पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - ३. पा - २. ] १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) भक्तिरस्मिन् पाद उच्यते । भक्त्यर्थं भगवन्महिमोक्तिः । सू—ॐ ॥ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ ॐ ॥ १ ॥ न स्वप्नोऽपि तं विना प्रतीयते । १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतत्पादप्रतिपाद्यं दर्शयति—भक्तिरिति ॥ यद्दाढ्यार्थं वै- राग्यं निरूपितं पूर्वपादे, या चोपासनस्याङ्गं सा भक्तिरवसरप्राप्ता 'अ- स्मिन्' तृतीयस्य द्वितीयपादे 'उच्यते' निरूप्यत इत्यर्थः । ननु भ- क्तिरुच्यत इति कोऽर्थः । किं तत्स्वरूपं निरूप्यते ? उत तत्कर्तव्यता विधीयते ? । नाद्योऽनुपलम्भात् । न द्वितीयः, स्नेहरूपायास्तस्याः पु- रुषप्रयत्नायोग्यत्वेन तत्कर्तव्यताविधेरयोगादित्यत आह—भक्त्यर्थ- मिति । माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहो भक्तिः, तदुत्पादनार्थमित्यर्थः । तथा च भक्तिरुच्यत इत्यस्य भक्त्यैकदेशोपायज्ञानविषयमाहात्म्यमुच्यत इति वा, भक्त्यैकदेशोत्पादनार्थं माहात्म्यमुच्यत इति वाऽर्थाश्रयणा- न्नानुपपत्तिरिति भावः । ननु सर्वस्यापि माहात्म्यस्य प्रथमाध्याय एवोक्तत्वात्कथमत्रोक्तिरिति । सत्यम्, उक्तिरित्यस्य क्वचिद्विवेचनं क्वचित्समर्थनमित्यर्थाश्रयणात् । क्रियत इति शेषः । अत्राधिकरणे भ- गवत्प्राप्तिसाधनभक्त्यर्थमर्थज्ञानात्मकस्य स्वाप्रप्रपञ्चस्य भगवदधीन- त्वमहिमा वर्ण्यते । मरुमरीचिकाजलादिवत्प्रातीतिकत्वेनासत्त्वान्न स्व- प्रविषयस्येश्वराधीनत्वमिति न तस्य महामहिमत्वमिति प्राप्ते सिद्धा- न्तयत्तूत्रं पठित्वा अधिकरणतात्पर्यं तावदाह—सन्ध्य इति । स्वप्न इत्यनेन जाग्रत्सुषुप्तिसन्धौ भवं सन्ध्यं स्वप्न इति सन्ध्यशब्दो व्या- ख्यातः । अपीत्यनेनोत्तरसूत्राच्चशब्दस्यानुकर्षस्सूचितः । न केवलं जाग्रदादिप्रतीतिः, किन्तु स्वप्नोऽपीत्यपिशब्दार्थः । 'तं' प्रस्तुतं पर- मात्मानमेवेति । अनेन सूत्रे परमात्मन एवेति शेषो दर्शितः । प्रतीयत इत्यनेन सृष्टिशब्दो व्याख्यातः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—तत्प्रत्यायनस्यैव सृष्टित्वात् सृष्टिशब्दः प्रतीयत इति व्याख्यात इति । तथा च न केवलं जाग्रदादिप्रतीतिः, किंतु स्वप्नोऽपि तं विना न प्रतीयते इति योजना । अनेन न केवलं जाग्रदादिप्रतीतिः, किन्तु 'सन्ध्ये' तद्विषये 'सृष्टिः' प्रतीतिश्च स्वप्नोऽपीति यावत्, परमात्मनस्सकाशादेव भवति, 'न तं विना' तदधीनैवेति परमसाध्यं दर्शितं भवति ॥

( २ ) ‘ न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ’ (बृ. ६-३-१०.) इत्यादिश्श्रुतेः ॥ १ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ ॐ ॥ २ ॥ ‘ य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामंकामं पुरुषो निर्मिमाणः ’ ( कठ. ५-८. ) इति च । ‘ एतस्माद्धयेव पुत्रो जायते ए ( २ ) ननु न स्वप्नस्य भगवदधीनत्वं युक्तं पश्चाददृष्टेरित्यतस्त- त्परिहारत्वेन आवृत्त्या अन्वितस्य सन्ध्ये सृष्टिर्हीत्यंशस्य ‘ हि ’ यतः सन्ध्ये प्रागसतां पदार्थानां परमात्मनः सृष्टिर्निरोधश्चाङ्गीक्रियते, अतो नोक्तदोष इत्यर्थमभिप्रेत्यास्याप्रामाणिकत्वशङ्कापरिहारकतया प्रवृत्तं सृष्टिमाह हीति सूत्रांशं व्याचष्टे—नेति ॥ श्रुतेरित्यनेन हिशब्दो वच- नकर्तुः शब्दस्य हेतुत्वसूचकतया व्याख्यातः। तस्यावृत्तिरपि सूचिता। आदिशब्देन ‘न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति। अथानन्दान्मुदः प्रमु- दः सृजते। न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्ताः पु- ष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि सर्वस्य कर्ता’ (बृ.६-३-१०.) इति सम- ग्रवाक्यं निरोधवाक्यं च गृह्यते । बृहदारण्यकश्रुतिरियम् । ‘ तत्र ’ स्वप्नावस्थायां अन्तरिक्षे स्वर्गे मोक्षे वा ‘ रथा न भवन्ति ’ पूर्वं नास- न् । रथैर्युज्यन्त इति रथयोगा अश्वादयश्च पुरा नासन् । तथा ‘पन्था- नो’ मार्गाश्च न प्रागासन् । किन्तु तदैव स आत्मा तत्तत्कर्मानुसारेण रथान् रथयोगान् पथश्च सृजते । तथा आनन्दमुत्प्रमुदः सुखविशेषा न प्राक्स्थिताः, तांश्च सृजते। वेश्यायै दीयमानं वेशं तत्सम्बन्धिनी वेश्या- ऽपि वेशेत्युच्यते। तस्या अन्ताः प्रवेश्या गृहाः ‘ अन्तस्स्थानं स्थलं वासः ’ इति वचनात् । ‘ पुष्करिण्यः ’ सरांसि ‘ स्रवन्त्यो ’ नद्यस्ता- श्च सृजते । न केवलं स्वाप्नादीनामेव कर्ता स परमात्मा, किन्तु सर्व- स्य जगतोऽपि हीति श्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) ननु कर्तुरभावान्न स्वप्नकालीनसृष्टियुक्ता । न हि जीवस्त- त्कर्ता । सुप्तत्वात्तस्य । नापीश्वरः । तत्प्रमाणाभावात् । न च पक्षद्वये ऽपि सृष्टिरुपपन्ना । तत्काल एवोत्पत्तिविनाशकर्तुरदर्शनादित्याशङ्कां प- रिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तत्सूचितश्रुतीरुदाहरति—निर्मातारमिति ॥ इति चेत्यस्य इत्येके शाखिनः ईश्वरं निर्मातारं सन्ध्यकर्तारं आहुरिति सौ- त्रपदेनान्वयः। चशब्दः आह हीत्युक्तप्रमाणसमुच्चयार्थः। यत इत्यर्थे वा। अतो नेश्वरस्य स्वप्नकर्तृत्वे प्रमाणाभाव इति वाक्यशेषः। ‘यः’पुरुषः पूर्णषड्गुणः पुरि शयो वा ‘एषु’ जीवेषु सुप्तेषु सत्सु, तदा ‘कामं’ स्वे

७४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] तस्माद्धावैतस्माद्भार्या यदैनं पुरुषमेष स्वप्नेनाभिह न्ति' इति गौपवनश्रुतिश्च ॥ २ ॥ (४) केन साधनेन? सू-ॐ॥ मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ॐ॥ ३॥ च्छानुसारेण 'काम' काम्यं स्वाप्नरथादीन् निर्मिमाणो जागर्ति, तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते (कठ. ५-८.) 'शुक्रं' शोकरहितं 'ब्रह्म' पूर्ण 'अमृतं' नित्यमुक्तमित्युच्यते इति कठश्रुत्यर्थः । गौपवनश्रुतिश्चे त्यनन्तरं ईश्वरं सन्ध्यकर्तारमाहेति शेषः । अनेन निर्मेयभूताः स्वाप्नपु त्रादयो हरेरेव जायन्ते इति 'एके शाखिनो' गौपवनाः स्पष्टं 'एतस्मा त्' इत्यादिना आहुरित्यध्याहारावृत्तिभ्यां पुत्रादयश्चेत्यस्यान्वय उ क्तः । यद्वा 'एनं पुरुषं' जीवं 'एषः' परमात्मा 'स्वप्नेनाभिहन्ति' सं योजयति तदा स्वप्नावस्थायां एतस्माद्धरेरेव पुत्रादयश्च स्वाप्ना जाय न्ते । हि प्रसिद्धमिति श्रुत्यर्थः ॥ (४) उपादाननिमित्तयोरभावात्स्वाप्नसृष्टिरनुपपन्नेत्याक्षिपति- केनेति ॥ सन्ध्ये सृष्टिरित्यनुवर्तते । तथा च साधनाभावान्न सन्ध्ये सृ ष्टियुक्तेत्यर्थः । एतदाक्षेपपरिहाराय सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे-मायेति । अनादीति । अनादिभूतं यन्मनस्त्रिगुणात्मकं तद्गतान् तदुपादानकान् 'संस्कारान्' पूर्वानुभूतवस्तुविषयकान् वासनाख्यसंस्कारान् उपा दानीकृत्य 'स्वेच्छामात्रेण' निमित्तभूतया स्वेच्छयैव, न तु परापेक्ष या मनसा 'प्रदर्शयति' सन्ध्यमीश्वरो जीवायेति योजना । स्वाप्नशि रश्छेदादीनामसत्त्वपरिहाराय अनादिमनोग्रहणम् । तेषामपि इह ज न्मनि जन्मान्तरे वा कदाचिदनुभवसम्भवेन तज्जन्यसंस्कारस्यापि अ नादिमनसि स्थितिसम्भवादिति भावः । संस्कारानित्यनेन जैवप्रज्ञाप रतया मायाशब्दार्थो व्याख्यातः । त्रिगुणात्मिकाऽथ ज्ञानं च विष्णुशक्तिस्तथैव च । मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः ॥ इति वचनात् । स्वेच्छयेति मायाशब्दस्यार्थान्तरोक्तिः । महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ इति वचनात् । अनेन मायाभ्यां निर्मितं मायामात्रमिति विग्रहस्सूचि तः । मनसा प्रदर्शयतीत्यनेन यथा घटादीनां मृदादिभिः सृष्टिश्चक्षुरा दिभिः प्रदर्शनं नात्र तथा, किन्तु मनसैव तदुभयमिति सूचितम् । प्रे

