ पाठान्तर :-संक्षेपक्र । जंपिय । जंपीय । मांननि । मझ । जौ । चित्त । दित । विलं- बियौ । (सो*) बूंदीवाली और सं० १७७० की पुस्तको में अधिक पाठ है अन्य में नहीं । विर्धन । सुझ ॥

२३८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ५८ चोट्टका * ॥ तन सीथल अं अन पंग बलं । जमभाति प्रस्वेद प्रकंप ढलं ॥ फिरि बैठि वधूवर रंग मिलं । जँपयौ सु कह्यौ व अनंग बलं ॥ ॥ छं० ॥ ४२३ ॥ रू० ॥ १५३ ॥ कवित्त ॥ मांग मुत्ति गँग तिलक । चय सु नेचह जहाजट ॥ सित दुकूल विम्वूत । नीलकंठी नष टारट ॥ सुष भुवि चंद्र लिलाट । असित वर माऊ माल मुति ॥ सेत सिषर आअन्न । संब्ब सम दिषि सम्म दुति ॥ तह ईस हरिय चरनक्छि अछि । आवद्ध जानि अद्धीक रिपु ॥ डूचि बिधि अबच्छ वर मुकति बर । पुरुष अवल मोरंन अपु ॥ ॥ छं० ॥ ४२४ ॥ रू० ॥ १५४ ॥ दूहा ॥ अंतर दुष अंतर सुपन । जिय मन सजि गोपीय ॥ दरस देवि ब्रजपति सु वर । दिषि आंनन प्रिय कीय ॥ ॥ छं० ॥ ४२५ ॥ रू० १५५ ॥ कवित्त ॥ मोरपंप तन जलद । प्रीति कौ सेव देव उर ॥ गुंजचार तुलसी सु मार । उभयै सोभित चंद कर ॥ जलद बीच सुक पंक्ति । भृंग रस डंडति लंबी ॥ मुरली सुर नट बाद । त्रिभग उर आयत कंबी ॥ नैव्रत आय गोपी हरी । नैन मुदित चामोद चर ॥ चर चारु चारु चर बर चक्रित । सो ओपम्म उचार कर ॥ ॥ छं० ॥ ४२६ ॥ रू० ॥ १५६ ॥ १५३ पाठान्तर :-* चौपाई । चोट्टक । सिथल । चरन । चरण । मण । नंभ्राति । सुस्वेद । प्रस्वेद । टलं । वधुवर । बंधूवर । जंप्यो । चरयांग । बरनंग ॥ १५४ पाठान्तर :-कवित । मुत्ती । गंग । मैत्रह । जटा । सुत । दुकुल । दुकूल । विभूत । विभुत । नये । तरट । भुति । माल । मुत्ति । सैत । आभ्रन । सब । दिपि । संग । सम । नह । इस । नछि । अति । आबध । जांनि । जां । अधिक । अट्टिक । रिष । बिधि । अंबल । अबल । वर । मुंकति । बल । मोरंच । मौरन । अप्रं । अप्र ॥ १५५ पाठान्तर :-दोहा । सुयत । सुयति । गौपीय । दरसन । दैव । ब्रजपति । सु वर । आंनंन प्रीय ॥ १५६ पाठान्तर :-कवित । कवित्तः । मोरपंप । पीत । को । जुगहार । तुरसी । उभै सुभित । सोभित । जलदं । बीच । बीचि । भृंग । भृंग । रसं । मंडति । इंडति । मुरलि । सुस्वर । त्रिभंग । आँयी । नैवृत । गौपी । नैन । चाह । घर । सो । औपम । उपम ॥

दसर्म समय १६ ] पृथ्वीराजरासो । २३६ दूहा ॥ बंसीवट विश्राम किय । सुरभी गोप चढ़ाइ ॥ मन वंचित दीनौ चियन । सुर सुंदरि सच पाइ ॥ कृं० ॥ ४२७ ॥ रू० ॥ १५७ ॥ दूहा ॥ मुक्ति रास मंडल रुचिर । वर अक्रूर सुजान ॥ मानहु मदन वसंत रितु । करि उच्छव सुस्थान ॥ ॥ कृं० ॥ ४२८ ॥ रू० ॥ १५८ ॥ ॥ विराज ॥ मधं विष्प भक्तं । सुयं स्याम पत्तं ॥ लियं म्वान्न सथ्यं । मधुनीर रय्यं ॥ ४२९ ॥ सुनी जोषि कय्यं । गही नंय्य वय्यं ॥ परी भूमि तय्यं । मिक्षी कृष्ण सय्यं ॥ ४३० ॥ अचिन्जं सुकथ्यं । * * * * ॥ व्रजं भ्रंम धारी । सपने विचारी ॥ ४३१ ॥ मुखे संभ्र ओपं । नृपं भेस रूपं ॥ कियं केस महं । सुनी कंस नहं ॥ ४३२ ॥ सतं मत्त साधी । सुधं चाप आधी ॥ सुचं माज मंडी । प्रजापाल दंडी ॥ ४३३ ॥ गयं दीस पुत्तं । अक्रूरं पवित्रं ॥ कथं कन्ह लग्गं । अहो मात भग्गं ॥ ४३४ ॥ रथं हेम सज्जं । चयं चक्र गज्जं ॥ सिरं कीट मंझौ । उरं माल पंझौ ॥ ४३५ ॥ नृपं वाच मानं । इहं जीव ठानं ॥ ब्रजे नंद रानं * । तहां जाइ आनं ॥ ४३६ ॥ वियं पुत्त चैनं । वसुदेव औनं ॥ सिता स्याम गत्तं । तहां देव पत्तं ॥ ४३७ ॥ ब्रजं ग्राम तातं । अजं देव आतं ॥ हृदै जग्ग सद्दं । लियं उच्च वुद्दं ॥ ४३८ ॥ तुमं रूप चायं । करौ अज्ज भायं ॥ रथं जोति जायं । चितं चित्त तायं ॥ ४३९ ॥ भले भाग मातं । हृदै चित्त रातं । ब्रजे ब्रज्ज मग्गं । अयं क्रूर लग्गं ॥ ४४० ॥ १५७ पाठान्तर :-दौहा । वंसीवट । विश्राम । गोप । सहाय । नृपन । सुंदर । सचि । पाय ॥ १५८ पाठान्तर :-मुक्ति । अंकुर । सुजानि । मांनहु । मानु । मांनौ । रित । उछव । सुस्यांन ॥ १५९ पाठान्तर :-मंप । प्य । भतं । श्याम । स्यांम । यतं । सथं । मधु । मधू । नीर । रयं । सुणी । जोपि । कथं । नथ । वयं । भूमि । तथं । क्रिष्ण । सथं । अनिचं । असिजं । कथं । छजं । भ्रम । संपते । सपंते । संपत्ते । मुपै । औपं । उपं । उपं । छप । नृपेभस । भैस । कीयं । कैस । मदं । नत्रं । मत । साधीः । सुयं । साल । इंडी । गय । पुतं । अंकुर । अंकुरं । पवित्रं । कथ । कन्ह । संग । लगं । अहो । भंग । लगे । सज्जं । चक्रं । गजं । काट । नृप । बाच ! इद्द । ब्रजे । * यह बूँदीवाली पुस्तक में नहीं है । जाय । पुत । चेनी । वसुदेव । चैनी । श्याम । स्यांम । गतं । पतं । आजं । * यह सं० १६४७, १७७० और बूँदीवाली में नहीं हैं। रिदै । जिग । सद्दुं । उंच । बुद्धं । करौं । करो । अज । जोति बित । चित । भलै । रिदै । अनै । छने । ब्रजं । वृक्ष । मंगं । मयं । लयं ।

