पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

सातवां समय ७ ] पृथ्वीराजरासो । ३३५ कवित्त ॥ वरष अठ्ठ प्रथिराज । गयौ मुसान दिल्लीं ग्रह ॥ राज करै अनँगेस । सेव मरुधरा करै सह ॥ मंडोवर नागौर । सिंधु जलवट सुपट्टै ॥ पेसौरां लाहोर । धरा कंगुर लगि कंठै ॥ कासी प्रयाग गढ देवगिर । इते सेव अग्या धरै ॥ सीमाडवियां संकै सुपछु । श्रित अनंग सेवा करै ॥ छं० ॥ २५ ॥ रू० ॥ २३ ॥ मंडोवर के नाहर राय का दिल्लीश्वर की भेंट को दिल्ली आना, पृथ्वीराज का रूप देखकर प्रसन्न होना और माला पहिरा कर कहना कि जब पृथ्वीराज सोलह वर्ष का होगा तब मैं अपनी कन्या इसको विवाह दूंगा ॥ कवित्त ॥ आयौ नाहर राइ । सेव आदरिय दिलेसर । दिष्पि कुँवर प्रथिराज । नूर अदभूत नरेसर ॥ अंबर माला इक्क । अंक पहिराइ कह्यौ इह ॥ मैं दिह्मी रूपसंगि । सबै उछाह कियौ ग्रह ॥ आनंद तेज राजा अनँग । प्रथीराज आयौ घरह ॥ दुइ अठ्ठ वरस जब बीति गय । व्याहूँ कह्यो देव गिरह ॥ छं० ॥ २६ ॥ रू० ॥ २४ ॥ नाहर राय का मत पलट जाना अर्थात् कन्या देना अस्वीकार करना ॥ २३ पाठान्तर—प्रथीराज । मूर । संध । बट । पुट्ठै । पैसोरा । कंठै । इतै । पह । क्षत ॥ २४ पाठान्तर—नाहरराय । आदरी । दिल्लेस्र । देखि । कुंअर । प्रथीराज । अदभुत्त । एक । पहिराय । दीधी । सवै । उछाह । कीयौ । सह । अभंग । अनंग । प्रथिराज । आयो । अठ । बीतिगा । ब्याहयुं । व्याहयु । देवगिर ॥ ११

३३६ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय ८ दूहा ॥ बालपनै प्रथिराज नें, दिय कंचन वैमान ॥ मतौ फिरि दिन्नौ अक्रम, नाहर राइ विसान ॥ छं० ॥ २७ ॥ रु० ॥ २५ ॥ नाहर राय का उत्तर लिखना कि तुम्हारा कुल आदि हमारे योग्य नहीं है ॥ कवित्त ॥ लिखि कग्गद परिमांन । यांन अजमेर पठाइय ॥ दूत पंथ अविखंब । पास संभरि वै आइय ॥ चिंति सत्त आरंभ । सेन पारंभ विचारिय ॥ बाल वीर प्रथिराज । देइ नांची परिचारिय ॥ सग पन सुआदि सम वर नृपति । समर जुद्ध साधै समर कुल ढुंढ नाम दिज्जै नहीं । इह कलंक लग्गै सुघर ॥ छं० ॥ २८ ॥ रु० ॥ २६ ॥ अरिल्ल ॥ खेतरपाल कौं पूजैं कौंनं । जो परहरि गौ विंदह मौनं । परहरि सिव उमया गुन तचं । को मंडै चंडालो संचं ॥ छं० ॥ २९ ॥ रु० ॥ २७ ॥ दूत का यह पत्र लाकर पृथ्वीराज के हाथ में देना ॥ दूहा ॥ लिखि कग्गद परिचार पर, विवरि विवर करि दूत ॥ लै दीनौ प्रथिराज कर, समी संझ सपहूंत्त ॥ छं० ॥ ३० ॥ रु० ॥ २८ ॥ पृथ्वीराज का क्रोध करना, सोमेश्वरदेव का समझाना ॥ कवित्त ॥ बढि अवाज* अजमेर । बंचि कग्गद चौरासिम ॥ परिचारह सब सेन । धर्म परिहरि बढ्यौ भ्रम ॥ २५ पाठान्तर-बालपनैं । पृथ्वीराजनैं । फिर । कीनौ । नाहर राय ॥ २६ पाठान्तर-परिमांन । यांन । चित्तिं । मतः । विचारैय । पृथ्वीराज । देत । नांही । परिहारीय । नृपति । जुध । साधैं । नांम । दिजै । नही । लगैं ॥ २७ पाठान्तर-क्षेत्रपालकूं । पूजै । गे। । मोंन ॥ २८ पाठान्तर-पृथ्वीराज । पहूत ॥

सातवां समय ६ ] पृथ्वीराजरासो । ३३० सूर दूर तिन तेज । मध्य अँधियन यौं बाजे ॥ प्रात ओस जिम बूंद । जबह अयछ अनु लाजै ॥ संगन अनेक जंपत करन । नान वरज्यौ पुन फिरि ॥ मंजाव साह सिसु बत्त सुनि । करहि जुद्ध भुम्मिय सु जुरि ॥ छं० ॥ ३१ ॥ रु० ॥ २९ ॥ सरदारों का पत्त्र सुनकर क्रोध करना ॥ कवित्त ॥ सुनिय बत्त सामंत । बँचे कग्गद परिचारौ ॥ सीस लग्गि असमान । पिथ्यौ खंगा बंजारौ ॥ सिंघाने करि हन्यौ । केन जबू कंवर पड्डौ ॥ केन छीन सनि राह । जुद्ध तारा ससि वध्यौ ॥ वर कन्ह वीर सोमेस पहु । चाहुवान वक्कारियै ॥ बाहंत वीर अरि नीर विच । दत्त चौहाना तारियै ॥ छं० ॥ ३२ ॥ रु० ॥ ३० ॥ कवित्त ॥ मुक्कै दूत सुद्दूत । रत्त गुन अरिन विरत्ता ॥ चिंत ननौ सिर भार । सार काग्ज सो रत्ता ॥ वर अपन जानही । प्रमान न्मान लुग्धै ॥ द्विग राजान प्रमान । देस विद्देस परष्षै ॥ ते दूत सपत मंडौवरह । चर चरिच अनुसरि परे ॥ भय प्रात राज दरबार गय । दिष्पि धार घर घर डरे ॥ छं० ॥ ३३ ॥ रु० ॥ ३१ ॥ पृथ्वीराज का चढ़ाई के लिये सेना सजना ॥ २९ पाठान्तर-आवाज । धूम । मधि । अंधिन । राजे । उस । बुंद । अयन । मंजाह माह । भूमीय ॥ * यह शब्द अर्थात् "आवाजि और अवाज" आदिपर्व्व के रूपक १८१ तथा १८२ पृष्ठ ७६ में भी आया है । उस पर की टिप्पण देखो । संस्कृत “वाज” और “वाद” शब्द Sound, Sounding, discourse, speech, and prayer आदि के अर्थों में प्रयोग होते हैं उन से यह हिन्दी अपभ्रष्ट शब्द बने दीखते हैं ॥ ३० पाठान्तर-सुनीय । सांमंत । बंचे । बचे । कगद । असमांन । लगा । कर । पद्धै । छीनं । वधौ । कन्ह । चाहुत्रांन । चाहुवांन । वकारीयै । बाहत । विचि । चौहांनां । तारीयै ॥ ३१ पाठान्तर-मूके । कारिज । जांन हि । प्रमांन । न्मिमांन । प्रमांन । राजन । विदेस । परषै । संपंत । चर चरित्र । दिषि ॥

