पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. ९१ (१०) तथाऽपि न त आनन्दमयशब्देनोच्यन्ते । किन्तु, वि- ष्णुरेव । 'तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्' (महाना. १-६०. ) 'एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते' (ऐ.आ. ३-२-३-१२. ) (११) ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते । असम्पूर्णाः परे यस्मादुपचारेण वा भवेत् ॥ मिति ध्येयम् ॥ (१०) सिद्धान्तयति—तथाऽपीति ॥ यद्यप्येवमन्येषां प्राप्तिः, तथाऽ- पि अत्र ये आनन्दमयशब्देनोच्यन्ते न ते हिरण्यगर्भादय इत्यर्थः । कस्तर्हीत्याशङ्कते-किन्विति । उत्तरमाह-विष्णुरेवेति । य उच्यते स विष्णुरेवेत्यन्वयः । अनेनोदाहृतानन्दमय इति सूत्रप्रतिज्ञाभागस्य स- ङ्गत्यर्थमन्वयार्थं समन्वयसूत्रोदाहृतो विधेयसमर्पकः 'तन्तु' इति प्र- तिज्ञाभागो व्याख्यातो भवति । कुत आनन्दमयो विष्णुरेवेत्यतः प्रवृ- त्तं सौत्रं हेतुं व्याचष्टे—तदेवेति । इत्यादिषु वाक्येषु तस्मिन्विष्णावे- व प्रसिद्धस्य मुख्यार्थत्वेनोक्तस्य ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्नानन्दमये आन- न्दमयं प्रत्युदाहृते 'असन्नेव' इति श्लोके 'अभ्यासात्' असकृच्छ्रव- णादित्यर्थः । अभ्यासादित्यनन्तरं 'विष्णौ तात्पर्यावगमात्' इति शे- षः । अप्रयोजकत्वशङ्कावारणाय ब्रह्मशब्दस्यान्यत्र निरवकाशत्वज्ञाप- नाय तस्मिन् प्रसिद्धेति एवेति चोक्तम् । आदिशब्देन 'परमं यो मह- द्ब्रह्म' 'वासुदेवात्परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत्' इति वाक्यं गृह्य- ते । तदेवेति श्रुत्यर्थस्तु जिज्ञासानयेभिहितः । 'एतमेव' इति श्रु- त्यर्थः सर्वत्राधिकरणे वक्ष्यते ॥ (११) 'ब्रह्मशब्दः' इति स्मृतौ 'परे' पूर्णे इति हेतुगर्भविशेष- णम् । वाशब्दोऽवधारणे । तथा च यतो विष्णुः परः, अतः 'परे' वि- ष्णावेव ब्रह्मशब्दो मुख्यतया 'इष्यते' अङ्गीक्रियते प्रामाणिकैः । न तु विष्णोः 'अन्यत्र' हिरण्यगर्भादिष्वपीत्यर्थः । कुत इत्यतस्तेषां ब्र- ह्मशब्दमुख्यार्थत्वाभावे हेतुमाह—'परे' अन्ये यस्मादसम्पूर्णा इ- ति । तर्हि 'तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' (मु. १-१-९.) 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये' (मैत्रि.उ.६-२२.) 'ब्रह्माणि जीवाः सर्वेऽपि' इत्यादौ ब्रह्मशब्दस्तेषु कथमित्यत आह—क्वचिदन्यत्रेष्टोऽपि ब्रह्मशब्दः 'उपचारेण' परममुख्यवृत्त्यन्यमुख्यवृत्त्यैव भवेदिति । 'ब्रह्म' इति भागवतस्मृत्यर्थः । प्रागेवोक्तः । मध्ये आत्मपदोपेतसाधारणस्मृ-

९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ॥ इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् । ( १२ ) सू— ॐ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ ॐ ॥ १३ ॥ त्युपादाननिमित्तं तु अभ्यासादित्यस्य ‘अन्योन्तर आत्मा’ (तै.उ.२- २-१०) इत्यादौ ब्रह्मवाचकात्मशब्दाभ्यासादित्यप्यर्थो वर्णनीय इति ज्ञापनमित्युक्तं चन्द्रिकायाम् । ‘वासुदेवात्मकम्’ इति व्यासस्मृ- तिवाक्यं तु ‘बुद्ध्याप्यविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत्’ इति पूर्ववाक्येन सह योजनीयम् । अत्र हि वासुदेवात्मकं ब्रह्मेत्यादेर्भ- गवान् ब्रह्मेति प्रतीयते इति न्यायदीपोक्तेः । ‘यतिः’ ‘वासुदेवात्मकं’ कृष्णाख्यं ब्रह्म ‘बुद्ध्या’ मनसा समर्चयेदित्यनेन यतीनां मानसपू- जोच्यते पुष्पैर्वा समर्चयेत् इत्यनेन कायिकपूजा । ‘अविहिंस- न्’ कस्याऽपि हिंसां हानिमकुर्वन्निति तेषां सामान्यधर्मोक्तिः । अनेन यतीनां वैष्णवत्वप्रयुक्तात् तुलसीपुष्पाद्याहरणरूपाद्वैशेषिकाद्धर्माद् हिंसालक्षणः सामान्यधर्म एव बलवानित्युक्तं भवति । यथोक्तं बृह- द्भाष्ये—‘सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यतः’ इति । ‘प्रणवे- न’ ओंङ्कारेण ‘मूलमन्त्रेण’ अष्टाक्षरेण वा समर्चयेदित्यनेन वाचक- पूजोच्यते इति ज्ञातव्यम् ॥ ( १२ ) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रं पठित्वाऽऽक्षेपांशं व्याचष्टे— विकारेति ॥ अत्र चो हेतुसमुच्चये । प्रकृतिशब्देन चिदचित्प्रकृती गृ- ह्येते । आदिशब्देन जीवा गृह्यन्ते । प्रकृत्यादय इति च विपरिणम्य- ते । नञ् आवर्तते । आनन्दमय इत्यस्ति, किं तु विष्णुरिति च । तुश- ब्दो विशेषार्थोऽवधारणार्थे च । तथा च—आनन्दमयो न विष्णुः, किन्तु, प्रकृत्यादय एव । कुतः ? यतोऽत्र ‘विकारशब्दो’ विकारार्थकम् यच्छब्दो ‘युज्यते’ प्रयुज्यते । स च यतो विकारतदभिमानित्वाभ्या- मेव ‘युज्यते’ प्रवर्तते । अतः प्रकृत्यादीनामेव युज्यते । कुतः? जडप्रकृ- तेर्विकारात्मकत्वाच्चेतनप्रकृत्यादीनां च विकाराभिमानित्वात् । न तु परमात्मनः; तस्याविकारित्वाददनभिमानित्वाच्चेति योजना । ‘इति चे- न्न’ इत्यंशं व्याचष्टे—इति मा भूदिति । शङ्केति शेषः । कुत इत्यतः प्र- वृत्तं सौत्रं हेतुं व्याचष्टे —प्रचुरेति । आनन्दमयः कथ्यत इति शेषः । हिशब्दो हेतौ । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तथा च ‘हि’ यतः ‘आनन्द

