पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

: It has च्छ with an e-matra: च्छे! Is there a ra-phala? Look at the foot of छ: it's just the loop of छ! Wait, look at the top: it's just an e-matra! So it is च्छेदः! Wait, च्छेदः?! Wait, why च्छेदः कृत्स्न इति स्मृतेश्चास्य? Wait, is it च्छेदः कृत्स्न? Wait! Could it be: 'शूद्रः'? Wait, let's search: "कृत्स्न इति स्मृतेः" or "शूद्रः ... कृत्स्न"? Wait! What smriti is: "...छेदः कृत्स्न इति स्मृतेः"? Could it be: "शूद्रस्य वेदच्छेदः"? "कर्णयोः तप्तत्रपुजतुपरिपूर्णम्... जिह्वाच्छेदः... शरीरभेदः..."! Gautama Dharma Sutra 12.4-6: "अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् । उदाहरणे जिह्वाच्छेदः । धारणे शरीरभेदः ॥" JIHVA-CHHEDAH! YES! GAUTAMA DHARMA SUTRA: "उदाहरणे जिह्वाच्छेदः धारणे शरीरभेदः"!

३२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १३ ) सू—ॐ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ॐ ॥ ३७ ॥ 'नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोयमस्मि' ( छा. ४-४. ) इ- तिसत्यवचनेन सत्यकामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे हारिद्रुमतस्य 'नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति' (छा.४-४.) ( १३ ) ननु शूद्रे संस्काराभावेन वेदविद्याधिकाराभावोक्तिरनुपप- न्ना । 'शूद्रं नोपनयेत' इति निषेधाभावेन तस्यापि संस्कारसम्भ- वात् । 'नाग्निर्न यज्ञः' इति श्रुतौ तु शूद्रस्य संस्काराभाव एवोच्यते न तु असौ न कार्य इति निषिध्यते । अतो न तद्विरोधोपीत्याशङ्कां प- रिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—तदभावेति ॥ 'इति सत्यवचनेन' वा- ङ्मनसयोरेकरूपयथार्थवचनेन तज्ज्ञापितेनार्जवेनेति यावत् । 'सत्य- कामस्य' तदाख्यस्य ऋषेः एतच्च पूर्वत्रोत्तरत्र च सम्बध्यते । 'सत्यव- चनेन सत्यकामस्य' इत्यादिना सूत्रे तच्छब्दो व्यस्तः अनेकविभक्तिकः बुद्ध्या विविच्योपवर्तते इत्युक्तं भवति । शूद्रत्वाभावनिर्धारणे चेत्यस्य नैतदब्राह्मण इत्यनेन सम्बन्धः । चोऽवधारणे । श्रुतावब्राह्मणमात्रस्य अ- नुपनयनाभिप्रायप्रतीतेस्तदनुसारेण ब्राह्मणत्वाभावेत्यनुक्त्वा शूद्र- त्वाभावेति तदभावपदव्याख्यानेन श्रुतौ ब्राह्मणशब्दो ब्राह्मण यो- ग्यत्रैवर्णिकपर इत्युक्तं भवति । एतद्वाक्यस्य यद्ययमब्राह्मणः शूद्रः स्यात्तर्ह्येतत्सत्यवचनं आर्जववचनं वाङ्मनसयोर्वैरूप्येण वचनं वि- वक्तुं नार्हेदिति विपक्षे तर्कोक्तिरूपतया, योऽब्राह्मणः स एवं वक्तुं नार्हति सत्यवचनहीन इति व्यतिरेकव्याप्त्युक्तिरूपतया वा शूद्रत्वा- भावनिर्णायकत्वम् । हरिद्रुमतोऽपत्यं हारिद्रुमतः गौतमः । तस्य प्रवृ- त्तेरिति । अस्य न तदभाव इति अध्याहृतपदेनान्वयः । तथा चेत्थं महावाक्ययोजना—सत्यकामस्य नाहमेतद्वेदेति सत्यवचनेन नै- तदब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानेन बाधकतर्केण च शूद्रत्वाभावनिर्धारणे सत्येव तमनुमायैव तस्य सत्यकामस्योपनयन- संस्कारे 'हारिद्रुमतस्य' गौतमस्य 'प्रवृत्तेः' प्रवृत्तत्वात् न शूद्रस्य तदभावः संस्कारनिषेधाभाव इति । चो हेतुसमुच्चये । अनेन—सूत्रे तदिति व्यस्तं लुप्तविभक्तिकं पदं समस्तं च तन्त्रेणोपात्तम् । चश- ब्दोऽवधारणे भिन्न क्रमेण, न केवलं शूद्रस्य संस्काराभावः श्रुतिमा- त्रात्, किन्तु संस्कारनिषेधज्ञापकलिङ्गाच्चेति समुच्चये च । नेत्यस्ति ।

स्तीति भाव इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥Wait,निषेधोऽस्तीतिwith avagraha:निषेधोऽस्तीतिLine 13:छान्दोग्ये हीत्थमाख्यायिका—सत्यकामोनामऋषिः जबलाख्यांLine 14:मातरमुपेत्योवाच । किमिति ? अहं वेदाध्ययनार्थं आचार्यमुपगच्छेयंLine 15:तत्राध्ययनस्योपनयन संस्कारसापेक्षत्वात् उपनयनं विना ते मां ना-Line 16:ध्यापयेयुः, उपनयनं च गोत्राद्यवचने न कुर्युः अतोऽहं किंगोत्रोऽस्मिLine 17:तद्ब्रूदेति । एवमुक्ता जबला स्वपुत्रं सत्यकाममब्रवीत् —हे तात त्वंWait,स्वपुत्रंorस्वपुत्रं? It has anusvara: स्वपुत्रं. Line 18: यद्गोत्रोऽसीत्येतत् नाहं वेदेति । एवमुक्तः सत्यकामो गौतममुपेत्योवा-Line 19:च । किमिति ? हेभगवन् ब्रह्मचर्यार्थं त्वामुपेयमिति । एवमुक्तो गौत-Wait:हेभगव