३३८ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय १० दूहा ॥ तात बरज्यौ बत्त बहु, एक न आवै दाइ ॥ उत पृथिराज नरिंद ने, सज्ज्यो सेन सुभाइ ॥ छं० ॥ ३४ ॥ रू० ॥ ३२ ॥ सेना का वर्णन ॥ लघुनाराच ॥ हय ग्गयं सजे अरं । निसांन बज्जि दूभरं ॥ नफेरि बीर बज्जई । मृदंग झंझरी गई ॥ छं० ॥ ३५ ॥ सुनंत ईस रज्जई । तनीस राग सज्जई ॥ सुभेरि झुंकयं घनं । श्रवन्न फुट्टि झंरूनं ॥ छं० ॥ ३६ ॥ नरह नाद रिक्कयं । चुसट्ठ ताल दिज्जयं* ॥ तुरंग पंति चल्लयं । मनौं जलद्द हल्लयं ॥ छं० ॥ ३७ ॥ तरप्पि तेज तामसी । मनौं कि नह वामसी ॥ झलक्कि मंत दंतयं । मनौं किं बीज पंतयं ॥ छं० ॥ ३८ ॥ जेर जरायं बंगरी । मनौं चमक विज्जुरी* ॥ सिरीसु खोभ जग्गयं । कि भान मेघ उग्गयं ॥ छं० ॥ ३९ ॥ श्रवंत खोभ दानयं । झरंत मेघ जानयं ॥ उपंम और दुत्तियं । षिलाव राहु पुत्तयं ॥ छं० ॥ ४० ॥ उपंम तीय उड्डरं । कि मिच कज्जलं गिरं ॥ जु बैरषं विराजची । वसंत वृष लाजची ॥ छं० ॥ ४१ ॥ दुरंत चौर सीसयं । गिरं कि गंग दीसयं ॥ दुती उपंम लग्गयं । कि बह्लं कि बग्गयं ॥ छं० ॥ ४२ ॥ जु घूघरं घमक्कयं । कि दादुरं सु भद्यं ॥ दुती उपंम खेलयं । सुचाग वाम केलयं ॥ छं० ॥ ४३ ॥ ३२ पाठान्तर—दाय । पृथीराजनें । सुभाय ॥ ३३ पाठान्तर-छंद लघुनाराज वा नराजा । हयगयं । निसांन । दुभरं । बजई ॥ ३५ ॥ रजई । सजई । बजई । नफेरि । श्रवन ॥ ३६ ॥ नारद नरद रिक्षयं । चौसट्ट । * यह दूसरा पाद सं० १६४७ की पुस्तक में नहीं है । चुलयं । मनों । जलद । हलयं ॥ ३७ ॥ तरपि । तांमसी । मनों । वांमसी । भालकि । मनों । लभयंतयं ॥ ३८ ॥ * ये दोनों पाद सं० १६४७ की पुस्तक में नहीं हैं । ससोभ । जगयं । भांन । उगियं ॥ ३९ ॥ दानयं । जानयं । दुतीयं बिलावै । पुत्तियं ॥ ४० ॥ उपंम । कजलं । बृछ ॥ ४१ ॥ चोंर ॥ ४२ ॥ घुघरं । घमघमं । ददुरं । भदयं । उपम ॥ ४३ ॥

सातवां समय ११ ] पृथ्वीराजरासो । ३३६ सुघंट घोर सोरयं सुनंत श्रोन फोरयं ॥ तिलक्क चंद साजच्ची । मनौं गनेस राजच्ची ॥ * कुं० ॥ ४४ ॥ दुती उपंम जग्गयं । दवंकि लग्गि पव्वयं ॥ गह्व गर्ज सद्दयं । मनौं किं मास भद्दयं ॥ कुं० ॥ ४५ ॥ सु पीलवांन चंदयं । अरापती कि इंदयं ॥ सुअस्सवार राजच्ची । कि जंम जोर साजच्ची ॥ कुं० ॥ ४६ ॥ मिलंत मुंक नैनयं । तिलग्गि सीस गैनयं ॥ ते रूप भूप मारखे । कि अश्वनी कुमार खे ॥ कुं० ॥ ४७ ॥ चिगुंन तेज तंतनं । तिनंक कंक मंमनं ॥ सनाह रूप अंगमं । मनौं कि जोग जंगमं ॥ कुं० ॥ ४८ ॥ सणाह जोति दिप्पयं । मरीच भान भिप्पयं ॥ सुभह छंद वद्दयं । कि वीर वान सद्दयं ॥ कुं० ॥ ४९ ॥ आगंम विप्र बोलयं । हुलास रूचि चोलयं ॥ सु पाइ कंपनं षनं । दुखंत ते झनं झनं ॥ कुं० ॥ ५० ॥ जुरंत जाम मल्लयं । प्रभा प्रसाद बुद्धयं ॥ तिमध्य राज पिष्ययं । सु अंग गंग तिष्ययं ॥ कुं० ॥ ५१ ॥ सामंत मध्य सोभयं । कि इंद देव लोभयं ॥ कि पञ्च पंडवं दलं । धनुक्क वान सब्बलं ॥ कुं० ॥ ५२ ॥ चढंत राज प्रातयं । ते दूत देषि जातयं ॥ कहंत अब्ब घाटयं । भई समुद्र पाटयं ॥ कुं० ॥ ५३ ॥ उषाह मध्य ते चलं । सगुन्न बंदि जे भलं ॥ *ससूर सूरयं कलं । दिनं सु अष्टमी चखं ॥ कुं० ॥ ५४ ॥ रू० ॥ ३३ ॥ सुघट्ट । तिलक । मनौ । गनेंस । * यह चौथा पाद सं० १६४७ की पुस्तक में नहीं है ॥ ४४ ॥ गह्र । मनौ ॥ ४५ ॥ पीलवांन । औदापती । जु दासवार ॥ ४६ ॥ मुद्ध । नैनयं । गैनयं ॥ ४७ ॥ त्रिगुन । तिनंन । मनौ ॥ ४८ ॥ दिपयं । मरीचि । भानं । भिषयं । बदयं । बांन ॥ ४९ ॥ पाय । झननं झनं ॥ ५० ॥ पिथयं । तिद्ययं ॥ ५१ पद्य । बांन संबलं ॥ ५२ ॥ अब । भयौ ॥ ५३ ॥ उपाह । मधि । सगुन । जै । * अंत के ये दोनों पाद सं० १६४७ की पुस्तक में नहीं हैं ॥ ५४ ॥

