पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०४५ इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च। ( ३ ) ‘आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता’ (छा. ४-१४-१.) इति हि लिङ्गम्। ( ४ ) हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु। तच्च संस्कृतत्वं मनोधर्मस्तेन चात्मोपचर्यत इति ध्येयम् । ‘स्मृतेः’ गीतास्मृतेः । विद्याशेषेति हेतुगर्भं विशेषणम् । तथा च तस्या विद्या- याः ज्ञानस्य शेषः फलोपकार्यङ्गं शरीरत्यागकाले यत्स्वहृदयमारभ्य ब्रह्मपर्यन्तगम्यविषयानुस्मरणं तेन योगः साहित्यं तस्मादित्यर्थः । न केवलं विद्यासामर्थ्यादिति चशब्दार्थः । तथा च ज्ञानी न केवलं वि- द्यासामर्थ्याद्देहान्निष्क्रामति, येनातिप्रसङ्गः, किन्तु गत्यनुस्मृतियोगा- च्च । न चैवं सत्युत्क्रमणे ज्ञानस्याहेतुत्वं प्राप्नोति । न चोभयोः साम्य- म् । यतो गत्यनुस्मरणं विद्याशेषः । ननु भवेच्छेषः, यदि गत्यनुस्म- रणं गतिप्राप्तिकारणं स्यात् । तदेव कुतः ? ‘यंयं वापि’ इति स्मृते- रेवेति योजना ॥ ( ३ ) ननु तथाऽपि ‘यंयम्’ इति सामान्येनोक्तत्वात् गत्यनुस्म- रणं तत्प्राप्तिकारणमित्यर्थे न विशेषप्रमाणमस्तीत्यत आह—आचार्य- स्त्विति ॥ ‘आचार्यः’ सत्यकामः । छन्दोगे उपकोसलं प्रत्यग्नीनां वा- क्यमेतत् । ‘इति’ एवंरूपं स्मरणार्थं गतिश्रवणोत्तरभावीदं वाक्यमि- त्यर्थः । यद्वा—एतद्वाक्योक्तं गतिश्रवणमित्यर्थः । वक्तृत्वोक्त्या श्रोतृ- त्वस्याप्युक्तत्वादिति भावः । ‘हि’ यतः ‘लिङ्गं’ गतिस्मरणस्य त- त्प्राप्तिसाधनत्वे ज्ञापकमस्तीत्यर्थः । अन्यथा स्मरणार्थं गतिश्रवणं व्य- र्थं स्यादिति भावः । लिङ्गमित्यस्यात इति शेषेण गत्यनुस्मृतियोगाच्चे- ति पूर्वेणान्वयः ॥ ( ४ ) इदं चोत्क्रमणं न गत्यनुस्मरणयुक्तेन सामर्थ्येन स्वतन्त्रेण भवति, किं तर्हि ? ज्ञानादिना प्रसन्नस्य भगवतोऽनुग्रहेणैवेति वक्तुं- हार्देत्यंशः प्रवृत्तः । तं तत्पदसूचितस्मृत्युदाहरणेन व्याचष्टे हृदिस्थे- नेति ॥ सहयोगे तृतीया । तुरवधारणे । उपासत इति बहुष्वेकवच- नम् । तथा च हृदिस्थेन हरिणा सहैव तस्यानुग्रहेणैवान्त्यकाले तं हरिमेव ‘उपासत’ ध्यायतां प्रतीकालम्बनानां अप्रतीकालम्बनानां च पुं- सां ‘ब्रह्मरन्ध्रेण’ ब्रह्मनाड्योत्क्रान्तिर्भवेदित्यर्थः । यथोक्तं बृहद्भाष्ये— धिष्ण्योर्लोकं परं गच्छन् निष्क्रामन् मूर्ध्न एव तु ।

१०४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ] उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमेवोपासतां भवेत् ॥ इति चा ध्यात्मे । (५) शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानमभिनि सृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भ वन्ति (कठ.२-६-१६.) ॥ इति च ॥ १७ ॥ (६) सू—ॐ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ ॐ ॥ १८ ॥ निष्क्रामति । 'सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मयः आसु तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः॥ इति ॥ अध्यात्म इतिवचनात् हार्दानुगृहीतः शताधिक एवेत्यर्थः । सिद्ध इति वाक्यशेषः । अनेन सूत्रे हृदयस्यायं हार्दस्तेनेति विग्रहः । तथा च हार्देन हृदिस्थेन हरिणा सहैव हार्देनानुगृहीतस्तस्यानुग्रहं प्राप्त एव ज्ञानीदेहान्निष्क्रामतीति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति ॥ (५) प्रकाशितद्वारो निष्क्रामतीत्युक्तम् । तत्र नाड्यां विशेषो क्तिपरं—शताधिकयेत्यंशं तत्सूचितश्रुत्युदाहरणेन व्याचष्टे—शतमिति ॥ हृदयस्य नाड्यः तत्सम्बन्धिन्यः नाड्यः 'शतं चैका च' एकोत्त रशतसङ्ख्याका भवन्ति । तासां मध्ये 'एका' नाडी 'मूर्धानं अभि' प्र ति 'निस्सृता' मूर्धपर्यन्तं गता । 'तया' शतोत्तरया सुषुम्नाख्यनाड्यो र्ध्वं गच्छन् पुरुषोऽमृतत्वं 'एति' प्राप्नोति । तत्रायं विवेकः—ये प्रतीका लम्बनाः सुषुम्नाप्रभेदात् निष्क्रान्तास्ते 'अमृतत्वं' ब्रह्मलोकं, अन्ये अ प्रतीकालम्बनाः 'अमृतत्वं' वैकुण्ठलोकं यान्तीति । 'अन्याः' शतं ना ड्यो 'विष्वगुत्क्रमणे' तादर्थ्ये सप्तमी । लोकान्तरगमनार्थं भवन्तीति कठश्रुत्यर्थः । श्रुतिश्चेत्यनन्तरं शताधिकयेत्यर्थे प्रमाणमिति शेषः । न केवलं स्मृतिरितिचार्थः ॥ (६) ननु यदि प्रकाशितनाडीद्वारो निष्क्रामति तर्ह्यज्ञानिवन्नाड्य न्तस्तमसैव गमनं स्यात् । यद्यन्तरप्यस्ति प्रकाशः, तर्हि द्वारपदवै यर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा तच्छेषमात्रं पूरयति—रश्मी ति ॥ ज्ञानी नाड्यन्तराराततादित्यरश्म्यनुसारी सन् ईश्वरमनुसृत्य दे हान्निष्क्रामतीत्यर्थः । अतो न नाड्यन्तस्तमसोत्क्रामति , न वा द्वार पदवैयर्थ्यमिति वाक्यशेषः । द्वारप्रकाशस्य वैष्णवत्वादस्य च सौ रत्वादिति भावः । नाड्यन्तराराततसौररश्म्यनुसारेणोत्क्रामतीत्येतत्कु