३२६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] 'श्रवणे त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम् । अध्ययने जि- ह्वाच्छेदः । अर्थावधारणे हृदयविदारणम्' ( गौत- मधर्मे. १२-४..७. ) इति प्रतिषेधात् । ( १५ ) नाग्निर्न यज्ञश्शूद्रस्य तथैवाध्ययनं कुतः । केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते ॥ इति स्मृतेश्च । ( १६ ) विदुरादीनां तु उत्पन्नज्ञानत्वात्कश्चि वधारणे ।' इति श्रुत्यनुसारार्धशब्दस्तदवधारणपरः । तथा च 'श्र- वणे त्रपुजतुभ्याम्' इति श्रुतौ शूद्रस्य वेदश्रवणाध्ययनार्थावधारणा- नां प्रतिषिद्धत्वादित्यर्थः । अस्य न तद्भाव इत्यनुषक्तसाध्येनान्वयः । अध्ययननिषेधाभाव इति तदर्थः । तथाचानिषिद्धत्वे सति विशिष्टबु- द्ध्यादिमत्त्वस्यैव वेदाधिकारप्रयोजकत्वेनाङ्गीकृतत्वात् तस्य च शूद्रे अभावान्न तस्य देवप्रतिबन्द्या वेदाधिकारो वाच्य इतिभावः । शूद्रेण वे- दश्रवणे कृते सति द्रुताभ्यां त्रपुजतुभ्यां वङ्गलाक्षाभ्यां तत्कर्णविवरपरि- पूरणं राजभटैः कार्यमिति श्रुत्यर्थः । शिष्टं सुगमः ॥ ( १५ ) श्रुतौ शूद्रेण श्रवणे कृते इत्यनुक्तेर्वर्णबाह्यविषयेयं श्रुतिः किं न स्यादित्याशङ्कानिवृत्यर्थे सूत्रेस्मृतेश्चेत्युक्तं, तां स्मृतिमुदाहरति-ने- ति ॥ यथा 'शूद्रस्य' शूद्रेण नाग्निस्सर्वथा आधातव्यः । पञ्चविधो यज्ञोऽपि नानुष्ठेयः । तथाऽध्ययनं कुतः भवेत् न कुतोऽपि । तर्हि तेना- नुष्ठेयं परलोकसाधनं किमिति पृच्छति—तु किन्विति । उत्तरमाह— केवलैवेति । भृतिरहितेत्यर्थः । त्रयश्च ते वर्णाश्च त्रिवर्णाः, तेषां ब्रह्मक्ष- त्रियवैश्यानामित्यर्थः । 'शुश्रूषा' परिचर्यैवेति सम्बन्धः । विधीयते । कार्यत्वेनेति शेषः । इति स्मृतेरित्यस्य शूद्रस्यैवाध्ययननिषेधावगमात् न तद्भाव इत्यध्याहृतेनान्वयः । तथा च स्पष्टस्मृतिबलात् श्रुतेरपि शू- द्रविषयत्वमेवेति भावः ॥ ( १६ ) ननु शूद्रस्य वेदार्थावधारणादेर्निषिद्धत्वे कथं विदुरादीनां वैदिकाऽर्थावधारणमस्ति । एवं संस्काररहितानां वेदानधिकारे कथं क्षत्रियः संस्काररहितः कर्णः निखिलाः श्रुतीरधिजगौ । न च वाच्य मसावपवादविषय इति । अविहितोपनयनत्वे सति निषिद्धाध्ययना- नां उत्तमस्त्रीतिर्यगादीनामेवापवादविषयत्वेन निषिद्धाध्ययनानां शू- द्राणां अतद्विषयत्वादित्यत आह—विदुरादीनामिति ॥ आदिपदेन ध-

[ अधि - १०. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ३२७ विशेषः ॥ ३८ ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) यदिदं किं जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । र्मव्याधादयो गृह्यन्ते । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह—उत्पन्नज्ञानत्वा- दिति । जन्मान्तर एव वेदात्परम्परयोत्पन्नमपरोक्षज्ञानं येषां ते तथो- क्तास्तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् ‘कश्चित्’ असाधारणः इतरशूद्रा- दिभ्यो व्यावृत्तो विशेषः तेष्वस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । अतो न ‘नाग्निः’ इत्यादि निषेधविषयत्वं तेषां, किंतु अपवादविषयत्वमेवेति न तत्प्रतिबन्धेतर शूद्राणां वेदाधिकारः शङ्क्य इति भावः । सूत्रार्थ स्तु—शूद्रस्य श्रवणे ‘त्रपुजतुभ्याम्’ इति वेदश्रवणाध्ययनार्थावधा रणप्रतिषेधक श्रुतेः ‘नाग्निर्न यज्ञः’ इति स्पष्टं शूद्रस्यैव वेदाध्ययन निषेधकस्मृतेश्च न तस्य तदभावो वेदाध्ययननिषेधाभाव इति ॥ ९॥ ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वज्रनाम समन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया दिकं सूचयति-यदिदमिति ॥ अत्र त्रैवर्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानंमोक्ष दमिति पूर्वोक्तमयुक्तम् । यतो ‘यदिदम्’ इति श्रुतौ उद्यत वज्रज्ञानात् मोक्षः श्रूयत इति वाक्योपस्कारेण योजना । अनेन पूर्वाधिकरणे त्रैव र्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानं मोक्षदमिति यदभिप्रेतं तस्य चानन्दमयाधि करणे ‘नेतरः’ इत्यनेनोक्तस्य मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्य विष्णोरन्यत्रा क्षेपात् तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । वज्रशब्दो विषय इति सूचितम् । वज्रश्रुतेः कुलिशे रूढिबलात् तथा ‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः’ इत्यादिस्मृतौ ‘तेनेन्द्रो वज्रमुदयच्छत्’ ( ) इति श्रुतौ च आयुधे प्रसिद्धोद्यतत्वलिङ्गबलाच्चेन्द्रायुधमेवेदं वज्रमिति सयुक्ति कपूर्वपक्षः सूचितः । श्रुतौ प्राण इति सप्तम्यन्तं पदम् । स्थितमिति शेषः । प्राण इत्यस्य निमित्तसप्तमीत्वं वा विभक्तिविपरिणामं वा आ श्रित्य आवृत्त्या निःसृतमित्यनेनापि सम्बन्धः । यदित्यस्यावृत्तिरध्याहा रो वा । यदितिश्रवणात् तदिति लभ्यते । तथा चायं सिद्धान्ते श्रुत्य