[ अधि - १. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ७४५ अनादिमनोगतान् संस्कारान् स्वेच्छामात्रेण प्रदर्श- यति । नान्येन साधनेन । सम्यगनभिव्यक्तत्वात् । (५) ब्रह्माण्डे च— मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । प्रदर्शयति जीवाय स स्वप्न इति गीयते ॥ यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता । अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत् ॥ इति ॥ ३ ॥ त्यनेन सन्ध्यस्येश्वरकर्तृकत्वेनाबाधितप्रमाविषयत्वात्सत्यत्वमेवेति सू- चितम् । कुतोऽस्य वासनामयत्वं, बाह्यकारणकत्वं किं न स्यादित्या- शङ्कोत्तरत्वेन प्रवृत्तं तुशब्दमवधारणार्थमभिप्रेत्य तस्य बुद्ध्या विविक्त- मायाशब्दार्थेनान्वयं प्रदर्श्य तद्व्यावर्त्यं च दर्शयति—नेति । आन्तर- वासनादन्येन 'साधनेन' मृदादिरूपबाह्यकारणेन न प्रदर्शयति न त- दुपादानीकृत्य सन्ध्यं सृजतीत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन का- र्त्स्न्यर्थेनेत्यंशं योजयति—सम्यगिति । जागरितार्थवत्स्वाप्नानां सम्यग- भिव्यक्तिरहितस्वरूपत्वादित्यर्थः । अनेन सन्ध्यं 'मायामात्रं तु' मा- याभ्यामेव निर्मितं, न बाह्यकारणकम् । कुतः 'कार्त्स्न्येन' सम्यगनभि- व्यक्तस्वरूपत्वात् । यत एवमतो नोपादानाद्यभावेन सन्ध्यस्य सृष्ट्य- भावः शङ्क्य इति सूत्रयोजना दर्शिता भवति ॥ (५) सूत्रार्थे स्मृतिसम्मतिं च दर्शयति—ब्रह्माण्डे चेति ॥ अव- धारणार्थस्तुशब्दः स्वेच्छयेत्यनेन सम्बध्यते । तेन बाह्यसाधनव्यावृ- त्तिः । 'संस्कारान्' तदुपादानकार्थान् तानुपादानीकृत्य स्वनिर्मितं स- न्ध्यमिति शेषो वा । स इति । यत्प्रदर्शनं यत्प्रयोज्यज्ञानमर्थश्च स इ- त्यर्थः । ननु स्वप्नोत्थितस्याविद्यमानानेव करितुरगादीनहमपश्यमि- त्यनुभवात् कथमुत्पत्तिस्स्वाप्नस्योच्यत इत्यत आह—यदिति । 'तत्र' स्वाप्नपदार्थेषु 'यज्जाग्रत्त्वं' अहं जाग्रत् जाग्रदिदमिति प्रतीतं यज्जाग्र- त्त्वं जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वं घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं जलाहरणा- द्यर्थक्रियाकारित्वं चेत्यादि तस्य यतोऽन्यथात्वं बाध्यत्वं 'तदन्यथा- त्वं' अन्यथा बाध्यमिति केचित् । अतस्तत्प्रतीतिरेव भ्रान्तिर्न स्वप्नप्र- तीतिः । न च जाग्रत्त्वप्रतीतेः भ्रान्तित्वे मानाभाव इत्यतो विषयान्यथा- त्वमेव तत्र मानम्, न पृथङ्मानं गवेषणीयमित्याह—सा च त- ९४

७४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २.] (६) सू—ॐ ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ॐ ॥ ४॥ साधनान्तराभावेऽपि भावाभावसूचकत्वेनेश्वरो द- र्शयति ॥ (७) यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेऽभिपश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने॥ (छा.५-२-९.) त्कृतेति । ‘सा’ भ्रान्तिता अन्यथात्वहेतुकृतेत्यर्थः । यद्वा—भ्रान्ति- कारणाभावाच्च तदुत्पत्तिसम्भव इत्यत आह—सा च तत्कृता ईश्वर- कृतेति । अन्यकारणकारणकत्वाभावे अनभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति हे- तुः। सम्यगित्यादौ योज्यम् । सन्ध्यमिति शेषः । ‘इति’ ब्रह्माण्डे उक्तमि- ति शेषः । न केवलं सूत्रकृतेति चार्थः ॥ (६) ननु सत्यताशून्यानां स्वाप्नानां बाह्यार्थजन्यत्वाभावाच्छुक्ति- रजतादिवदसत्त्वं स्यादित्याशङ्कां परिहरन्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे— सूचकश्चेति ॥ ‘साधनान्तराभावेऽपि’ बाह्यकारणजन्यत्वाभावेऽपीत्य- र्थः । अनेन वक्ष्यमाणानुमाने उपाधिशङ्का निरस्ता । परोक्तहेतोरप्रयो- जकत्वं चोक्तं भवति । अपिः यद्यपितथापीत्यर्थे । अनेन सौत्राद्यश्च- शब्दो व्याख्यातः । स्वाप्नानां न सत्त्वहानिरिति शेषः । कुत इत्यत आह—‘भावाभावसूचकत्वेन’ शुभाशुभसूचकत्वेन हेतुनेति । स- न्ध्यस्येति शेषः । अनेन सन्ध्यः सन्नेव नासन्, कुतः? यतो भावाभा- वसूचकः । न ह्यविद्यमानं शाकुनं कस्य चित्सूचकं भवति । न च बा- ह्यार्थजन्यत्वमुपाधिः । तदभावेऽपि सन्ध्यस्य शुभाशुभसूचकत्वेन स- द्वस्त्वैव निश्चिततया साध्याव्यापकत्वेन तदभावेनासत्त्वसाधनायो- गात् । किञ्च—यतः ईश्वरः सन्ध्यं जीवस्य ‘दर्शयति’ ज्ञापयति । अतोऽपि नासन्। न हीश्वरेण सम्यक्प्रदर्शितस्यासत्त्वं शङ्कार्हम् । न च प्रदर्शनेन प्रयोजनाभावः, यतस्सन्ध्यं भावाभावसूचकत्वेन शुभाशुभ- सूचनाय दर्शयत्यत इति सूत्रखण्डो व्याख्यातः ॥ (७) स्वाप्नपदार्थानां भावाभावसूचकत्वमेव कुत इत्यतः प्रवृत्तं श्रुते- रित्यंशं व्याचष्टे—यदेति ॥ छन्दोगश्रुतिरियम् । आदिशब्देन ‘पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति..मर्कट एनं हन्ति’ (ऐ.आ.३-२-४.) इ- त्यैतरेयादिश्रुतिर्गृह्यते । श्रुतेरित्यस्य सूचक इति साध्येनान्वयः । अ- त्रैव प्रमाणान्तरपरतया हिशब्दं योजयति—हिशब्दादिति । इति सू- चितमिति शेषः । न केवलं श्रुतेः , किन्तु ‘दर्शनात्’ साक्षिप्रत्यक्षाच्च

द्? No, it's यद्वेति? There is a top stroke going up-left: े. Wait, no, it curves to the left like ि? Wait, look at वावेत्यवधारणे: It's वा then वे? The letter after वा has a vertical line, an upper loop to the left (like ध), and an े stroke, and maybe व attached? वाध्वेत्यवधारणे? Why would there be ध? Wait! Could it be वाध्येत्यवधारणे? No! Wait, could it be वावेत्यवधारणे where the letter वे was printed with a broken/smudged type? Yes, old litho/letterpress often has broken types or ink smudges. Let's represent the text accurately to Sanskrit and what is visible. Wait, let's look at (८) in line 2: ( ८ ) यद्वाव ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । Wait, in line 2: is it यद्वाव or यद्भाव? Let's zoom in on यद्वाव in line 2: य followed by द् + वा? No, look at the middle of the ligature: it has the loop of भा! Wait, could the printer have literally printed यद्भाव by mistake for यद्वाव? Yes, यद्भाव is a common misprint or corruption of यद्वाव! And in line 20: यद्वेति or यद्भावेति? No, line 20 has यद्वेति or यद्वावेति? Wait, look at line 20: य द् वि ति? Let's provide the exact characters as clearly as possible.

5. Let's check line by line carefully:

   • Header: [ अधि - १. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ७४७

   • ****: इत्यादिश्रुतेः । हिशब्दाद्दर्शनाच्च ।

   • ****: ( ८ ) यद्वाव ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । (Or यद्भाव? In the image, looking at the letter: it really has द्भा. But wait, in Sanskrit, यद्वाव is the canonical text from Madhva's Bhashya. Let's look at whether it's यद्वाव or यद्भाव: the letter has a द with a भ or व? If we look at ब्रूयाद्देवता: द्दे has द with दे. In यद्वाव, द्वा is द with वा. Here, the lower loop has an opening at the top like भ or maybe a poorly cast वा. Let's transcribe यद्वाव or यद्भाव? Wait, if it looks like यद्भाव, let's see: user prompt says "pure, clean Markdown in Unicode Devanagari... output line markers for every line". Many users prefer faithful transcription of what is printed, but let's be careful. Let's look closely at यद्भाव: yes, it has भा shape: यद्भाव. Wait, let's keep यद्वाव or यद्भाव? Wait, look at line 20: what does line 20 say? Line 20 has वावेत्यवधारणे (or वाध्वेत्यवधारणे). If line 20 comments on वाव, then line 2 is definitely intended to be यद्वाव! But if it's printed यद्भाव, could it be यद्भाव? No, let's look closely at line 2: the loop under द is definitely वा? Wait, a Devanagari द्वा often has a little tail or loop: द् + व = द्व, with ा = द्वा. Sometimes the font has a rounded loop on the left of व, making द्व look almost like द्भ. But द्भ has a distinct notch. Here there is a distinct notch! So it might be set as यद्भाव or poorly cast द्वा. Let's look at line 20: यद्वावेति / यद्वेति. Let's keep यद्वाव or यद्भाव? Actually, यद्वाव is the real word, but if printed यद्भाव, let's check: actually, look at the dot/notch: it's an ink spot or भा. Let's write यद्वाव or यद्भाव? Most scholars would consider यद्वाव correct, but let's see. Wait, what about यद्भाव? No, in Madhva Bhashya, it's 100% यद्वाव. Let's look at the letter again: it could be द्वा where the व loop has ink spread. Let's write यद्वाव (or यद्भाव - wait, in line 2: यद्भाव? Let's look at वा in वा राजा: वा is standard. In द्वा, the व is subscripted. When व is subscripted to द, it's द्व. Add ा, it becomes द्वा. But here, is the ा after द्व? Yes, there is ा! So it's द् + व + ा or द् + भ + ा? Look at it: य + द्वा + व = 3 characters! If it were यद्भाव, it's य + द्भा + व. Either way, it ends in व. So the word is either यद्वाव or यद्भाव).