[ अधि - ९. सू - २०. ] दीपिकासहितम्. १०४७ नाडीष्वाततास्तत्र श्वेतस्सुषुम्नो ब्रह्मयानस्सुषुम्नाया माततस्तत्प्रकाशेनैष निर्गच्छति' इति पौत्रायणश्रु तिः ॥ १८ ॥ (७) सू— ॐ ॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धात् ॥ ॐ ॥ १९ ॥ रश्म्यभावान्निशि ज्ञानिन उत्क्रमणं न युक्तमिति चे न्न, सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनाम् ॥ १९ ॥ (८) कियत्कालम् ? सू—ॐ ॥ यावद्देहभावित्वाद्दर्शयति च ॥ ॐ ॥ २० ॥ तो ज्ञायत इत्यत आह—सहस्रमिति । वैशब्दः प्रसिद्धौ । आसु द्वैरा श्येन पञ्चशतभेदभिन्नाः पुनः प्रत्येकं पञ्चशतभेदभिन्नाः सहस्रसङ्ख्या काः तासु नाडीषु 'आतताः' अन्तर्राश्रिताः सन्ति । 'तत्र' सहस्रस ङ्ख्याकेषु रश्मिषु पूर्वोत्तरवर्गेषु मध्ये वर्णतः श्वेतो, नामतः सुषुम्नः, कर्मतो 'ब्रह्मयानो' ब्रह्मप्रापको रश्मिविशेषः । शताधिकायां सुषुम्ना ख्यायां नाड्या मन्तरा ततोऽन्योऽस्ति । तत्प्रकाशेन 'एषः' ज्ञानी जी वो देहान्निष्क्रामतीत्यर्थः । श्रुतिरित्त्यनन्तरं उक्तार्थे प्रमाणमिति शेषः ॥ (७) उक्तमाक्षिप्य समाधत्सूत्रं पठति—निशीति ॥ अत्राद्यन आवृत्त्या 'निशि' रात्रौ यतस्सूर्यरश्मयो न सन्ति अतः तदा पर्यवसि तकर्मणां केषां चित् ज्ञानिनामपेक्षितमुत्क्रमणं न युक्तं, केषां चित् ज्ञानिनामेवं, केषां चिद्नेवमिति वैलक्षण्यमपि न युक्तमित्याक्षेपांशयो जना मभिप्रेत्य तमंशं व्याचष्टे—निशीति । ज्ञानिन इति । परिसमाप्त प्रतिबन्धककर्मणो ज्ञानिन इत्यर्थः । न विलक्षणमपि कस्य चिद्युक्त मित्यपि व्याख्येयमेतत् । परिहारांशं व्याचष्टे—नेति । निशि मृतानां ज्ञानिनां बाह्यादित्यरश्म्यभावात्सर्वेषां रश्म्यनुसारेण उत्क्रमणानु पपत्तिर्नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतः—सम्बन्धादिति । तद्व्याचष्टे—सर्वदे ति । 'रश्मीनां' अन्तस्थादित्यरश्मीनां सर्वदा नाडीसम्बन्धसत्त्वा दित्यर्थः । तथा च निशि बाह्यादित्यरश्म्यभावोऽप्रयोजकः । आन्तरा दित्यरश्म्यभावस्त्वसिद्ध इति भावः ॥ (८) ननु नाडीरश्मिसम्बन्धः सर्वदाऽस्तीति कोऽर्थः । किं सदा तनः? किं वा देहपातपूर्वकालीनः? उत यावद्देहभावी ? । नाद्यः, सदा नाडीनामभावात् । न द्वितीयः, कदाचित ज्ञानिनोऽपि तमसोत्क्रान्ति प्रसङ्गात् । न तृतीयः, यावद्देहं तन्नियमे प्रमाणाभावादिति भावेन पृ

१०४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ] यावद्देहो विद्यते तावद्रश्मिसम्बन्धोऽस्त्येव । (९) ‘संसृष्टा वा एते रश्मयश्च नाड्यश्च नैषां वियोगो या वदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तते’ इति माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ २० ॥ (१०) सू— ॐ ॥ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ ॐ ॥ २१ ॥ दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रह्मोत्तरायणे । इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते । च्छति—कियदिति । कियत्कालं रश्मीनां नाडीसम्बन्धोऽस्तीति विप रिणामेनान्वयः । एतत्परिहाराय सूत्रमुपन्यस्यति—यावदिति ॥ अत्र सम्बन्धादिति पदं षष्ठ्यन्ततया विपरिणम्य अनुवर्तते । चशब्दो न पू र्वपक्षयुक्तदोष इति साध्यसमुच्चायक इति भावेन यावद्देहभावित्वाद्वि ति हेतुवाक्यं व्याचष्टे—यावदिति । अस्त्येव यत इति शेषः । अस्य अ ध्याहृतातोनैत्यनेनान्वयः ॥ (९) नन्वत्रापि प्रमाणाभावो दोष उक्त इत्यतः प्रवृत्तं दर्शयति श्रुत्यंशं व्याचष्टे—संसृष्टा इति ॥ ‘एते’ आदित्यरश्मयः ‘संसृष्टाः’ सम्बद्धा इत्यर्थः । चावन्योन्यसमुच्चये । ‘वियोगो’ विभागः ‘इदं’ प्र मितं स्थूलशरीरं ‘एतैः’ रश्मिभिः ‘पश्यति’ नाड्यन्तर्मार्गमिति शे षः । ‘एतैः’ प्रकाशैः निमित्तभूतैरुत्क्रान्तौ ‘प्रवर्तते’ प्रयतते ततः ए तैरेवोत्क्रामत्युत्क्रान्तिकाल ज्ञानीत्यर्थः । श्रुतिरिति सूत्रशेषोक्तिः । यत इति शेषः । अस्यास्त्येवेति साध्येनान्वयः ॥ (१०) ननु व्यर्थोऽयं ज्ञानिनः रात्रौ उत्क्रमणसम्भवप्रतिपादनाया सः ‘दक्षिणे मरणात्’ इति वचनात् मोक्षार्थं ज्ञानिनो दक्षिणायनो त्क्रान्त्ययोगात् । तद्वद्रात्रावप्युत्क्रान्त्यभावोपपत्तेरित्याशङ्कां परिहर त्सूत्रं पठति—अतश्चेति ॥ अत्रापिशब्दः स्मृतिसत्त्वेऽपि दक्षिणायने ऽपीति समुच्चये । चशब्दः साध्यसमुच्चये । हिशब्दो हेताविति भावेन अयनेऽपि हि दक्षिणे इति साध्यांशं उत्क्रान्तिर्युज्यत इति पदद्वयाध्या हारेण व्याचष्टे—दक्षिणेति । उत्तरायणमरणात् ब्रह्म यातीत्यन्वयः । उक्तं वचनं, भावे क्तः । इति स्मृतिसद्भावेऽपि दक्षिणायने उत्क्रान्ति र्युज्यत इत्यर्थः । अस्यातो न स्मृतिबलेन ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्त्य योगदृष्टान्तेन रात्रावपि तद्भावो वाच्य इति चशब्दसूचितसाध्येना न्वयः ॥