३४० पृथ्वीराजरासो । [सातवां समय १२ पिता की आज्ञा लेकर अष्टमी को पृथ्वीराज का लड़ाई के लिये यात्रा करना ॥ कवित्त ॥ दिन अष्टमि रवि वार । राज सुभ मँडि प्रस्थानं ॥ अष्ट दिसा जोगनी । भई साचाय सुध्यानं ॥ अष्ट च्यारि अय भान । राजदै अर्ध बघाइय ॥ इन सें भौम अनिष्ट । चंद चौथे ग्रह आइय ॥ चले नरिंद धायि दूत तब । मन आनंद सु चंद हुअ ॥ प्रथिराज तात अग्या सगुन । चरन बंदि चलि वज्र भुअ ॥ कूं० ॥ ५५ ॥ रु० ॥ ३४ ॥ चौपाई ॥ *तात मात अग्या परमानहि । ता समान नह भ्रंम प्रमानहि ॥ गुरु द्रोही पति द्रोही जानं । सो निच्चै नर नर कहि थानं ॥ छं० ॥ ५६ ॥ रु० ॥ ३५ ॥ नाहर राय के दूतों का पृथ्वीराज की चढ़ई और सेना बल का समाचार नाहर राय को देना ॥ छंद पद्धरी ॥ नाहर नरिंदं जे दूत आइ । समाचार सबै कहिते सुनाइ ॥ दिसि जीत सत्त चहुवान सूर । लषियै चरिच मन मन्झ काफ़र छं० ॥ ५५ ॥ इक सहस स्वान सँग नाम धार । देसान देस बल पंग अपार ॥ तिन संझ पंच सै पवन पात । पित मात असल्ल लाधौर जात ॥ छं०॥५६॥ पांभरी अंग जिन पसम होत । दिषि दीप जोति तिन नैन होत ॥ रातब्ब मंस घृत दुग्ध पान । आजान बाह दिषियै बलान ॥ छं० ॥ ५७ ॥ रेसमी डोरि पट्टी नरमं । रहै सीत क्रांच दुषित गरंम ॥ तिन सथ्य पंच सै और डोरि । ते रषिक बिन को सकै छोरि ॥छं०॥५८॥ ३४ पाठान्तर-शुभ । मंडि । भांन । मै । भोम । अरिष्ट । चौथैं । गृह । नरिंद्र । धसि । प्रथौराज । आग्या ॥ ३५ पाठान्तर-आग्या । परमानाय । परमांनहि । समान । ध्रुम्म । प्रमांन्नाय । जांनं । निश्चै । नरकन । यांनं ॥ * सं० १६४९ की पुस्तक में इसे अरिल्ल करके लिखा है ॥ ३६ पाठान्तर-समचार । सब । जित्त । सत । चहुवांन । मनमैं । स्वान । ॥ ५५ ॥ संग । नांमधार । देसान । मल्ल । से । असिल ॥ ५६ ॥ नयन । रातब । पांन । आजानंबाह । बलांन ॥ ५७ ॥ नरमं । शीत । दुखित । सय । होर । ति । रक्षिक । बिना ॥ ५८ ॥

सातवां समय १३ ] पृथ्वीराजरासो । ३४१ इक आइ पेस इक अश्व सोन । बज्वांन अंग चष रहत षोन ॥ सिक्कार नाम जहंतह तिक्कान । आरंभ जुद्ध सब रूपि विनान ॥ छं० ५८॥ इक सत्त उंट भरी जीन साल । तिन धरै अंग छिप्यै न काह ॥ भेदैन वज्र वर नीर धार । तिन धरैं अंग जे दृढ पगार ॥ छं० ॥ ६० ॥ सन्नाह महिम वरनी न जाइ । जिप्पनि कि देव दनुजनि उपाइ । जनु ब्रह्म होम कढि मंच जोर । कै इंदं अग्नि अप्पे अकोर ॥छं ॥६१॥ कै वरुण अप्पि पाताल ईस । कै पवन प्रसन परसाद दीस ॥ वाचिष्ट कढि कै कुंड होम । दीनी कि प्रसन व्है मात भौम ॥ छं०॥६२॥ आंस सिक्ख सध्य तीन नरेस । जितनह समर सज सचुदेस ॥ छं० ॥ ६३ ॥ रु० ॥ ३६ ॥ पृथ्वीराज का प्रताप सुनकर नाहरराय का चौकन्ना होना ॥ दूहा ॥ सुनी पवर जब दूत मुख । चमक्यौ नाहरराव ॥ ए अप्पन गनियै नहीं । वैरी बिस हर घाव ॥ छं० ॥ ६४ ॥ रु० ॥ ३७ ॥ अपने सरदारों से नाहर राय का कहना कि अब क्या करना चाहिए पहिले चौहानों से हम से और बात थी पर अब तो बिगड़ गई ॥ कवित्त ॥ सुक्षित सकल लिय बोलि । पुच्छि परिहार तिनहि मत ॥ चाहु आन पाषान । कहत आषेट जुद्ध बत ॥ तनक भनक सी कान । दूत इत्तह सुनि आए ॥ अप्प अचे तन रह्यौ । धरौ धर भूमि सदाए ॥

पाठान्तर-पेसि । बलवांन । सिकार । नांम । जहां । कांन । बिनांन ॥ ५८ ॥ सत । उंट । धरै । छिपै । भैदैन । घरैं ॥ ६० ॥ स्रनाह । महिम । जिपन । उपाय । ब्रम्हन । इंद्र । आपे ॥ ६१ ॥ कैं । प्रासाद । कढि । प्रसंन । भोम । भौंम ॥ ६२ ॥ सद्य । जितनह । शत्रु ॥ ६३ ॥ ३७ पाठान्तर-प्रवरि । चमक्यौँ । अपने । गिनियै । नही ॥

३४२ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय १४ सोमेस हमह कछु द्वै नहीं । तिन सुचित्त माना लई ॥ तब तौ सनेह कछु और हौ । अब तौ कछु औरै भई ॥ छंदं० ॥ ६५ ॥ रू० ॥ ३८ ॥ सरदारों का कहना कि लड़ना चाहिए ॥ दूहा ॥ कहत सुभट परिहार के । दध्य चढी क्यों देइ ॥ सस्त्र मारि दल भंजि कैं । षग्ग धार धर लेइ ॥ छं० ॥ ६६ ॥ रू० ॥ ३९ ॥ नाहर राय का कहना कि आगे से बढ़कर एक बारगी उन पर चढ़ाई करना चाहिए नहीं तो जीत न होगी ॥ कवित्त ॥ सुनि मंडोवर राइ । कहन बलवंत सुभट सह ॥ द्रव्य उनह कर चह्यौ । कहहि सुतौ *सति वंत यह ॥ जाइ अचानक परै । बहुरि छेत्रै। नहिँ जैहै ॥ प्रथीराज उस सबल । मारि धरती सब लैहै ॥ इह सुनत सबन बैठी सुमन । सजन सेन बेगो कह्यौ ॥ चर चरन चरचि कैं वत्त इह । खो झत्ती मारग गह्यौ ॥ छं० ॥ ६७ ॥ रू० ॥ ४० ॥ नाहर राय का सेना सजना ॥ दूहा ॥ सजी सेन मंडोवरह । नाहरराइ नरिंद ॥ संभरि संभरि राव नृप । उर उदोत आनंद ॥ छं० ॥ ६८ ॥ रू० ॥ ४१ ॥ ३८ पाठान्तर-पुछि । चहुआन । पायांन । कांन । इतह । अचेतनह । सुदाए । हमह कम । नही । सुहित ॥ ३९ पाठान्तर-हथ । कै ॥ ४० पाठान्तर-मंडोवरराई । मंडोवरराय । सुनद । कह हि सुतौ सति वत्त इह । *अधिक पाठ है । परौं । नहिं । जैहैं । डंस । धरती लैहैं । सबल । वेगो । वल । झती ॥ ४१ पाठान्तर-नाहरराय । संभरि वार । उद्योत । अनंद ॥