द्वृत्त्यननुगुणान-> wait! Look at line 14! Look at the word afterइति: तthen a broken characterद्धि? Look at line 14: त द्धि त वृ त्त्य न नु गु णा न Wait! In line 14, look at the 6th-7th aksharas: तद्धितवृत्त्यननुगुणान! Look at द्धिin line 14: it has a smudge/broken letter too! Look at:तthen something smudged, thenवृत्त्यननुगुणान- theतofतद्धितis actually broken or missing! Wait, in line 14:तthenद्धिthenत? It looks like तद्धितवृत्त्य-whereद्धितis squished/broken: Wait, let's look at line 14 carefully: न् स प्रचुरानन्द इति । तथाऽप्यानन्दमय इति तद्धितवृत्त्यननुगुणान Look atतद्धित: It's तthen a character with a loop:द्धि? It looks like त+द्धि+त? Actually it looks like त` +

९४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा-१. ] इति व्याख्यानात्तत्प्राचुर्यं च युज्यते । ( १४ ) उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वम् । ‘ स वा एषः ’ (तै. २-२.) विकारार्थत्वमेव । अन्नादिविकारार्थान्नमयादिशब्दैस्सह पठितत्वादित्यत आह—अन्नादीनां चेति ॥ इदं चावर्तते । मयट्छब्द इति चानुवर्त- ते । तेन समुच्चयार्थचशब्दस्यान्वयः । वाच्यवाचकयोरभेदव्यपदेशः । तथा च न केवलमानन्दस्य मयट्छब्दः, किन्त्वन्नादीनां सम्बन्धिमय- ट्छब्दोऽपि अन्नादीनां प्राचुर्यमेव वक्तीत्यर्थः । एवशब्दो विकारार्थता- व्यावृत्त्यर्थः । आदिशब्देन प्राणादयो गृह्यन्ते । पूर्वे ‘ अन्नमयत्वादेश्च ’ इति, अत्र च ‘अन्नादीनाम्’ इति बहूनां ग्रहणात्, सौत्रानन्दमयश- ब्दोऽजहत्स्वार्थलक्षणया समानन्यायशब्दान्तरोपलक्षक इति

[ अधि - ६. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. ९५ इत्यन्यप्रारम्भात् । ( १५ ) 'येऽन्नं ब्रह्मोपासते' ( तै. २-२.) इत्यादिब्रह्मशब्दा न तु चर्व्यत्वम् । तच्च ब्रह्मण्यविरुद्धमिति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु— “ न चान्यान्नं सर्वभूताद्यं, न च तत्कस्यापि मुख्याद्यम् । किन्तु तद्ग- तो विष्णुरेवादनफलभूततृप्तितुष्टिदातृत्वान्मुख्याद्यः, तस्मादुपजीव्य- त्वमेवाद्यत्वम्, भर्त्तृत्वात्सर्वलोकानामन्नमित्युच्यते हरिः । उपजीव्यश्च भूतानामिति चान्नं जनार्दनः ॥ इति उक्तेः” इति उपजीव्यत्वस्य मुख्यार्थतैवोक्ता । न च विरो- धः; कम्पनाधिकरणोक्तरीत्या समन्वयतात्पर्येण तत्त्वप्रदीपप्रवृत्तेः । 'वज्रवत्' इत्यादाविव यथा कथंचिद्रूढपरत्वाभिप्रायेण सुधाप्रवृत्तेः । ननु कथमन्नमयशब्दः तत्प्राचुर्यार्थो युज्यते । “ ओषधीभ्योऽन्नम् । अ- न्नात्पुरुषः” ( तै. उ. २ - १ - २.) इति प्रसिद्धान्नविकारदेहमुक्त्वा “ स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” ( तै. उ. २ - १ - ३.) इति य एव पुरुषः सोऽन्नरसमय इति अन्नविकारपुरुषपरामर्शादनुवा- दात् । अन्यथा तद्विरोधः स्यादित्यत आह—स इति । 'अविरो- धः' इत्याकृष्यते । तथा चेति वाक्येन यस्मादात्मनः आकाशा- दिकमुत्पन्नं स एष पुरुष इति 'अन्यस्य' देहादन्यस्यात्मनः 'प्रा- रम्भात्' परामर्शात् 'अविरोधो' न परामर्शविरोधः । किमर्थमसौ परामृश्यते इत्याशङ्कापनोदनाय परामर्शादिति वक्तव्ये प्रारम्भादित्या- ह । पूर्वमात्मनः आकाशादिकारणत्वमुक्त्वा तस्यैव 'अभ्यर्थे' अन्यप- र्याय अन्नमयादिपञ्चरूपत्वप्रदर्शनाय पुनः 'प्रारम्भात्' प्रक्रान्त- त्वादित्यर्थः । 'स वा' इति श्रुतौ वैशब्दोऽवधारणे प्रसिद्धौ वा । अ- न्नशब्दो भावप्रधानः । रसत्वमुत्तमत्वं, तच्चान्नत्वविशेषणम् । तथा च यस्मात्सत्यत्वादिलक्षणोपेतादात्मन आकाशादिकमुत्पन्नं 'सः' आ- त्मपदोदितो भूतादिस्रष्टा 'एषः' जीवशरीरगः 'पुरुषः' पूर्णषड्गु- णः देहाख्यपुरिशयः भगवान् 'अन्नरसमयः' उत्तमान्नत्वपूर्ण इत्यर्थः । तैत्तिरीयभाष्ये तु—“अन्नस्यात्तृत्वादिरूपस्यान्नमयशरीरस्य यतः सारभूतो विष्णुः अतोऽन्नरसमयः” इति अन्नशब्दस्यावृत्त्या रसशब्द- स्य क्रमव्यत्यासेन च व्याख्यातम् ॥ ( १६ ) नन्वेवं मयट्शब्दस्योभयार्थे प्रयोगादत्राप्युभयपक्षे दोषदर्श-