[अधि - ९. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. १०४९ (११) शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः । तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । महर्लोकादिगन्तार उत्तरायणरश्मिभिः ॥ निर्गच्छन्तीतरे तैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः । उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते ॥ न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात्फलम् । (११) कुत इत्यतः प्रवृत्तमित इति हेत्वंशं प्रकृतसम्बन्धपरामर्शक तया स्पष्टत्वात् अव्याकृत्य समग्रसूत्रार्थं स्मृत्या विशदयति—शतमिति ॥ सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ‘शतं पञ्चैव’ पञ्च शतान्येवेत्यर्थः । ‘तावन्त एव’ पञ्च शतान्येव ते रश्मयः । उभयेषां प्रयोजनमाह—महर्लोकादीति । महर्लोक एव आदिर्येषां ते महर्लोकादयः तान् गन्तारः प्रतीकालम्बनाः । अतद्गुण

१०५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ] ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते ॥ अत्युत्तमानां केषां चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः । इति नारायणाध्यात्मे ॥ २१ ॥ -*- १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू-ॐ॥ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते॥ ॐ॥ २२ ॥ इति स्मृतौ ' उत्तरं ' उत्तरायणमिति निगद्यते । दक्षिणायनरश्मिप श्चशतमेव दक्षिणायनमिति निगद्यत इत्यर्थः, अयं च तत्त्वप्रदीपोक्तः । अनेन ' ते ' इति नपुंसकद्विवचनं षष्ठीद्विवचनत्वेन विपरिणतव्यमि त्युक्तं भवति । ते रश्मयः निगद्यते निगद्यन्त इति वा । एवकारव्या वर्त्य आपातप्रतीतार्थं निषेधति-न त्विति । स्मृतौ दक्षिणमुत्तरमिति शब्दोक्तः कालविशेषो ' नास्ति ' न भवतीत्यर्थः । कुतोऽयमर्थो ' द क्षिणे मर

? Wait, look at line 13: "यत इत्याद्युपस्कार्यम्" - wait, there is only ONE द्या: य - त - इ - त्या - द्यु - प - स्का - र्य - म् Wait! Look at the image line 13: "यत इत्याद्याद्युपस्कार्यम्" Wait, is there "द्या" and then "द्यु"? Let's zoom in on line 13, first word: "यत इत्या" -> then there is "द्यु" or "द्या"? It is: "इत्यादावुपस्कार्यम्"?? Wait! Look at the letters: इ (i) त्या (tyā) दा (dā) वु (vu) प (pa) स्का (skā) र्य (rya) म् (m) Wait! Could it be "इत्यादावुपस्कार्यम्"? इति + आदौ + उपस्कार्यम् = इत्यादावुपस्कार्यम्! "यत इति आदौ उपस्कार्यम्" = The word 'यत' is to be supplied at the beginning (आदौ)! WOW, THAT MAKES TOTAL SENSE! "यत इति आदौ उपस्कार्यम्" -> "यत इत्यादावुपस्कार्यम्"! Because: Look at line 8: "तथा चेत्थं योजना—यतः 'अग्निर्ज्योतिः' इत्यादिना..." He supplied 'यतः' at the beginning! So here

१०५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ] तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ (गी. ८-२४,२५.) इत्यत्र योगीति विशेषणात्स्मरणनिमित्ते चैते गती ॥ (२) गत्यनुस्मरणाद्ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् । देवेनाभिजिता शुक्लपक्षेन च सपूर्णमा । विषुवा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥ इति ॥ एवं प्रतिज्ञातमार्गद्वये अपुनरावृत्तिमार्गमभिधाय पुनरावृत्तिसाधन माह—धूम इति । यत्रादौ धूमाभिमानिदेवस्य लोकः, तदनुरात्रिदेव स्य, ततः कृष्णपक्षदेवस्य, अथ षण्मासाभिमानिनां लोकाः, तदनु द क्षिणायनदेवलोको वर्तते । ‘तत्र’ तेन मार्गेण ‘योगी’ काम्यकर्मी ‘चान्द्रमसं’ चन्द्रसम्बन्धि ज्योतिः प्राप्य पुनः भूमौ जायत इत्यर्थः । न चैतावता दक्षिणायने मृत

[ अधि - १०. सू - २२. ] दीपिकासहितम्. १०५३ अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वै गतिः ॥ इत्यध्या त्मे ॥ २२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः. ॥ ॐ ॥ इति वचनादेवेति तत्त्वप्रदीपोक्तिः । अध्यात्मे ग्रन्थे वचनादिति शे षः । अस्य स्मरणनिमित्ते चैते इति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ १० ॥ ॥ इति योग्यधिकरणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वन्त्राणां श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपिका यां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः. ॥ ॐ ॥

१०५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ४. पा - ३.]