ग्यारहवां समय ११ ] पृथ्वीराज रासो । ३४३ पृथ्वीराज की सेना की प्रशंसा ॥ कवित्त ॥ सदस लेन संसारी । नरेसु मध्य सन टारि पंच सम ॥ वीर सिंगार सुभंत । कंत जनु रत्त बाम सम ॥ दन्तउभय नंचारु । सिलह सज्जी चहु आनं ॥ चंद देखि मन मगन । कविन तिन करै बषानं ॥ पंचमी सोम रितु राज गत । सूर तेज जाजुलित धुअ ॥ कर तार धय्य कित्ती कही । वज़ि निसांन चहुआन धुअ ॥ छं० ॥ ६८ ॥ रु० ॥ ४२ ॥ पृथ्वीराज का आगे से बढ़कर लड़ने के लिये जोवनराय को आज्ञा देना ॥ तवै सुजोवन राई । सूर साह्रौ चहुवानं ॥ तुम गुज्जर बैषंड । गाम सुरधर अगिवानं ॥ पंथ पंथ परवान । धाइ अगिवानी किज्जै ॥ सगा सपन जंपियै । छमनि आरोचि सुलिज्जै ॥ वामान पंथ अंधी प्रकृति । बिन दिट्ठे दिट्ठे न कछु ॥ वन पंन अहु परवत रहे । भेद बिना जानहि न कछु ॥ छं० ॥ ७० ॥ रु० ० ४३ ॥ जोवनराय का उत्तर दे कहना कि नाहरराय का पथ बांधा सो वह रणभूमि को तिरछी छोड़ कहीं चला गया ॥ तब्ब सुजोबन राइ । बत्त जंपै चहुवानं ॥ अहु पंन परबत्त । सत्त गुज्जर धर मानं ॥ लोहाना आजान । पंथ बंध्यौ पालक्की ॥ नाहर राइ नरिंद । गयौ तिरछीं भुअ मुक्की ॥ ४२ पाठान्तर-संभारि । * अधिक पाठ है । मधि । सिंगार । सजी । चहुआनं । पेषि । षषानं । रिति । हथ्थ । किती । निसांन । चहुआन ॥ ४३ पाठान्तर-तवै । राय राव । चहुवानं । चहुआनं । गुजर । गांम । मुरधुर । अगिवांनं । परवांन । अगिवांनी । कीजै । लिजै । वामांन । दिट्ठै । हिट्ठै । अहु । अद्दु । प्रवत । जानै १२

३४४ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय १६ करिघर अनेक कैंवर गहिय । ए अग्गैं कैा धाइया ॥ तिह ठाम चुक चिंत्यो हुतौ । पै नाहर राइ न पाइया ॥ छं० ॥ ७१ ॥ रु० ॥ ४४ ॥ सबेरे नाहरराय के अग जाने पर सांझ को पृथ्वीराज का पहुँचाना और उसकी खोज करना ॥ गयौ प्रात परिचार । संझ चहुआन सपनौ ॥ बरज्यौ जीवन राइ । षोज क्रम क्रम करिणिजौ ॥ पंथवान पुच्छ्यौ । नदी उत्तरि तिन अषिय ॥ तातें पूर नरिंद । बाज नत्तौ करि नषिय ॥ आनंद सिलह सज्जिय नृपति । पंषी पारिव मोचं जिम ॥ ज्यौं गिद्द अंध पच्छो करै । चित्त दिगंबर कियौ तिम ॥ छं० ॥ ७२ ॥ रु० ॥ ४५ ॥ चालुक के प्रधान ( दीवान ) के घर नाहरराय का पता मिलना और सामन्त सहित पृथ्वीराज का नदी उतरना ॥ कुंडलिया ॥ नदी उतरि सामंत सह । डीस संपते जाई । चालुक्कां परधान गृह । पहन नाहर राई ॥ पहन नाहर राइ । सेन सज्जै सथ षंच्यौ ॥ चय हजार असवार । वीर संधान जुसंच्यौ ॥ प्रात कूच उप्परै । आज मुकांम जुदुस्तर ॥ झुकि प्रथिराज नरिंद । सिलह सजी नदि उत्तरि ॥ छं० ॥ ७३ ॥ रु० ॥ ४६ ॥ ४४ पाठान्तर—तवै । तवै । यौवनराय । चहुआनं । चहुवानं । अद्रु । अडु । परबत । गुजर । मानं । लोहांनी । अजानं । पालुकी । नाहरराय । भुहू । रहिय । के आगें उधाइया । तिहि । ठांम । यैं । नाहरराव ॥ ४५ पाठान्तर—चहुआन । संपना । यौवनराव । लीना । पंथवांल । पुछ्यौ । नदि । उतरि । अषीय । अषीय । नंडिय । सज्जिय । पारेव । परेव । ज्यो । गट्ट । गंद । पक्खो । चित । डिगंवर । कीया ॥ ४६ पाठान्तर—नदि । उतरी । उत्तरि । सामंत सब । संपत्त । जाय । चालुकां । परधांन । राय । सेन जैन । सजे ऊपरै । मुकांम । सुदुक्दूर । प्रथीराज । सजी । उतरि ॥