९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] बहुरूपत्वाच्च न विकारित्वमविरोधश्च । ( १६ ) न च पृथक्कल्पना युक्ता । स्वरूपे च युज्यते प्रचुर नात्पञ्चानां मयटां प्राचुर्यमेवार्थो न विकारित्वमित्यत्र किं नियामक म् ?, किञ्चान्नमयादीनां पञ्चानां ब्रह्मताऽभ्युपगतौ 'एकमेव' (छां. उ. ६-२-१.) इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् इत्यत आह—येऽन्नं ब्रह्मेति ॥ अत्रादिशब्देन 'ये प्राणं ब्रह्मोपासते' (तै.उ.२-३-१.)। 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' (तै.उ.२-४-१.) 'विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद' (तै.उ.२-५-१.) 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' (तै.उ.२-६-१.) इति वाक्यजातं गृह्यते । अस्ति आन न्दरूपं तद्ब्रह्म । 'इत्यादि' इति लुप्तसप्तमीविभक्तिकम् । 'श्लोकेषु' इति शेषः । ब्रह्मशब्दपदं तच्छ्रवणोपलक्षकम् । एवं प्रदर्शिते हेतुद्वये ऽध्याहृतहेतुद्वाराऽन्वययोग्ये क्रमेण साध्ये आह—न विकारित्वमि ति । 'मयटामर्थ इति निश्चीयते' इति शेषः । 'अविरोधो' विरोधा भावः । चशब्दोऽप्यर्थः । तथा चेत्थं योजना—'येऽन्नं ब्रह्म' इत्यादिषु अन्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु अन्नमयादिविषयत्वेन 'ब्रह्मशब्दात्' ब्रह्मशब्दश्रवणादनन्यथासिद्धतत्समभिव्याहारात् उभयथाऽपि स म्भवतां मयटां प्राचुर्यमेवार्थः न विकारित्वमिति निश्चीयते । अतो न नियामकाक्षेपो युक्तः । एवमेकस्यैव ब्रह्मणो 'बहुरूपत्वाच्च' शब्दादे कस्यैव बहुरूपत्ववचनोपपत्तेः 'एकमेव' इति श्रुतिविरोधोऽपि नेति । पूर्वं 'तस्मिंश्च प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात्' इत्युक्त्वा अत्र ब्रह्मशब्दा दित्येतावन्मात्रोक्तेः प्रयोजनं तु "ब्रह्मशब्दस्यानन्दविज्ञानमययोरिवा न्येष्वभ्यासाभावात्तेष्वसिद्धिपरिहारेण ब्रह्मशब्दश्रवणरूपसर्वसाधा रणहेत्वर्थकथनमेव" इत्युक्तं चन्द्रिकायाम् ॥ ( १६ ) अत्रान्यैः आनन्दमय एव ब्रह्म । तद्गतमयट् एव प्राचुर्यार्थ ता । अन्नमयादयस्तु कोशाः । तद्गतानां मयटां च विकारार्थत्वमित्यु क्तम्। तदयुक्तमित्याह—न चेति ॥ प्रायपठितमयटां 'पृथक्कल्पना'अर्थद्वै विध्यकल्पना न युक्ता। ततश्चान्नमयादीनां मध्ये एकस्यैव ब्रह्मत्वकल्प ना च न युक्तैव, प्रायपाठविरोधेन क्लिष्टत्वादित्यर्थः । यस्तु वादी अन्न मयादीनां पञ्चानामप्यब्रह्मतां ब्रूते, स तु सूत्रकारेणैव पूर्वपक्षीकृत इ ति न तत्पक्षं प्रत्याक्षिपद्भाष्यकारः । तत्त्वप्रदीपे तु—न चेति वाक्यं— न च मायिना पृथक्कल्पना 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. उ. २-१-१.) 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' (तै. उ. २-१-२.) इत्यत्र ब्रह्मोच्यते

प्रकाशो रविरितिवत् ॥ ( १७ ) सू — ॐ ॥ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ १४ ॥ ‘ को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आन- न्दो न स्यात् ’ ( तै. २-७. ) इति । अन्नमयादयः पञ्चकोशा मिथो भिन्नाः तेषां ब्रह्मशब्दोक्तत्वेऽपि अब्रह्म- त्वम् । अन्त्यपुच्छस्यैव ब्रह्मत्वम् । अन्नमयाद्यतिक्रमो मोक्षः । वक्ष्यमा- णानां चक्षुश्श्रोत्रमनोवाचां नान्नमयादिष्वनुवृत्तिः । ‘ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ’ ( तै. उ. ३ - २. ) इत्यादौ पञ्चमस्यानिन्दस्य ब्रह्मत्वम् । ‘ एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ’ ( तै. उ. ३- १०- ५. ) इत्येतस्मा- द्ब्रह्मानन्दमयाद्यतिक्रमनिर्गुणवाक्यात्पृथगेव ‘ इमान् लोकान् ’ ( तै. उ. ३-१०-५. ) इत्यादिको वाक्यशेषः सगुणवाक्यैकवाक्यतापन्नः तत्फलप्रतिपादक इत्यादिका युक्ता । उक्तहेतुभिरत्यन्तासङ्गतत्वात् इत्यन्त्यपक्षनिराकरणपरतया व्याख्यातम् । न चैवमेतद्विरोधष्टीकाया इति वाच्यम् । भाष्यकारः सविस्तरं विशिष्य न निराचख्याविति टीकाभिप्रायाभ्युपगमात् । ननु ‘ न ब्रह्मणि प्रचुरानन्दः ’ इत्यादिप्रयो- गो युज्यते । तस्यानन्दादिस्वरूपत्वात् ‘ घृतप्रचुर ओदनः ’ इत्यादौ भेदस्थल एव तथा प्रयोगादित्यत आह—स्वरूपे चेति । चशब्दोऽप्य- र्थः । इतिशब्दः शब्दपदार्थः । ‘ रविरितिवत् ’ इत्यनन्तरं ‘व्यवहारः’ इति शेषः । ‘ स्वरूपे च ’ इत्यस्यावृत्तिः । तथा च प्रकाशस्वरूपेऽपि सूर्यबिम्बे विशेषबलात् ‘प्रचुरप्रकाशो रविरितिवत्’ एवंरूपव्यवहारव- त् आनन्दादिस्वरूपेऽपिहरौ विशेषेण तथा व्यवहारो युज्यत एवेति न तदनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ( १७ ) आनन्दमयमात्रस्य विष्णुत्वे, हेत्वन्तररूपं प्राचुर्यमेव मय- डर्थ इत्यत्र च हेतुं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्यति—तद्धेत्विति ॥ आन- न्दमय इति तत्त्विति चानुवर्तते । तदित्यस्यावृत्तिः । स चासौ हेतु- श्चेत्यपि विग्रहः । तथा च न केवलं ब्रह्मशब्दाभ्यासात् । किन्तु ‘तद्धेतु- व्यपदेशात् ’ तस्मिन्नानन्दमयप्रकरणे तस्य विष्णोः तस्मिन् आन- न्दपूर्णत्वेनानन्दमयत्वे प्राचुर्यस्यैव मयडर्थत्वे च तद्धेतुव्यपदे- शात् लोकचेष्टकत्वाख्यहेतुत्वेनानन्दपूर्णत्वेनैवानन्दमयशब्दवाच्यो विष्णुरेवेति सूत्रवृत्तिमभिप्रेत्य तमेव हेतुव्यपदेशं दर्शयति—को हीति । ‘ यत् ’ यदा यदि ‘ एषः आकाशः ’ आसमन्तात्प्रकाशमानो १३

तै. २-१०: in line 4 it says ( तै. २-१० )or( तै. २-१. )? Wait, in Taittiriya, Brahmavalli is chapter 2, anuvaka 1. But some editions number it 2-1, or 2-10 (like 10th mantra or section?). In line 4, it looks like ( तै. २-१० )or( तै. २-१. )? Look at line 18: (तै.उ.२-१-१०)or(तै.उ.२-१-१.)? Wait, in line 18: (तै.उ.२-१-१०)- wait, is that a zero or a dot? Wait, in line 28:(तै.उ.२-१-१.)! In line 18, it's (तै.उ.२-१-१०)- wait, no, it's(तै.उ.२-१-१.)with a broken zero-like circle or dot? Actually, old Devanagari prints often use०for abbreviation or section, or it's(तै. २-१.). Wait, look at २-१०: that's clearly a १followed by a०or.? Wait, look at line 4: ( तै. २-१० )

[ अधि - ६. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. ९९

क्षितं परमेव ब्रह्म शब्दानुसन्धानाद्गीयते । ( १९) न चावयवत्वविरोधः । 'स शिरः, स दक्षिणः प क्षः, स उत्तरः पक्षः, स आत्मा, स पुच्छम् ' इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम् ।