२४० पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समयं ६० बने ब्रंद पथ्यं । पथे पथ्य हत्थं । चितं किन्न क्रिष्णं । म्रगे तिष्ण दिष्णं ॥ ४४१ ॥ तज्यौ रथ्य भूमी । सिरं रेन भूमी * ॥ बने वल्लि वल्ली । विचित्तं मुरल्ली ॥ ४४२ ॥ धने दीह अज्जं । धने ब्रज्ज मज्जं ॥ धने ब्रज्ज धारी । धने एक सारी ॥ ४४३ ॥ धने गोप लक्की । मुरारी सुरक्की ॥ उडी रेन संभ्रं । दुजं देव मंभ्रं ॥ ४४४ ॥ ब्रषभ्वान पुत्ती । गवं दोदुहत्ती ॥ कुसं भीय चीरं । तनं हेम भीरं ॥ ४४५ ॥ करं हेम दोही । निकहं ससोही ॥ सिरं स्याम सेली । गवं दोह मेली ॥ ४४६ ॥ दिती दिट्ठ लग्गी । उतक्कंठ भग्गी ॥ निघं रंक रासी । लत्ती ब्रज्ज भासी ॥ ४४७ ॥ चरं नस्य मंडं । मनौ हेम डंडं ॥ उठे कंठ लाई । मधू माध पाई ॥ ४४८ ॥ चले नंद गेहं । जसोमत्त जेहं ॥ कहे दुष सुष्षं । जदूनंद रुष्णं ॥ ४४९ ॥ असूधार नंदं । चरंनस्य बंदं ॥ कहे कंस गेहं । सहं भ्रम छेहं ॥ ४५० ॥ उतप्पात पत्ते । ब्रजं लोक जत्त ॥ भई कंस मुज्जं । करे भोग भुज्जं ॥ ४५१ ॥ रथं चार दथ्यौ । गनै गोप सथ्यौ ॥ विजथ्यौ सुमुष्षं । दम्यौ देह दुष्णं ॥ ४५२ ॥ निसा जग्ग कंडी । उठं चंड चंडी ॥ रथं जोति जंतं । वियं बंध मंतं ॥ ४५३ ॥ दधी ग्वाल गल्ली । समं नंद कल्ली ॥ कियौ ग्रीव लत्ती । सनौ चंद पत्ती ॥ ४५४ ॥ करेवा विचारं । निरत्ती † निच्चारं ॥ * * * । * * * ॥ छं० ॥ ४५५ ॥ रू० ॥ १५९ ॥ दूहा ॥ अभिनव विरह विलाप चिय । दिषन नंद कुमार ॥ निरगुन गुन बंध्यौ सकल । मनु पंक्षिय परिचार ॥ ॥ छं० ॥ ४५६ ॥ रू० ॥ १६० ॥ लगं । विनं । वनं । वृंद । पयं । पथै । पथ । हथं चित । कीन । किंन्न । कृष्णं । विष्णं । मृगै । दिष्ण दिष्ठां । रथ । भूमि । रैन । भूमि । * बूंदीवाली में नहीं है । वनै । वलि । वली । वचित्रं । मुरली । धनै । अजं । धनै । व्रज । मंडं । धनै । वज्जं । धनै एक्क । धनै । गोप । लक्की । सुरक्षी । रैन । सभ्रं । दैव । वृषं । वृष । भान । दौदुहनी । वीर । तनम । भीर । दौहा । निकटं । ससौही । करं । श्याम । सैली । गवं । मैली । दिठि । दित्ठ । उतकंठ । भगी । निघ । व्रज । वृज । चरं निस्य । मंड । मनौं । हैम । लाइ । मधुं । मधु । पाइ । चलै । येहं । गेहं । जसोमति । जसोमति जैहं । कहै । सुप दुषं । यदूनंद । रुषं । अंसुधार । नंद । चरनस्य । बंदं । कहै । येहं । गेहं । सहभ्रम । छैहं । उतपात । पतै । व्रज । वृजं । लोक । जतै । भइ । संक । मुजं । करै । भोजभुजं दिष्यौ । दष्यै । गने । सब्बै । संथ्यो । मुष्यौ । मुषं । दम्यो । दैह । सथ्यो । दुषं । जग । उव । जोति । बिय । मत । गली । सम । कली । कौयौ । लती । ल्लती । मनौ । पुती । करैवा । निरती ॥ † किसी में भी पाठ नहीं है ॥ . १६० पाठान्तरः-दौहा । अभिनिव । विरह । विलापं । दिषत । नद । निरगुण । गुण । मनुं । मन ॥