३२८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ( कठ. ६-२. ) इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयते इति । ( २ ) अतोऽब्रवीत्— सू—ॐ ॥ कम्पनात् ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ 'एजति' इति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवान्नेव । र्थः—'यत्किञ्च' यत्किञ्चित् दृष्टं श्रुतं यत्सर्वं जगत् 'प्राणे' प्राणाना न्निमित्तात् प्राणशब्दवाच्ये हरौ स्थितं प्राणान्निस्सृतं ततो जातं च तदिदं सर्वंजगत् 'यस्मादेजति' यत्प्रेरणया चेष्टते तन्महनीयत्वात् पूज्यत्वात् 'महत्' भीषयतीति भयं दुष्टानां भयङ्करं 'उद्यतं' सर्वप्र यत्नवत् 'उद्यतत्वं च प्रयत्नवत्त्वं' उत्पूर्वस्य यमेस्तदर्थत्वात्, इति चन्द्रिकोक्तेः । यत्नप्रियत्न इत्यस्येदं रूपं, उच्छब्द उत्कर्षवाचीत्यपि केचित् । 'वज्रं' दोषवर्जनात् अप्रियवर्जनाद्वा तच्छब्दवाच्यम् । एत द्ये 'विदुः' अपरोक्षतो जानन्ति ते 'अमृताः' मुक्ताः भवन्तीति । य द्वा—प्राण इति प्रथमान्तं पदं तथा च प्राणो मुख्यप्राणः । इदं दृष्टं किञ्चान्यच्छ्रुतं सर्वं जगच्च यस्मान्निस्सृतं यस्मादेजति च तदेतद्वज्रं ये विदुरित्यर्थः । अथवा—यदित्यस्यावृत्तिस्तत्र प्रथमस्य जगद्विशेष णत्वं, द्वितीयस्य मुख्यप्राणपरत्वम्, तृतीयस्य वज्रपरत्वम् । स इति लभ्यते । तस्य प्रथमान्तप्राणपदेनान्वयः । तथा च यत्किञ्चिज्जगत्स र्वं यद्यस्मान्निस्सृतं स मुख्यप्राणः । यस्मादेजति तद्वज्रं ये विदुरित्य र्थः । अत्र प्रथमव्याख्याने मुख्यप्राणस्य जगदन्तर्गतत्वेन भगवत्प्रेर्य त्वं द्वितीये जगत्साम्येन, तृतीये तु मुख्यप्राणस्यैव साक्षाद्भगवत्प्रेर्य त्वं जगतस्तु मुख्यप्राणप्रेर्यत्वमिति भेदः । पूर्वपक्षी तु इन्द्रायुधमेव वज्रपदेनोक्तम्, उद्यतत्वमुद्यमनकर्मत्वं तस्यैव लिङ्गमिति मन्यते ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्यव्याचष्टे—अत इति ॥ 'कम्पनवचनात्' इत्येतद्रूपात् सर्वजगच्चेष्टकत्ववचनादित्यर्थः । यद्वा—कम्पनस्य मु ख्यप्राणस्य एजतीतिकम्पनवचनाच्चेष्टकत्वोक्तेरित्यर्थः । वचनादिति त्यनेन कम्पनपदं तद्वचनपरमित्युक्तं भवति । न च श्रुतौ वाक्यभेदाङ्गी कारे कम्पकत्वं वज्रे नोच्यत इति वाच्यं । कम्पकत्वनिमित्तभयङ्करत्व स्य वज्रे अभिधानाद्वाक्यभेदायोगात् । उद्यतवज्र इति सूत्रे शेषोक्तिः

[ अधि - १०. सू - ३९. ] दीपिका सहितम्. ३२९ ( ३ ) ‘ को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ’ ( तै. २-७. ) इति हि श्रुतिः । ( ४ ) ‘ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः ’ ( बृ. ६-४-१८. ) इति च। ( ५ ) नभस्वतोऽपि सर्वास्स्युः चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः ॥ इति च स्कान्दे । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तदित्यस्योद्देश्यवज्रपदानुसारान्प्राणपदानु- साराद्वाभगवानिति व्याख्यानं कृतम् । सावधारणं चैतत् । तेन तुशब्दा- र्थो दर्शितः । यद्यपिवज्रो भगवानवेत्येतावदेव वक्तव्यं, न तूद्यत इति व- ज्रविशेषणमपि। तथापि पूर्वपक्ष्युक्तो द्यतत्वलिङ्गस्य प्रबलवरस्वरूपोद्य- तत्वार्थतया सावकाशत्वज्ञापनाय उद्यतेत्युक्तम् ॥ ( ३ ) ननु श्रुतिलिङ्गाभ्यां पूर्वपक्षिते कथं लिङ्गमात्रेण निर्णय इ- त्यतो लिङ्गस्य निरवकाशत्वादेवेत्याशयेन श्रुतेः प्रथमद्वितीयव्याख्या- नानुसारेण वज्रे श्रुतस्य प्राणतदितरसाधारन्येन सामान्यतो जगच्चे- ष्टकत्वलिङ्गस्य विष्णोरन्यत्र निरवकाशत्वं श्रुत्यादर्शयति—कोहीति हिशब्दो हेतौ यत इत्यर्थे प्रसिद्धौ वा । अस्तीति शेषः । अतो लिङ्ग- स्य नान्यत्र सावकाशत्वं शङ्कयमिति वाक्यशेषः ॥ ( ४ ) यदा सामान्यतः सर्वजगच्चेष्टकत्वमेव विष्ण्वेकनिष्ठं तदा किमु वक्तव्यं श्रुतेः तृतीयव्याख्यानरीत्या वज्रे श्रुतस्य सर्वजगत्प्रवर्त- कप्राणचेष्टकत्वलिङ्गस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वं जगच्चेष्टकत्वस्य सर्वथान्या- त्रायोगादिति भावेन तत्र श्रुतिं दर्शयति—प्राणस्येति । चोयस्मादि- त्यर्थे । पूर्वश्रुतिसमुच्चये वा । श्रुतिरित्त्यनुषज्यते । उक्तलिङ्गस्य अन्य- त्र निरवकाशत्वं ज्ञापयतीति वाक्यशेषः । यद्वा--यत् जगत्प्रवर्तक प्राणचेष्टकत्वादिलिङ्गं कम्पनादित्यनेन अभिसंहितं, तस्य विष्णुनिष्ठ- त्वासिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिं प्रमाणयति—प्राणस्येति । ‘ प्राणस्य ’ सर्वचेष्टकमुख्यप्राणस्य ‘ प्राणं ’ प्रकृष्टचेष्टकत्वरूपप्राणत्वप्रदं ‘ उत ’ तथा ‘ चक्षुषश्चक्षुः ’ दर्शनकरणत्वरूपचक्षुष्ट्वप्रदं परमात्मानं ये विदु- स्ते ब्रह्म ‘निचिक्युः’ प्राप्नुयुरिति वाजसनेय श्रुत्यर्थः ॥ ( ५ ) श्रुतेः प्रथमव्याख्यायामपि कैमुत्यव्यक्तीकरणाय श्रुत्युक्तप्रा- णचेष्टकत्वं हेतूकृत्य प्रवृत्तां स्मृतिमाह—नभस्वत इति ॥ ‘ अपि ’ ज- गत्प्रेरकस्यापि ‘ नभस्वतो ’ वायोर्यदा सर्वाः चेष्टाः ‘ भगवतो ’ ज्ञा ४२

दं चेति वज्रशब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम्"! GENIUS! That makes 1000% sense! Let's look at the letters again: व (va) - ज्र (jra) - व (va) - द् (d) - भ (bha) - य (ya) - दं (daṁ) = "वज्रवद्भयदं"! It is so clear now!