मयादिविष्ण्वाख्यं परब्रह्मैव नापरब्रह्मेत्यवसीयते । किन्तु यतो मान्त्र वर्णिकं 'सत्यं ज्ञानम्' इति ध्येयत्वेन लक्षणवतया प्रोक्तं परं ब्रह्मै चान्न मयादिशब्दैः 'गीयते' प्रतिपाद्यते च । अतस्तत्समाख्यानादा र्थिकादपीति सूत्रार्थः । 'ब्रह्मवित्' परब्रह्मज्ञानी 'परं' परमं ब्रह्मा प्नोति । परब्रह्मप्राप्तिकामः परब्रह्म जानीयात् इति श्रुतेः फलितोऽर्थः । किं तद्ब्रह्मेति शङ्कायां सत्यमित्यादि प्रवृत्तम् । तत्र सत्यशब्देनोक्तं यत् गति

१०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २० ) शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणस्सव्य एव च । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्तः एक एव तु पञ्चधा ॥ अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः ॥ ष्ये उपलक्षणया गृहीता ‘पदं पुच्छं प्रतिष्ठा वै पुरुषः’ इति तत्त्वप्र- दीपोदाहृतश्रुतिरपि प्रमाणतया ग्राह्या । अस्मिन् पक्षे भाष्यगतावय- वशब्दः अर्शाआद्यजन्तोऽवयविपरः ॥ ( २० ) अवयविन अवयवत्वं विरुद्धमित्याशङ्कां श्रुत्या परिहृत्यात्र स्मृतिं चाह—शिर इति ॥ अत्र चित्रादौ लिख्यमाननवनारीरूपे अव- यविभूतानामनेकस्त्रीणामेकदेहावयवत्वं तथा नारायणादिपञ्चरूपाणां एकावयवत्वमुच्यते । आद्यश्चः पक्षसमुच्चये । रूपयोः परस्परसमुच्च- ये द्वौ । अवयविभूत एव नारायणः शिर इत्येवशब्दान्वयः । एवमव- र्याविभूतः प्रद्युम्नो दक्षिणः पक्षो बाहुः । अनिरुद्धः सव्यः । वासुदेवः ‘सन्दोहो’ मध्यदेह इत्यन्वयः । अपिवेति निपातसमुदायः पक्षान्त- रे । पूर्वस्मिन् पक्षे नारायणस्य शीर्षत्वम् । वासुदेवस्य मध्यदेहत्व- म् । अस्मिन् पक्षे तु—तदंशे वैपरीत्यमित्युपासनाभेदेन पक्षभेदो- क्तिः । सङ्कर्षणस्तूभयत्र ‘पुच्छं’ पादौ प्रोक्त इत्यन्वयः । तुशब्देन द्विरूपत्वं सुपर्णरूपत्वविशेषो वा ज्ञायते । ततः किमित्यत आह—एक इति । एवं ‘पुरुषोत्तमः’ क्षराक्षरपुरुषाभ्यां उत्तमो भगवान् कृष्णः ‘एक एव’ पञ्चधा विभक्तः एक एवावयवैः अभिन्न एव न तु भि- न्नः । ‘अङ्गत्वेन’ अवयवत्वेन ‘अङ्गित्वेन’ अवयवित्वेन प्रकारेण त- द्भावं प्राप्तः क्रीडत इत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । नन्वस्त्वेवं ता- वता न विरोधपरिहारो जात इत्यत आह—ऐश्वर्यादिति । ‘तस्मिन्’ अवयविभावाद्यापन्ने जनार्दने ‘तस्मिन्’ अवयवत्वादौ तद्विषये ‘विरोधः’ सहानवस्थानरूपो ‘न चिन्त्यः’ न केनचित्कल्प्यः । कु- तः ? ‘ऐश्वर्यात्’ ईश्वरसामर्थ्यात् तयोरेकत्रावस्थानरूपाविरोधोप- पत्तेः ईश्वरशक्तिश्चाघटितघटकेति भावः । एवं ‘तस्मिन्’ अवयवे ‘तस्मिन्’ अवयवित्वे न विरोधः । कुतः ? एकैकस्यावयवस्य सर्वै- श्वरत्वादित्यपि व्याख्येयम् । एवं न विरोध इत्येतत् अवयवावयवि-

[ अधि - ६. सू - १५. ] दीपिकासहितम्. १०१ ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने । अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा ॥ इति बृहत्स- हितायाम् । ( २१ ) रसशब्देन विशेषणात्तत्तत्सारभूतं चिन्मात्रमेवोच्यते । नोरभेदेऽयमवयवी अयं अवयव इति भेदव्यवहारविरोधोऽपि नेत्य- पि व्याख्येयम् । तत्र हेतुस्तु विशेषबलाच्छक्तिव्यक्तिभावादिति च- शब्देन सूचितः । अत एव चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ऐश्वर्याद्धेत्यन्वे- ति । किञ्च—किं तर्कोन्यप्रमाणेनावयविनोऽवयवत्वमवयवस्यावय- वित्वं च विरुद्धम् ? उत अवयवी नावयवः अवयवित्वात् । अवय- वो वा नावयवी अवयवत्वाल्लोकवदिति तर्कपदोक्तानुमानेन ? । ना- द्योऽसिद्धत्वात् । न द्वितीय इत्याह—अतर्क्य इति । ‘हि’ यस्मादत

१०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - १.] इदमिति च दृश्यमानसन्निहितत्वात् । तिवत्प्रकृते भेदकाभावेन ‘अन्नात्पुरुषः’ इत्यत्र देहः, ‘स वा’ इत्य त्र च परमात्मैवोच्यत इति व्यवस्थाङ्गीकारायोगादित्यत आह—रसे ति ॥ ‘स वा एषः’ इति वर्तते । तदित्यावर्तते । एवमुच्यत इति च । अन्यद्विहायेति शेषः । तथा च ‘स वा’ इति वाक्येन चिदेव ‘चिन्मात्रं’ ब्रह्मचैतन्यमेव ‘उच्यते’ परामृश्यते न देहः । न च तस्य दूरोक्तिविरो धः, पुरुषपदेनाप्रकृतत्वविरोधश्चेति वाच्यम् । यतस्तत् ‘आत्मन आका शस्सम्भूतः’ (तै.उ. २-१-२.) इत्याकाशादिपुरुषान्तशब्दैरुक्तं ‘तत्त त्सारभूतं’ आकाशादिपदार्थश्रेष्ठभूतं चिन्मात्रं ब्रह्मैव ‘स वा’ इति परामर्शवाक्येनोच्यते । एवं तर्हि पुरुषपदेन द्वयोरपि प्रकृतत्वादुभय परामर्शोऽयमस्त्विति न च वाच्यम् । यतः ‘तत्तसारभूतं’ पुरुषसारभू तं चिन्मात्रं ब्रह्मैवान्यदेहादिकं विहाय ‘सः’ इति परामर्शवाक्येनो च्यते। कुत इत्यत आह—रसेति । रसशब्दघटितान्नरसमयशब्देन ‘वि शेषणात्’ सारान्नमयत्वरूपपुरुषविशेषणाभिधानादित्यर्थः । जडामि श्रजीवविलक्षणब्रह्मबोधार्थं मात्रपदम् । ‘रसशब्देन’ रसशब्दार्थेन मु ख्यत्वेन ‘विशेषणात्’ विशेषितत्वात् अन्नत्वरूपविशेषणस्येति वा । ततश्चात्र “अन्नरसोऽन्नसारोऽन्नशब्दार्थेषु मुख्याप्तत्वादिलक्षणस्तत्प्र चुरः” इति सुधोक्तेः । टीकायां चैतन्यमात्रं ब्रह्मैवेत्यन्वयः । नन्वनु वाकान्तरे ‘अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्ध्य न्ताम्’ (याज्ञिकी. ६६.) इति प्रार्थितशुद्धीनामन्नमयादीनां कथं ब्रह्मेतोच्यत इत्यतो वा ऽऽह—रसेति । नात्र प्रार्थितशुद्धीनामन्नमया दिकोशानामभिधानम् । किन्तु, ‘तत्तत्सारभूतं’ तत्तत्कोशनियामकं तद्गतं ब्रह्मचैतन्यमेव उच्यते । कुतः? अत्र ‘स वा एषः’ (तै. उ. २- १ - ३ . ) इत्यादी ‘रसो वै सः’ इत्यन्ते चान्नमयादीनां कोशव्यावृत्त्यर्थं तद्भेदार्थमेव ‘रसशब्देन विशेषणात्’ विशेषितत्वादित्यर्थः । आदौ विशेषितत्वं घटितत्वम् । तथा च शब्दान्तरन्यायेनान्नमयाद्यपेक्षयाऽन्न रसमयादीनां भेद इति भावः । उपलक्षणमेतत् । व्यवहिताकाशा दिकारणात्मपरामर्शिना तच्छब्देन च विशेषणादित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु यदि परिदृश्यमानदेह एव नान्नमयः, किन्तु ब्रह्मैव तस्यैव च ‘सः’ इत्यादौ परामर्शः, तदा ‘तस्येदमेव शिरः’ (तै. उ. २-१-३.) इति प्रत्यक्षनिर्देशो नोपपद्यते । न च वाच्यं उपनिषद्द्रष्टा मुनिर्ब्र