१०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) मार्गो गम्यं चास्मिन् पाद उच्यते । सू—ॐ ॥ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥ ॐ ॥ १ ॥ 'तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह आपूर्यमाणपक्ष म्' ( छा. ५-१०-१०. ) इत्यर्चिषः प्राथम्यं श्रूयते । 'य दा ह वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति' ( बृ. ७-१०-१. ) इति वायोः । ( २ ) तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा । ( ३ ) द्वावेव मार्गौ प्रथितार्वचिरादिः विपश्चिताम् । १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतत्पादार्थं दर्शयति—मार्गेति ॥ ब्रह्मप्राप्तौ मार्ग इत्यर्थः । उ त्क्रान्तानामिति शेषः, ब्रह्मनाड्या नाड्यन्तरेण चोत्क्रान्तानामिति तद् र्थः, न तु ब्रह्मनाड्येत्येव । नाड्यन्तरोत्क्रान्तानां स्वस्वलोकप्राप्तौ मार्गा न्तराभावात् । 'गम्यं' प्राप्यं कार्याकार्यब्रह्मरूपं, तेन मार्गेण गतानामि ति शेषः । चः समुच्चये । 'अस्मिन्

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिका सहितम्. १०५५ धूमादिः कर्मिणां चैव सर्ववेदविनिर्णयात् ॥ अग्निर्ज्योतिरिति द्वैधैवार्चिपस्सम्प्रतिष्ठितिः। अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन् ॥ इति ॥ एकस्मिंस्तु पुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १ ॥ :—*—: तत्प्रथितेरित्यस्य तस्यां स्मृतौ तेषां तस्य मार्गैकत्वस्य अर्चिरादित्व स्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थमुपेत्य तां स्मृतिं दर्शयति—द्वावेवेति ॥ अ र्चिरादिरिति बहुव्रीहिः । तथा च ‘सर्ववेदविनिर्णयात्’ सर्ववेदानभि श्रित्य विचार्य ज्ञानिनामेकः कर्मिणां चापर इति द्वावेव मार्गौ ‘प्रथि तौ’ प्रसिद्धौ ज्ञानिभिर्निणींताविति यावत् । न त्वेकस्त्रयो वा । ‘विप श्चितां’ उत्क्रान्तज्ञानिनां यो मार्गः सोऽर्चिरादिरेव ज्ञेयः । काम्यकर्मि णां मार्गस्तु धूमादिरेवेति योजना । ननु ‘अग्निर्ज्योतिः’ इति गीता स्मृतावग्नेः प्राथम्यमुच्यते, तत्कथमत्रार्चिषो ज्योतिश्शब्दितस्य द्वि तीयप्राप्यत्वेनोक्तस्य प्राथम्यमुच्यत इत्यत आह—अग्निरिति । एक स्याग्निपुत्रस्यार्चिष एवाग्निर्ज्योतिरिति ‘द्वेधा’ द्विरूपेण ‘सम्प्रतिष्ठि तिः’ सम्यगवस्थानं भवति नार्चिषोऽन्योऽग्निः । तत्र ब्रह्म संव्रजन् ज्ञा नी प्रथममग्निमेत्याथ ज्योतिराप्नोति । तथाऽपि पृथक्तिं नोच्यते ‘तेऽ र्चिषम्’ इत्यादिश्रुतावित्यत आह—एकस्मिन्निति । ‘महान्’ पूज्यो अ र्चिर्नामकोऽग्निर्ज्योतिर्भेदेन ‘द्विरूपो’ द्विविधोऽपि यत एकस्मिन् पुरे संस्थः, अतः ‘तेऽर्चिषम’ इति श्रुतौ पृथक् नोच्यते । यतः प्रथमं द्विवि धोऽपि क्रमेण ज्ञानिप्राप्योऽतो नार्चिषः प्राथम्यविरोधः । नन्वग्नेः सो मादनन्तरं प्राप्तिः ‘सोमं वैश्वानरम्’ इति वचनात्, अतः कथमेतदि त्यत आह—अग्नेः सुत इति । तथा च यतोऽग्नेस्सुतोऽतः ‘सोमं वैश्वा नरम्’ इति वक्ष्यमाणविरोधोऽपि न, अस्य प्रधानाग्निपुत्रत्वादिति यो जना । ब्रह्मतर्क इत्यस्य प्रथितेरिति सौत्रपदेनान्वयः । सूत्रार्थस्तु—उ त्क्रान्तो ज्ञानी ब्रह्म गच्छंश्चैकेनैवार्चिरादिना मार्गेण गच्छति, न तु मा र्गभेदेन । मार्गस्यार्चिरादित्वं एकत्वं च कुतः सिद्धम् ? ‘तत्प्रथितेः’ तस्य ज्ञानिमार्गस्यार्चिरादित्वस्यैकत्वस्य च ‘सर्वे वा’ ( ) इति श्रुतौ ‘अग्निः’ इति स्मृतौ च प्रसिद्धत्वादिति ॥ १ ॥ ॥ इति अर्चिराद्यधिकरणम् ॥