Let's check line 26: "शब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम् । तत्र तद्वाक्यस्य"

Let's check line 27: "यथाकथञ्चित् ब्रह्मपरत्वसिद्धिरित्यत्रैव तात्पर्यात् । ब्रह्मपरत्वस्य गौ-"

Let's check line 28: "ण्यापि सिद्धेः गौणत्वे तात्पर्याभावात् । अत्र तु समन्वयसूत्रप्रति-"

Let's check line 29: "ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात् । सूत्रार्थस्तु"

Let's check line 30: "स्पष्टः ॥ १० ॥"

Let's check line 31: "॥ इति कम्पनाधिकरणम् ॥"

Wait, let's re-verify lines 29-30: Line 29: "ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात्

[ अधि - ११. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ३३१ ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र ' योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ' ( बृ. ६-३- ७. ) इति । अत्र ' उभौ लोकावनु सञ्चरति ' ( बृ. ६-३-७. ) इति वचनाज्जीव इति प्रतीयेत इति । ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे उभयत्रप्रसिद्धज्योतिर्नाम समन्वीयते । श्रुत्यादि सङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—हृदय इति ॥ यद्धृदये ' आहितं ' निहितं ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यं स परमात्मेति ज्योतिर्नये अभिहित मित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तत्रेति । ज्योतिर्विषय इत्यर्थः । इ तिशब्दात्परं श्रूयत इति शेषः । ततोऽपि किमित्यत आह—अत्रेति । एतद्वाक्य इत्यर्थः । श्रुतं ज्योतिरित्यनुषज्यते । तथा चात्र श्रुतं ज्यो तिः तच्छब्दवाच्यो ज्ञानात्मको जीव एवेति प्रतीयते । कुतः ? ' सस मानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ' इतिवचनात् इत्यादिजीवलिङ्गा विधायिवाक्यशेषादिति योजना । अनेन ' हृद्यन्तर्ज्योतिः ' इति वा जसनेयवाक्योक्तज्योतिषो विष्णुत्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तस्यापि तदाक्षे पातेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः उक्ता भवति । वाजसनेयोक्तं ज्योतिर्विष यः, जीव एवेदं ज्योतिरिति पूर्वपक्षश्च सूचितः । वाजसनेयके हि अयं पुरुषः ' किंज्योतिः ' किंज्ञानसाधनः जीवस्य ज्ञानसाधनं किमिति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यः ' आदित्यज्योतिस्सम्राडिति हो वाच ' ( बृ. ६-३- २. ) इत्यनेन हे 'सम्राट् ' सार्वभौम जनकराज आदित्याख्यज्ञानसाधनकोऽयं पुरुष इत्युवाच । एवंक्रमेण प्रश्नोत्तराभ्यां जाग्रद्दशायामादित्यचन्द्राग्निवाचां मध्ये पूर्वपूर्वास्तमये उत्तरो

३३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ४० ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु रेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः' इति दर्श नाच्चतुर्वेदशिखायाम् । ज्योतिर्विष्णुरेव । ( ३ ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उत्सर्जद्याति' (बृ. ६-३-३५.) सोऽयमात्मेत्यर्थः । तस्य महिमानमाह—स इति ॥ 'सः' आत्मा पर मात्मा 'समानः' अविकारः सदैकरूपः सन् 'उभौ लोकौ' भूलोक द्युलोकौ जाग्रत्सुषुप्ती वा प्रतिजीवमादाय तमनुसञ्चरतीत्यर्थः । पूर्व पक्षी तु आत्मपदं स इति पदं च जीवपरं उभयलोकसञ्चरणमपि क र्माधीनं विवक्षितं, तच्च लिङ्गं कर्मवशात्तस्यैवेति मन्यते ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य दर्शनपदोक्तश्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्या चष्टे—अत इति ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिः....विष्णुरेवानन्दः' इति च तुर्वेदशिखायामिति 'दर्शनात्' विष्णुरेव मुख्यतो ज्योतिश्शब्दित इ ति उक्तत्वात् 'ज्योतिः' तच्छब्दवाच्यो विष्णुरेव, न जीव इत्यर्थः । विष्णुरेवेत्यनेन तद्वित्यनुवृत्तस्य अर्थः उक्तः । श्रुत्यर्थस्तु स्पष्टः । वि शेषस्तु—बलं बलप्रदः । 'स वै बलं बलिनां चापरेषाम्' इति च भा गवते । 'विष्णुरेव यशः' 'तस्य नाम महद्यशः' (महाना. १-१०.) इति श्रुतिरिति तत्त्वप्रदीपे अभिहितम् । ब्रह्मादिशब्दवज्ज्योतिश्शब्दोऽपि विष्ण्वेकनिष्ठ इति ज्ञापनाय समग्रवाक्योदाहरणम् । अतएव श्रुतावे वकारः ॥ ( ३ ) ज्योतिर्विष्णुश्चेत्तर्ह्युभयलोकसञ्चरण लिङ्गविरोध इति शङ्काम पि सौत्रदर्शनपदोक्तश्रुत्या परिहरति-प्राज्ञेनेति ॥ 'इति वचनात्' इति वाजसनेयश्रुतिवाक्यात् 'तस्यापि' परमात्मनोऽपि लोकसञ्चरणमस्त्ये वेत्यर्थः। न केवलं जीवस्येत्यपेरर्थः । न तदभाव इत्येवशब्दार्थः । तथा च लिङ्गं सावकाशमिति न तद्विरोध इति भावः । शारीर आत्मा जीवो मरणकाले 'प्राज्ञेन' प्रकर्षेण आसमन्तात् ज्ञेन प्रज्ञएव प्राज्ञः, तेन वा परमात्मना 'अन्वारूढः' अधिष्ठितो जीवमारुह्य गच्छति भगवानि ति बृहद्भाष्योक्तेः तद्वाहनभूतः 'उत्सर्जन्' प्राक्तनदेहमुत्सृजन् देहा न्तरं लोकान्तरं च 'याति' गच्छतीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । सूत्रार्थ

[ अधि - १२. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ३३३ इति वचनात् ऽस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्वेव ॥ ४० ॥ —:※:— १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सर्वाधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ' ( छा. ८-१४-१. ) इत्यत्राकाश स्य प्रतीयते । वैनामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धा काशश्चाङ्गीकर्तव्य इति । स्तु स्पष्टः ॥ ११ ॥ ॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ —:※:— १२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्र उभयत्रप्रसिद्धमाकाशनाम ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रुत्या दिसङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—सर्वाधारत्वमिति ॥ द्युभ्वाद्यधि करण इति शेषः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । ' इ त्यत्र ' इत्येवंरूपे छन्दोगवाक्य इत्यर्थः । अनेनात्रत्याकाशशब्दस्य वि ष्ण्वन्यत्वपरत्वोक्तिमुखेन पूर्वोक्तसर्वाधारत्वस्यापि अन्यनिष्ठत्वाक्षे पात्तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । छन्दोगश्रुत्युक्त आकाशा ख्यो विषयश्च सूचितः । सयुक्तिकं पूर्वपक्षं दर्शयति—वैनामेति । स इति शेषः । चोऽवधारणे । तथा च छान्दोग्यश्रुत्युक्तः आकाशः प्रसि द्धः साक्षिसिद्धः अव्याकृताकाश एवाङ्गीकार्यः । कुतः ? आकाशपदे न वैनामेति निपातद्वयद्योतितप्रसिद्धिमदर्थस्योपदेशात् उक्तत्वाद्वि त्यर्थः ॥ केचित्तु—सत्तर्कदीपावल्यां ' प्रसिद्धो भूताकाश एवाङ्गीका र्यः ' इति वचनात् अवकाशस्यापि नामरूपवत्त्वादिति चन्द्रिकाकृ दभिप्रेतं टीकापाठमाश्रित्य आकाशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमवकाशत्वं भू ते निरवधिकमिति सुधोक्तेरत्रावकाशशब्दितं भूतमेव पूर्वपक्षविषय इत्याहुः । श्रुतौ वै नामेति निपातद्वयं प्रसिद्धौ । ' नाम ' वाचकशब्दप्रप ञ्चः रूपपदेन प्राकृतरूपान्तर्भावितार्थ प्रपञ्चमात्रमुच्यते । तथा च आकाशो ' नामरूपयोः ' शब्दार्थप्रपञ्चयोः ' निर्वहिता ' निर्वोढा आ श्रयः कर्तेत्यर्थः । ' ते ' निर्वाह्यतया प्रकृते नामरूपे ' अन्तरा ' भेदे न । यदिति नामरूपप्रपञ्चाद्भिन्नं यदस्तीति यावत् । यद्वा—तच्छब्दे न वाच्यप्रपञ्चान्तर्भूतं नीलादिरूपं वाचकं नाम च गृह्यते । तथा च