दसम समय ६१ ] पृथ्वीराजरासो । २४१ दूहा ॥ टगमग नयन सु मग्ग सग । विमय नु भुल्लिय भंग ॥ रथ चित सु चित सु स्याम चित । चित्त लिए मनु संग ॥ ॥ छं० ॥ ४५७ ॥ रू० ॥ १६१ ॥ दूहा ॥ ब्रज छिय कुलन्ननि कुसल धुअ । जसु तन कुसलिन काम ॥ विकुरन नंद कुमार चिर । सब भण धामनि धाम ॥ छं० ॥ ४५८ ॥ रू० ॥ १६२ ॥ विराज ॥ ब्रजनाभि नेंनी । चितं चाप चेंनी ॥ जमुन्नेसु कूले । गृहं वास भूले ॥ ४५८ ॥ अयंक्रूर ध्यानं । रथंगं विहानं ॥ चितं चित्त बद्धी । द्वयं बाल पट्टी ॥ ४६० ॥ वधे रान कंसं । लगे दोए वंसं ॥ रहे जोतिसाई । सु लच्छी सुछाई ॥ ४६१ ॥ हसे दिष्पि सुप्पं । हुओ दीय सुष्पं ॥ भए भेषथाई । सिरं सेप साई * ॥ ४६२ ॥ जलं केलि न्यांनं । दिठे क्रिष्ण ध्यानं ॥ चतुर्वाह चारं । किरीटी सुचारं ॥ ४६३ ॥ पियं पह कही । गदा चक्र तुट्टी ॥ नियं पानि कंवं । सयं सेन अवं ॥ ४६४ ॥ अहो धीर जहौं । धरं क्रूर सदैं ॥ कष्ठा कंस केछी । नियं ब्रह्म देही ॥ ४६५ ॥ गई चित्त बीरं । रथं पानि तीरं ॥ चले क्रूर संगं । घरे राम रंगं ॥ ४६६ ॥ मधूरी सु दिष्टी । सुषं स्याम दृष्टी ॥ * * * । * * * ॥ छं० ॥ ४६७ ॥ रू० ॥ १६३ ॥ दूहा ॥ वारी विद्रुम सदृस द्विग । लगि जगि नंद कुमार ॥ मनु विगास फुल्लिय कुसुम । द्वय कवि चंद उच्चार ॥ छं० ॥ ४६८ ॥ रू० ॥ १६४ ॥ १६१ पाठान्तर :- टग टग । सु । गम मग । मग टग । भुलिय । स्वांम । चित । लये । मनौ । मनीं ॥ १६२ पाठान्तर :- छन । होय । कुशलन । कुशल । कसल । हुय । कुशलन । कांम । धांमन । धांम । १६३ पाठान्तर :- छनं । नेनी । चौंनी । चैंन । जमुनैस । जमुनेस । रह । भुलै । अयक्रूर । ध्यांनं । रथग । विहानं । चित । बढी । द्वय । वाल । पढी । बंधे । कंसी । लगै । लगी । दौप । वंसी । रहै । जोतिसांई । जोतिसाइ । लछी । सुहाइ । हसे । दिपि । मुषं । हूंचो । सुपं । भेष- थाइ । सिरसैपसांई । जलं । केंलि । न्यांनं । क्रूष्ण । किप्पा । ध्यांनं । चन्नु । र्वाहु । कीरीटी । सुंव्हारं । पीय । पट । कटी । गद्वा । तुटी । पांनि । पानी । सैनं । अहो । जदों । धरो । धरं । सदै । कैछी । निय । देही । गए । चित । बीरं । पांन । चलै । क्रुर । संग । रंग । मधुनैर । मधूरं । दिष्टं । तिष्टं ॥

• किसी २ पुस्तक में यह छंद ४६४ के आगे हैं ॥ १६४ पाठान्तर :- दौहा । बारी । विद्रुम । कुंमार । मनौं । विभास । कुंलिय । फुलिय । कसम । कुसम ॥

२४२ पृथ्थीराजरासौ । [ दसम समय ६२ भुजंगी ॥ कहूं अंब विद्रुम्म सीतल्ल छाया । कहूं वृक्ष वहं निच्चहं सिञ्चाया ॥ कहूं कीर कोकिल्ल नादं सुछीनं । कहूं केलि कप्पोत से बोल झीनं ॥ ४६९ ॥ कहूं बीय बिज्जौर पीयूष भारं । जुटी भूमि लुही मनौं हेम तारं ॥ कहूं दाडिमी चूव चिंचन्न चंपी । मनौं लाल * मानिक पीरोज † थप्पी ॥ ४७० ॥ कहूं सेव देवं करनं कलापं । कहूं पंष पारेव सारो अलापं ॥ कहूं नीवनाळी अकेली षजूरी । फुले काम भंडे सुछल्ले हजुरी ‡ ॥ ४७१ ॥ कई ताल तुंगे सुचंगे सुचारं । कहूं काम लषे सुदषे विचारं ॥ कहूं चंप चंपी सु कंपीय वातं । कहूं जंबु जंभीर गंभीर गातं ॥ ४७२ ॥ कहूं नागवेल्ली निवेली निवेसं । कहूं माळची घेरि भौरं सुवेसं ॥ कहूं पांडरी डार पाल्लै विचारं । कहूं सेवती सेव झंनी सुझारं § ॥ ४७१ ॥ § कहूं अष्रोटे निच्चहे तिबेली । कहूं बील विद्वाम कादंम केली § ॥ कहूं केतकी फूल दल्ली विगस्से । कहूं वंस विश्राम गंठी निकस्से ॥ ४७४ ॥ १६५ पाठान्तर :- कहुं । अब । विद्रुम । सीतल । कहों । त्रिप । घटंनि । हटं । घटं । कहों । कहुं । सं० १७७० की मैं - कहूं केलि कोकिल सोहिल छीनं । कहूं कोइल बोल सोहलं झीनं ॥ सं० १८५९ की मैं-कहों केलि कौथल्ल सो जल्ल भीनं । कहूं काइल बोलि सोहिल्ल झीनं ॥ कहौ बिजौर । बिजौर । पीयुष । जुट्टी । भुम्मि । लुटी । मनै । कहौ । चुश्च । चूश्च । चिंचिचण । मनै । मांचिक । मानिक । पीरोज । थपौ । कहौ । सेव । देवं । करणं । कहौ । पारै । बसारी । अलापं । कहौ । नीच । अकेली । पजूरी । पुलै । भंडै । सुहले । हजुरी । कहै । चुंगे । कहै । कौमि । कांम । लषै । दपे । दपै । कहै । वांतं । कहै । जंबु । जंभीरं । कहौ । नागवल्ली । निवलो । निवैसं । कहो । कहै । घेर । घेर । भौर । भोरं । सुदेसं । कहौ । पडुरी । पंडरी । पडरी । पंडुरी । छप्पै । पल्लै । बिहारं ।