[ अधि - ६. सू - १५० ] दीपिकासहितम्. १०३ ( २२ ) अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान्विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः ॥ इति ब्रह्माण्डे पुराणे— ( २३ ) न चोक्तप्राप्त्या विरिञ्चादिरुच्यते । ह्यापरोक्षीकृत्य प्रत्यक्षतो निर्दिशतीति । तथा सति तेनापरोक्षीकृतप्रा णमयादावपि तथा निर्देशप्रसङ्गात् । किञ्च—स्वस्यापरोक्षतो ज्ञातत्वे न शब्दानपेक्षणात् उपदेश्यपुरुषाणां चापरोक्षायोग्यत्वान्निर्देशवैयर्थ्य मित्यत आह— इदमिति । चोऽप्यर्थः । निर्देशो युज्यते इति शेषः । इ दमित्येतदस्येत्यपि व्याख्येयम् । तथा च ‘अस्य’ अन्नमयभगवच्छि रःपक्षादेः दृश्यमानप्रत्यक्षसिद्धदेहशिरःपक्षादौ वस्त्रवर्मान्तर्वर्तिजानु वीरावयववत् ‘सन्निहितत्वात्’ सम्यङ्नियामकत्वेन स्थितत्वात् लक्षण या ब्रह्मशिरसि इदमिति निर्देशो युज्यत इति योजना । लक्षणाबीजं शक्यसम्बन्धं दर्शयितुं—दृश्यमानेति । तथा च वस्त्रप्रावृते वर्मान्तर्ग ते वा जानुनीदं जान्विति व्यवहारवदयमपि व्यवहारो युज्यत एवेति न तद्विरोध इति भावः ॥ ( २२ ) नन्वन्नमयादीनां पञ्चानां ब्रह्मताऽनुपपन्ना ‘तस्माद्वा एतस्मा दन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः’ ( तै.उ.२-२-२.) इति पर स्परं भिन्नत्वेनोक्तत्वात् । एवमेकस्यैव ब्रह्मणो बहुरूपत्वात् न ‘एकमे व’ इति श्रुतिविरोधः इत्यप्ययुक्तमप्रमितत्वादित्यत आह–अनन्य इति॥ अपिर्यद्यपीत्याद्यर्थे । तथाशब्दः समुच्चये । तथा च ‘पुरुषोत्तमो भग वान् विष्णुः’ ‘अनन्योऽपि’ अभिन्नोऽपि अन्यो भिन्न इति शब्देन प्रोच्य ते । तथा यद्यप्येकस्तथाऽपि बहुरूपवान् भवतीत्यर्थः । कथमित्यत उभ यघटकमाह—ऐश्वर्यादिति । अचिन्त्यशक्तेरित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । अन्नमयादिपञ्चकोशगतान्यत्वान्तरत्वादयो धर्मास्तद्गतभगवद्रूपेषूप चर्यन्त इत्यपि द्रष्टव्यम् । अत एव तृतीये ‘स्थानभेदादैश्वर्याच्च’ इति भाष्ये स्थानभेदाश्च हेत्वन्तरमभिहितम् । तैत्तिरीयभाष्ये तु—भेदा भावेऽपि सङ्ख्याविशेषयुक्तत्वादन्यत्वोक्तिरित्युक्तम् । ब्रह्माण्डे पुराणे इत्यनन्तरं उक्तत्वान्न विरोध इत्यन्वयः ॥ ( २३ ) ननु ब्रह्मशब्दस्य साधारणत्वात् तद्धेतुव्यपदेशश्च विष्णु निष्ठतया स्पष्टमप्रतिभानात् मन्त्रवर्णसमाख्यायाश्च अन्यलिङ्गादिभ्यो दुर्बलत्वेन सावकाशत्वात् अनन्यथासिद्धहेत्वन्तरस्य चाभावादान

सू— ॐ ॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ ॐ ॥ १६ ॥ न ह्यन्यज्ञानान्मोक्ष उपपद्यते । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवात् । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' ( तै. आ. ३-१२-७. ) इति ह्युक्तम् । ( २४ ) सू— ॐ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ १७ ॥ 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः' ( तै. २-८. ) न्दमयादयो विरिञ्चादय एव सन्त्विति शङ्कां परिहरत्सूत्रमवतारय- ति—न चेति ॥ चोऽवधारणे । विरिञ्चाद्य इत्यनेनान्वेति । तथा च 'उक्तप्राप्त्या' ब्रह्मशब्दशतानन्दत्वाष्टमूर्तित्वबहुभावादिरूपोक्तप्राप- केनान्नमयादिशब्दैर्विरिञ्चादिरेवोच्यते । न विष्णुरिति न, किन्तु, विष्णुरेव तैरूच्यते । न विरिञ्चादिरित्यर्थः । कुतो नेति हेत्वाकांक्षा- यां सूत्रमुपन्यस्य प्रतिज्ञांशस्य न चेत्यादिभाष्येणैव व्याख्यातत्वा- त्सौत्रमनन्यथासिद्धहेतुमेव व्याचष्टे—नेतर इति । हिशब्दो हेतौ । 'अन्यज्ञानात्' विष्ण्वन्यविरिञ्चादिज्ञानात् । यद्यप्ययं नेतर इत्युक्त- साध्ये न हेतुः । तथाऽपि तस्यानन्यथासिद्धत्वोपपादकत्वाद्धेतुत्वो- क्तिः। अस्य हेतुवाक्यस्य अध्याहृतहेतुवाक्यद्वारा न चेति प्रतिज्ञाऽ- न्वयः । अनेनानन्दमयादिः विष्णोरितरो विरिञ्चादिर्न, कुतः? 'ब्रह्म- विदाप्नोति परम् ( तै. उ. २ - १ - १० ) .. सर्वे वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति ( तै. उ. २ - २ - १. ) ..सर्वमेव त आयुर्यन्ति' ( तै. उ. २-३ - १०. ) इत्यादिना आनन्दमयादेर्मुक्तिहेतुज्ञानविषयत्वोक्तेः, तस्य चेतरत्र 'अनुपपत्तेः' अयोगादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । विष्णुज्ञानादेव मो- क्षो नेतरज्ञानादित्येतत्कुत इत्यत आह—तमिति । 'हि' यस्मात् 'त- मेवम्' इति श्रुत्या मोक्षस्य विष्णुज्ञानादन्य उपायो नास्तीत्युक्तम् । तस्माद्विष्णोरन्यज्ञानान्मोक्षो नोपपद्यत इत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु प्रागे- वोक्तः ॥ ( २४ ) हेत्वन्तरेण ब्रह्मादीनामानन्दमयत्वं पराकुर्वत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—भेदेति । अत्र पूर्वहेतुसमुच्चायकेन चशब्देनानन्दमयादिर्नै- तर इति प्रतिज्ञावाक्यानुवृत्तेरपि सूचनात् । तद्विहाय सूत्रोक्तं भेद- व्यपदेशं दर्शयति--ते ये शतमिति ॥ आदिशब्दः 'आनन्दाः' इत्यतः परोऽपि योज्यः । तत्राद्येन 'ते ये शतं' इत्यस्य पूर्वोत्तरतैत्तिरीयवा-