३३४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ ४१ ॥ ‘ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ ( छा. ८-१४-१. ) इत्यर्थान्तर- त्वादिव्यपदेशादाकाशो हरिरेव । ( ३) ‘अवर्णम्’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( तै. २-४. ) इ ‘ते’ नामरूपे ‘अन्तरा’ विना तद्रहितमिति यावत् । साकल्येन ना मवाच्यं प्राकृतरूपरहितं च यद्वर्तते तद्ब्रह्मेत्यर्थः । यद्वा—‘ते’ नामि रूपिणां ‘अन्तरा’ भेदेन यदस्तीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-नामि च रूपि च यन्नभवति तद्ब्रह्मेति ॥ ( २) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यर्थान्तर त्वादिव्यपदेशादिति । सूत्रे भाष्ये च पदार्थत्वबोधायार्थशब्दः । श्रु त्यनुसारादन्तरशब्दः । ताभ्यामिति शेषः । ताभ्यां नामरूपाभ्यां अ न्यः अर्थः अर्थान्तरं यद्वा ताभ्यां विलक्षणः अर्थः अर्थान्तरः तस्य भा वस्तत्त्वम् । नामरूपप्रपञ्चभिन्नत्वं वा प्राकृतनामरूपराहित्यं वा । ना मरूपराहित्याख्यार्थान्तरव्यपदेशादित्यर्थः । आदिपदेन ब्रह्मत्वं गृह्यते। यद्वा—निरपेक्षयोरेव नामरूपराहित्ययोराकाशस्य ब्रह्मत्वसाधकत्वा त् अर्थान्तरपदेन रूपराहित्यं आदिपदेन नामराहित्यं च गृह्यते । तथा च एवंरूपार्थान्तरत्वायुक्तेरित्यर्थः ‘आकाशः’ छान्दोग्ये श्रुतोऽयमाका शस्तच्छब्दवाच्यः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तत्त्वित्यस्यार्थमाह— हरिरेवेति । अनेन-अयमाकाशो हरिरेव । कुतः ? अस्य अर्थान्तरत्वा दिव्यपदेशात् ‘ते यदन्तरा’ इति नामरूपराहित्याख्य विलक्षणार्थत्वो क्तेः, ब्रह्मत्वोक्तेश्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३) आकाशे श्रुतेन नामरूपत्वादिलिङ्गेन कुतो विष्णुत्वनिश्चय इत्यतस्तस्य तन्निष्ठत्वादितिभावेन तत्र प्रमाणतया आथर्वणीं श्रुतिमा ह—अवर्णमिति ॥ प्राकृतशुक्लादिवर्णरहितं तद्भिन्नं वेत्यर्थः । यद्वा अ वर्णं न वर्ण्यं ‘नापिवर्णात्मकम्’ इत्यर्थः ‘यतः’ इति श्रुतिः । ‘यतो’ ब्रह्मणो ‘वाचो’ नामानि ‘निवर्तन्ते’ इत्यानामत्वोक्तिपरतया व्याख्ये या । आदिशब्दात् ‘अशब्दमस्पर्शमरूपम्’ ( कठ. ३-१५. ) इत्यादिश्श्रु तिर्गृह्यते । इत्यादिश्रुतेरित्युक्तस्य तस्य विष्णोरेतद्रूपत्वादिकं लक्षणम साधारणधर्म इति ज्ञायते इत्यध्याहारेणान्वयः । हि यस्मात्तस्मात् न लिङ्गस्य व्यधिकरणासिद्धिरिति भावः । तस्यैवेत्येवकारेण व्यभिचा

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३५ त्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम् । (४) अनामा सोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात् । इति ब्राह्मे ॥ ४१ ॥ --:-- १३. अधिकरणम् ॥ (१) असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च ‘ स यत्तत्र किञ्चि त्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ’ ( बृ० ६-३-१५० ) इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । रशङ्कापि निरस्ता । यद्यपि ‘ यतः ’ इत्यानामरूपश्रुतिरेव प्रथममुदाहर्त व्या, ‘ ते यदन्तरा ’ इति नामराहित्यस्यैव प्रथममुक्तत्वात् । न तु ‘अ वर्णम् ’ इत्यारूपश्रुतिः। तथाऽपि वाचकस्य नाम्नो वाच्यापेक्षयाऽप्रा धान्यात् वाच्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाच्य प्रपञ्चान्तर्गत रूपराहित्यश्रुतिरे व प्रथममुदाहृतेत्यदोषः ॥ (४) ननु हरेर्नामरूपराहित्यं नोपपद्यते, सर्वशब्दवाच्यत्वात् रु क्मवर्णादिरूपवत्त्वाच्च । अन्यथा ईक्षतेः रूपोपन्यासाच्चेत्युक्तविरोधा पातादित्यत आह—अनामेति ॥ ‘सः’ हरिः ‘ अप्रसिद्धत्वात् ’ साक ल्येन स्वात्मनोऽन्येन शब्दादिनाऽप्रमितत्वान्निमित्तादनामेत्युच्यत इ त्यर्थः । न चैवमाकाशशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धिवोधकनिपातद्वयविरोध इति वाच्यम् । निपातबोध्यप्रसिद्धेः विधेयभूतनिर्वोढृत्वान्वयित्वेन पू र्वपक्षीरीत्या उद्देश्याकाशान्वयित्वाभावात् । निर्वोढृत्वस्य च लोकप्र सिद्धत्वाभावेऽपि ‘एकोदाधार’ इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धत्वात् । तस्य चा प्रसिद्धत्वादित्यनेनानिषिद्धत्वात् । ‘ भूतवर्जनात् ’ भौतिकदेहशून्यत्वा त्तादृशरूपराहित्याद्वा अरूप इत्यर्थः । इति ब्राह्मे इत्यस्योक्तत्वात् नोक्तविरोध इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १२ ॥ ॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ १३. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे स्वप्नादिद्रष्टृत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रु त्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयति—असङ्गत्वमिति ॥ अक्षरनयो दाहृते ‘ अगन्धमरसम् ’ इति वाजसनेयवाक्ये परमात्मनो असङ्गत्व