सातवां समय १७ ] पृथ्वीराजरासो । ३४५ सुभट सहित सेना में पृथ्वीराज कैसा शोभता है ॥ कवित्त ॥ सुभट सिलह घट जोति । भयौ घट सिलह सुभट्टन ॥ कै * दीप मध्य सूडैन । कै * भान बदल्ली सुभट्टन ॥ कै * मुकुर मध्य प्रति बिंब । कै * संभु विभूत अधारै ॥ कै आरसि सें सार । हथ्य करतार सुधारै ॥ पाचार भार ठिल्लै कमनि । कै * उदधि मडि लंका दहै ॥ चिय वसिन द्रव्य अरु मोच वसि । नजि जुगिंद वानै ग्रहै ॥ छं० ॥ ७४ ॥ रु० ॥ ४७ ॥ पृथ्वीराज के ग्रास पहुंचने का समाचार नाहरराय का सुनना और सेना इकट्ठी करना । दूहा ० ॥ भई खबरि परिछार कौं, चढि आयौ पृथिराज ॥ लग्यौ सेन एकत करन । दंड बजाने बाज ॥ छं० ॥ ७५ ॥ रु० ॥ ४८ ॥ घाटी पर पर्वतराव को रास्ता रोकने के लिये भेजना ॥ दूहा ॥ जहँ पव्वत घाटौ हुतौ, मीना मेर मवास । प्रब्बत सौं प्रब्बत मँड्यौ, अनमीजौ धन त्रास ॥ छं० ॥ ७६ ॥ रु० ॥ ४९ ॥ दूहा ॥ हुकुम कीन परिछार तिन, प्रब्बत मीना मेर । इततें तू रुकि एक टक्क, जितनें आवत वेर ॥ छं० ॥ ७७ ॥ रु० ॥ ५० ॥ पर्वतराव का घाटी रोकना ॥ दूहा ॥ सुनि प्रवत धायौ तुरत, घाटौ रोक्यौ जाइ । च्यारि सहस मीना प्रबळ, बैठे आइ वलाइ ॥ छं० ॥ ७८ ॥ रु० ॥ ५१ ॥ ४७ पाठान्तर-ज्योति । * अधिक पाठ हैं । मधि । भांन । बदली । सुघटन । मुकर । सिंमु । विभूत । आरसि सार में । हथ । सुधारें । मधि । दहें । वसि । बांनै ॥ ४८ पाठान्तर-भई । कां । प्रथीराज ॥ ४९ पाठान्तर-जहां । जह । घांटौ । हुतो । तहां मीनां । मीनां । परबत । सां परबत । प्रबत । ज्यां । प्रबत । मंडभौ । जो ॥ ५० पाठान्तर-परबत । इतने । इतनैं । चु । जितनै ॥ ५१ पाठान्तर-पब्बत । घांटों । रोकिय । बैठे । आंनि ॥

३४६ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय १८ दूहा ॥ तीन पनच धुनचीं करन, बडे कटन तंडीर ॥ सगुन बिना पग ना धरै, विकट बंन झंडीर ॥ छं० ॥ ७९ ॥ रू० ॥५२॥ पर्वतराय कैसे घाटी रोक कर बैठा है ॥ कवित्त ॥ मडोवर धर बाज । राज रषन परिचारन ॥ स्वामित सकं वज्रंग । जंग जिन अंग न हारन ॥ देत सेवासनि भेजि । मारि घर पर पसु खावै ॥ देषत कै राजांन । बिरदवा नैन चलावै ॥ बैठे सु ओट रुंषन उपल । करि तरकस उंधे धरनि ॥ देषंत बघ चहुवांन की । भरै जांनि बिसहर बरनि ॥ छं० ॥ ८० ॥ रू० ॥ ५३ ॥ घाटी रुकने का समाचार पृथ्वीराज को मिलना ॥ दूहा ॥ छढी षबर प्रथिराज तिन । मीनां सरह अमान ॥ पकरि लोह पब्बय गह्यो । सबै को अगौ जान ॥ छं० ॥ ८१ ॥ रू० ॥ ५४ ॥ क्रोध करके पृथ्वीराज का पर्वतराय से लड़ने को कान्ह चौहान को भेजना ॥ कवित्त ॥ सुनि कुप्पिय प्रथिराज । जानि पुच्छिय सुअप्प मन्त्रि ॥ मनु मृगराज मृगीन । जोर क्रुद्धिय दिषिय बत्रि ॥ आछ ग्रछन जनु जीव । देषि तुद्दिय सुमीन कछ ॥ समर समुद्द जल पियन । जांनि घट जन्म क्रोध मछ ॥ षिजि कछी कान्ह चहुवांन सहु । रंक आइ अड्डे फिरे ॥ सिर नाइ धावू नरनाह तब । प्रब्बत सम प्रब्बत भिरे ॥ छं० ॥ ८२ ॥ रू० ॥ ५५ ॥ ५२ पाठान्तर-धुनहीं । षट्ठे । कठन ॥ ५३ पाठान्तर-बजरंग । जंग किन अगन हारन । दैत । मैवासन । मेवासन । के । राजांन । बिरदवां नेन । रुंष ऊटन । औंधे । चहुवांन ! भरे । जांनि ॥ ५४ पाठान्तर-पवरि । प्रथीराज । मीनां । अमांन । गृह्यौ । आगैं । अगै । जांन ॥ ५५ पाठान्तर-प्रथीराज । जांनि । पुंछिय । मनोँ । क्रुधिय कि दिषि बल । जांनि । चहुआन । आंनि । परबत । भिरै ॥

सातवां समय १६] पृथ्वीराजरासो । ४४० कान्ह का पर्वत से युद्ध और उसमें पर्वतराव का मारा जाना ॥ छंद भुजंगी ॥ मंडे सेर सीना ग्रछ्यौ चोरि घाटा । मिले आइ कन्हं मनौं लौन आटा ॥ मंडे झुंड वृष्णं कहूं दंत छोटं । ढिले ना सुमेरं मंडे जानि कोटं ॥ छं० ॥ ८३ ॥ भई तीर मारं सरोसं सवेगं । तदै ताद्दि पारै सबिद्धं अच्छेगं ॥ सद्भावज्जघातं उतप्पात मंज्यौ । करे हूह हाकं बरं बेग डंड्यौ ॥ छं०॥८४॥ जुटे जुद्ध अनवद्ध करिकुद्ध ठाढे । करैं हथ्य वाहं पयं संडि गाढे ॥ गिरै बान लग्गै बियं इत्त उत्तं । महामंच विद्या गुरु द्रोन चित्तं। छं ॥८५॥ भई बान छाया न सूझै मरीचं । मिले लोह लकाच तत्ते तरीचं ॥ गिरै अश्व असवार लोहं जहीरं । परै जानि डंडूर वृष्पं गहीरं ॥छं०८६॥ द्ययं कुंडि नर्नाह हुए उनारै । हहंकार बज्जै सहोमं पुतारै ॥ परै अश्व घातं सरोसं सरीरं । बकै केय वक्कं करैं के अरीरं ॥ छं०॥८७ ॥ सरं जान भाखं उडै लोच अग्गी । जरै पंथ पंषी गिरैं स्वर्ग मग्गी ॥ भरै मुट्ठि कन्हं सरं मार बग्गं । निकस्तैं सुविद्धे हुअ पग्ग उग्गं ॥छं०॥८८॥ खगै गुज्ज सीसं कथैं उक्ति कोगी । पछारंत तूंबा सनौं षीजि जोगी ॥ वहै अस्सि त्रिद्धघात रोसं प्रत्तारं । मनौं निक्कसै सद्यनं तंततारं॥ छं० ८९॥ लगै संग हृत्ती फुटै पुट्ठि पच्छी । ककंधं कछारं कटैं जार मच्छी ॥ जितं त्ति जठंत किंकं रकत्तं । फिरैं मह भोतेयानक वकत्तं ॥छं०॥९० ॥ नचै भूत बेताल षेतं भयानकं । रसं वीर रस्से इस्से निर्हयानं ॥ मिल्यौ भुष्प कन्हं परब्बत वीरं । हन्यौ अस्सि घातं धुक्यौ ता सरीरं ॥९१॥ जह्यौ कंध कन्हं असीघात धीरं । करी कहि संना षरी चग्ग चीरं ॥ पद्यौ झुम्झि प्रब्बत राबत्त भेरं । गज्र्यौ नाहरं गाज नाहर्सवेरं ॥ छं० ॥ ९२ ॥ रू० ॥ ५६ ॥ ५६ पाठान्तर-मंडे । मोनां । घांटा । मिलैं । कंव्हं । मनों । लोन । लौंन । मंड़े । षप्पै । उटं । ढिले । नां । मंड़े ॥ ८३ ॥ सबेगं । हूक्क हाकं ॥ ८४ ॥ करै । हथ्थ । गिरे । बांन । लगैं । बोयं । इत । उतं । वित्तं ॥ ८५ ॥ बांन । लकबाछ् । गिरैं । परें । जांनि । वृपं ॥ ८६ ॥ नरनाह । हकहाक । बज्जे । महं में । परै । सरोस । बकें । बंकं । षकं । करें ॥ ८७ ॥ जरै । गिरें । भरें ।