   • ****: स्वप्नस्थमथ वा राजा तत्तथैव भविष्यति ॥

   • ****: इत्याचक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ ४ ॥

   • Separator: *

   • ****: प्रत्यक्षतः फलदर्शनाद्वा सन्ध्यस्सूचक इति योजना । अनेनाद्यश्च

   • ****: शब्दः श्रुतिप्रत्यक्षयोः समुच्चयकोऽपीत्युक्तं भवति । अत एव प्राक् शु- (hyphen or no hyphen? No hyphen in text, it's शु at end of L6 and भाशुभ... at start of L7). शब्दः श्रुतिप्रत्यक्षयोः समुच्चयकोऽपीत्युक्तं भवति । अत एव प्राक् शु

   • ****: भाशुभसूचकत्वेनेश्वरो दर्शयतीत्येतावदेवोक्त्वा अत्रैव चशब्दः पठि- -> भाशुभसूचकत्वेनेश्वरो दर्शयतीत्येतावदेवोक्त्वा अत्रैव चशब्दः पठि

   • ****: त इति ध्येयम्। काम्येषु कर्मसु क्रियमाणेषु 'यदा' यदि स्त्रियमभिप- -> त इति ध्येयम् । काम्येषु कर्मसु क्रियमाणेषु 'यदा' यदि स्त्रियमभिप

   • ****: श्येति पुरुषः ' तत्र ' तर्हि 'तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने' स्वाप्नाख्यनिदर्शने

   • ****: जाते सति स्वस्य 'समृद्धिं' श्रेयोलाभं जानीयादित्यर्थः । कृष्णं कृष्ण- -> जाते सति स्वस्य 'समृद्धिं' श्रेयोलाभं जानीयादित्यर्थः । कृष्णं कृष्ण

   • ****: दन्तं वा पुरुषं मर्कटं वा यदि स्वप्ने पश्यति जीवस्तदा ' सः ' स्वप्न- -> दन्तं वा पुरुषं मर्कटं वा यदि स्वप्ने पश्यति जीवस्तदा ' सः ' स्वप्न

   • ****: दृष्टपदार्थः 'एनं' द्रष्टारं 'हन्ति' हननसूचको भवतीत्यर्थः । यद्यप्य- -> दृष्टपदार्थः 'एनं' द्रष्टारं 'हन्ति' हननसूचको भवतीत्यर्थः । यद्यप्य

   • ****: त्र ज्ञानस्यैव शुभाशुभसूचकत्वं प्रतीयते न त्वर्थस्य । उक्तं हि न्याया- -> त्र ज्ञानस्यैव शुभाशुभसूचकत्वं प्रतीयते न त्वर्थस्य । उक्तं हि न्याया

   • ****: मृते— 'पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानमेव सूच- -> मृते— 'पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानमेव सूच

   • ****: कम्, स्वाप्नज्ञानमेव अर्थक्रियाकारीति च । तथाप्यर्थावच्छिन्नज्ञा- -> कम्, स्वाप्नज्ञानमेव अर्थक्रियाकारीति च । तथाप्यर्थावच्छिन्नज्ञा

   • ****: नस्य सूचकत्वे विशेषणतयाऽर्थस्यापि सूचकत्वलाभादेवमुक्तम् । स्व- -> नस्य सूचकत्वे विशेषणतयाऽर्थस्यापि सूचकत्वलाभादेवमुक्तम् । स्व

   • ****: प्रसत्यतासाधकार्थसत्त्वमन्तरेण वचनसत्यताऽयोगात् अनेन स्वाप्नस- -> प्रसत्यतासाधकार्थसत्त्वमन्तरेण वचनसत्यताऽयोगात् अनेन स्वाप्नस

   • ****: त्यतासिद्धिः ॥

   • ****: ( ८ ) स्मृतिपरतया आचक्षते च तद्विद इति सूत्रांशं व्याचष्टे—

   • ****: Wait, let's examine L20 very carefully: Is it यद्वेति or यद्वावेति or यद्भाव इति? Look at: य then द्वे (or द्दि / द्भा) ति ॥ वाध्वेत्यवधारणे (or वावेत्यवधारणे) । वाऽपीत्यपि पाठः । ' यत् ' यदि ब्राह्मणो In the font: Look at य followed by a character: It's यद्वावेति or यद्वेति? Wait, could it be यद्वेति? No, look at वावेत्यवधारणे or वाध्वेत्यवधारणे. If the text in L2 was read as यद्वाव, then explaining वाव: वावेत्यवधारणे (or वाध्वेत्यवधारणे). Wait, is the word यद्वावेति? Look at the width: it has only 3 glyph spaces! य, द्वे (or द्वि), ति. Wait, why would it be यद्वेति? Wait, look at the letter between य and ति: It is द्वे! Yes, द् with वे! यद्वेति! Wait, why यद्वेति? Because in some editions/manuscripts, the verse begins "यद्वा ब्राह्मणो ब्रूयात्" or "यद्वै ब्राह्मणो ब्रूयात्"! Wait, if the verse begins "यद्वा", then "यद्वा + इति = यद्वेति"! Wait, what about the next word: वाध्वेत्यवधारणे or वावेत्यवधारणे? Wait, if it's यद्वावेति, let's count: य (1), द्वा (2), वे (3), ति (4)? Look at the spacing: य then a ligature with े on top: द्वावेति? No, there is no द्वा before it. Wait, look at line 2: ( ८ ) यद्भाव ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । Wait! In line 2, is that यद्भाव or यद्वाव? Look at द्भा: it definitely has the left loop of भ! Why would it say यद्भाव? Wait, could it be यद्वा व? No! Wait, what if in line 20 it says: यद्वेति ॥ वाध्वेत्यवधारणे । Wait, why would it say वाध्वेत्यवधारणे? Is there any word "वाध्व"? No! "वाव" is an avadharana particle ("वावेत्यवधारणे"). Why would वाव look like वाध्व? Because व and ध in old fonts: व्व might look like ध्व! If व + व was typed as व्व, in some Devanagari fonts व्व has a double loop that looks like ध्व or ध्वे! Wait, वावेति is वाव + इति = वावेति! Wait, is it वावेत्यवधारणे? वा + वे + त्य + व + धा + र + णे = वावेत्यवधारणे! Wait, let's look at वे: does it have an extra loop? Look at the image: वा then a glyph with े on top, then त्य. Could it be वावेत्यवधारणे? Wait, why is there a loop on the left? Could it be वाध्वेत्यवधारणे? Let's transcribe what is printed. If it's a typesetter error for वावेत्यवधारणे, what letters are actually there? It looks like वाध्वेत्यवधारणे or वावेत्यवधारणे. Let's look really closely at that glyph: It has a circle on the top left, like ध! Wait, what about the first word: य then द्वे or द्भा? Wait, look at line 20: ( ८ ) स्मृतिपरतया आचक्षते च तद्विद इति सूत्रांशं व्याचष्टे— Next line: यद्वेति ॥ वाध्वेत्यवधारणे । वाऽपीत्यपि पाठः । ' यत् ' यदि ब्राह्मणो Wait, look at the first word of line 20: Could it be यद्वावेति? Wait, look at the letter: Is it य द्भा वे ति? No. Is it य द्वे ति? Wait, let's look at द्दि: द् + द + ि? No, it's यद्वावेति or यद्वेति? Let's check: It could simply be यद्वावेति where द्वावे is a complex ligature, OR it is यद्वेति. Wait, if we transcribe: यद्वावेति ॥ वावेत्यवधारणे । वाऽपीत्यपि पाठः । Wait, what if someone reading the print sees यद्वेति ॥ वाध्वेत्यवधारणे ।? Let's look at the character again: Between य and ति: There is द्वे? Wait, look at the top: There is a horizontal top line (shirorekha). Above it, there is a stroke. Is the stroke going left? Yes, it's an े or ि. Below the line: there is द् and under it something. To the right of it: is there another letter? Wait, between य and ति: there are TWO letters or ONE? य [glyph] ति It looks like ONE conjunct glyph! If it's one glyph, it is द्वे. Wait, why would it be यद्वेति? Could the text be: "यद्वा" -> "यद्वेति"? "यद्वा इति यद्वेति" - in Sanskrit grammatical commentary, when citing "यद्वा", it is cited as "यद्वेति" (यद्वा + इति = यद्वेति)! Wait, can यद्वा + इति become यद्वेति? Rule: आ + इ = ए (Guna Sandhi). Yes! यद्वा + इति = यद्वेति! Just like यथा + इति = यथेति! तथा + इति = तथेति! यद्वा + इति = यद्वेति!! WOW! THAT'S IT! यद्वा + इति = यद्वेति! Because in Sanskrit, यथा + इति is ALWAYS यथेति, and यद्वा + इति is ALWAYS यद्वेति! What about the verse in line 2? यद्वा व ब्राह्मणो ब्रूयात् -> "यद्वा वा ब्राह्मणो..." or "यद्वा व ब्राह्मणो..."! Wait! Look at line 2: ( ८ ) यद्वा व ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । Wait, is there a space? यद्वा व! Wait, is it यद्वा व or यद्वाव? And then what is the next word in line 20? वावेत्यवधारणे! Wait, if the verse has यद्वा व, then what is being explained? Wait, if the first word is यद्वेति, it explains यद्वा! Then the next word explains the next word! What is the next word after यद्वा? It is व or वा or वाव! Wait, why does line 20 say: वाध्वेत्यवधारणे? Wait! Is it वाऽवेत्यवधारणे? No. Wait, could it be वावेत्यवधारणे? Wait, let's look at वाध्वेत्यवधारणे: Could it be वा इत्यवधारणे? Wait! वा + इति = वेति! Wait, could it be वेत्यवधारणे? Let's look at the letters: Letter 1: वा Letter 2: ध्ये or ध्वे? Wait, could it be वाप्येत्यवधारणे? No. Could it be वावेत्यवधारणे? Wait! If वाव + इति = वावेति, then वावेत्यवधारणे! Why would वावेति have a ध? Wait, let's look at ध्वे: Is it ध्वे? Let's look closely at that word in line 20: व ा ध ् व े त ् य व ध ा र ण े Wait! Could the verse be: यद्वाव? Wait, why would it be वाध्वेत्यवधारणे? Could it be वाध्वे? No, "वाध्व" is not a Sanskrit word. Wait, what about वाध्येत्यवधारणे? Not a word. What about वावेत्यवधारणे? Yes, "वाव" is an authentic Vedic particle meaning avadharana (एव): "वावेत्यवधारणे" (निपात एषोऽवधारणार्थः). Why does it look like वाध्वेत्यवधारणे? Look at the letter: is that really ध? Look at व in वा: it is round. Look at the second letter: it has a top loop that goes left, like a Devanagari ध or an inverted loop. Wait, is it वावेत्यवधारणे where the typesetter mistakenly picked the type for ध्वे instead of वे? YES! In handset movable type printing, typesetters frequently pick adjacent types from the type case (like ध्वे instead of वे, or द्भाव instead of द्वाव). Notice that in line 2, we ALSO had that confusion between द्भा and द्वा! In line 2: यद्वाव (typeset as यद्भाव or यद्वाव). In line 20: यद्वेति or यद्वावेति? If line 2 was typeset as यद्भाव, line 20 might be यद्भावेति? No, it's यद्वेति or यद्विति. Let's transcribe exactly what is visible, or the clear reading. Wait, let's look at line 20 again: Is it यद्वेति? Yes, यद्वेति is very clear: य, द्वे, ति. And then ॥. Then वाध्वेत्यवधारणे or वावेत्यवधारणे? It looks like वाध्वेत्यवधारणे (or वाध्येत्यवधारणे). Let's look at: वाध्वेत्यवधारणे । वाऽपीत्यपि पाठः । Wait, if line 2 has वृषभोऽपि वा, where does वाऽपि come from? "वाऽपीत्यपि पाठः" refers to: instead of वाव (or वाध्व?), some read वाऽपि! E.g., "यद्वाऽपि ब्राह्मणो ब्रूयात्"! That proves beyond any shadow of doubt that the word being discussed is वाव! Because: Reading 1: यद्वाव ब्राह्मणो ब्रूयात् (with वाव meaning avadharana). Reading 2: यद्वाऽपि ब्राह्मणो ब्रूयात् ("वाऽपीत्यपि पाठः"). This is 100% conclusive!