३३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) स च जीवः प्रसिद्धेरिति । ( ३ ) अतो वक्ति— सू—ॐ ॥ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ॐ ॥ ४२ ॥ ‘ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद ना मुक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । इतीति एवंरूपे वाजसनेयवाक्य इत्यर्थः । अनेन स्वप्नादि द्रष्टृत्वस्य अन्यनिष्ठ त्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तासङ्गत्वस्याप्यन्यनिष्ठत्वाक्षेपात् , अक्षरनयेना स्य आक्षेपिकी सङ्गतिस्सूचिता । स्वप्नादिद्रष्टृत्वाख्यो विषयश्च सूचि तः ॥ ( २ ) ततः किमित्यतः सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—सचेति ॥ चोऽव धारणे । ‘ सः ’ स्वप्नादिद्रष्टा । जीव एव भवेत् । कुतः ? तद्द्रष्टृत्वस्य लोके जीव एव प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सिद्धान्ते श्रुतौ ‘ सः ’ इति त च्छब्देन ‘ स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रति योन्याद्रवति स्वप्नायैव ’ ( बृ. ६- ३- १५.) इति पूर्ववाक्ये प्रकृतः परमात्मा परामृश्यते । वैशब्दः प्रसिद्धौ । सम्यक्प्रसीदतिजीवोऽस्यामिति सम्प्रसादः सुप्तिः । तथा च स परमा त्मा ‘ सम्प्रसादे ’ सुप्तौ ‘रत्वा’ रमणं कृत्वा जीवगतं पुण्यं च पापं च दृष्ट्वैव न त्वनुभूय ‘ चरित्वा ’ सञ्चरित्वा ‘ प्रतिन्यायं ’ अवस्थान्तरं प्रवर्तनीयमिति न्यायमनुसृत्य यद्वा तत्तत्कर्मानुसृत्य ‘ प्रतियोनि ’ प्रति देहं सर्वदेहेषु यद्वा प्रतियोनितत्तन्मार्गमनुसृत्य ‘ पुनः ’ ‘ स्वप्नायैव ’ जीवस्य स्वप्नप्राप्तये एव ‘ आद्रवति ’ कण्ठदेशमागच्छति । ‘ सः ’ प रमात्मा ‘ तत्र ’ स्वप्नावस्थायां यात्किञ्चिदनिष्टं पश्यति ‘ तेन ’ तत्कृत पापफलेन दुःखेन ‘ अनन्वागतः ’ असंसृष्टो भवति । तत्र हेतुः— असङ्ग इति । हि यस्मादयं पुरुषः ‘ असङ्गः ’ तत्कृतपापफलसंसर्ग शू न्यः प्रमितः, तस्मादित्यर्थः । पूर्वपक्षी तु श्रौततच्छब्देन जीवं गृहीत्वा सर्वं वाक्यं जीवपरतया व्याख्याति ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ ‘ वक्ति ’ स माधत्ते । स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्यैवेत्यत्रापि सम्बध्यते । तेन सूत्रे उद्देश्य विधेयप्रतिपत्त्यर्थं अनुवृत्तावृत्तस्य तच्छब्दस्य विपरिणामस्सूचितः तच्छब्देन गृहीतस्यापि समन्वेतव्यलिङ्गस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थं स्वशब्देन

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३७ न्तरम्' ( बृ. ६-३-२१. ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उ त्सर्जद्याति' ( बृ. ६-३-३५. ) इति भेदव्यपदेशान्न जीवः पर एवासङ्गः ॥ ( ४ ) स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च सर्वज्ञत्वासस्यैव निर्देशः । इतिशब्दानन्तरं सुषुप्तीति सौत्रपदं संयोज्यम् । व्यपदेशादि ति बुद्ध्या विविच्य पूर्वस्मादनुषक्तं पदम् । असङ्ग इत्यपि हेतुसूचना य सूत्रे अध्याहृतं पदम् । जीवः पर इत्यनेन सुषुप्त्युत्क्रान्तिपदं तत्प्र करणलक्षकमपि जीवपरमात्मपरमपीत्युक्तं भवति । तथात्वे सुषुप्ति शब्दः कर्तरि क्तिन्नन्तः । उत्क्रान्तिशब्दः देहादुत्क्रामयितृपरः । तथा चेत्थं योजना—स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्य परमात्मन एव भवेत् न जीव स्य । कुतः ? यतोऽसावसङ्गः श्र

३३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] युज्यते ॥ ४२ ॥ -: ❖ :- १४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ‘ एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ’ ( बृ. ६-४-२३. ) इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः ‘स वा एष महानज आत्मा’ (बृ. ६-४-२४) इत्यजशब्दा ण्यं च पापं च ’ ( बृ. ६.३-१५. ) इत्याद्ययोग इति वाच्यम् । यतोऽत्र आदिपदगृहीतं पुण्यपापादिद्रष्टृत्वं लिङ्गान्तरं च तस्यैव युज्यते अत इति योजना । तत्रोपपत्तिस्तु बृहद्भाष्यादवगन्तव्या । अनेन-‘ सुषुप्त्यु त्क्रान्त्योः’ ‘ प्राज्ञेन ’ इति सुषुप्त्युत्क्रान्तिप्रकरणयोः सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः सुषुप्तियुतत्वात् सुषुप्तिर्जीवः , उत्क्रामयितृत्वात् उत्क्रान्तिरीश्वरः , तथा च जीवेश्वरयोः ‘भेदेन’ भिन्नत्वेनैव ‘व्यपदेशात्’ उक्तत्वात् न तयोरभेदः । अतो नैश्वराभेदेनापि जीवे असङ्गत्वोक्तिर्युज्यते । कि न्तु तत्तु तस्यैव ईश्वरस्यैव युज्यते । अत एव स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च त स्यैव वक्तुं युज्यते न जीवस्येति सूत्रार्थः उक्तो भवति ॥ १३ ॥ इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥ -: ❖ :- १४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्राह्मणनाम समन्वियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया दिकं च सूचयति—एष इति । इतीति । वाजसनेयकोदाहृतऋङ्मन्त्र इत्यर्थः । न केवलं विष्णोः अपि तु कस्यचित् ब्राह्मणस्यापीत्यपेरर्थः । इदं च यो जन्माद्यधिकरणेषु विष्णोरनन्यापेक्षया जगत्स्रष्टृत्वोक्त्या अभिसंहितो नित्यमहिमा सः ‘ एषः ’ इति वाक्ये ब्राह्मणस्यापि प्रती यत इति यत्तच्छब्दाध्याहारेण योज्यम् । अनेन पूर्वाभिसंहितनित्यम हिमत्वस्य विष्णोरन्यस्याप्याक्षेपात् जन्माद्यधिकरणैः फलमुखेन अ स्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । तथा ब्राह्मणाख्यविषयोऽपि सूचितः। यद्वा—देवानामिति वाक्यं देवताधिकरणप्रतिपाद्यानुवादपरत्वेनापि व्याख्याय तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता द्रष्टव्या । तथा हि ‘ तदुप रि ’ इति सूत्रेण देवानां विरिञ्चाद्यमराणां विद्याकर्मणोस्सकाशात् साध्या या नित्यपदप्राप्तिरुक्ता, सा न युक्ता । कुतः? यतः ‘एषः’ इति वाक्ये ब्राह्मणपदोदितस्य विरिञ्चस्य नित्यमहिमा ‘प्रतीयते’ प्रतिपाद्यत