• हिं० लाल (सं० लत् वा लह्) लालरंग का वाचक राधालालजो ने अपने हिन्दी शब्द कोष में माना है अत एव लालरंगवाले रत्न का वाचक भी अनेक प्राचीन कवियों ने प्रयोग किया है ॥ † हिं० पीरोज (सं० पिराज तथा पेरजं तथा पेरोजनं= उपरल विशेषः ) उपरत्न पिरोजा ॥ ‡ हिं० हजूरी ( सं० सजूः वा सजुस् = स with जुष to please) Associated, an associate or companion. With, together with. § यह तीन पाद बूंदीवाली पुस्तक में नहीं हैं। अषरोटेंट । निट्टैट । विद्याम । कहै । कैतकी । केलि । केली । दली । विगसै । विगसे । बिमसे । कहौ । बंस । विश्राम । निकसै । निकसे । वैर । वेरि । बेर बंष्ट्रीय । पुकारै । कहौं । मौर । टैरं । सुहैरं । विहारै । कहौं ।

दसम समय ६३ ] पृथ्वीराजरासौ । २४३ कहूं बेर बद्रीव पंषी पुकारं । कहूं षोर टेरी सुझोरी विचारं ॥ कहूं सारसं सारि सारन्न सोरं * । मनौ पावसी वृष्टि दादुल्ल रोरं ॥ ४७५ ॥ कहूं सेंसिषंडी सुपंडान फुल्ली । कहूं लुम्बि लोंगी रची बेलि फुल्ली ॥ कहूं अप्प आसोक तैं सोक हीनं । दिषे आसिषं रूप तासं प्रवीनं ॥ ४७६ ॥ कहूं दाडिमी पिंड षज्जूर भुल्ली । कहूं माल्लची मल्ल भर भार भल्ली ॥ हसे स्याम वल्भह अकूर कुल्ली । जहां कूबरी रूप पेषंत झुल्ली ॥ ४७७ ॥ दई माल्लिया आनि सौदाम दानं । भए रंजकं सब्ब सुं हाल कानं ॥ रची मंडली गोप ब्रजलोक वासी । गए जग्गसाला तहां धनुष चासी ॥ छं० ॥ ४७८ ॥ रु० ॥ १६५ ॥ दूहा ॥ धनुष भंग कीनौ सु प्रभु । वर वजि गव्व छतीस ॥ विमल लोक मधु पुरि परिय । विहसत स्वामि सद्दीस ॥ छं० ॥ ४७९ ॥ रु० १६६ ॥ रंग भंग मंडप उथपि । अरु धनुक्क तिन थान ॥ मानौं धान कपाव कौ । बीला दी हति आन ॥ छं० ॥ ४८० ॥ रु० ॥ १६७ ॥ मधुरिपु मधुरित मधुर मुष । मधु संमत मधु गोप ॥ मधुरित मधुपुर मच्चिय सुष । मधुरित नयन स श्रोप ॥ छं० ॥ ४८१ ॥ रु० ॥ १६८ ॥ गोष निरषत सुभ चिय । रूप सरूप रसाल्ल ॥ भगति भाव चित्त चित्त धरि । हिये हरष्यहि बाल ॥ छं ॥ ४८२ ॥ रु० ॥ १६९ ॥ सोर। सारान। सारोन। सौरं। मनौ। पायसी। बुष्ठि। बुठि। दादुल्ल रोरं। कहौ। सै। सुपांन। सुपानं। सुफुल्ली। सुफुली। कहौं। भुंलि। लोंगी। वैलि। भुली। कहौं। अप। आसौंक। तैं। ते। सौक। दिषै। रूपतामंतआकं। कहीं। पिंड षजूर षज्जुर। पुजुर। भुली। कहौ। म्मल्ल। मल। भार। भौरं। भुंली। भुल्ली। हस्यै। स्यांम। वलिभद्र। वलभद्र। अक्रूर। कुली। कूंबरी। पैषंत। भुली। दइ। मौलियां। आंनि। सोदाम। रजक। मूहाल। मैहाल। सब। सुनो। सुनिय। गोषी। ब्रैजलौक। जिग। जग। जग्य।

• हिं० सोरं (सं० स्वर) sound; noise, tone, tune. १६६-१७० पांठान्तर:-दोहा। धनषं। बिच्नोस। वर। भजि। गछ। पुर। परीय। स्वांमि॥ १६६। अरु। धनुष । धनुक्क। यांन। मानों। कयाचि कौ। आनि। १६७। रिन्न। समंत। गोप। मधुपुर। नैन। सउप। सत्रौप। १६८॥ निरषत। सुभि। हितु। चित। हियै हरषहि। १६९।

हसम समय ६५ ] पृथ्वीराजरासौ । २४५ प्रजा प्रसंखत भेट दधि । चल लिए परसत पग्म ॥ षट गुन प्रभु बलिभद्र सम । हरि मिलि गोचर लग्ग ॥ छं० ४८१ ॥ रू० ॥ १७५ ॥ राज सुराजन मातुलह । मत लहि अतुल अपार ॥ कुवलय गज मुच लय मुदित । विदित वली दरबार * ॥ छं० ॥ ४८२ ॥ रू० ॥ १७६ ॥ दिठि दल दिन बालक विहसि । कुससिय कुसदिव गब्भ ॥ सुन रोचिन रोचित रिसह । दिठ दिग लग्गौ अभ्र ॥ छं० ॥ ४८३ ॥ रू० ॥ १७७ ॥ ब्रज सरनागत बसत व्रज । ब्रज कहि मंगै सग्ग ॥ हम गज दिट्ट निरष्यो । निसष उसारहु पग्ग ॥ छं० ॥ ४८४ ॥ रू० ॥ १७८ ॥ रिस लोचन रन रक्त किय । रक्तंभर ब्रजपाल ॥ रति रत कंस उदंसि सिष । किस पंचित निय काल ॥ छं० ॥ ४८५ ॥ रू० ॥ १७९ ॥ भुजंगी ॥ मदंक्कारि भूरंग रूपं गरज्जं । अहो बाल वालं तिवारं वरज्जं ॥ चयं वाद बहं पयं पीलुवानं । ठिन्नै टह नहे' जुधं जूझं आनं ॥ ४८६ ॥ कटिं पह पीतं सिरं स्याम सेखी । सिता नील दसनाय दसनाय केखी ॥ धरै ओरह्यं सुवज्जंत फूंलं । हसै विक्कसे मुष्य गेनं गद्दलं ॥ ४८७ ॥ गही सुंड सुंडीन षंडी अपारं । नटी जानि बंसी सुचुक्की विचारं ॥ पयं पात भूमी सुभूमी जु आनं । दिठी कंस लग्गी सुबज्जे निसानं ॥ ४८८ ॥ प्रन्जा । प्रसंखंत । भेंट । दधि । सत । पंग । पट्ट । गौचर । लग । १७५ । राजुन । राजन । मातुलह । मतु । कुंबलय । गजु । मुदिता । विदती । १७६ । दिनि । विहसि । गभ । रौहिनि । रौहित । रोदित । लगौ । अभ्र । १७७ । वृज । मंगे । मग । हमन । दिठन । नरपयौ । उधारहु । पग । १७८ । लोचन । रतकियै तक्किये । रतंवर । उदंस । किस । १७९ ॥