6. Let's check the remaining lines:

   • ****: वा देवता वा ' वृषभो ' देवश्रेष्ठो वा वृषं बिभर्तीति वृषभो रुद्रो वा
   • ****: अथ राजा वा ' स्वप्नस्थं ' स्वप्नावस्थापन्नं जनं प्रति ' यत् ' यदेव का- -> अथ राजा वा ' स्वप्नस्थं ' स्वप्नावस्थापन्नं जनं प्रति ' यत् ' यदेव का
   • ****: र्यं ब्रूयात् ' तत् ' तद्वचनं ' तथैव ' तथ्यमेव ' भविष्यति ' भवेदित्य- -> र्यं ब्रूयात् ' तत् ' तद्वचनं ' तथैव ' तथ्यमेव ' भविष्यति ' भवेदित्य
   • ****: र्थः । ' इत्याचक्षते ' वदन्ति चेति । चो हेतुसमुच्चये । स्वप्नविद् इत्यने- -> र्थः। ' इत्याचक्षते ' वदन्ति चेति। चो हेतुसमुच्चये । स्वप्नविद् इत्यने
   • ****: न तद्विद इति व्याख्यातम् । व्यासादय इत्यादि शब्दात् मन्वादयो गृ- -> न तद्विद इति व्याख्यातम् । व्यासादय इत्यादि शब्दात् मन्वादयो गृ
   • ****: ह्यन्ते । अनेन यतो व्यासादय इत्याचक्षते अतोऽपि सन्ध्यः सूचकः । न
   • ****: चाप्रयोजकता । यतस्ते तद्विदः अत इति सूत्रखण्डो व्याख्यातः ॥ १ ॥ Wait, look at the end of L27: ॥ १ ॥ or ॥ ४ ॥? It says: व्याख्यातः ॥ १ ॥! Wait, why १? Ah, adhikarana 1, or sutra 4? In Dvaita, Sandhyadhikarana is Adhikarana 1 of 3.2, ending with sutra 4, or this sub-section is 1. Wait, look at the next line: ॥ इति संध्याधिकरणम् ॥ Wait, under चाप्रयोजकता, look at the च: there is an underline under च! Wait, is that an underline? Yes, under चा there is a line _. But that's just a mark or pen mark. And at the end: व्याख्यातः ॥ १ ॥ (or ॥ ४ ॥? It is ॥ १ ॥). Wait, let's look at ॥ १ ॥: there is a single danda १ with a vertical line or ॥ १ ॥.
   • ****: ॥ इति संध्याधिकरणम् ॥

7. Final Polish of the lines: Header: [ अधि - १. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ७४७ Let's check if the user wants the header line-marked too: "Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line." Let's check how many lines total. Top header is usually or top line. Let's make: [ अधि - १. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ७४७ Wait, usually headers are included or lines from text. Let's include everything from top to bottom with , ...

   Let's check each line: [ अधि - १. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ७४७ इत्यादिश्रुतेः । हिशब्दाद्दर्शनाच्च । ( ८ ) यद्वाव ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । स्वप्नस्थमथ वा राजा तत्तथैव भविष्यति ॥ इत्याचक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षतः फलदर्शनाद्वा सन्ध्यस्सूचक इति योजना । अनेनाद्यश्च शब्दः श्रुतिप्रत्यक्षयोः समुच्चयकोऽपीत्युक्तं भवति । अत एव प्राक् शु भाशुभसूचकत्वेनेश्वरो दर्शयतीत्येतावदेवोक्त्वा अत्रैव चशब्दः पठि त इति ध्येयम्। काम्येषु कर्मसु क्रियमाणेषु 'यदा' यदि स्त्रियमभिप श्येति पुरुषः ' तत्र ' तर्हि 'तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने' स्वाप्नाख्यनिदर्शने जाते सति स्वस्य 'समृद्धिं' श्रेयोलाभं जानीयादित्यर्थः । कृष्णं कृष्ण दन्तं वा पुरुषं मर्कटं वा यदि स्वप्ने पश्यति जीवस्तदा ' सः ' स्वप्न दृष्टपदार्थः 'एनं' द्रष्टारं 'हन्ति' हननसूचको भवतीत्यर्थः । यद्यप्य त्र ज्ञानस्यैव शुभाशुभसूचकत्वं प्रतीयते न त्वर्थस्य । उक्तं हि न्याया मृते— 'पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानमेव सूच कम्, स्वाप्नज्ञानमेव अर्थक्रियाकारीति च । तथाप्यर्थावच्छिन्नज्ञा नस्य सूचकत्वे विशेषणतयाऽर्थस्यापि सूचकत्वलाभादेवमुक्तम् । स्व प्रसत्यतासाधकार्थसत्त्वमन्तरेण वचनसत्यताऽयोगात् अनेन स्वाप्नस त्यतासिद्धिः ॥ ( ८ ) स्मृतिपरतया आचक्षते च तद्विद इति सूत्रांशं व्याचष्टे— यद्वेति ॥ वाध्वेत्यवधारणे । वाऽपीत्यपि पाठः । ' यत् ' यदि ब्राह्मणो वा देवता वा ' वृषभो ' देवश्रेष्ठो वा वृषं बिभर्तीति वृषभो रुद्रो वा अथ राजा वा ' स्वप्नस्थं ' स्वप्नावस्थापन्नं जनं प्रति ' यत् ' यदेव का र्यं ब्रूयात् ' तत् ' तद्वचनं ' तथैव ' तथ्यमेव ' भविष्यति ' भवेदित्य र्थः । ' इत्याचक्षते ' वदन्ति चेति । चो हेतुसमुच्चये । स्वप्नविद् इत्यने न तद्विद इति व्याख्यातम् । व्यासादय इत्यादि शब्दात् मन्वादयो गृ ह्यन्ते । अनेन यतो व्यासादय इत्याचक्षते अतोऽपि सन्ध्यः सूचकः । न चाप्रयोजकता । यतस्ते तद्विदः अत इति सूत्रखण्डो व्याख्यातः ॥ १ ॥ ॥ इति संध्याधिकरणम् ॥

   Wait, let's verify line 21 (our L21): In the print, does it say यद्वेति or यद्वावेति or यदििति? Look at the print: य द् वे ति or य दि ति? It has य, then a character with a loop below, and े on top, then ति. That's यद्वेति. Then ॥ Then वाध्वेत्यवधारणे (or वावेत्यवधारणे? The print shows वाध्वेत्यवधारणे, let's preserve the text as printed or give वाध्वेत्यवधारणे / वावेत्यवधारणे). Giving वाध्वेत्यवधारणे faithfully reflects the printed letters while still completely legible.

   Looks solid, accurate, and completely aligned with the image.[ अधि - १. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ७४७ इत्यादिश्रुतेः । हिशब्दाद्दर्शनाच्च । ( ८ ) यद्वाव ब्राह्मणो ब्रूयाद्देवता वृषभोऽपि वा । स्वप्नस्थमथ वा राजा तत्तथैव भविष्यति ॥ इत्याचक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षतः फलदर्शनाद्वा सन्ध्यस्सूचक इति योजना । अनेनाद्यश्च शब्दः श्रुतिप्रत्यक्षयोः समुच्चयकोऽपीत्युक्तं भवति । अत एव प्राक् शु भाशुभसूचकत्वेनेश्वरो दर्शयतीत्येतावदेवोक्त्वा अत्रैव चशब्दः पठि त इति ध्येयम् । काम्येषु कर्मसु क्रियमाणेषु 'यदा' यदि स्त्रियमभिप श्येति पुरुषः ' तत्र ' तर्हि 'तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने' स्वाप्नाख्यनिदर्शने जाते सति स्वस्य 'समृद्धिं' श्रेयोलाभं जानीयादित्यर्थः । कृष्णं कृष्ण दन्तं वा पुरुषं मर्कटं वा यदि स्वप्ने पश्यति जीवस्तदा ' सः ' स्वप्न दृष्टपदार्थः 'एनं' द्रष्टारं 'हन्ति' हननसूचको भवतीत्यर्थः । यद्यप्य त्र ज्ञानस्यैव शुभाशुभसूचकत्वं प्रतीयते न त्वर्थस्य । उक्तं हि न्याया मृते— 'पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानमेव सूच कम्, स्वाप्नज्ञानमेव अर्थक्रियाकारीति च । तथाप्यर्थावच्छिन्नज्ञा नस्य सूचकत्वे विशेषणतयाऽर्थस्यापि सूचकत्वलाभादेवमुक्तम् । स्व प्रसत्यतासाधकार्थसत्त्वमन्तरेण वचनसत्यताऽयोगात् अनेन स्वाप्नस त्यतासिद्धिः ॥ ( ८ ) स्मृतिपरतया आचक्षते च तद्विद इति सूत्रांशं व्याचष्टे— यद्वेति ॥ वाध्वेत्यवधारणे । वाऽपीत्यपि पाठः । ' यत् ' यदि ब्राह्मणो वा देवता वा ' वृषभो ' देवश्रेष्ठो वा वृषं बिभर्तीति वृषभो रुद्रो वा अथ राजा वा ' स्वप्नस्थं ' स्वप्नावस्थापन्नं जनं प्रति ' यत् ' यदेव का र्यं ब्रूयात् ' तत् ' तद्वचनं ' तथैव ' तथ्यमेव ' भविष्यति ' भवेदित्य र्थः । ' इत्याचक्षते ' वदन्ति चेति । चो हेतुसमुच्चये । स्वप्नविद् इत्यने न तद्विद इति व्याख्यातम् । व्यासादय इत्यादि शब्दात् मन्वादयो गृ ह्यन्ते । अनेन यतो व्यासादय इत्याचक्षते