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०५

‘अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति’ ( तै २-७. ) ‘स यश्चा यं पुरुषे’ ( तै. २-८. ) इत्यादि भेदव्यपदेशात् । क्यानि गृह्यन्ते । द्वितीयेन ‘यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’, ( तै. उ. २ - ४ - १० ) इत्यादि । यद्वा — सकृच्छ्रुत एव सर्वसङ्ग्राहकः । अनेन नानन्दमय इतरो विरिञ्चः, कुतः ? भेदव्यपदेशात् । विरिञ्चस्य ‘ते ये शतम्’ ( तै. उ. २ - ८ - ४. ) इत्यादिना रुद्राच्छतगुणानन्दत्वोक्तेः, आन न्दमयस्य च ‘यतो वाचः’ इत्यादिनाऽपरिमितानन्दत्वोक्तेः । एवं न रुद्रः, तस्य हिरण्यगर्भाच्छतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि बृहस्पत्याद यः, तेषामुत्तरोत्तरापेक्षया शतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि प्रकृत्याद यः, ‘अदृश्येऽनात्म्ये’ इत्यादौ प्रकृत्याद्ययोग्यस्वातन्त्र्यादिरूपभेदक धर्मश्रवणात् । नाप्यानन्दमयो ब्रह्मादिजीवसमुदायः, तस्य ‘स यश्चा यम्’ इति अपकृष्टोत्कृष्टसर्वजीवस्थितिरूपभेदकधर्मोक्तेः जीवसमुदा यस्य चानेवंविधत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । एते च सर्वे व्यप देशाः तैत्तिरीयश्रुतिगताः । तत्र ‘प्रजापतिः शिवः शेषो लिङ्गमित्यभि धीयते’ इति शैवपुराणवचनात् ‘प्रजापतेः’ रुद्रस्य ‘ये शतं’ शतगु णिता आनन्दाः ते ‘ब्रह्मणः’ चतुर्मुखस्य एक आनन्द इति प्रथमवा कस्यार्थः । ‘अदृश्ये’ साकल्येनाज्ञेये ‘अनात्म्ये’ आत्मनः इमे आ त्म्याः जीवगुणाः न विद्यन्ते आत्म्याः यस्मिन् सोऽनात्म्यः तस्मिन् जीवगुणविधुरे । अथवा — आत्मनः स्वामिनोऽयमात्म्यः स्वामिसम्ब न्धी स नेत्यनात्म्यः तस्मिन्, स्वामिरहित इति यावत् । ‘अनिरुक्ते’ साकल्येन निर्वचनागोचरे । ‘अनिलयने’ अनन्याश्रये आनन्दमयशब्द वाच्ये विष्णौ तद्विषये योऽधिकारी ‘अभयं’ यथा भवति तथा ध्या नरूपां ‘प्रतिष्ठां’ स्थितिं ‘विन्दते’ प्राप्नोति, करोतीति यावत् । ‘अ थ’ अनन्तरं ‘सः’ उपासकः ‘अभयं’ भयरहितं भगवन्तं ‘गतः’ प्राप्तो भवतीति द्वितीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘पुरुषे’ पुरुषपदोपलक्षि तापकृष्टजीवेषु ‘यः’ अयमानन्दमयो विष्णुरस्ति । ‘यश्चादित्ये’ आ दित्यपदोपलक्षितोत्कृष्टजीवेष्वस्ति ‘सः’ उभयत्र स्थितो विष्णुः ‘ए कः’ अभिन्न इति तृतीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘यतो वाचः’ इत्यादि स्तु प्रागेव व्याख्यातः॥ १४

१०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] (२५) न च 'तत्त्वमसि' (छा. ६-८.) 'अहं ब्रह्मास्मि' (बृ. ३-४-१०.) इत्यादिश्रुतिविरोधः । 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति' (भाल्लवेयश्रुतिः) इति तत्त च्छब्दवाच्यत्वोक्तेः । (२६) इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो (२५) नन्वस्त्वानन्दमयः परं ब्रह्म । तथाऽपि तेन कथं ब्रह्मादीनां भेदः सम्भवति । तद्भेदस्य 'तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादित्य त आह—न चेति ॥ भेदव्यपदेशस्येति शेषः । चः समुच्चये । एतद्वि रोधशङ्कापरिहारसमुच्चितस्यैव भेदव्यपदेशस्य विवक्षितार्थसाधक त्वात् । एवमन्यत्रापि । त्वं तद्ब्रह्मासीत्यद्वैतरीत्याऽऽद्यश्रुत्यर्थः । द्विती यस्यास्तु अहं ब्रह्माभिन्नोऽस्मीति । आद्यं उद्दालकेन श्वेतकेतुं प्रत्युप दिष्टं छन्दोगवाक्यम् । द्वितीयं बृहदारण्यके वामदेवोक्तम् । अत्रोभ यत्रापि विशिष्टयोरैक्यासम्भवात् तत्त्वमहंब्रह्मपदैर्लक्षितचैतन्ययोरै क्यमुच्यते । आदिशब्देन 'तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहं' (ऐ. आ २-२-४.) 'योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि' ( ई - १६. ) इत्यादिश्रुतिर्गृह्यते । कुतो नेत्यतस्तत्रैतच्छ्रुतीनां परब्रह्मार्थकत्वेन अद्वैतार्थत्वाभावादिति हेतूपस्कारमभिप्रेत्य तेषां परब्रह्मार्थत्वे प्रमा णमाह—नामानीति । 'नामानि' इति श्रुत्या तस्य ब्रह्मणः 'तत्त च्छब्दैः' तत्त्वमादिपदैर्वाच्यत्वोक्तेरित्यर्थः । तथा च पदसम न्वयेनैतेषां ब्रह्मपरत्वान्न तद्विरोध इति भावः । तत्प्रकारस्तु—त त्त्वात्तत् । त्वंपदबोध्यजीवान्तर्यामित्वादभिमुखत्वाद्वा त्वम् । अ सनात् जगत्संहरणादसिः । अहेयत्वात् हंनामकजीवभिन्नत्वाद्वा अ हम् । पूर्णत्वाद्ब्रह्म । असनान्मनुतेरस्मि । यद्वा—सुमितत्वात् स्मी त्युक्तो जीवः, तद्भिन्नं पूर्णं ब्रह्म अस्मीत्युच्यत इति । ज्ञानरूपत्वात् नि तराँ यन्तृत्वाच्च यः । सरणात्सारत्वाच्च सः । अमुष्मिन् अमुष्मिन् स्थितत्वात्परोक्षत्वाच्च असावसौशब्दवाच्यः इत्यैतरेयश्रुत्यर्थः । 'असौ' प्राणे स्थितः 'पुरुषः' पूर्णषड्गुणः इति ईशावास्यश्रुत्यर्थः ॥ (२६) अस्तु वा एतच्छ्रुतीनां ऐक्यपरत्वं वाक्यान्वयरीत्या । तथा ऽपि नैक्यश्रुतिविरोधो भेदश्रुतेः शङ्कनीयः, भगवतः सर्वैक्यश्रुतेः सर्व स्वामित्वनिमित्तैक्यपरत्वादित्याशयेन तत्र प्रमाणत्वेन भागवतस्मृति