• हिं॰ दरबार (सं॰ दर or दरि, A natural or artificial excavation in a mountain, a cave, cavern, a grotto &c. and बार A door-way, a gate.) Hence at door-way or gate. अर्थात द्वार पर ॥ १७

२४६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ६६ हतं हंत हंतं हहत्तं सुरष्पं । प्रसिद्धे पुरानं प्रसादं पुरुष्पं ॥ दुवं बैर पुव्वं दनं देव पक्की । मदं जे हिंदे ते हिंदै जानि बक्की ॥ ४९८ ॥ हरन्नक्किक्च्चारी विचारी सुगोपं । बिरंनषि वैरी जदं जावि कोपं ॥ रमे रास किष्णां गजं केलि मंडी । तमं तेज तेजं तपैता चिषंडी ॥ ५०० ॥ हुअं हूह हकं सुभापं सुचारी । अहो साधुसाधं अजुत्तं निचारी ॥ किसोरं किसावतं गातं सुक्रीसं । वपं एस वह्नं मदोमत्त दीसं ॥ ५०१ ॥ छुटे पह पीतं कियं क्रिष्ण रोसं । बलीभद्र भद्रं अनूजा नितोसं ॥ तुअं बाखबुद्ध न सुड्डं सु देहं । गही पह बॅचै सु अकैकै सनेहं ॥ ५०२ ॥ अनो संकण हेम तें सिंधु कुहं । गही सिंधु बली [अ + द्र] धपी धाम पुट्ठं ॥ गही पुंछ फेरे सिरं तीन वारं । उड्डौ हंस हंसीन भूमी प्रचारं ॥ ५०३ ॥ दुवं बंध दंतं धरे कट्ठि कंधं । लगी ओनि किंछं मनो गुंज बंधं ॥ हते गज्ज गज्जौ दुवं मल्ल मल्लं । परी रौरि पौरं प्रसारं बिचल्लं ॥ ५०४ ॥ मिले रंग भूमी बलैरास किस्नं । नवं रंग दिष्टी तनं तेज तिन्नं ॥ बदी बाय चानूर मामल्ल जुद्धं । रनं राज अग्या सु मेटौ बिरुद्वं ॥ ५०५ ॥ समं डोरि बंध्यो निबंध्यो निबंध्यो । दमं जोति तेजं मिलं मुत्ति संध्यो ॥ कूं० ॥ ५०६ ॥ रू० ॥ १८० ॥ १८०-पाठान्तरः- भुरग । रजं । अहो । बलं । बरजं । अय । वदं । पयं पीलवानं । ठिल्लै । टिल्लै । ठट । वट्ट । नदै । नटें । ज्वदुं । जूंजूं । जुजु । जूजु । कट । कटि । पट । सरं । स्यामं । सैली । बसनाय । कैली । धरा । मौरसलंत । वाजंत कूरं । हसे । विकसै । विकसे । मुप । गैनं । गहूंरं । गफूलं । अपारं । जांनि वंसी । सुचुकी । पय । भुमी । सुभुंमी । लगी । सुवज्जे । निसांनं । हत । हहतं । सुरषं । प्रसिद्धै । पुरुपं । बैर । पुवं । पुंव । दनु । दतुं । पक्षी । जै । झदते । हृदे । जांनि । लक्की । हरनंछि । सगोपं । विरंनषि । वैरी । जदो । कोपं । रमै । तैजनैजंतपैता विखंडी । तपैता । हुंच्च । हुंह । हकं । संभाषं । संचारी । अहो । सांधं । अयुतं । किसौरं । कुंसावरत । बलं । मदौमत । कुट्टै । पट । क्रिष्ण । कृष्ण । रौसं । अनुजा । नितौसं । तूअं । पट । पंचे । अक्कै । सनैहं । मनौ । मनौं । हेमतैं । सिध । सिंध । छुटं । सिंध । बली । * अधिक पाठ है ॥ धपि । धम । पुटं । पुठं । पुच्छ । फैरे । दुयं । बंध । कठि । कट्टि । कटि ओन । छंकं । मनौ । गुज । हतैं । हतं । गज राज्जे । गजगन्जै । दुअ । दुअं । मल । मलं । प्रसादं । विहलं । मिलै । भुमी । बल्यं । बल किष्णां । तिनं । तैज । तिष्णां । चाप । पाय । चानुर । मामल । युद्धं । रगं । मैटौ । मेटी । विरुरुं । डौरि । निवंन्धा निबंध्या । जाँति । तैनं । मुति ॥

• हिं० पीलुवानं (सं० पीलु, An elephant and वान, going, moving or driving). Hence an elephant driver.