३४८ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय २० पर्वत के मारे जाने पर नाहरराय का स्वयं टूट पड़ना ॥ कवित्त ॥ परत धरनि परबत्त । आइ हुंकिक्य नाहर रन ॥ बलवड्ढे सह मेर । जानि ह्नुमान लंक बन ॥ इक्क गिरत घन थाप । इक्क बथ्थनि पक्कारिय ॥ बब्बर रूप सम भूप । रूप अनभूत संचारिय ॥ मानिक्क बंस आयौ उतह । दूत नाहर गल गज्जैा ॥ परबत्त पर्यौ पडु पिछिकै । सिंधू बञ्जनं बज्जया ॥ छं ॥ ९३ ॥ रु० ॥ ५७ ॥ पृथिराज का भी चढ़ चलना । छंद पद्धरी ॥ चढ चल्यौ राज पृथिराज ताम । साधन सुसेन वर वरन वाम ॥ दुल्लहै भयो खोमेस पुत्त । वनिता विवाह मन कंक वृत्त ॥ ९४ ॥ * बज्जिचि निसान दस दिस गुरान । आषाढ अग्ग ज्यौं मेघ थान ॥ रथ वाजि करी पयदत्त पुल्लेन । सज्यौ नरिंद चतुरंग षेन ॥ ९५ ॥* मुक्की सुभुम्मि अजमेर राज । यंतौ सुजान् पहन समाज ॥ धज्जी सुहागि सिंधू निसान । भयभीत भेष भय दस दिसान ॥९६॥ बज्जिय सुभैरि भय शंकरीस । गज गजे गाच घय छठ छींस ॥ गिरनार देस अरु सिंधु बह । गज्जै सुगाज सजि थह यह ॥ ९७॥ ढलकंत ढाल बैरष रंग । सोभंत विपन रिति राज संग ॥ मिलि आय पंथ नाहर नरिंद । वीराधि बीर बड्ढे सुदंद ॥ ९८ ॥ छह्वारि भह षेना सवान । सामंत सूर करि लोह्र पांन ॥ कन्दा नरिंद आजान बाह्र । संगरी राव स्वामित्त राह्र ॥ छं० ॥ ९९ ॥ भूठि । निकसैं । बुद्धी । हुच्चै । उगं । डंगं ॥ ८८ ॥ लगें । गुर्ज । गुरंज । शीसं । कहै । पछां- रंत । तुंबां । मनो॑ । वहैं अश्व निर्घात । वहै । विघात । मनो॑ । निकसं । निकसै । सर्घनं ॥ ८९ ॥ लगें । संगि । छती । फुट्टै । पुठि । मली । कहारं । कठैं । मुक्की । तित । उठंत । । छिकं । रकतं । फिरें । फिरै । भट । वकतं ॥ ९० ॥ नच्चै । रसैं । मुष । सुपरजत । असि ॥ ९१ ॥ फंन्द । असि । कटि । संनाह । परि । चष । भुझि । परवत्त । रावत्त । नाहर । संवेरं ॥ ९२ ॥ ५७ पाठान्तर-परबत । आय । हकिक्य । बट्टे । बढे । जांनि । हनुमांन । रक । घन घाय । इक । बथन । पक्कारीय । पक्कारिय । सम रूप । संचारिय । संवारीय । मानिकं । मानिक्क । गज्या । परबत्त । पिछि । कै । सिधू । बजन । बजया ॥

सातवां समय २१ ] पृथ्वीराजरासो । ३४६ संभारि बीर चालुक्क भूप । उपज्यौ ब्रह्म कुंडह अनूप अतताइ तुरंग तेरह सुपंड । षिजि रह्यौ रोपि रन रोद्धि झुंड ॥ ॥ कूं० ॥ १०० ॥ तिन ठाम आइ नाहर सुघरि । वाहंत हथ्थ जनु करिय केरि ॥ ॥ छं० ॥ १०१ ॥ रू० ॥ ५८ ॥ इधर पृथ्वीराज इधर नाहरराय का सन्मुख युद्ध ॥ कवित्त ॥ उत प्रथिराज नरिंद । इत सुपरिचार प्रबख रन ॥ दुअन सेन असि कढ्ढि । करन कऋषंत समय जनु ॥ दुअन अङ्ग संनाह दुअन नष चष उघारें ॥ दुअन इष्ट आरंभ । दुअनि दुअ हथ्थ दुधारें ॥ दुअ सुम्भि अङ्ग दुअ देव जनु* । दुअन धार दुअ तुक बढ़िय ॥ संनाह कहि कही सुनूह । तस उपम चन्दह कहिय ॥ छं० ॥ १०२ ॥ रु० ॥ ५९ ॥ कवित्त ॥ दुअन हथ्थ दुअ भूप । रूप अदभूत रेष बढ़ि ॥ इन्द्र सिलह प्रथिराज । चंद्र परिचार तेज गढि ॥ दुअ अभंग संनाह । दुअन देवन आधारन ॥ दुअन तेज तन अंस । हंस दुअ हंस समाधन ॥ अवतार भूत दुअ देव सम । दुअन चिन्ह उत्तम करिय ॥ परभास षेत परब्रह्म दुति† । भृगु लंङ्कन जनु धरि धरिय ॥ छं० ॥ १०३ ॥ रू० ॥ ६० ॥ ५८ पाठान्तर-* ये ९४ । ९५ और आधा ९६ छंद सं० १६४७ की पुस्तक में नहीं हैं ॥ प्रथीराज । तांम । वांम । दुल्लह । पुत ॥ ९४ ॥ ज्यौं । थांन । पुलेन । सज्यों ॥ ९५ ॥ मतौ । बजी । लाग । निसांन । दिसांन ॥ ९६ ॥ वजिग । गजैं सुराज हय हठ हौंस । गिरनारि । दूट । गर्जे । घट घट ॥ ९७ ॥ बैरष । बढे ॥ ९८ ॥ हहकार । भट । सबांन । आजानवाह । स्वामित ॥ ९९ ॥ चालूक्र । ऊपज्यो । तुरंग । रोहि ॥ रिन रोपि ॥ १०० ॥ ठांम । हथ ॥ १०१ ॥ ५९ पाठान्तर-प्रथीराज । कढी । सनाह । चप । हथ । दुधारें । सुभि । कटि । कटी । *उपम ॥ ६० पाठान्तर-हथ । प्रथीराज । रहि । उत्तिम । द्युति । भृगु । लकिन ॥ * एशियाटिक सोसाइटी की पुस्तक में "दुअन इष्ट आरंभ" से "दुय देष जनु" तक नहीं हैं। परंतु सं. १६४७ की में हैं † एशियाटिक सोसाइटी की पुस्तक में "दुअ देव सम" से "ब्रह्म दुति" तक नही है। परंतु सं. १६४७ की में हैं ॥