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०७ यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः । असर्वः सर्व इत्यपि ( तुर्रुतिः) । ( २७ ) विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः । पठति—इदं हीति ॥ 'भगवान्' स्वयं 'इतरोऽपि' जगतो भिन्नोऽपि सन् 'इदं' प्रमितं विश्वमित्युच्यते 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इ- त्यादिवचनेषु । यथोक्तं प्रथमतात्पर्यं—'इतरोऽपि भगवान्विश्वमिव' इति । कुतः ? 'यतः' कारणात् 'जगत्स्थाननिरोधसम्भवः' जगतः स्थानं स्थितिः निरोधो नाशः सम्भवः उत्पत्तिः ते यस्माद्भवन्ति स तथोक्तः । यद्वा—स्थापयति निरोधयति सम्भावयतीति स तथोक्तः । अथवा—तिष्ठत्यस्मात् निरुध्यते प्रलीयतेऽस्मिन् सम्भवत्यस्मादिति तथोक्तः । तथा च जगत्सृष्ट्यादिकर्तेत्यर्थः । एवम्भूतस्य जगद्भेद

१०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] भेददृष्ट्याऽभिमानेन निस्सङ्गेनपि कर्मणा। ( २८ ) ‘ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति धी जातेऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ इत्युत्तरवाक्येन च सह योजनीयम् । तत्प्रकारस्तु—यः ‘स्थि- रचराणां’ स्थावरजङ्गमानां ‘आद्यो’ हिरण्यगर्भः सः ‘ऋषिभिः’ मनुष्योत्तममारभ्य गरुडशेषान्तैः ज्ञानिभिर्योगसिद्धैः सनत्कुमाराद्यैः सह ‘भेददृष्ट्या’ जीवेश्वरादिभेदज्ञानेन ‘अभिमानेन’ अभितो हरे- र्मानेन परमेश्वरे बहुमानेन आग्रहेण च ‘निःसङ्गेन कर्मणाऽपि’ फलाभिसन्धिरहितनिवृत्तकर्मणा च मुक्तस्सन् ‘कर्तृत्वात्’ जगत्क- र्तृत्वनिमित्तात् ‘सगुणं’ सार्वज्ञादिगुणसम्पूर्णं ‘पुरुषर्षभं’ क्षरा- क्षरेभ्यो वरं ‘पुरुषं’ परमपुरुषाख्यं ब्रह्म ‘काले’ प्रलयकाले ‘सङ्गत्य’ प्र- विश्य पुनः ‘कालेन’ कालाख्येन ‘ईश्वरमूर्तिना’ मूर्त्या ‘काले’ सृष्टिकाले ‘जाते’ उत्पन्ने सति ‘अगुणव्यतिकरे’ सत्त्वादिगुणविक्रिया- हीने विष्णुलोके ‘यथापूर्वं’ पूर्ववत् प्रजायते सर्वमुक्ताधिपतिर्जायते इति सुधायामुक्तः । कर्मनिर्णयटीकायां तु—न केवलं सगुणं, किन्तु, ‘ब्रह्म’ पूर्णं ‘पुरुषमिति’ भगवतो नामकीर्तनम् । पुरुषत्वोक्त्याऽस्म- दादिसालक्ष्ण्यं प्राप्तं, तत्परिहाराय—पुरुषर्षभमिति । तदुपपादनाय कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्मेतीति विशेषार्थ उक्तः । तत्त्वप्रदीपे तु—अभिमा- नेनेति पदं अभितो मानेन विशेषज्ञानेनेति व्याख्याय, ‘गुणव्यतिकरे’ इति पदं छित्वा ‘सः’ ब्रह्मादिजीवसङ्घः प्रलये ज्ञानैश्वर्याद्यनन्तगुणं ब्र- ह्म ‘सङ्गत्य’ प्राप्य ‘पुनः काले’ सृष्टिकाले ‘कालेन’ ज्ञानात्मना ‘ईश्वरमूर्तिना’ विष्णुरूपेण ‘गुणव्यतिकरे’ गुणानां सत्त्वादीनां व्य- तिकरे वैषम्ये जाते सति यथापूर्वं ज्ञानादिगुणतारतम्यं परस्परभेदं च अविहाय तद्विशिष्ट एव ‘प्रजायते’ प्रकर्षेण मुक्तावभिव्यज्यते । न तु तदभिन्नो भवतीति व्याख्यातम् । अयं पदच्छेदष्टीकाकृतोऽपि सम्मतः । तत्पक्षे ‘गुणव्यतिकरे काले’ सृष्टिकाले इत्यर्थः । उभय- त्रापि यथापूर्वमित्यस्य संसार इवेत्यर्थः । पूर्वकल्पे इवेति वा ॥ ( २८ ) अत्रैवार्थे अथर्वणवाक्यं प्रमाणयति-जुष्टमिति ॥ ‘जुष्टं’ सर्वसे- व्यं ‘ईशं’ स्वतन्त्रम् । अत एव ‘अन्यं’ जीवाद्भिन्नं विष्णुं इति ‘तदेत- त्सत्यम्’ (मु. २ - १ - १०) इत्यादिना प्रागुक्तप्रकारेण अस्य महिमानं