: दसम समय ६० ] पृथ्वीराजरासो । २४० दोहा ॥ हम वनचर बालक सुब्रज । तुम जुध मल्लनि मल्ल ॥ अपति जुद्ध तुम प्रति करचि । बिचतन होइ न बल्ल ॥ छं०॥ ५०७ ॥ रु०॥ १८१॥ प्रथम मत्त गजराज दर । दस सहस्स बल ताहि ॥ सो अग्या बल कीन मैा । लीला ही हति ताहि ॥ छं० ॥ ५०८ ॥ रु० ॥ १८२ ॥ हति रूपति गजराज मैा । मंच सुमंडिय कंस ॥ चानूरह मुष्टिक बलिय । मुकति समष्पन अंस ॥ छं० ॥ ५०९ ॥ रु० ॥ १८३ ॥ कवित्त ॥ स्त्री निकेत तन स्याम । पीत कौ सेव देय दुति ॥ धूमकेत वर जलद । काम उदित सु कोट रति ॥ नयन उदय पुंडरिक । प्रसन अमरीय सुराजै ॥ गुंजहार जंजरित । तडित बहरि सु विराजै ॥ नहिं बाल वृद्ध किस्सोर तुअ्र । धुअ्र समान पै डिडधरौ ॥ पावै न जोग जोगी जुगति । किन गुन तुम गुन बिस्तरौ ॥ ॥ छं० ॥ ५१० ॥ रु० ॥ १८४ ॥ साटक ॥ किंवा जोग सहस्स कोटित गुना, आवै न ध्यानं उरं । नैवानं सनकादि रिष बहुलं, नो ब्रह्म कर्म्मं गुरं ॥ किं किं जै बर गोकलेस घरि सो, कष्टं घनं अद्भुतं । किं निर्माय सु वानयं अभिनवं, नी तोय वानी वदं ॥ छं० ॥ ५११॥ रु० ॥१८५॥ दूहा ॥ पुब्ब स्त्राप सम दिठ्ठ करि । बचन ति लङ्किय काज ॥ दर दर बानी देव गुरु । रोकि देव सिर ताज ॥ छं० ॥ ५१२ ॥ रु० ॥ १८६ ॥ १८१-८३ पाठान्तरः-दौहा । वनबर । बचनचर । बालक । बज । युन । युध । मलन । मल । अपत्ति । युद्ध । युध । होइ । नवल ॥ १८१ ॥ मत । सहस्र । सो । क्रांन ताही ॥ १८२ ॥ हयति । फिर । जहां । मच । कस । चानुरह । मुष्टक । बलियं ॥ १८३ ॥ १८४ पाठान्तरः-निकैत । नकेत । स्यंम । स्यामं । को । सैव । रति । धुमकैत । क्रांम । उदति । कोट । जंडरीत । बदरौँ । नहि । किशोर । तुव। ध्रुआं । समांन । पैं । ढिठ । इह । जोग । जोगी । युगति । गुण ॥ १८५ पाठान्तरः-सट्टक । किवा । जोग । कौटित । गुणा । ध्यां । रिप । नै । ब्रह्मं । करम । कमें । कि । कि । गौकलैस । सौ । धनं । अंदबुदः । अदबुदं । निरम्माय । नै । तोयं । बानी ॥ १८६ पाठान्तरः-दौहा । पुंब । श्राप । दिष्ट । बचनात । बचनति । देव । गुरु । रुकि । देव ॥

२४८ पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ६८ कवित्त ॥ एक समै रुकि खड्छि । रोचितह ब्रह्म ब्रह्म सिसु ॥ सनक सनंद रु सनत । सकल रुक्केसु पवरि उसि ॥ तिन सराप भयौ पतन । बैर आवह घरि किन्नौं ॥ हरनकस्स हरनळ्छि । इक्क अवतारह खिन्नौं ॥ अवतार एक सिसुपाल भय । दंतवक्क रुकमनिवयर ॥ रावन कुंभकरनह बलिय । चित अवतार सुमंत भर ॥ छं०॥५१३॥ रू०॥ १८७॥ श्लोक ॥ पूर्वशापं समंदृष्ट्वा स्वामिवचन प्रीतये । क्रोधमुक्तह्यविनाशी पीडितो गजराडयम् ॥ छं० ॥ ५१४ ॥ रु० ॥ १८८ ॥ गीतामालची ॥ गजराज दंतिय भ्रमति कंतिय मद मंतिय कीजयं । बल कन्ह अग्गै करिन भग्गै रोस रंगै लीलयं ॥ फरहंत पीतं वस्त्र अभीतं भीम भीतं संजुरे । गद्दि दंत षंतिय कंध कंतिय रोस संतिय उम्भरे ॥ श्रियषट प्रमानं बल बलानं सेन मानं दुस्तरे । दिषि कंस सैनं काल अनं हय्य गैनं उम्भरे ॥ छं० ॥ ५१७ ॥ रु० ॥ १८८ ॥ भुजंगी ॥ न बालं न बालं किसोरं न तोही । न वृद्धं जुवानं न ब्रन्नं न जोही ॥ हतं हंत हंतं विषं बीर बुल्ली । घरे कंध दंतं रने नेच बुल्ली ॥ ५१८ ॥ बलंतो बलिंद्री बजानं न देवं । न ब्रन्नं न देहं न सेसं न सेवं ॥ महा भाग आगं जुरं जष्ष केवं । दिवं दिष्ट मह्यं समुष्टीक एवं ॥ छं० ॥ ५१८ ॥ रु० ॥ १८० ॥ त्रिभंगी ॥ रन रंगे थालं, जेहा कालं, तेहा मालं, चानूरं । तोसल्लं चिसूलं, मुष्टिक थूलं, हस्त विहूलं, धूसल्लं ॥ १८७ पाठान्तर :-कवित । एक । रैचितह । ब्रह्म ब्रह्म । रु । रुक्केसु । तन । भये । कीनौ । हरणकसप । हरणकस्य । हरनक्खि । ईक । लीनौ । इक । भयं दंतवत । रुकमनि । वयर । रावन । कुंभकरमह । त्रिना । त्रितय ॥ १८८ पाठान्तरः-पुर्वै । पुव्व । आपं । दिष्टा । स्वामी । सु । प्रीतयं । मुक्तं । अविनासी । गजराज ॥ १८९ पाठान्तर :-दंतीय । भ्रमत । मद । मंतीष । उभरे । नैनं अंनं । हथ । गैनै । उभरे ॥ १९० पाठान्तरः-बालं । घजानं । अनं । सूली । देहं । घणौ । शेसं । जरण । स ॥