१०५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ४. पा - ३.] २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ ॐ ॥ २ ॥ अर्चिषो वायुं गच्छति ' स वायुमागच्छति ' ( बृ. ७-१०-१.) इति सामान्यवचनात् ॥ ( २ ) 'स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरह २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वायोर्द्वितीयप्राप्यत्वं समर्थ्यते । तत्र ' द्वावेव मार्गौ' इति स्मृतेः समग्रमार्गस्यैकत्वेऽपि अर्चिःपूर्वपक्षयोर्मध्ये मार्गभे दसम्भवात् । ' स वायुमागच्छति , अर्चिषोऽहः ' इति श्रुतिद्वयप्रामा ण्याद्द्वाय्वह्लोरुभयोरधिकारिभेदेन द्वितीयप्राप्यत्वमिति पूर्वपक्षे सि द्धान्तयतसूत्रमुपन्यस्यति—वायुशब्दादिति ॥ सूत्रेऽध्याहार्यप्रतिज्ञां दर्शयति—अर्चिष इति । अनन्तरमिति शेषः । तथा चैकेनैव मार्गेण ब्रह्म गच्छन् ज्ञानी तस्मिन् मार्गेऽर्चिषोऽनन्तरं वायुमेव गच्छति न त्वहरित्यर्थः । कुत एतदित्यतोऽत्र हेतुतया प्रवृत्तं सूत्रं अविशेषवि शेषाभ्यां वायुशब्दात् वायुश्रुतेरित्यन्वयमुपेत्य व्याचष्टे—स इति । सामान्येत्यविशेषपदव्याख्यानम् । 'वचनात् ' बृहदारण्यकश्रुतेः । ' सः' उत्क्रान्तोऽपरोक्षज्ञानी अर्चिर्द्वारा 'वायुं ' प्रवाहाख्यमागच्छती ति सिद्धान्ते श्रुत्यर्थः । सामान्यश्रुतेः द्वितीयप्राप्यतानिर्णायकत्वं तु न्यायानुगृहीतत्वेन । न्यायस्तु टीकायामेव प्रदर्शितः ॥ ( २ ) ननु श्रुतेः सामान्यवचनत्वादेव प्रथमप्राप्यप्रतिपादकत्वं किं न स्यादित्याशङ्कायां न केवलमेवंन्यायानुगृहीतसामान्यश्रुत्या वा योर्द्वितीयप्राप्यतासिद्धिः, येनोक्तदोषस्स्यात् । अपि तु विशेषश्रुतित श्वेति भावेन प्रवृत्तं विशेषेत्यंशं व्याचष्टे--स इति ॥ 'सः' ज्ञानी ' इतः' शरीरात् 'गतः' उत्क्रान्त इत्यर्थः । यद्वा—' इतः' अर्चिषो 'गतः' तल्लोकान्निर्गत इत्यर्थः । द्वितीयां गतिमिति सामानाधिकर ण्यं, 'गतिं ' प्राप्य अहरागच्छतीत्यन्वयः । एवमुत्तरत्रापि । 'विशेष वचनात् ' विशेषश्रुतेः । चस्सामान्यश्रुतिसमुच्चये । स्पष्टस्सूत्रार्थः । अत्र टीकायां पूर्वाधिकरणगुणसूत्रत्वेनापीदं सूत्रं व्याख्यातं, तस्मिन् पक्षे ' वायुशब्दात् ' वायोः द्वितीयप्राप्यत्वश्रुतेः सकाशाद्वायुशब्द स्य वायोः प्राथम्येन प्राप्यत्वश्रुतेः 'अविशेषविशेषाभ्यां ' भावप्रधा नोऽयं सामान्यविशेषभावाभ्यां निमित्ताभ्यां बाधो द्वितीयप्राप्यत्वप्र

[ अधि - ३. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. १०५७ रह आपूर्यमाणपक्षम्' ( ) इति विशेषवच नाच्च ॥ २ ॥ * ३. अधिकरणम् ॥ सू—ॐ ॥ तडितोऽधि वरुणस्सम्बन्धात् ॥ ॐ ॥ ३ ॥ ( १ ) 'मासेभ्यस्संवत्सरं संवत्सराद्वरुणलोकं वरुणलो कात्प्रजापतिलोकम् ' इति कौण्डिन्यश्रुतिः । ' संवत्स रात्तडितमागच्छति तडितः प्रजापतिलोकम् ' इति च गौपवनश्रुतिः । तिपादकत्वं सम्भवतीति नार्चिःप्राथम्यश्रुतेस्तद्विरोध इति सूत्रार्थः । तदनुसारेण सामान्यवचनत्वाद्विशेषवचनत्वादिति भाष्यार्थश्च द्रष्ट व्यः । एवमस्मिन् पक्षे प्रतिज्ञाभाष्यस्यापि सामान्यश्रुतेरर्चिषोऽन न्तरं वायुं गच्छतीत्यर्थ इत्युपस्कारेण व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥ ॥ इति वायुशब्दाधिकरणम् ॥ —:※:— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे तडिदभिमानिलोकस्य संवत्सराभिमानिलोकान् न्तरप्राप्यत्वं समर्थ्यते । तत्र सन्देहबीजं श्रुतिविगानं दर्शयति-मासेभ्य इति ॥ यद्यपि छान्दोगे 'संवत्सरादादित्यम्' ( ) इति आदि त्यस्यापि संवत्सरानन्तर्यं श्रुतमस्ति । तथाऽपि अनुक्तित उक्तेर्बलवत्त्वा त्कौण्डिन्यगौपवनश्रुतिद्वयबलात्संवत्सरात्पश्चादादित्यात्पूर्वं प्रजापतेः प्राप्यत्वमविचारेणैव सिद्धमिति प्रजापतेः पूर्वं संवत्सरादनन्तरं वरु णतडितोरुभयोरपि अधिकारिभेदेन प्राप्यत्वम्, उत संवत्सरानन्तर्यं तडित एव, न वरुणस्य, तस्य तु तडिदानन्तर्यमिति विचार्यत इति भावः । श्रुत्योर्माससंवत्सरतडिच्छब्दास्तत्तद्देवतालोकपराः । प्रजाप तिशब्दः प्रजेश्वरपरो दक्षपरो वा बोध्यः । पूर्वश्रुतौ गच्छतीति शे षः । कौण्डिन्यश्रुतिरित्यनन्तरं वरुणस्य संवत्सरादानन्तर्यं वक्तीति, गौपवनश्रुतिरित्यनन्तरं तडितः संवत्सरादानन्तर्यं वक्तीति च शेषः । यत एवं श्रुतिद्वयविरोधः संशयबीजमस्ति अतः संशय इति भावः ॥ १३३

१०५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ] ( २ ) 'तत्र तटितो वरुणं गच्छति । तटिता हूह्यते वरुण लोकस्तटिदुपरि मुक्तामयो राजते तत्रासौ वरुणो रा जा सत्यानृते विविञ्चति' ( ) इत्युपरिस म्बन्धश्रुतेः ॥ ३ ॥ —: ❖ :— ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥ पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुः । पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ ४ ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे—तत्रेति ॥ उपरीत्यत्रापि सम्ब ध्यते । तथा चोत्क्रान्तो ज्ञानी सर्वोऽपि 'तत्र' स्वगम्ये मार्गे संवत्सरा नन्तरं तटितमेव गच्छति । तटित उपरि तदनन्तरं वरुणं गच्छतीत्य र्थः । अनेन 'तटितोऽधि' तटित उपरि वरुणः प्राप्यो, न तु ततः प्रा [L14