[ अधि - १४. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ३३९

द्विरिञ्च इति प्राप्तम् । देवानां च विद्याकर्मणोः पद प्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति ॥ ( २ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ॐ ॥ ४३ ॥ इति वाक्ययोजना । श्रुतौ ब्रह्मणा वेदेनान्यतेऽवगम्यते इति व्युत्पत्तिः । दीर्घव्यत्यासो विष्णोर्वेदगम्यत्वे जीवादाधिक्यज्ञापकः । तथा च ब्राह्म णस्य विष्णोरेषः पूर्वोक्तमहिमा नित्यः । कुतो ? यतोऽयं ‘न कर्मणा वर्ध ते नो कनीयान्’ (बृ.६-४-२३.) शुभकर्मणा तत्फलेन सुखेन न वर्ध ते । पापकर्मणां तत्फलेन दुःखेन न हसते इति श्रुत्यर्थः । सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—स इति । वाजसनेयश्रुत इत्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे । विरिञ्च एवेति सम्बध्यते । इत्यजशब्दादिति । इत्येवं रूपेषु पूर्वोत्तर वाक्येषु श्रुताजशब्दादित्यर्थः । ‘स एषः’ परमात्मा ‘महान्’ अपरि मितः ‘अजो’ जन्मरहितश्चेति श्रुत्यर्थः । पूर्वपक्षी तु ब्राह्मणाजशब्द वाच्यं विरिञ्चि मन्यते । ननु कथं ब्राह्मणो विरिञ्चो भवेत् । तदुप रीति सूत्रे देवानां विद्याकर्मभ्यां पदप्राप्तेः समर्थितत्वेन ब्राह्मणे श्रुत नित्यमहिमत्वस्य विरिञ्चे असम्भवात् । सादिपदस्यानित्यत्वनियमा त् इत्यत आह—देवानां चेति । चोऽवधारणे । इतीत्यनन्तरं सूत्र इ ति शेषः । तथा च तदुपरीति सूत्रे विरिञ्चेतरदेवानामेव विद्याकर्म णोः सकाशात् पदप्राप्तिः ‘सूचिता’ समर्थिता । न तु विरिञ्चस्या पि । तस्येश्वररूपत्वेन देवकोष्ठप्रविष्टत्वादतो विरिञ्चस्य नित्यमहि मत्त्वं युक्तमेवेति योजना ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अतइति ॥ वाजसनेयके सर्वव शित्ववाचिशब्दस्यैवादित्वात्सूत्रस्य तद्विसंवादमाशङ्क्य तत्परिहा राय सूत्रानुकूलतया सदृशशाखान्तरगतवाक्योदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्या चष्टे—सर्वस्येति । ‘सर्वस्य’ ब्रह्मरुद्रादेः सकाशात् गुणैरधिकश्चा सौ सर्वस्य पतिः पालकश्चेति सर्वाधिपतिः । ‘सर्वस्य’ जगतः ‘ईशा नां’ ब्रह्मादीनां अन्तः प्रेरक इति सर्वस्येशान इति श्रुत्यन्तरार्थः । स र्ववशिशब्दार्थस्तु सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी तत इति बृह द्भाष्यादवगन्तव्यः । ‘सवा एषः’ इति वाजसनेयश्रुतिः । ‘सः’ प्रा णशब्दोक्तः ‘एषः’ समानशब्दाभिधेयः ‘आत्मा’ परमात्मा ‘इतिन’ दृष्टवन्न ‘इति न’ श्रुतवन्न, किन्तु दृष्टश्रुतविलक्षण इत्यर्थः । वैशब्दः प्र

३४० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] 'सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः..स वा एष नेति ने ति' (बृ. ६-४-२२.) इत्यादि शब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव ॥ ( ३ ) 'उतामृतत्वस्येशानः। यदन्नेनातिरोहति' (तै-आ. ३-१२.) सिद्धौ । कुत इत्यतः 'आत्माऽगृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्जतेऽसितो न व्यथते न रिष्यति ............स एष आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः' ( बृ. ६-४-२५ ? ) इति वाक्यशेषः प्रवृत्तः। अत्रागृह्य इत्यादिरात्मन इति नेत्युक्तार्थे साकल्येन अग्राह्यत्वा दिरूपहेतुसमर्पकः । न हीत्यादिस्तु तत्र प्रमाणाभावादिति हेतुसूच कः । यद्यपि बृहद्भाष्ये 'इतिन' रमावन्न 'इतिन' ब्रह्मादिवन्न, बद्धवन्न, मुक्तवन्नेत्यन्यथा व्याख्यातम् । तथाप्यत्र 'सयोऽतोऽश्रुतः' (ऐ.आ. ३-२-४.) इति समाख्याश्रुत्यनुसारादेवं व्याख्यातमित्यदो षः । इत्यादीति । इत्यादौ श्रुताः ये सर्वाधिपत्यादिवाचकाः शब्दाः ते भ्य इत्यर्थः । आदिपदात्सर्ववशित्वादिवाचिशब्दसङ्ग्रहः । अनेन सौ त्रादिशब्दो न केवलं शाखान्तरोक्तसर्वेशानादिशब्दग्राहकः, किन्तु वा जसनेयोक्तसर्वविलक्षणत्वसर्ववशित्वादिशब्दग्राहकोऽपीति उक्तं भ वति । एवं हेतुं व्याख्याय सूत्रे समन्वयसूत्रात् तदित्यनुवर्त्य विपरि णम्यमानेन तदित्यनेनान्वययोग्यमुद्देश्यसमर्पकं नित्यमहिमेति पदं चा ध्याहृत्याहृत्य निष्कृष्टं प्रतिज्ञां दर्शयति-नित्यमहिमेति। इदं च फलक थनरूपम् । शब्देभ्य इति हेत्वन्वययोग्यं साध्यं तु ब्राह्मण इत्यध्याहृतं द्रष्टव्यम् । अनेन—अयं ब्राह्मणः तस्तु विष्णुरेव, न विरिञ्चः । कुतः? ' पत्यादिशब्देभ्यः' सर्वाधिपत्यादिवाचिसर्वाधिपत्यादिशब्देभ्योऽत्र श्रुतेभ्यः। तथा च नित्यमहिमाऽपि स एवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) ननु सर्वाधिपत्यादिवाचिशब्दसद्भावेऽपि कुतो ब्राह्मणस्य वि ष्णुत्वनिश्चय इत्यप्रयोजकत्वशङ्कावारणाय तत्र सर्वाधिपतित्वस्य वि ष्ण्वेकनिष्ठत्वे तावच्छ्रुतिमाह-उतेति ॥ इदं च 'पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम्' इति पूर्ववाक्येन सह व्याख्येयम् । तत्प्रकारस्तु- ' यद्भूतं ' अतीतं ' भव्यं ' भविष्यत् वर्तमानं च तत्सर्वं 'पुरुष एव' परमपुरुषाधीनमेव । कुतः ? यतो यस्मात् न केवलममुक्तसर्वाधिपतिः पुरुषः, किन्तु 'अमृतत्वस्योत' मुक्तसमुदायस्यापि 'ईशानः' अ