३५० पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय २२ उसमें पृथ्वीराज का नाहरराय के घोड़े को मार डालना ॥ दूहा ॥ फुनि पृथिराज कुमार नैं, हय हन्यौ परिहार ॥ कंध दुअं कटि वग सहित, झुक्यौ धरनि असिधार ॥ छं० ॥ १०४ ॥ रू० ॥ ६१ ॥ दूहा ॥ झुकत धरनि नाहर तुरिय, झपक्यौ बंध कर्नंक ॥ तेक तोकि तक्यौ तुरी, बचि असि कंध छनंक ॥ छं० ॥ १०५ ॥ रू० ॥ ६२ ॥ दूहा ॥ दुअ कोटल दुअ नृपति के, किन्नें घाजुर आनि ॥ दुअन बीच दुअ सुभट घट, अठ भएं चट्टानि ॥ छं० ॥ १०६ ॥ रू० ॥ ६३ ॥ रनबीर का सन्मुख हो पृथ्वीराज से जुद्ध करना ॥ कवित्त ॥ बर पावस रनबीर । दुतिय पावस सम सज्जौ ॥ धूम जोति अरु सलिल । मरुत प्राकारनं बज्जौ ॥ सज्जि सेन चतुरंग । बरन बह्ल रंग धारिय ॥ स्याम सेत अरु पीत । रत्त धज मत्त विचारिय ॥ उन्नयौ धार धारग्धनी । खरन तिरच्छौ बुट्ठिबर ॥ बिज्जुुलि झमंकि पग पंत्तिकर । पिवौ सेन अरिजुध्य पर ॥ छं० ॥ १०७ ॥ रू० ॥ ६४ ॥ मोहन परिहार और पवार का सम्मुख हो लड़ना ॥ दूहा ॥ उत मोहन परिहार रन । मेर समान अमान ॥ द्वै द्वै असि कटि बिकट बनि । द्वै धनु द्वै द्वै बान ॥ छं ॥ १०८ ॥ रू० ॥ ६५ ॥ ६१ पाठान्तर-प्रथीराज । कुम्मारनैं । है । हंत्यो । कन्ह कट्टि हुअ ॥ ६२ पाठान्तर-तुरी । तोकि ॥ ६३ पाठान्तर-दुतीय । सज्यौ । मूरत । प्रककारन । सजि । बहूर । धारीय । स्याम । रत विचारोय । उनयौ । तिरछौ । कुट्टि पर । बुष्टि । बिजुलि । झमंक जुथ ॥ ६५ पाठान्तर-दोहरा । समांन अमांन । द्वैद्वै धनु द्वैवांन ॥

सातवां समय २३ ] पृथ्वीराजरासो । ३५१ कवित्त ॥ दंत लोचन परिछार । इत सुअवल इंदाह, इय ॥ दिष्ट दिष्ट अंकुरिय । संझ जुग सात दिष्ट घर ॥ लोचन कोपि दारार । सीस पांवार लुझारिय ॥ टोप कहि फटि मुंड । झपटि पांवार निझारिय ॥ फटि सुंड तुंड धर कहि झाटि । लह विफार अफार झट ॥ * ढार वत्त तत्त बिदार क्रि तुरत । जनुकि कशारिय पटुपट ॥ छं० ॥ १०८ ॥ रु० ॥ ६६ ॥ चामंड का युद्ध ॥ कवित्त ॥ चंड रूप चामंड । दनत बलवन्त प्रतापन ॥ हन्यौ संग दुअ अंग । निकसि दुअ अंगुल सापन ॥ उभै संग चलि धाए । मध्य गहि हत्थ दु हुय्यन ॥ उडि भेजी सुअकास । कुहि पिचकार दद्धिकन ॥ परताप भग्गि परि प्रथ्वि पर । लोक तीन कीरति कथिय ॥ द्रव्यान पान निकसी सुरवि । जोति जाइ जोतिन मिलिय ॥ छं० ॥ ११० ॥ रु० ॥ ६७ ॥ कवित्त ॥ मिले पौंन सौं पौंन । मिले पानी सौं पानी ॥ मिले तेज सौं तेज । मिले सूनै सूनानी ॥ मिलै प्रथी सौं प्रथी । मिले चरि लौं चरि बेत्ता ॥ मिले हुतासन होत । होम होमै जो होता ॥ जल छत जोत जल भिरत हरि । पय सें जिम पय मिलि सुपय ॥ मिमि मरत दुरत जेइं झरत रनि । सुमिलिय प्रताप सु आप स्वय ॥ छं० ॥ १११ ॥ रु० ॥ ६८ ॥ ६६ पाठान्तर-पांवार । झारीय । फटि । तिझारीय । “ * फटि मुंड तुंड दुअ पंड हुअ । अधर फट्टिय बर पग झट ।” सं० १६४७ की में यह पाठ है । वत । तत । बिहार कि । कशा- रीय । पटु ॥ ६७ पाठान्तर-आय । मथ । हथ । दुह्यन । दधि । प्रताप । पर । पृथ्वी । लोकं तन । द्रव्यांन । पांन । जाय ॥ ६८ पाठान्तर-पोंन । सो । पोंन । पानी । सो पानी । सुने सुनांनी । पृथी । सो । पृथी । छता । होमे । मिलत हर । हुरत । जेहूँ । रिन ॥ ४३