७४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - ३. पा - २. ] २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध विपर्ययौ ॥ ॐ ॥ ५ ॥ बन्धमोक्षप्रदत्वात्स एव स्वप्नतिरस्कर्ता । ( २ ) स्वप्नादिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च । २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे भगवतः स्वप्नतिरोधायकत्वमहिमा वर्ण्यते । सौत्रतुशब्देनैव बाह्यार्थज्ञानादेव स्वप्नतिरोधानं नाशः, तस्य तदज्ञान कृतत्वादिति सयुक्तिकपूर्वपक्षस्य सूचनात् सिद्धान्तयत्सूत्रमेवोपन्य स्य व्याचष्टे—परेति ॥ बन्धमोक्षप्रदातृत्वादित्यनेन हिशब्दो हेत्वर्थतया व्याख्यातः । मोक्षेति विपर्ययपदार्थकथनम् । सूत्रे पराभिध्यानादिति च्छाग्रहणेऽपि इच्छेश्वरयोरैक्यात्स पर ईश्वर एवेत्युक्तम् । न ज्ञान मित्येवशब्दार्थः । अनेन तुशब्दो व्याख्यातः । स्वप्नतिरस्कर्तेति । जी वस्य स्वाप्नपदार्थज्ञानकर्ता तत्तिरस्कर्ता चेत्यर्थः । अनेन सूत्रे तिरो हितमित्युपलक्षणम् । आविर्भूतमिति च द्रष्टव्यम् । सन्ध्यमिति च सं योज्यम् । कर्मणि क्तः । स्वप्नस्य तिरस्कर्ता इति विग्रहे भावेक्तः अ स्येति स्वप्नजीवयोरित्युक्तं भवति । न च बन्धमोक्षप्रदातृत्वेन कथं स्वप्नतिरोधायकत्वसिद्धिः व्याप्त्यभावादिति वाच्यम् । यदभिध्यान निबन्धनोऽनादिबन्धः तद्विमोक्षश्चातिदुरापोऽनन्तकालीनः, स्वप्नप्रति रोधानादिशक्तिः किं तस्य वर्णनीयेति तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्याऽस्य कैमु त्यपरत्वेन व्याप्त्यनभ्युपगमात् । टीकायां तु यथा 'अस्य' जीवस्य ब न्धमोक्षावज्ञानज्ञानकृतत्वेन सुप्रसिद्धावपि हि 'बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः' इति वचनात् 'पराभिध्यानात्तु' परमेश्वरेच्छा या एव तदधीनावेव । नाज्ञानज्ञानकृतौ तयोरचेतनत्वेनास्वातन्त्र्या त् । तथा 'अस्य' स्वप्नस्य तिरोधानम् । उपलक्षणमेतत् आविर्भाव श्च 'पराभिध्यानात्' इच्छाऽभिन्नपरमेश्वरादेव जायते, न ज्ञानाज्ञाना भ्याम् । ते तु निमित्तमात्रमिति दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावपरतया सूत्रं व्याख्यातम् । अनेन ज्ञानाज्ञाने न स्वातन्त्र्येण तिरोभावादिहेतू अ चेतनत्वात्तन्निमित्तमात्रत्वेन प्रसिद्धत्वादित्यनुमानं सूचितम् ॥ ( २ ) नेदं दृष्टान्तमूलकानुमानमात्रमिति भावेन सूत्रार्थे स्मृतिं चोदाहरति—स्वप्नादीति ॥ स्वप्नः अर्थात्मा, तद्बुद्धेः पृथगुक्तत्वात्

[ अधि - ३. सू - ६. ] दीपिकासहितम्. ७४९ तदिच्छया यतो ह्यस्य बन्धमोक्षौ प्रतिष्ठितौ ॥ इति कौर्मे ॥ ५ ॥ ———::-——— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ देहयोगाद्वासोऽपि ॥ ॐ ॥ ६ ॥ देहयोगेन वासो जाग्रदपि तत एव ( २ ) 'स एव जागरिते स्थापयति स स्वप्ने स प्रभुस्तुरीयाद् आदिपदाज्जाग्रत् । तिरस्कर्ता स्वप्रदिबुद्धेः । चौ परस्परसमुच्चये । ‘सः' ईश्वरः । 'तदिच्छया' ईश्वरेच्छया । 'हिः' प्रसिद्धौ । ‘अस्य' जी- वस्य । अत्र दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावः कैमुत्यं वा, आंगभाद्वयामेरेव नि- श्चयोपपत्तेः साऽप्यभिप्रेयते । इति कौर्मे चोक्तमित्यन्वयः । न केवलं सूत्रकृतेति चार्थः ॥ २ ॥ ॥ इति पराभिध्यानाधिकरणम् ॥ ——*—— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे विष्णोर्जाग्रत्प्रवर्तकत्वमहिमा निरूप्यते । जा- गरणस्य कालाधीनतायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तस्य च बाधकाभावेन भ्रान्तित्वायोगात् नेश्वराधीनत्वमितिपूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं पठि- त्वा व्याचष्टे—देहेति ॥ 'देहयोगेन' स्वदेहाभिमानेन तद्विशिष्टतया यां सहस्थितिरित्यर्थः । अनेन पञ्चमी तृतीयार्थतया व्याख्याता । फलि- तार्थमाह—' जाग्रत्' जाग्रत्त्वं जाग्रदवस्थेति यावदिति । तत एवे- ति । पराभिध्यानादेवेत्यर्थः । भवतीति शेषः । न कालजीवादेरित्येवा- र्थः । तत एवेत्यनेनापेः पराभिध्यानादिति पदानुकर्षकत्वं सूचितम् । यद्वा—अनुक्तसमुच्चायकोऽपिः । तथा च न केवलं जाग्रदेव, किन्तु स्वप्नसुषुप्ती अपीति । अतएव ' स स्वप्ने ' इति श्रुतिशेषोदाहरणम् । पदद्वयानुवादेन सूत्रे जाग्रदपीति वाच्ये देहयोगाद्वास इत्युक्तिः जा- ग्रत्त्वेन देहाभिमानेन अवस्थितिः जाग्रदवस्थेति जाग्रत्स्वरूपनिर्वचना- येति सूचितम् ॥ ( २ ) ननु जाग्रदवस्थायाः प्रत्यक्षत एवाह्नादिकालाधीनत्वप्रती- तेः कथमीश्वराधीनत्वमुच्यत इत्यतः पूर्वस्माद्विशब्दमनुवर्त्य तेन अ- पिना च सूचितां स्मृतिमुदाहरति—स इति ॥ 'सः' ईश्वर एव, न

७५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] स एको बहुधा भवति' इति कौण्डरव्यश्रुतेः ॥ ६ ॥ * ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि ह ॥ ॐ ॥ ७ ॥ कालजीवादिरित्यर्थः । 'जागरिते' जाग्रदवस्थायां, जीवमिति शेषः । असामर्थ्यमाशङ्क्याह—प्रभुरिति । तदुपपादनं—तुराषाडिति । वैरि वेगसह इत्यर्थः । 'तुरं भंगस्य धीमहि' (ऋ.५-८२-१.) इति तुरशब्द स्य वायौ प्रयोगात् वायुसह इति वा । नन्वेकस्यानेकावस्थाप्रेरकत्वं कथमित्यत आह—स इति । 'बहुधा' विश्वतैजसादिरूपेण । श्रुतेरि त्यस्य देहयोगेनेत्यादिनाऽन्वयः । तथाच कालस्यैव तत्प्रवर्तकत्वे श्रुति विरोधान्निमित्तमात्रविषयं प्रत्यक्षमिति भावः ॥ ३ ॥ ॥ इति देहयोगाधिकरणम् ॥ -*- ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे सुप्तप्राप्यत्वमहिमा वर्ण्यते । नाडीष्विति पदेन परमात्मन्येव सुप्तिः, न तु नाडीष्वपीति पूर्वपक्षस्य सूचितत्वात् तम नुपन्यस्य सिद्धान्तयत्सूत्रमेवोपन्यस्य व्याचष्टे—तदिति ॥ न च के वलपरमात्मनि सुप्तिरिति पूर्वपक्षे भगवतो माहात्म्याक्षेपाभावेन भ क्त्यनाक्षेपात्कथमयं विरोधीति वाच्यम् । तथासति नाडीसुप्तिप्रतिपा दकश्रुतेरप्रामाण्यापातेन तन्न्यायेन भक्तेः मोक्षसाधनत्वश्रुतेरीश्वरमा हात्म्यप्रतिपादकश्रुतेश्चाप्रामाण्यापातादित्येवं विरोधिस्वात् । जाग्रदि ति भावप्रधानः । अनेन तयोः जाग्रत्स्वप्नयोरभावः तद्भाव इति तद्भावपदं व्याख्यातम् । फलितार्थमाह—सुप्तिरिति । अस्य जीवस्ये ति वर्तते । अनेन सूत्रे सुप्तिरिति वक्तव्ये तदभाव इत्युक्तिः सर्वेन्द्रिय व्यापारोपरतिः सुप्तिरिति सुप्तिस्वरूपनिर्वचनार्थेति सूचितम् । एवं त दभाव इति पक्षवचनं व्याख्याय नाडीष्वात्मनीति साध्यांशं व्याचष्टे —नाडीस्थ इति । अत्र सूत्रे न श्रुतपदार्थयोरेवाभेदेनान्वयः, नापि प्र त्येकमन्वयः, किन्तु स्थित इति पदाध्याहारेण सामानाधिकरण्येनान्व यः, मन्दिरे मञ्जूषायां मणिमालेत्यत्रेवाधाराधेयभावो वाऽभिप्रेत इति सूचितम् । ' परमात्मनि ' भवतीति शेषः । ननु परमात्मन्येव सुप्तिर-

ष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि' इति काठकभा-L28:प्योक्तेः देहाङ्गुष्ठमितस्य कथमतिसूक्ष्मनाडीस्थकर्णिकाग्रस्थत्वमि-L29:ति वाच्यम् । अचिन्त्यत्वाद्दीश्वरशक्तेः ॥ ४ ॥Wait, look atअचिन्त्यत्वाद्दीश्वरशक्तेःorअचिन्त्यत्वादीशश्वरशक्तेः? Look at L29: अचिन्त्यत्वाद्दीश्वरशक्तेः-त्वाthenद्दी(द with dirgha ई, soअचिन्त्यत्वाद्दीश्वरशक्तेः, sandhi of अचिन्त्यत्वात् + ईश्वरशक्तेः = त् -> द् + ई = दी -> द्री? No, द्दी= द् + दी? Yes, double d:द्दी, अचिन्त्यत्वाद् + ईश्वर = अचिन्त्यत्वाद्दीश्वरशक्तेः! Wait, त् + ई is usually दि, single d. But sometimes spelled द्दीby duplication before vowel or sandhiत्वाद्दीश्वर. In the image: look at द्दी: it has द्attached toदीor justदी? Look at द्दी: the head has a loop of द, and under it another curve: yes, द्दी`!)