दशम समय ६६ ] पृथ्वीराजरासो । २४६ रन रंग गतानं, मेल्लि सिञ्जानं, अंग समानं, रूम कंते । धष धूसर दंते, मन घर धंते, रज विलसंते, बलवंते ॥ षव गञ्ज सतानं, जम सम पानं, बक्कि बलवानं, बोलंते । रन रत मैनं, बहु बल मैनं, कन्ह समेनं, उच्चरंते ॥ आवर्त्तति छल्लं, भें पर गल्लं, बज्जन मल्ल, भूमल्लं । धर धर थर छल्लं, पीपर पल्लं, अंबर छल्लं, भू भल्लं ॥ बज्झियते सूखं, हस्त विकूखं, गंने छूखं, गैतूखं । गैबर गत्तानं, घन गत्तानं, परि बध्यानं, मल्लार्न । धस धम लत्तानं, बहु गत्तानं वजिविन्तानं, उब्भानं ॥ सक्के घन बल्लै, छति धूसल्लै, कीन विछल्लै, भूभल्लै । अन रोम रिसल्लै, रंग रिफल्लै, जिन बल झल्लै, धरछल्लै ॥ कसि डोरिय भेवं, छल घर छेवं, छवि बत भेवं, द्वै वीरं । चानूरं सक्कं, धरि मुष्टिकं, तत्त गुर बक्कं, बल नीरं ॥ कटि थान परंसं, पोषित कंसं, जानि जुगंसं, गिरिर्दते । अन पग्ग पुछंते, सास उलंत, मन दम षंते, अनषंते ॥ तरवर संत्तज्जे, आयत वज्जे, घायै गज्जे, भैभानं । दोज तन वीरं, जम्म सरीरं, वधि गुनतीरं, विधि भानं ॥ गुरु जन बिरुझानं, बहु असमानं, धर धर थानं, वजिपानं । उप्पारे पग्गं, ब्रह्मांड लग्गं, फिरि फिरि जग्गं, सिर भग्गं ॥ फिरि कंसं दिषिष्य, आचिञ लषिष्य, जग सहु भषिष्य, तपितानं । आतम गुरु पानं, तजि उब्भानं चंपिय कानं, सिर भानं ॥ उच्चारहि बीरं, बहु व्रत नीरं, जम्म सरीरं, जुग भीरं । कसि कसि उत्तंसं, डोरिय दंसं, करि रिपुनंसं, बिनुचीरं ॥ छं० ॥ ५३३ ॥ १८१ ॥ १८१ पाठान्तर :- चानूलं । तोसन्न । त्रिशूलं । विफूलं । सधूलं । समांनं । गज । बलमानं । मैनं । कंन्ह । समैनं । छलं गलं बजत । मलं । भूमलं । छलं । पीपरि । पलं । भ्रंबर । छलं । भलं । बजिय । भूलें । गैने । गतानं । घत्तानं । बधानं । मलानं । लतानं । बहुर । विनानं । उभानं । सकैं । धन । बलै । धुसल्ले । धूमल्लै । भूमलै । दिसल्लै । रिफलै । झलै । छल्रै । डोरीय । चाणूरं । सकं । धर । मुष्टिकं । बकं । पयंसं । गिरिंदंस । अनं अभयंते । नरवर । संतजे । बज्नै ।

२५० पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय १० दूहा ॥ छहकारत मल्लिन सुभर । अति बज्र दिन बल बीर ॥ सुर नर नाग निबद्ध नर । भई कुलाचल भीर ॥ छं० ॥ ५३४ ॥ रू० ॥ १८२ ॥ रंसाला ॥ उत्तमल्लं भरी । अत्ति धारं धरी ॥ जांनिमत्ते करी । होइच्छायं षरी ॥ ५३५ ॥ घाय बज्जे घरी । गज्जि भद्दों भरी ॥ मच्छ फछं टरी । भ्रस्म भ्रम्मं धरी ॥ ५३६ ॥ मल्ल झुल्झैँ चरी । वारि खेदं झरी ॥ मेघ लग्गं गिरी । हेम कंपं ठरी ॥ ५३७ ॥ चीय ता कित्तरी । प्रान पक्कै लरी ॥ जानि धक्कै धरी । उन्न उन्नं छरी ॥ ५३८ ॥ धूरि भूमी भरी । डोल लग्गी ढरी ॥ श्रोन सुष्षं झरी । द्रोन द्रुग्गं षरी ॥ ५३६ ॥ मुट्ठ चुक्कं परी । राम कामं हरी ॥ मल्ल भूमं परी । कंस चासं डरी ॥ ५४० ॥ मंच मुक्की मुरी । धाय जहं धरी ॥ केस पंचे करी । * * ॥ छं० ॥ ५४१ ॥ रू० ॥ १८३ ॥ दूहा ॥ सत्तपुत्त बंधवं सपत । लब्ध असी गनि भृत्त ॥ काम आय बलिभद्र कर । कन्द कंस नव छत्त † ॥ छं० ॥ ५४२ ॥ रू० ॥ १८४ ॥ कवित्त ॥ राति कंस सुपनंत । कंध दिष्यौ न कंध पर ॥ षर ग्रिद्धव उच्चार । षोज लख्यै न अंग उर ॥ चिन्ह चीन तन चित्त । बीर जग्ग्यौ भ्रम षंडे ॥ मुकति बंस मति छीन । रंग मंडप फिरि मंडे ॥ चानूर बीर मुष्टिक बलिय । तोसलहच रन रंग सजि ॥ कलि काल मल्ल कलि काल गति । कलिय काल भंजन सुरजि ॥ छं० ॥ ५४३ ॥ रू० ॥ १८५ ॥ गने । जंम्म । बंधि । विधि । छिर । छह । उपारै । पगं । ब्रह्मन्ध । जगं । दिषिय । लषिय । भषिय । उभानं । चंपय । उछलारहि । डोरीय । छिन हंसं ॥ १८२ पाठान्तरः—हहकारति । मलनि । १८३ पाठान्तरः—मलं । अति । अधि । दुरी । करी । धुरी । मद्ध । मल । झुभैं । कितरी । प्रांन । पक्कैं । जांनि धकै । उन । उनं । दुगं । मुठ । चुकं । भरी । मरी । मुक्की । यह्वै । * * मेरे पास की किसी पुस्तक में पाठ नहीं ॥ १८४ पाठान्तरः-सत । पुतं । भत । कांम हत ॥ † यह रूपक सं० १६४७ की लिखित पुस्तक में नहीं है और उसके पीछे का सं० १८५८ की में है ॥ १८५ पाठान्तर :-गृंधव । उचार । मुगति । चाणूर । मुष्टिक । तोसलह ॥ :