३५२ 'पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय २४ कवित्त ॥ संस छड्डु रद गूढ़ । अंत बर बाज गज्ज नर ॥ भय भूअत्त असत्त । चढिय जुग्गिन तिन उप्पर ॥ डूक्क दंत गज गिद्धि । उतरि लै अंत अलुफ्भिय ॥ डूक्क कोद जुगिनीय । करन चैंचत सौं झुक्किय ॥ तिद्दि दिष्षचंद कविराज तत । अति उल्हास ओपम बढ़ि ॥ उडवत्त चंग सुचंग अँग । राज कुमारि अहानि चढ़ि ॥ छं० ॥ ११२ ॥ छ० ॥ ६६ ॥ दूहा ॥ धषलंगी धवली दिसा धवल तन चहुवान ॥ धवल दीछ संमुछ खख्यौ । जस धवल तन आनि ॥ छं० ॥ ११३ ॥ रू० ॥ ७० ॥ स्वामि रक्त रत्ते समुद्द । रत्ते नैन कहर ॥ रन रत्ते द्वव दाह सम । गुंजत गल्ह गहर ॥ छं० ॥ ११४ ॥ रू० ॥ ७१ ॥ नाहर ? से नाहरराय का लड़ना ॥ कुंडलिया ॥ नाहर सौं संमुछ खस्यौ । नाहर राहू नरिंद ॥ मंडोवर मारू बली । धनुवर भूपति दंद ॥ धनुवर भूपति दंद । सेन चहुआन ढंढोरी ॥ सुर असुरन करि मेर । मथन दरिया हिल्लोरी ॥ हथ हथ्थिन घन झंकि । धीर झुझ्यौ छकि छाचर ॥ मरदन सौं मिलि मरद । मरद बुल्ह्यौ मुख नाहर ॥ छं० ॥ ११५ ॥ रू० ॥ ७२ ॥ ६६ पाठान्तर—वाजि । गज । भृत । असत । जुगिना । उपर । डक्क । उतर । अलुभिय । इक्क । जोगिनीय । चैंचत । सों । झुकिय । तिहिं । दिषि । तित । उपम । उडवत । चांग । कुंमारि । अट्टानि ॥ ७० पाठान्तर—तन । तंन । चहुवांन । आंनि ॥ ७१ पाठान्तर—स्वामिरत । रते । रत्ते । नैन । दते ॥ ७२ · पाठान्तर—सों । नाहरराय । धनिवर । चहुआन । ठंढोरी । ठठोरी । टंटोरी । असुरनु । दरीया । हिलोरो । हथिन । सों ॥

सातवां समय ९५ ] पृथ्वीराजरासो । ३५३ बलराय का खेत में मँडना ॥ कवित्त ॥ हथ रच्यौ थिर सुथिर । षेत संज्यौ वलरायं ॥ सार सार अप्पार । धार लग्गा धर चायं ॥ उठिय अग्ग पगधार । धपी द्रुगा धर लोइय ॥ धक्क छक्क उच्चार । सार अप्पं दन्न मोइय ॥ निध्धात घात भरकर करचि । नभ निसान तिन सह भरि ॥ सब सूर सुरंगीय कंठ वल । सुसर कढि असि वर पसरि ॥ छं० ॥ ११६ ॥ रू० ॥ ७३ ॥ घोर युद्ध वर्णन ॥ इंदू विराज ॥ कढी * तेग तत्तं । मनौ मल्ल घत्तं ॥ लगे लोह लग्गं । पगं पग्ग वग्गं ॥ छं० ॥ ११७ ॥ दुअं वाह वाहं । गजै गज्ज ढाहं ॥ जुटे इत्त उत्तं । मनौ संस चित्तं ॥ छं० ॥ ११८ ॥ धुकेँ धींग धक्कैँ । छकै सार छक्कैँ ॥ भिरैं भूमि रुंडं । वकँ बैन मुंडं ॥ छं० ॥ ११९ ॥ तुरैं तूट वाहँ । दतैं दंत माहैँ ॥ डूकं पाइ कूदैं । टिकैं तेक रुंदे ॥ छं० ॥ १२० ॥ चहैं बाधुआनं । तडित्तं कमानं ॥ रसं बीर रस्से । बदै लोह घस्से ॥ छं० ॥ १२१ ॥ गजैं गैन देवी । अभूतं सुएवी ॥ नचै भूति भूमी । जकैं देषि झूमी ॥ छं० १२२ ॥ षिजै खेत पाखं । विहंडै कपाखं ॥ रचै रुंड माखं । स्रवै सोन लाखं ॥ छं० ॥ १२३ ॥ चवट्टी चिकारै । फिकीयं फिकारै ॥ ७३ पाठान्तर-थह । अपार । लगा । दृगा । धक हक । उचार । अयं । निघात भह । निसान । शब्द । सुरंगीय । कढि ॥

३५४ पृथ्वीराजरासो । [ सातवां समय २६ गमं गिद्ध गह्रैं । पखं पूचि चहैं ॥ छं० ॥ १२४ ॥ भिरैं भंति भारी । अभूतं सुरारी ॥ छं० ॥ १२५ ॥ रु० ॥ ७४ ॥ दूहा ॥ परत भिरत तुह्त सुकर । दरत निवत्त सुछद्य । अप्पानौ बल छय्यनह । कां संगे बल तथ्य ॥ छं० ॥ १२६ ॥ रु० ॥ ७५ ॥ नाचर कर नंन्हा सुपय । भय भारथ्य उपाउ । जासु जहां जो जबरै । तिहि बल रोच सदाउ ॥ छं० ॥ १२७ ॥ रु० ॥ ७६ ॥ गाथा ॥ कायर सुप्प प्रमानं । बर कंमोदयं मोदयं सुप्पं । सत सित पच प्रमानं । उधारियं बीर वृंदायं ॥ छं० ॥ १२८ ॥ रु० ॥ ७७ ॥ छंद निसंगी ॥ झुंकारे सूरं, वज्जत तूरं, नच्चत हूरं, सुर सुरयं । दय छंदिय राजं, तेजय पाजं, खरे सुसाजं, झुर सुरयं ॥ चलि चालं बंधी, तारा संधी, छसै सुनंदी, है तारी । तुरसी रस अंजरि, तव नव पंजरि, तन घन पंजरि, वैमारुं ॥ १२९ ॥ घन केसर रंगं, अंबनि चांगं, नच्चत जंगं, अचि क्वालं । जंपे चरि गंगं, गुन अनभंगं, चरमन अंगं, असि झारे ॥ दूह्नां बबक्कारै, दुनां न चारैं, छोच करारै, गुन भारे । केसरि रंग रोारं, असिवर छोरं, औ तन कोरं, घटि क्वालं ॥ १३०॥ सिर तुष्टि भ्रमाजं उमया जानं, छूअ समानं, सुर दाळं ॥ ७४ पाठान्तर--नेग । तते । मनों । दुहुं । गजे । गज । इत उत्त । मने । चित्ते । धुकें । धगि । धके । हकें । छके । वैन । तुटैं । लुटें । छूटि बाहैं । दंतैं । साहैं । पाय । रुद्धैं । चाहुवानं । रसे । बहैं । हसे । गैन । भूमि भूमी । जकैं । रचै । रुड । अव्रै । चवटी । चवट्टी । फ़कारी । फिकियं । फिकारैं । गोमं । गिहुं । गह्रैं । चुट्टै । चिदैं । सारी । अभूंतं ॥ * सं० १६४७ की लिखी पुस्तक में इस छंद का शुद्ध नाम विराज है और इतर में रसावला है । यह दो लघुगु और रसा- वला दो गुलगु का होता है । ७५ पाठान्तर-चुटत । हथ । अप्पंनी हथ । मगौ । मगै । तथ ॥ ७६ पाठान्तर-भारथ । तिहिं ॥ ७७ पाठान्तर-मुप । प्रमांनं । कमोद । कंमोद । रुषं । प्रमांनं । उधारियं । वृंदारूं ॥