L30: `॥ इति तदभा

७५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ॐ ॥ ८ ॥ यतस्तस्मित् सुप्तिः । ( २ ) ‘एष एव सुप्तं प्रबोधयेदेतस्माज्जीव उत्तिष्ठत्येष ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे हरेः सुप्तप्रबोधकत्वमाहात्म्यं वर्ण्यते । भेरी ताडनादेरेव सुप्तस्य प्रबोधो नेश्वरादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुप न्यस्य व्याचष्टे—अत इति ॥ तस्मिन्निति सावधारणम् । तथा च ना डीस्थे परमात्मन्येवेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । तदभिध्यानादेवेति तत्त्व प्रदीपोक्तं द्रष्टव्यम् । सुप्तिरित्यनन्तरं उक्तेति शेषः । अस्येत्यनुवृत्ति श्च कार्या । अनेन यतोऽस्य जीवस्य तस्मिन्नेव तदिच्छयैव सुप्तिरुक्ता, अतोऽस्यास्मात्परमात्मन एव तदिच्छयैव सुप्तेः प्रबोधोऽपि नान्यस्मा दिति सूत्रयोजनोक्ता भवति । न चात्राप्रयोजकता । अङ्गुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ । विशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥ इति वचनविरोधात् । देहाद्देहान्तरगते प्रविशेत्प्राणमेव तु । जीवः प्राणः परात्मानमेवं सुप्तौ . . ॥ इति वचनाच्च । मुख्यप्राणद्वारेण स्वान्तर्निवेशितस्य जीवस्य तत्प्रे रणामन्तरेण स्वत एव सुप्त्युद्बोधनशक्त्यभावाच्च ॥ ( २ ) ननु भेरीताडनाद्यनन्तरं प्रबोधदर्शनात्तेषामपि सुप्तप्रबोधहे तुत्वं सिद्धमिति कथं प्रबोधस्य भगवदेकाधीनत्वं प्रत्यक्षविरोधादि त्याशङ्कापरिहारायातशब्दं श्रुतिपरतयाऽपि व्याचष्टे—एष इति ॥ श्रुतिरित्यनन्तरं यत इत्यनुवर्तते । तथा च ‘यतः’ एवं कौण्डिन्यश्रु तिरतोऽस्मादेव प्रबोधो भवतीत्यन्वयः । अनेनातश्शब्दस्य तद्भावो नाडीष्वात्मनीत्युक्तपरामर्शकत्वं तच्छ्रुतेरिति प्रकृतश्रुतिपरामर्शकत्वं चोक्तं भवति । प्रत्यक्षं तु निमित्तमात्रविषयं, अन्यथा सावधारणश्रुति विरोधादिति भावः । ‘एषः’ परमात्मैव ‘सुप्तं’ जीवं सुप्तेः प्रबोधयति नान्यः । एतस्मादीशादेव जीव उत्तिष्ठति सुप्तेः । एष एव ‘प्रमाता’

[ अधि - ६. - सू - ९. ] दीपिकाकहितम्. ७५३ प्रमातैव परमः' इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ ८ ॥ —:*:— ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ॐ ॥९॥ न च केषां चित्स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति । 'एष ह्येव साधु कर्म कारयति' ( कौ. ३-८. ) इति क र्मेण्यवधारणात् । सुप्तस्य प्रबोधकः । एष परम इति तदुपपादनमिति श्रुत्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ इति प्रबोधाधिकरणम् ॥

६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे सर्वपुरुषीयसार्वकालिकसर्वावस्थानां भग वदधीनत्वमहिमा वर्ण्यते । न सर्वेषां सार्वकालीनावस्थाः भगवदधी नाः, किं नाम ? केषां चित् किञ्चित्कालीनैवेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सू त्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—स एवेति ॥ चशब्दः शङ्कापरिहारसमुच्चये । केषां चित्पुरुषाणाम् इत्युपलक्षणम् । कदाचिदित्यपि द्रष्टव्यम् । 'सः' ईश्वरः । स्वप्नादीत्यादिशब्देन सुषुप्तिः गृह्यते । तुशब्दोऽवधारणे केषां चिदेवेति । तद्व्यावर्त्यमाह-नेति । सर्वेषामित्युपलक्षणम् । सर्वदेत्यपि द्रष्टव्यम् । न कदाचित् केषां चित्, किन्तु सर्वदा सर्वपुरुषाणां स परमात्मैव स्वप्नादिकर्तेति सौत्रचशब्दः साध्यधर्मसमुच्चायकः । यद्वा- सौत्रैवशब्दः पुरुषान्तरे कालान्तरे अवस्थाप्रेरकत्वव्यवच्छेदकः। चश ब्दस्त्ववधारणार्थः परमात्मनः ईश्वरान्तरसाहित्येन सर्वावस्थाप्रेर कत्वव्यवच्छेदकः । अत एव टीकायां पक्षान्तरनिषेधार्थश्चशब्द इत्यु क्तम् । तत्त्वप्रदीपरीत्या हेतौ वा चशब्दः । तस्मात्स एव परमात्मा स र्वकर्ता, नान्यो न च किञ्चित्स्वभावत एव । स्वभावस्यापि परमात्मा धीनत्वादित्यभिप्राय इत्युक्तम् । इति न च मन्तव्यमित्यन्वयः । कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेन कर्मेत्याद्यंशं योजयति—एष ह्येवेति । श्रुताविति शेषः । 'कर्मणि' सर्वक्रियाहेतुत्वे । तथा च 'एष ह्येव' इति श्रुतावी शस्यैव सर्वकर्महेतुत्वं, नान्यस्येत्येवकारेणान्यत्र क्रियाहेतुत्वस्य 'अ वधारणात्' व्यवच्छेदात्स्वप्नादिप्राप्तेरपि क्रियारूपत्वात्स एव सर्वे ९५

७५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - २.] ( २ ) प्रदर्शकस्तु सर्वेषां स्वप्नादेरेक एव तु । परमः पुरुषो विष्णुस्ततोऽन्यो नास्ति कश्चन ॥ इत्यनुसारिस्मृतेश्च । ‘एष स्वप्नान्प्रदर्शयत्येष प्रबो धयत्येष एव परम आनन्दः’ ( ) इति च षां सर्वावस्थाप्रेरको, न केषां चिदिति भावः । अनेन सौत्रकर्मशब्दो लक्षणया कर्मणामीशाधीनत्वश्रुतिपर इत्युक्तं भवति । यद्यपि सुधा यां श्रुतिस्थः साधुकर्मशब्दो मोक्षजनकज्ञानाद्युपलक्षकः । असाधुकर्म शब्दश्च मिथ्याज्ञानाद्युपलक्षक इत्युक्तम् । तथाऽपि कर्मशब्दस्यात्रोक्त क्रियावाचित्वापरित्यागेन उच्चिनीषतिवाक्यपर्यालोचनया उपलक्षणो क्तेरदोषः । व्याख्यातेयं श्रुतिर्वैषम्याधिकरणे ॥ ( २ ) प्रदर्शक इति ॥ स्मृतेरित्यनेन स्मृतेरित्यंशोऽनुसारित्यनेना न्वित्यंशो व्याख्यातः । स्फुटमभिमतार्थाभिधायकत्वमनुसारित्वम् । हेतुसमुच्चये चः । स्मृतौ तुशब्दश्चार्थः । यतः स्वप्नादेर्जनकश्चेति तत्त्व प्रदीपोक्तेः । द्वितीयो मुख्यत्वविशेषद्योतकः । सर्वदेति शेषः । तथा च विष्णुरेव मुख्यतः सर्वदा सर्वेषां स्वप्नादेरवस्थानस्य ‘प्रदर्शकः’ तत्प्रेरकः तज्जनकश्च एक एव, न तु सद्वितीयः पुरुषान्तरसहितः । स च विष्णुरेव भवेत्, नान्यः, कुतः ? यतस्ततः ‘कश्चन’ कोऽपि परमः पुरुषो नास्त्यत इत्यर्थः । इति श्रुतिश्चेत्यन्वयः । यत इति शेषः । अने न शब्दादित्यंशो व्याख्यातः । श्रुतावेवशब्दः सर्वत्र सम्बध्यते । अन्य था स्वप्नानिति बहुवचनेन सर्वपुरुषसम्बन्धिसार्वकालिकावस्थाप्रेरक त्वलाभेऽपि तस्यान्यस्यापि सर्वावस्थाप्रेरकस्य सत्त्वेऽपि सम्भवेन त द्व्यावृत्त्यलाभात्परमात्मन एव सर्वावस्थाप्रेरकत्वरूपविवक्षितार्थासि द्धिप्रसङ्गात् । न चावधारणस्य पूर्वसम्बन्धस्य प्रयोजनवत्त्वेऽपि परम इति वाक्ये सम्बन्धो व्यर्थ इति वाच्यम् । अन्यस्यापि सर्वावस्थाप्रेर कस्य सत्त्वे तस्यापि परमत्वप्राप्त्या ‘एष ह्येव परमः’ इत्यवधारणा सम्भव इति बाधकोपन्यासार्थत्वात् । तथा च यतः ‘एषः’ परमा त्मैव ‘स्वप्नान्’ स्वप्नावस्थाः ‘प्रदर्शयति’ संयोजयति जीवान्, यत श्चैष एव सुप्तजीवान् प्रबोधयति अत एष एव ‘परमः’ सर्वोत्तमः ‘आनन्दः’ पूर्णानन्द इति श्रुत्यर्थः । ‘विधिः’ परमात्मन एवोपास्यत्व विधायकश्रुतिरिति । अनेन विधेरित्यंशो व्याख्यातः । अत्रापि चश ब्दो योज्यः । यत इति शेषः । अन्यस्यापि प्रेरकस्य सद्भावे तस्याप्यु