दशम समय ७१ ] पृथ्वीराजरासो । २५१ दूहा ॥ जसुन सपत्तौ कंस हति । विस्व विराजत साथ ॥ वर विश्राम विश्राम घट । धनि जदुनाथ सुघाथ ॥ छं० ॥ ५४४ ॥ रु० ॥ १८६ ॥ अरिल्ल ॥ मल्लहिन मारि पछारति कंसह । बंधव के रिपु केरि पुनंसह ॥ सूरसेन पुत्तिय सुत खंडिय । उग्रसेन सिर छत्रह मंडिय ॥ ५४५ ॥ जनम धाम वसुदेव देवकिय । किय वरपान प्रसन्न अंसु किय ॥ विप्रदान ग्रहगान सुमंडिय । कवि कविचंद द्वंद मुष वंदिय ॥ छं० ॥ ५४६ ॥ रु० ॥ १८७ ॥ दूहा ॥ हत्यौ कंस केसी हत्यौ । कालयघित जिन मात ॥ नंद कह्यो नन्दादि सौं । जाहु गेह अब तात ॥ छं० ॥ ५४७ ॥ जननि जसोदा सौं कह्यो । राम किस संदेस ॥ ह्यां दधि मांपन चोरते । ह्यां हत कंस नरेस ॥ छं० ॥ ५४८ ॥ गोधन गोपी ग्वाल सब । सुष रचियो ब्रज वास ॥ दिन दस पाछें आय हैं । मात जसोदा पास ॥ छं० ॥ ५४८ ॥ वंसी वेत वषांन वन । गेंद चींगुरी जोरि ॥ धरियो सबै दुराय कै । लेइ न राधा चोरि ॥ छं० ॥ ५५० ॥ अंसुधार अँसुरार मुष । परत नंद सब गोप ॥ जो छांडे अब दीन करि । कतराषे जन कोप ॥ छं० ॥ ५५१ ॥ अघ बक धेनक चासतें । अरु दावानल पान ॥ कतराषे इन विघ्ननतें । जमला अरजुन ठान ॥ छं० ॥ ५५२ ॥ इह कहि सब अंकन मिले । नंद गोप सब साथ ॥ पगन परत ब्रज जात मग । कहत सनाथ अनाथ ॥ छं० ॥ ५५३ ॥ डग मगि पग पेंडन चले । फिरि चितवै गोपाल ॥ का जाइ जसोदा कहैं । बिना संग ब्रजलाल ॥ छं० ॥ ५५४ ॥ जाइ जसोदा सों कह्यो । रहे राम बलबीर ॥ सुनत जसोदा यों टरी । ज्यों तरु काटे नीर ॥ ५५५ ॥ गोपी गोप गुपाल बिन । यों दीषत दीनंग ॥ १८६ पाठान्तरः-संयत्तौ । विश्व । विश्रांम । १८७ पाठान्तरः-मलन । जरासिंध । पुतिय । धांम । देवकीय । पांन । अंशु । गृह गाम ॥

२५२ पृथ्वीराजरासौ । [ दशम समय ७२ कहूं न सन माने निमष । ज्यों मनि बिना भुयंग ॥ छं० ॥ ५५६ ॥ लद माषन साटौ दधी । धयो रहै मनमंद ॥ षाइन बिन गोपाल को । दुषित जसोदा नंद ॥ छं० ॥ ५५७ ॥ प्रभुमाया फेरी प्रबल । सब लागे गृह दंद ॥ पलन सुहाई राधिका । बिन वृंदावन चंद ॥ छं० ॥ ५५८ ॥ दूहा ॥ घर अंगन गायन फिरकि । जमुना जल बन कुंज ॥ फिरत उचाटी सी भई । बिन वृंदाबन चंद ॥ छं० ॥ ५५६ ॥ वंसीबट बनबीथिकनि । दधि रोकन की ठौर ॥ नैकु न मानै कहुं न मन । कह्यो कहा जौं और ॥ छं० ॥ ५६० ॥ लीला ललित सुरार की । सुक मुनि कही अपार ॥ ते बड भागी देव नर । जपत रहत नित्यार ॥ छं० ॥ ५६१ ॥ नंद तात पत्तौ सु ग्रह । सिसु बसुदेव प्रमान ॥ कोइ काज मथुरा सु बसि । चलि दारिका निधान ॥ छं० ॥ ५६२ ॥ मधु मंडित मधु पूरित मधु । मधु माधुर सु अजोग ॥ कवि बरनिय सुरस्वामि को । कहत दसम संभोग ॥ छं० ॥ ५६३ ॥ रु० ॥ १६८ ॥ जुतिचाल ॥ बाले जसोदा मतिलोले । कंस कालेसुकाले ॥ जसोमति नंदो गोप बंदौ । कंदो गुट्ठिगे बाल चेंदौ ॥ दीन बंदो न बंदौ । जयौ बासुदेव नन्दा ॥ छं० ॥ ५६४ ॥ रु० ॥ १६६ ॥ ॥ बौद्धावतार की कथा ॥ दूहा ॥ उतपन कैकट * देस कलि । असुर जग्य जय हारि ॥ जय जय बुद्ध सरूप सजि । है सुर सिद्धि सुधार ॥ छं० ॥ ५६५ ॥ रु० ॥ २०० ॥ १६८ पाठान्तरः-सैं ॥ ५४७ ॥ सुं । मायौ ॥ ५४८ ॥ रहीयो । पाछैं । आदहौ ॥ ५४६ ॥ घट । गिंद । हिंगूरी । हिगुरी ॥ ५५० ॥ असुरार । असरार । छांडैं ॥ ५५१ ॥ पांन । ठांन ॥ ५५२ ॥ कहा । कहै । छिना ॥ ५५३ ॥ सैं । यौं ॥ ५५५ ॥ विन । दिषत । हीनंग । निपम । बिना ॥ ५५६ ॥ सांपन । विन ॥ ५५७ ॥ फेरि । बृंदाबन ॥ ५५८ ॥ परखि । बन ॥ ५५६ ॥ नैकुं । लौं ॥ ५६० ॥ नित्यार ॥ ५६१ ॥ पत्तौ । प्रमांण । निधांन् ॥ ५६२ ॥ स्वांमि । कों ॥ ५६३ ॥ २०० पाठान्तर । ककट । किकट ॥

• श्रीमद्भागवत पुराण में बुद्धकी उत्पत्ति "कीकट" में होनी लिखी है:-