[ अधि - ४. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. १०५९ (२) कुतः? सू- ॐ ॥ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ॐ ॥ ५ ॥ 'स वायुमागच्छति' (बृ. ७-१०-१.) इति प्रथममु च्यते। 'उत्क्रान्तो विद्वान् परमभिगच्छन् विद्युत्तमे वान्तत उपगच्छति द्योंर्वाव विद्युत्तत्पतिं वायुमुपग म्य तेनैव ब्रह्म गच्छति' ( ) इत्यन्तेऽपि वायुगमनश्रुतेः । क्तो वायुरसौ प्रवहाख्यः 'आतिवाहिकः' अतिशयितं विष्णुं वहतीत्य तिवहो मुख्यवायुस्तस्यायं तत्पुत्रः स एवेत्यर्थः । न मुख्य इत्येवकारा र्थः । प्रवहस्य प्राप्यत्वं वायुपुत्रत्वं च— प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् । प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति बृहद्भाष्योदाहृतप्रमाणसिद्धम् । अत एव सूत्रस्य वायुपुत्रत्वज्ञाप नार्थमेव प्रवह इत्यल्पाक्षरं पदं विहायातिवाहिक इत्यधिकाक्षरपदप्रयो गः । कुत इत्यतः प्रवृत्तं तल्लिङ्गादिति हेत्वंशं तच्च लिङ्गं चेति विग्रहा श्रयणेन व्याचष्टे— पूर्वेति । गमनं प्राप्तिः । तर्हिमुख्यस्यैव भवेन्न मु ख्यस्येति भावः ॥ (२) ननु तथाऽपि कथं पूर्वप्राप्यस्य वायोरतिवाहिकत्वसिद्धिः, तथा सति मुख्यप्राप्त्यभावापातात् । अथैतद्दोषपरिहाराय उत्तरत्रापि कश्चिद्वायुः प्राप्योऽस्तीत्युच्यते । तथाऽप्यनिवृत्तसंशयः । किं पूर्वो क्त आतिवाहिको मुख्यो वा? एवमुत्तरोक्त आतिवाहिको मुख्यो वेति। मुख्यस्यापि प्रथमप्राप्तेर्मुख्यस्याप्युत्तरप्राप्तेश्च सम्भवात् । न चात्र विशेषहेतुरस्ति, येन पूर्वप्राप्यस्यातिवाहिकत्वसिद्धिरुत्तरप्राप्यस्य च मुख्यत्वसिद्धिरिति भावेनाक्षिपति— कुत इति ॥ पूर्वोक्तस्यातिवाहि कत्वसिद्धिरुत्तरोक्तस्य मुख्यत्वसिद्धिश्च कुत इत्यर्थः । प्राप्यत्वलिङ्ग स्य सावकाशत्वसम्भवादिति भावः । एतत्परिहाराय सूत्रं पठित्वा-- तत्र पञ्चम्याः सप्तम्यर्थत्वं तदित्यस्य बुद्धिस्थपरामर्शित्वं तन्त्रावृत्तिं चाभिप्रेत्य व्याचष्टे—उभयेति । तुरवधारणेऽपिः समुच्चये । यथेत्यादौ तथेत्यन्ते चोपस्कर्तव्यम् । वायुगमनमिति बुद्ध्या विविच्य प्रथममित्य त्रापि सम्बध्यते । उत्तर इति पूर्वोत्तरयोरन्वेति । उक्तस्येत्युभयत्र शे षः । आतिवाहिकस्येति भावप्रधानम् । मुख्यस्याप्युपलक्षकमेतत् । धु

१०६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ] पूर्वोक्त आतिवाहिकः परो वेति व्यामोहे उत्तरे दिव स्पतिरिति विशेषणात्पूर्वत्रातिवाहिकस्यैव सिद्धेः । ( ३ ) ब्रह्मतर्के च— उत्क्रान्तस्तु शरीरात्स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु । ततो हि वायोः पुत्रं च योऽसौ नाम्नाऽऽतिवाहिकः ॥ ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा । तेरित्थेतद्व्यामोहे हेतुत्वेनान्वेति । तथा चेत्थं योजना—यथा ‘स वा युमागच्छति’ इति ‘प्रथमं’ पूर्वे ‘वायुगमनं’ वायोः प्राप्तिः ‘उच्यते’ श्रूयते तथा ‘अन्तेऽपि’ उत्तरत्रापि ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इति वायुग मनश्रुतेः ज्ञानिप्राप्यवायुत्वस्य उभयत्र समानत्वात्पूर्वोक्त आतिवाहि कः परो मुख्यो वा ? उत्तरे उत्तरत्रोक्तः परः आतिवाहिको वेति ‘व्या मोहे’ सन्देहे ‘उत्तरे’ उत्तरस्मिन् दिवस्पतित्वविशेषणलिङ्गादुत्तरो क्तस्य मुख्यत्वस्यैव सिद्धेः पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वस्यैव सिद्धेरिति । अस्य पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुरिति पूर्वप्रतिज्ञयाऽन्वयः । केचित्तु- सूत्रे ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी व्यामोहं निराकृत्येति । भाष्येऽपि व्या मोह इति प्रथमान्तम् । तस्य नञाऽध्याहृतेनान्वय इत्याहुः । अनेन— ‘उभयव्यामोहात्’ ‘यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमाग च्छति’ ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इत्युभयविधवाक्यादुभयत्रा दावन्ते च प्राप्ये वायौ प्रत्येकं मुख्यत्वातिवाहकत्वोभयकोटिकव्या मोहे सन्देहे प्रसक्तेऽपि तस्माद्दिवस्पतित्वविशेषणात्तस्योत्तरोक्तस्य तत्सिद्धेर्मुख्यत्वसिद्धेस्तस्य पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वसिद्धेश्च पूर्वोक्त आतिवाहिक एवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुत्यर्थस्तु उत्क्रान्तो ज्ञानी हरिमधिगच्छन् ‘अन्ततः’ अन्ते विद्युतमेव प्राप्नोति । कथं वरुणाव राया विद्युतोऽन्ततो गम्यत्वमित्यतो विद्युत्स्वरूपमाह—द्यौरिति । ‘द्यौः’ भारत्येव ‘विद्युत्’ तच्छब्दवाच्या तस्याः पतिं वायुं प्राप्य ‘तेनैव’ तन्मुखेनैव परं ब्रह्मप्राप्नोति, न तु तदनन्तरं प्राप्यान्तरम स्तीति ॥ ( ३ ) नन्वस्तूत्तरस्य मुख्यत्वं, तथाऽपि पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वा निश्चयः । मुख्यस्यैवोभयत्रावस्थानसम्भवादित्याशङ्कां परिहर्तुं स र्वे मार्गे स्मृत्या दर्शयति—ब्रह्मतर्के चेति ॥ चोऽवधारणे । समुच्चये च । सर्वोऽपि मार्ग उक्तः शङ्का च परिहृतेति वाक्यशेषः । स्मृतौ तुश