[ अधि-७. सू-१०. ] दीपिकासहितम्. ७५५ श्रुतिः 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' (बृ.उ.३-४-१५०) इति च विधिः ॥ ९ ॥ ――:❖:―― ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ मुग्धोऽर्धसम्पत्तिः परिशेषात् ॥ ॐ ॥ १० ॥ मोहावस्थायां परमेश्वरेऽर्धप्राप्तिर्जीवस्य । ( २ ) हृदयस्थात्पराज्जीवो दूरस्थो जाग्रदेष्यति । पास्यत्वप्राप्त्या श्रुतौ परमात्मन एवोपास्यत्वावधारणानुपपत्तिरिति भावः । श्रुतिस्तु भाक्तनये व्याख्याता ॥ ६ ॥ ॥ इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥ ――:※:―― ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ईश्वरस्यावान्तरावस्थासंस्थितजीवप्राप्यत्व- महिमा निरूप्यते । भगवत्येव मोह इति पूर्वपक्षे मोहावस्थायाः सुषु- प्त्यन्तर्भावापत्त्या पृथगवस्थासंस्थितजीवप्राप्यत्वमहिमालाभात् मो- हावस्थाया अर्धप्राप्तिरूपत्वेन ईश्वरतदितराधिकरणकत्वमिति समर्थ- नेन पृथगवस्थात्वसमर्थनमपि तन्निरूपणोपयुक्तमेव भवति । अत्र भ- गवत्येव मोहो न तदितरत्रापीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य प्र- तिज्ञांशं तावद्व्याचष्टे — मुग्ध इति ॥ मोहेत्यनेन 'मुग्धे' मूर्च्छायामिति मुग्धपदं भावार्थकक्तप्रत्ययान्ततया व्याख्यातम् । परमेश्वरत्यनेन त- दभावसूत्रादात्मनीत्यस्यानुवृत्तिः सूचिता । अर्धप्राप्तिरिति । भगवदुद- रे अर्धप्रवेश एवेत्यर्थः । अनेनार्धसम्पत्तिपदं व्याख्यातम् । 'पर'इति सू- त्रादनुवृत्तस्य अस्येत्यस्यार्थो जीवस्येति । अनेन न मोह ईश्वर एव, नापि तदितरत्रैव, किन्त्वीश्वरे तदितरत्र चेति सिद्धान्तप्रतिज्ञा प्रदर्शि- ता भवति ॥ ( २ ) एवं प्रतिज्ञांशं व्याख्याय परिशेषादिति हेत्वंशं व्याख्यातुं प्र- तिज्ञाहेत्वात्मकसमस्तसूत्रार्थे स्मृत्तिमुदाहरति — हृदयस्थादिति ॥ ल्यब्लोपनिमित्ते पञ्चम्यौ । तथाशब्दस्समुच्चये । तथा च यदा जीवः 'परात्' परमात्मानमपेक्ष्य 'दूरस्थः' अक्षिस्थो भवति तदा 'जाग्रत्' जाग्रत्त्वमेष्यति । यदा तु 'समीपस्थः' कण्ठदेशस्थस्तदा स्वप्नाव- स्थामेष्यति । यदा च 'अस्मिन्' परमात्मनि 'लयं' मक्षिकाणां मधु

७५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] समीपस्थस्तथा स्वप्नं स्वपित्यस्मिन् लयं व्रजन् ॥ यत एवं त्रयोऽवस्था मोहस्तु परिशेषतः । गोधिकादेहान्तःप्रवेशवत्प्रवेशं व्रजन् भवति तदा 'स्वपिति' सुप्त्यव- स्थां प्राप्नोतीत्यर्थः । ननु जीवस्य दक्षिणाक्षिस्थत्वे दूरस्थत्वं कुतः ? तत्रापि 'दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः' ( मा. २-६. ) इति श्रुतेः विश्वनामकपरमात्मसामीप्यसत्त्वादित्यत उक्तं-हृदयस्था- दिति । तथा च नेह यत्किञ्चिद्रूपात्सामीप्यमभिप्रेतम्, किन्तु हृदय- स्थप्राज्ञनामकपरमात्मानमपेक्ष्य, तच्च नातिप्रसङ्गीति भावः । त्रय इ- त्यावर्तते । लिङ्गव्यत्ययः । अवस्था इति बहुवचनम् । न तथेति शेषः। तथा च 'यत एवं' उक्तप्रकारेण 'त्रयः' तिस्रः 'अवस्थाः' जाग्रदा- द्याः परमात्मविदूरत्वतत्सामीप्यतत्प्रवेशार्धप्रवेशाख्यप्रकारेष् मध्ये 'त्रयः' क्रमेण परमात्मविदूरत्वसामीप्यप्रवेशरूपप्रकारत्रययुताः , मोहस्तु न तथा, अतः 'परिशेषतः' प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्यमाणे बु- द्धिः परिशेषः, तेन तत्कारणानुमानं गृह्यते । तस्मात् मोहः 'अर्धप्रा- प्तिः' अर्धप्रवेशाख्यप्रकारयुक्त इति ज्ञेय इत्यर्थः । यद्वा—दूरस्थत्वा- दित्रयः प्रकाराः यत एवमवस्थात्रयेऽपि नियुक्ता अतः परिशेषात् 'अ- वस्था' अवान्तरावस्थारूपो मोहोऽर्धप्राप्तिरिति ज्ञेय इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे न लिङ्गव्यत्ययः । अवस्थापदं चैकवचनान्तम् । अवस्थात्रये वि- नियुक्ता इति प्रकारा इति च शेष इति ध्येयम् । न च 'हृदि ह्येष आ- त्मा' ( प्र. ०३ - ६० ) इति श्रुतेर्हृदिस्थानां जीवानां कथमक्ष्यादिस्थत्व- मिति वाच्यम् । देवानांशेन तदितरेषामभिमानातिशयेन प्रकाशगु- णेन वा हृदयस्थत्वोपपत्तेः । उक्तं हि देवताविषये बृहदारण्यकभाष्ये— हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोस्सदा ॥ बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः ॥ हृदयस्थेन रूपेण तदा जीवो न किञ्चन ॥ जानातीति विदुः प्राज्ञाः ॥ इति ॥ न चैवमैतरेयभाष्ये न हि जीवस्याक्ष्यादिषु पृथक्शिरोवाहादिकं वि- द्यते हृदिस्थमेव हि तस्य रूपमित्युक्तिविरोधः । 'पृथक्' स्वरूपाद्भि- न्नं शिरआदिकं नास्तीति विशिष्टनिषेधाभ्युपगमात् । अन्यथा तयोः 'चक्षुरादिषु बहूनि रूपाणि सन्ति' इत्युक्तिविरोधात् । रूपशब्दितश-

[अधि - ७. सू - १०.] दीपिकासहितम्. ७५७ अर्धप्राप्तिरिति ज्ञेयो दुःखमात्रप्रतिस्मृतेः ॥ इति वाराहे ॥ ( ३ ) सोऽपि तत एवेति सिद्धम् । ( ४ ) मूर्च्छाप्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते । रीरस्य शिरआदिकं विनाऽयोगात् । अत एव तत्र जागरितेऽप्यक्ष्या दिषु विशेषसन्निहितं भवतीत्युक्तम् । देवेतरजीवविषयं वा तद्भाष्यं, तथात्वे शिरोबाहादिकमित्यस्य शिरआदिमद्रूपमित्यर्थः । ननु मोह स्यावस्थात्रयातिरेकित्वे परं दूरस्थत्वादिप्रकारत्रयस्यावस्थात्रये वि नियुक्तत्वात्परिशिष्टोऽर्धप्रवेशो मोहे भवेत् , तदेव कुत इत्यत आह- दुःखेति । दुःखपदमात्मकालयोरुपलक्षणम् । प्रतिस्मृतिः अनुसन्धान म् । मात्रपदेन दुःखात्मकालेतरविषयदर्शनं व्यावर्यते । अनेन मोह स्यावस्थात्रयातिरेकित्वं परिशेषात्सिद्धमित्युक्तं भवति । तथा हि— न तावत्सुप्त्यन्तर्भावो मोहस्य, दुःखानुसन्धानात् । न च तदानीं कार णाभावेन दुःखानुदयात्कथं तदनुभव इति वाच्यम् । मोहात्प्राग्विष यानुभवजन्यस्य दुःखस्य तदानीमनुसन्धानसम्भवात् । नापि जाग्र त्स्वप्नयोरन्तर्भावः । दुःखात्मकालातिरिक्तविषयादर्शनात् । अतः परि शेषान्मोहस्य पृथगवस्थात्वसिद्धिरिति । यद्वा—अनेन मोहे अर्धप्राप्ति समर्थनाय साक्षादेव परिशेषप्रकारः प्रदर्श्यते । तथाहि—न सुप्तावि व मोहे समग्रप्राप्तिः दुःखानुसन्धानात् । नापि जाग्रत्स्वप्नयोरिवाप्रा प्तिरेव, दुःखमात्रानुसन्धानेन अन्यार्थादर्शनात् । अतः परिशेषादर्ध प्राप्तिरेवेति । वाराहं उक्तमिति शेषः । न केवलं सूत्रे, किन्तु वाराहे चेति चशब्दार्थः ॥ ( ३ ) ननु मोहे जीवस्य अर्धप्रवेशरूपावस्थानमेव चिन्त्यते । तद् युक्तम् । मोहस्येश्वराधीनतायाः असिद्धत्वेन तस्यैवेह चिन्त्यत्वात् । केवलैतच्चिन्तनस्य व्यर्थत्वात् । न च शङ्काकारणाभाव इति वाच्यम् । मोहे आघातव्याध्यादिकारणान्तरस्यापि दर्शनेन तस्येश्वराधीनत्व शङ्कोदयात् इत्यत आह—सोऽपीति ॥ अपिशब्दस्समुच्चये । तत इत्या वर्तते । भवतीत्यध्याहारः । तथा च यतः न केवलं स्वप्नादिः, अपि तु ‘सः मोहोऽपि तदुद्बोधश्च ‘तत एव’ ईश्वरादेव भवतीति, ‘तत एव’ कर्मा नुस्मृत्यादिपूर्वोक्तहेतुत एव सिद्धम् । अतस्स ततोऽन्यतो वेति चिन्ता न क्रियत इत्यन्वयः ॥ ( ४ ) ननु कर्मानुस्मृत्यादेः साध्यसङ्कोचः कार्यः । अन्यथा घा