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०९ तशोकः' (मु. ३-१-२.) ( २९) 'असर्वः सर्व इवात्मैव सन्ननात्मैव प्रत्यङ्पराङिवै व यदा पश्यति । 'पश्यो' जीवः तदा 'वीतशोको' मुक्तो भवतीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—'जुष्टं' देवैः 'अस्य' जीवस्य ईशं अन्यं यदा पश्य ति 'महिमानं' महिमगुणात्मकं 'तदा' तदैव 'वीतशोको भवति' न दुःखलेशमपि स्पृशति जीवः। न तु महिमगुणविहीनं अनन्यमनीशम सेवितं पश्यन् वीतशोको भवतीति व्याख्यातम् । यद्यपीयं श्रुतिः 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्' (ब्र. सू. १-२-२२.) इत्यत्र अयमन्यो मार्ग इत्युक्ते प्रसिद्धमार्गादन्यत्वबोधवत् अन्यमीशमित्युक्ते ईशशब्दि तस्य ब्रह्मणः प्रसिद्धेशाद्रुद्रात् अन्यत्वप्रतीतेर्ब्रह्मणो रुद्रादन्यत्वे प्रमाणत्वेनोक्ता । न तु ब्रह्मणो जीवादन्यत्वे, नापि ईशत्वमन्यत्वे हेतू कृतम् । तथाऽपि तत् व्याख्यानान्तरमभिप्रेत्येति न तद्विरोधः । अत एव द्युभ्वाद्यधिकरणे 'भेदव्यपदेशात्' (ब्र.सू. १-३-५०) इत्यत्र जीवेशभेदे ऽपीयं प्रमाणतयोदाहृता ॥ ( २९) एवं स्वामित्वार्थतया पराभिमताद्वैतश्रुतीर्व्याख्याय वाक्य समन्वयाश्रयणेन अन्तर्यामितयापि ताः श्रुतिस्मृतिभ्यां व्याचष्टे—अ सर्व इति ॥ यद्यपि 'असर्वः' इति वाक्यं आत्मशब्दस्य स्वामित्वार्थ त्वमुपेत्य स्वामित्वेन निमित्तेनैक्यश्रुतयः प्रवृत्ता इत्यत्र प्रमाणतयोदा हृतम् । तथाऽपि स्वामित्वेनेवान्तर्यामितयाऽप्यैक्यश्रुतयः प्रवृत्ता इ त्युभयत्राप्यस्य प्रमाणत्वसम्भवादुभयत्रापि प्रमाणतयोदाहरणं यु क्तम् । तत्त्वप्रदीपकृतामपि स्वामित्वेनेवान्तर्यामितयाप्यैक्यश्रुतयः प्र वृत्ता इत्युभयत्रापि 'असर्वः' इति श्रुतिः प्रमाणमित्यभिप्रायः । नचै वं "तत्तदन्तर्यामित्वेनापि तत्तच्छब्दवाच्यत्वं विष्णोरस्तीत्याह— सर्वान्तर्यामिकः" इति तत्त्वप्रदीपविरोधः; अत्र पदसमन्वयाभिप्रा यप्रतीतेरिति वाच्यम् । अन्तर्यामित्वेनापीत्युक्त्या न केवलं 'नामा नि' इति श्रुतिबलात्तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन तत्तच्छब्दवाच्यत्वं विष्णोः, अपि तु अन्तर्यामित्वेनापीत्येतावन्मात्रप्रतीतेः अत्र पदसम न्वये तात्पर्यानवगमात् । महावाक्यगतस्यैतदादिशब्दस्यैकैकस्य 'स र्वान्तर्यामिकः' इति स्मृतिबलात् अन्तर्यामित्वनिमित्तेन विष्णुवाचि त्वेऽपि पदान्तराणामन्यपरत्वेन वाक्यसमन्वयस्यैव वक्तव्यत्वात् । य द्वा 'नामानि' इति श्रुतिबलात् क्रियाकारकादिसर्वार्थवाचिसर्वपद

११० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - १. पा - १. ] क ईयते बहुधेयते' 'स पुरुषः' 'स ईश्वरः स ब्रह्म' स्य विष्णुवाचित्वाभ्युपगमः तदैव पदसमन्वयः । न त्वेकैकस्य वि- ष्णुवाचित्व इति न विरोधः । तथा चान्तर्यामित्वनिमित्तेन तत्त्वमस्या- दिवाक्यगतत्वमहमादिपदानां विष्णुवाचित्वे त्वं त्वदन्तर्यामी तत् ब्रह्म । अहं मदन्तर्यामी ब्रह्मेति वाक्यान्वयो द्रष्टव्यः । न चैवं 'असि अस्मि' इति क्रियापदान्वयायोगः । जीवविशिष्टान्तर्यामिवाचकस्य त्वमादिशब्दस्य दग्धृशब्दस्यायसीवान्तर्यामिणि मुख्यवृत्तिः । जीवे त्वमुख्यवृत्तिरित्याश्रयेणामुख्यार्थविवक्षया असि अस्मीत्यादिपदप्र- योगोपपत्तेः । यद्यपि निमित्तकथनप्रकरणे 'विद्याऽऽत्मनि' 'भेददृष्ट्या' 'जुष्टं यदा' इति वाक्यत्रयस्यानन्वयाभावः । तथाऽपि स्वामित्वनिमि- त्तेनैक्यव्यपदेश इत्यत्र श्रुतिस्मृत्योरुपन्यासे सति तत्र प्राप्तशङ्कापरि- हारस्यावश्यकत्वेनावसरसङ्गत्त्या तद्वाक्यत्रयप्रवृत्तेः । 'इत्यादेः' इत्य- स्यात्राकर्षणेन 'न विरोधः' इत्यस्यानुकर्षणेन चान्वयो द्रष्टव्यः । श्रु- त्यर्थस्तु—विष्णुः 'असर्वोऽपि' सर्वानात्मकोऽपि 'सर्व इव' सर्वा- त्मक इव सर्वात्मकत्वेन ईयते । कुत इत्यतस्तत्रान्तर्यामित्वं हेतुत्वेना- भिप्रेत्य अनन्तर्यामित्वप्रतीत्या तस्यासिद्धिमाशङ्क्याह—आत्मैवेति । 'आत्मैव' अन्तर्याम्येव सन् 'अनात्मेव' अनन्तर्यामित्वेन 'ईयते' ज्ञायते रामकृष्णादिरूपेषु । तथा च अज्ञानमूला अनन्तर्यामित्वप्रती- तिरिति भावः । ननु विष्णोरन्तर्यामित्वे प्रत्यक्त्वं स्यात्, तच्चानुपप- न्नं, पराक्त्वेन प्रतीतेरित्यत आह—प्रत्यङिति । भगवान् 'प्रत्यङ्' दे- हान्तर्गतोऽपि 'पराङिव' बहिर्मात्रवृत्तित्वेनेयते । तथा च बहिर्मात्र- वृत्तित्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरिति भावः । ननु विष्णौ विरुद्धानेकधर्माभ्युप- गमे भेदापत्त्या 'एकमेव' इति श्रुतिविरोध इत्यत आह—एक इति । एक एव 'बहुधा' बहुरूपेणेयत इत्यर्थः । तथा चैकस्यैव रूपबाहु- ल्यात् सर्वधर्मोपपत्तिरिति भावः । द्विर्ग्रहणात्सर्वत्र क्रियासम्बन्धः सूचितः । तत्त्वप्रदीपे तु—"प्रत्यङ् पराङिव अभिमुखोऽप्यनभिमुख इव एक एव बहुधेयते ज्ञायते प्राप्यते च" इत्युक्तम् । अन्तर्यामित्व- निमित्तेन सर्वात्मकत्वेन व्यपदिश्यमानः किं सर्वज्ञः ? क च व्यपदि- श्यत? इत्यत आह—स पुरुष इति । अनेन 'पुरुष एवेदं सर्वम्' ( तै. आ. ३-१२. ) इति श्रुतिमुपादत्ते । सम्पूर्णषड्गुणत्वात् देहाख्यपुरे