[ अधि - ५. सू - ६. ] दीपिकासहितम्. १०६१ तडितं वरुणं चैव प्रजापं सूर्यमेव च ॥ सोमं वैश्वानरं चेन्द्रं ध्रुवं देवीं दिवं तथा । ततो वायुं परं प्राप्य तेनैति पुरुषोत्तमम्॥ इति ॥ ५ ॥ -- ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ६ ॥ प्रकारान्तरेण तत्रतत्रोच्यमानत्वाद्वायोरपि परतो ब्रह्मणोऽर्वाग्गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयम् । विद्युत्प ब्दः पूर्वोक्ताद्विशेषमाह । 'स्वाच्छरीरात्' स्वाभिमन्यमानजडदेहादु त्क्रान्तो ज्ञानी प्रथममर्चिषमेव गच्छतीत्यन्वयः । द्वितीयस्तुशब्दोऽर्चि षोऽग्निपुत्रत्वद्विरूपत्वलक्षणविशेषद्योतकः । 'ततः' तदनन्तरं 'हि' प्रसिद्धौ । 'वायोः' मुख्यस्य पुत्रं गच्छतीत्यन्वयः । तस्य नाम स्मा रयति—य इति । यो नाम्ना आतिवाहिकः प्रवहः प्रसिद्धोऽसौ वायु पुत्रः इह द्वितीयप्राप्यत्वेन विवक्षित इत्यर्थः । 'पूर्वपक्षं' शुक्लपक्षं 'उदक्' उत्तरायणं 'प्रजापं' दक्षं तत्संज्ञिकदेवतान्तरं वा । 'सो मं' चन्द्रं 'वैश्वानरं' मूलाग्निं शौंशुमारचक्रप्राप्तेरुपलक्षकमेतत् । 'ध्रुवं' ध्रुवराजं 'देवीं दिवं' भारतीं ततः परं वायुं 'परं' मुख्यं वा युमिति वा । 'तेन' वायुना तद्द्वारा 'पुरुषोत्तमं' हरिं 'एति' प्राप्नो तीत्यर्थः । एतीयन्ते गच्छतीत्यादौ च पर्यायधातुद्वयोपादानं मध्येऽ पि सर्वत्र सम्बन्धज्ञापनार्थम् । चापितथाशब्दाः परस्परसमुच्चये । इति ब्रह्मतर्क इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ ॥ इति आतिवाहिकाधिकरणम् ॥ -- ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे मुख्यवायोरन्तिमत्वं समर्थ्यते । परब्रह्मणोऽर्वा क् वायोरन्यः प्राप्योऽस्तीति पूर्वपक्षं तन्निषेधरूपं सिद्धान्तं च दर्शय न् सूत्रमुपन्यस्यति—वैद्युतेनेति ॥ तत इत्यस्यार्थमाह—प्रकारान्तरेण तत्रतत्रोच्यमानत्वादिति । 'तत्र' श्रुत्यादौ मार्गे 'प्रकारान्तरेण' ता रतम्यक्रमं विहाय सोमानन्तरं तदवरस्याग्नेरिन्द्रानन्तरं ध्रुवस्य प्राप्तेः प्रतिपाद्यमानत्वादित्यर्थः । तत इत्यस्यार्थान्तरमाह—वायोरपि परत इति । ऊर्ध्वमित्यर्थः । न केवलमर्चिरादेः परत इत्यपेरर्थः । अपीत्यनेन

१०६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ] तिना वायुनैव ' स एनान् ब्रह्म गमयति' (छा.५-१०-२०) इति ब्रह्मगमनश्रुतेः । ( २ ) विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम् ॥ तथाऽभ्युपगमे बाधकाभावादिति पूर्वपक्षे युक्तिरपि सूचिता । तत इ त्यस्यैव पुनरर्थान्तरमाह—ब्रह्मण इति । परेत्यादौ ग्राह्यम् । ' अर्वाक् ' अधस्तात् । सूत्रे तत इत्यनन्तरं अध्याहार्यं प्रतिज्ञाशेषं दर्शयति—ग न्तव्योऽस्तीति न शङ्कनीयमिति । प्राप्यः कश्चिद्वर्तत इति नाक्षेप्यमि त्यर्थः । किन्तु वायुरेव अन्तिमप्राप्य इति शेषः । यद्वा—विद्युत्पतिना वायुनेत्यात्राप्याकृष्यते । तत्र तृतीया प्रथमार्थे । गन्तव्य इत्यस्ति । अ न्तिम इति शेषः । तथा च किन्तु विद्युत्पतिः वायुरेव अन्तिमप्राप्य इ ति प्रतिज्ञाशेषस्सिद्धः । एवं सूत्रेऽपि विपरिणामेन प्रतिज्ञासिद्धिरिति ध्येयम् । कुतो न शङ्कनीयमित्यतो ब्रह्मप्राप्तिरिति पदाध्याहारेण वैद्यु- तेनेत्यंशं सावधारणं कृत्वा व्याचष्टे—विद्युदिति । ब्रह्मगमनमिति बु- द्ध्या विविच्य अत्रापि सम्बध्यते । तथा च विद्युत्पतिना वायुनैव ' ब्र- ह्मगमनम्' तत्प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । यत इति शेषः । न तु द्वारान्तरं मध्ये अपेक्षितमित्येवकारार्थः । विद्युत्पतिनेत्यनेन विद्युतो भार्या अयं वैद्यु- त इति वृत्तिर्दर्शिता । ब्रह्मप्रापकत्वं वायोः कुत इत्यतः तच्छ्रुतेरित्यंशं व्याचष्टे—स इति । वायुनेत्येतत् विपरिणामेनात्राप्यन्वेति । तथा च वायोरेव ' स एनान्' इति ब्रह्मप्रापकत्वश्रुतेरित्यर्थः । अनेन सूत्रे हेत्वं- शे वैद्युतेनेत्यस्य पञ्चम्यन्ततया विपरिणामेनान्वयो वा तत इत्यस्य आवृत्त्या अन्वयो वा दर्शितः । 'सः' वायुः 'एनान्' अप्रतीकालम्ब- नान् परं ब्रह्म प्रतीकांस्तु कार्यं नयतीति छन्दोगश्रुत्यर्थस्तु प्रागेवोक्तः॥ ( २ ) ननु वायोरिव अन्यस्यापि ब्रह्मप्रापकत्वे अन्तिमत्वं सम्भव- तीत्यत आह—विद्युदिति ॥ ' विद्युत्पतिः' भारतीभर्ता । न श्रीरपि पृ- थग्गन्तव्येति भावेन प्रयुक्तस्य एवशब्दस्य व्यावत्र्यमाह—न चेति । चोऽवधारणे । साक्षादिति शेषः । तुशब्दार्थो वा । कुतो नेत्यत आह— कुत इति । 'प्राणनायकं' इन्द्रियेश्वरं 'तं' वायुमृते तदन्यस्य जीव- स्य 'शक्तिः' ब्रह्मगमयितृत्वसामर्थ्यं 'कुतो भवेत्' न कुतोऽपीत्यर्थः। अत्र विशेषः—