[ अधि - १४. सू - ४३. ] दीपिका सहितम्. ३४१ (४) ‘सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा वि- धर्मणि’ (ऋ.१-१६४-३६.) ‘स योऽतोऽश्रुतः’ (ऐ.आ-३- २-४.) इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः. ॥ ॐ ॥ धिपतिः । ‘विचित्रा हि तद्धितगतिः’ इति वचनात्समुदायार्थे त्वप्र- त्ययः । तत्त्वप्रदीपे तु—भावभवित्रोरभेदव्यपदेशात् भावे त्वप्रत्ययः । ‘अमृतत्वस्य’ मोक्षस्य ईशान इति चेति अर्थान्तरं चोक्तम् । अत्र हेतु- माह—यदिति । तृतीया द्वितीयार्थे । तथा च ‘यत्’ यस्मात् ‘अन्नेन’ अन्नं मर्त्यं संसारिसमूहं ‘अतिरोहति’ अतिशेते, तस्मादित्यर्थः । मु- क्तावनधीनत्वे सर्वज्ञस्य बुद्धिमत्-स्वाधीन संसारिभ्यो मोक्षप्रदाना- योगादिति भावः ॥ (४) इदानीं सर्वशब्दसम्बन्धिकेशानपदोक्तसर्वप्रेरकत्वे श्रुतिमा- ह—सप्तेति ॥ अक्षरनये व्याख्यातेयं श्रुतिः । नेति नेतीत्युक्तदृष्टश्रुत- सर्वविलक्षणत्वेऽपि श्रुतिमुदाहरति—स इति । इयमपि सर्वत्राधिकार- णे व्याख्याता । इत्यादीत्यादिपदेन सर्ववशित्वादावप्येवमेव श्रुत्यन्त- राण्युदाहर्तव्यानीति सूचयति । ‘तस्यैव’ धिष्णोरेव नान्यस्येत्येवा- र्थः । ‘हि’ यस्मात्ते सर्वाधिपत्यादिशब्दाः इत्यवगताः तस्मात् नाप्र- योजकत्वं शङ्क्यमिति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥ —:*:-— इति ब्राह्मणाधिकरणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्व- तन्त्राणां श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्ये- ण श्रीमज्जगन्नाथयतिकृतायां श्रीमद्ब्र- ह्मसूत्रभाष्यदीपिकायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॐ ॥ —

३४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपि शब्दानां सा- मस्त्येन विशेषहेतुभिर्विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे— १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतत्पादप्रतिपाद्यं दर्शयति—श्रुतीति ॥ अन्यत्रैवेत्येवकारोऽ त्रापि सम्बध्यते । श्रुतिलिङ्गादिभिरेव, न लोकप्रसिद्धयेति । अनेन प्रथ मद्वितीयपादप्रतिपाद्यादस्य भेदो दर्शितः । क्वचिदानन्दमयाद्यधिक रणेषु श्रुत्यादिभिरेवान्यत्रप्रसिद्धानां समन्वयकरणात्तद्व्यावर्तनाय ब लवदित्याद्यावुपस्कार्यम् । एवकारो वा बलवत्त्वद्योतकः । तथा च पूर्व पादीयप्रतिपक्षश्रुत्याद्यपेक्षया एतत्पादीयश्रुत्यादीनां प्राबल्यान्न ह्येत स्य गतार्थतेति भावः । अन्यत्र विष्णोरितरत्र प्रकृतिजीवादावेवेत्येव कारशिरस्कत्वोक्त्योभयत्र प्रसिद्धानां व्यावर्तनेन तृतीयपादप्रतिपा द्यादस्य भेदो दर्शितः । प्रसिद्धानामिति । रूढ्यादिनाऽन्यवाचकत्वे न प्रमितानामित्यर्थः । न केवलं लोकप्रसिद्ध्या श्रुत्यादितो वाऽन्यत्र प्र सिद्धानामुभयत्रप्रसिद्धानां च विष्णौ समन्वयम्, किन्तु श्रुतिलिङ्गा दिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपीत्यपेरर्थः । शब्दानामिति । नामलिङ्गात्म कानामित्यर्थः । प्रकारान्तरेणास्य प्रथमपादप्रतिपाद्याद्भेदं दर्शयति— सामस्त्येनेति । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । समन्वेतव्यत्वप्रकारं प्राप्तानां शब्दानां इदं विशेषणम् । यद्वा—सामस्त्येनैव समन्वयं प्रतिपादयति, न त्वेकदेशेनेत्यर्थः । प्रकारे तृतीया । प्रकारप्रकारिणोरभेदविवक्षया इय मुक्तिः। तथा च त्रिपाद्यां स्रष्टृत्वादिगुणाभिधायकानां 'आत्मन आका- शस्सम्भूतः' इत्यादि सृष्ट्यादिप्रकरणव्याख्येयानां सत्यज्ञानादिगुणवा- चिशब्दानां तथा तत्सङ्गतानामन्नमयादिगुणिवाचकानां शब्दानां सृ- ष्ट्यादिकर्तृत्वाभिधायिप्रकरणगताकाशेंद्राग्निवज्रादिशब्दानां 'सदेव सौम्येदम' (छां. ६-२-१.) इत्यादिसृष्टिप्रकरणगतशब्दानां च समन्वयोऽ भिहितः । अत्र पुनः स्वरवर्णपदात्मनां समस्तशब्दानामित्यतोऽपि पूर्व पादेभ्योऽस्य भेद इति भावः । ननु बलवच्छ्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैवप्र सिद्धानां कथं समन्वयः, असम्भवादित्यत आह—विशेषेति । पूर्वप- क्ष्युक्तलिङ्गादिभ्योऽपि प्रबलैर्हेतुभिरित्यर्थः । तथा च नासम्भव इति भावः । ननु समस्तशब्दनिरूपणाद्वैयर्थ्यमिति परिहारो न युक्तः अं