[ अधि - ६. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. १०६३ इति बृहत्तन्त्रे ॥ ६ ॥ -:*-:- ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ७ ॥ 'स एनान् ब्रह्म गमयति' ( छा. ५-१०-२.) इति का- र्यं ब्रह्म गमयतीति बादरिर्मन्यते । ( २ ) ऋते देवान् परं ब्रह्म कः पुमान् प्राप्नुयात्क्वचित् ॥ यद्यपि ब्रह्मदृष्टिस्स्याद्ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ विश्वाद्या अनिरुद्धाद्याः ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः । विष्णुरूपास्तदन्ये च तान् सर्वान् याति मोक्षगः ॥ तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः । ते वायुं प्रापयन्त्येनं स वायुं स हरिं पृथक् ॥ विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः । इति सप्तमस्कन्धतात्पर्योक्तोऽ

१०६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ] इत्यध्यात्मवचनात्तस्यैव गत्युपपत्तेः ॥ ७ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ विशेषितत्वाच्च ॥ ॐ ॥ ८ ॥ ‘ यदि ह वाव परमभिपश्यति प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मु खं प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ’ इति कौषारवश्रुतौ ॥ ८ ॥ ( ४ ) सू—ॐ ॥ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ॥ ॐ ॥ ९ ॥ ‘ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ’ ( तै. २-१० ) इति तद्व्यपदेश परप्राप्त्यनुपपत्तौ देवभिन्नत्वे सति बद्धत्वादिति युक्तिरुक्ता भवति । तथा च युक्तिबलाद्ब्रह्मश्रुतेर्मुख्यार्थोऽङ्गीकार्य इति भावः । यद्वा— सूत्रे उपपत्तेरित्यनन्तरं चेत्याकृष्यत इत्याशयेन तदर्थतया वचनादि त्युक्तम् । तस्य च गतेर्वचनात् स्मृत्युक्तत्वाच्चेत्यर्थ इति ध्येयम् । स्मृ त्यर्थस्तु—यद्यपि देवतरेषां ब्रह्मदृष्टिः स्यात्, तथाऽपि देवान् ‘ ऋते ’ विना को वा पुमान् ‘ कचित् ’ बन्धकाले चतुर्मुखमुक्तिपर्यन्तं परब्रह्म ‘ प्राप्नुयात् ’ प्राप्तुं शक्तः स्यात्, न कोऽपि । देवानां साक्षाद्ब्रह्मप्राप्ति श्च देहलयानन्तरं मुक्तिदशायां वा ततःपूर्वं मानुषत्वेन जातानां देवा नां उत्क्रान्त्यनन्तरं बन्धदशायामेवेति द्रष्टव्यम् । न च दृष्टिर्वैयर्थ्यम् । यतः सोऽधिकारी ‘ ब्रह्मलोकं ’ चतुर्मुखलोकमवाप्नुयादिति ॥ ( ३ ) कार्यस्यैव प्राप्तौ न केवलं युक्तिः, नापि स्मृतिः साधिका, किन्तु विशेषश्रुतिरपीत्याह सूत्रकृत्—विशेषितत्वाच्चेति ॥ तत्सूत्रं व्याचष्टे—यदीति । ‘ यदि वाव ’ यद्यपि ‘ परं ’ परमात्मानमभिपश्य ति, तथाऽपि देवभिन्नो ज्ञानी बन्धकाले चतुर्मुखाख्यमेव ब्रह्म प्राप्नोती त्यर्थः । प्रमाणबलादन्यज्ञानादन्यप्राप्तिरुचितेति हशब्दार्थः । द्विरुक्ति स्तात्पर्यार्था । भाष्यस्य सूत्रेणान्वयः । प्राप्यब्रह्मणश्चतुर्मुखत्वेन वि शेषितत्वाच्चेति सूत्रार्थः । अस्य हेतोः पूर्वप्रतिज्ञायाऽन्वयः ॥ ( ४ ) ननु कथं परज्ञानिनः कार्यप्राप्तिरुच्यते । ‘ ब्रह्मविदाप्नोति प रम् ’ इति परप्राप्तेरेव श्रुतत्त्वादन्यथा तद्विरोधादित्याशङ्कां परिहरत्सू त्रं पठति—सामीप्यादिति ॥ अत्र तुशब्दस्य तद्व्यपदेशस्त्वित्यन्वयः । स चासौ व्यपदेशश्चेति विग्रहः हेतौ पञ्चमी चेत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे— ब्रह्मेति । ‘ व्यपदेशः ’ श्रुतिः ‘ समीपतः ’ समीपे कालत इति शेषः । तुशब्दः सामान्यश्रुतित्त्वरूपविशेषद्योतकः । कार्यप्राप्तेरिति शेषः । न तु दूर इत्येवशब्दार्थः । ‘ परमपि ’ परब्रह्मापि न केवलं कार्यमित्यपि शब्दार्थः । अपीति एवेति च तुशब्दस्यार्थान्तरकथनम् । इतीत्यनन्तरं