७५८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] स ईशः परमो ज्ञेयः परमानन्दलक्षणः ॥ इति कौर्मे ॥ १० ॥ --:-- ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) स्थानापेक्षया परमात्मनो भेदादनुग्राह्यानुग्राहकभा व इति । ह्लादिबाह्यकारणदर्शनविरोध इत्यतो निमित्तकारणविषयं तत् , अ न्यथा विशेषस्मृतिविरोधादिति भावेन तां स्मृतिमुदाहरति---मूर्च्छे ति ॥ इदं च व्यस्तं समस्तं च । समासे मूर्च्छायाः प्रबोधनमिति विग्र हः । चस्समुच्चये । तथा च मूर्च्छा मूर्च्छायाः प्रबोधनं च 'यतः' यस्मा देव 'प्रवर्तते' उत्पद्यते स परम ईशः परमेश्वर एव ज्ञेयो, न ब्रह्मा दिजीवः । कुतः ? यतः सः ' परमानन्दलक्षणः' परमः उत्तमः पूर्णो वा आनन्दः स्वरूपलक्षणं यस्यासौ तथोक्तो नान्येोऽत इति योजना । कौर्मे उक्तमिति शेषः । अस्यातः सोऽपि तत एवेति पूर्वेणान्वयः । त था च मोहावस्थाया ईश्वराधीनत्वस्य पूर्वन्यायसिद्धत्वेन अविचार्य त्वात् अनिश्चितस्वरूपायाश्च तदधीनत्वज्ञानायोगात् अवस्थास्वरूप विचारोऽपि तदधीनत्वप्रतिपत्तिहेतुत्वात् सार्थक एवेति भावः ॥ ७ ॥ ॥ इति संपत्त्यधिकरणम् ॥ :*:- ८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्रेश्वरस्य सर्वरूपेषु निर्दोषाशेषगुणत्वं समर्थ्यते । तत्र न स्थानतोऽपीत्यनेन सूचितं पूर्वपक्षं दर्शयति—स्थानेति ॥ स्थानानां सुरनरादिसर्वशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां अपेक्षया तद्भेदापे क्षया स्थानभेदानिमित्तादिति यावत् । न केवलं स्थानानां, किन्तु स्थानिपरमात्मनोऽपीति वा न केवलमात्मनां जीवानां अनात्मनां घटा दीनां, किन्तु परमात्मनोऽपीति वाऽपिशब्दार्थः । ततः किमित्यतोऽनि ष्टमापाद्यमाह—अनुग्राह्येति । स्यादिति शेषः । अपिशब्दोऽत्रापि सं बध्यते । परमात्मन इति पञ्चमी षष्ठी च । तथा च परमात्मनः सका शाद्घटादीनां स्थानभेदाद्भेददर्शनात् तत एव भेदनिमित्तकगुणादि तारतम्यस्यापि दर्शनात् तत एवानुग्राह्यानुग्राहकभावदर्शनात् तद्व द्वित्त्वादिरूपिणः परमात्मनोऽपि परस्परं स्थानापेक्षया 'भेदात्' भेद प्राप्तेः तत एव गुणादितारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहकभावश्च स्यादिति यो

[अधि - ८. सू - ११.] दीपिकासहितम्. ७५९ (२) अत आह- सू- ॐ ॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ॐ ॥ ११ ॥ स्थानापेक्षयाऽपि परमात्मनो न भिन्नं रूपम् । जना। एवं च स एवेत्युक्तमयुक्तमिति भावः ॥ (२) एवं पूर्वपक्षं प्रदर्श्य सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे- अत इति ॥ न केवलं स्वतः, किन्तु 'स्थानापेक्षया' स्थानभे- दादपीत्यर्थः । अनेन सूत्रे स्थानपदं तद्भेदोपलक्षकं, सप्तम्यर्थे च तसिरित्युक्तं भवति । परस्येत्यस्य व्याख्या-परमात्मन इति । सूत्रे परस्योभयत्वमित्येवोक्तौ वियदादिवत्पाणिपादाद्यवयवरूपैकैकदेश- तोऽनेकस्थानस्थितत्वं तत्रैव भेदाभावश्च विज्ञायेत तदुभयं प्रमाणासि- द्धम्, परमात्मा नैकैकदेशतः अनेकस्थानः एकदेशतोऽपि पूर्णत्वादिति युक्तिविरुद्धं, 'सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखो विश्वः' (मा. २-१०) इति स्पष्टश्रुतिविरुद्धं च । अतस्तन्मा विज्ञायीति उभयलिङ्ग- मित्युक्तम् । तत्र भिन्नमित्येनेनोभयपदं व्याख्यातम् । रूपमित्यनेन लि- ङ्गपदं, 'लिङ्गं स्वरूपमुद्दिष्टम्' इति वचनात् । रूपस्वरूपशब्दयोश्च पर्यायत्वात् । तथा च पूर्वपक्षे विश्वादिरूपिणो हरेः समग्ररूपेणैव भिन्नस्थानस्थितत्वहेतुको भेदो ज्ञायत इति भावः । सिद्धान्ते न भि- न्नमिति विशिष्टनिषेधो विशेषणीभूतभेदनिषेधपर्यवसितः । भेदशब्दे- न च सुधोक्तरीत्या अन्योन्याभावस्य तत्साध्यगुणादिकृतहीनाधिकभा- वस्य तत्साध्यानुग्राह्यानुग्राहकभावस्य च ग्रहणम् । उभयशब्दस्य भिन्नार्थत्वं चोभशब्दपर्यायत्वात्सिद्धम् । तच्च 'उभादुदात्तः' इति सूत्रवृत्तिसिद्धम् । सूत्रे रूपमित्यनुक्त्वा लिङ्गमित्युक्तिः न स्थानापेक्ष- याऽपि परमात्मनो भिन्नं रूपं, न हि स्थानभेदस्तस्योभयत्वस्य लिङ्गं कारणं वा भवति । स्थानभेदेऽपि तद्गतवस्त्वेकत्वोपपत्तेः । स्वप्ना- द्यवस्थाभेदेऽपि तद्गतो भोक्तुरेकत्ववदिति तत्त्वप्रदीपे, न स्थानभेद- स्तद्भेदस्य ज्ञापकः कारको वा स्यादिति आनन्दमालायां चोक्तस्यार्था- न्तरस्य ज्ञापकत्वरूपस्य ज्ञापनार्था । तदपि पूर्वपक्ष्यभिमतहेतोरप्रयो- जकत्वोद्घाटनार्थम् । तथा च तत्त्वप्रदीपकारस्य स्थानत इति प्रथमा- र्थे तसिः। उभयमिति च भावनिर्देशः। तस्य द्वित्वपर्यायत्वाद्भेदत्वम् । लिङ्गत्वं च ज्ञापकत्वं कारणत्वं वाऽभिप्रेतम् । परमात्मनो रूपं विश्वादि- लक्षणं स्थानभेदान्न भिन्नं ज्ञेयमिति भाष्यार्थश्चाभिप्रेत इति ध्येयम् ॥

व्याप्तौ`? No. Wait, let's look at the letter after 'रि': Is it 'मि'? Wait, could it be 'अपरिच्छिन्नव्याप्तौ'? No. Wait! What is the word in the verse being glossed? Verse: "एकरूपः परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः ।" Gloss:

1. एकरूप इति ॥
2. रूपशब्दोऽवतारधर्मपरः ।
3. What about सर्वत्रापि? सर्वत्रापि = अपरिमितव्याप्तौ? Wait! "सर्वत्रापि" means everywhere, i.e., in all places, unlimited pervasion! "अपरिमितव्याप्तौ" means "in unlimited pervasion" (meaning of 'सर्वत्रापि')! Wait, let's check if the letter is 'त': Could it be अपरिमित? Wait, look at the letter between 'रि' and 'व्या': Does it have an 'i' matra? Look at the top: yes, an 'i' matra curves over it. Does it have a loop at the bottom left? Yes, like 'म'! Wait, is there a 'त' attached to it, or is it 'अपरिमितव्याप्तौ' where the compositor made an error and printed 'अपरिमिव्याप्तौ' or 'अपरिमितव्याप्तौ'?

[ अधि - ८. सू - १२.] दीपिका सहितम्. ७६१ समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः । इति च भागवते ॥ ११ ॥ (६) सू— ॐ ॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकम तद्वचना त् ॥ ॐ ॥ १२ ॥ कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । था अहमपि ‘आत्म कल्पितानां’ परमात्मसृष्टानां ‘शरीरभाजां’ जी वानां ‘हृदि हृदि’ प्रतिहृदयं ‘विष्ठितं’ समग्ररूपेणैव विविधतया स्थितं ‘तं’ ईश्वरं ‘इममजं’ कृष्णं एकत्वसङ्ख्याविशिष्टमभिन्नं भेद मोहो भेदोऽस्तीति व्यामोहो विधूतः अवतारगुणादिषु निरस्तो भेद भ्रमो यस्य सः, समधिगतोऽस्मीत्यर्थः । करचरणादिरूपसामग्र्यमा त्त्रेऽयं दृष्टान्तः न तु द्रव्यपूर्तिरूपेऽपि । सूर्यस्य ईश्वरवच्चक्षुरादिषु द्र व्यपूर्त्या स्थित्यभावादिति ध्येयम् । यद्वा—‘प्रतिदृशं’ दृशंदृशं प्रति मां प्रति मां प्रत्ययं वर्तत इति नैकधा बहूनामाभिमुख्येन स्थितमर्कमे कमेकमिव ईश्वरमप्यहं एकं समधिगतोऽस्मीत्यर्थः । न चास्मिन् पक्षे सूर्यस्य वस्तुतोऽनेकस्थानत्वाभावात्कथमस्य पूर्वप्रमाणगतसूर्यदृष्टा न्तस्पष्टनरूपत्वमिति वाच्यम् । मां प्रति मां प्रतीति भ्रान्त्या बहुधा व्य वस्थितस्य सूर्यस्य यथैकत्वज्ञानमित्येवंस्पष्टनरूपत्वसम्भवात् । इति चेति । न केवलं मात्स्ये, किन्तु भागवते चोक्तार्थोऽभिहित इति चश ब्दार्थः । प्रथमस्कन्धे युधिष्ठिरं प्रति भीष्मवाक्यमेतत् ॥ (६) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्याक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे- नेति ॥ भेदवचनादित्यनेन भेदशब्दो भवनपरतया व्याख्यातः । शेषि त्वादेरुपलक्षणमेतत् । तथा च ‘कार्यकारणबद्धौ’ इति भेदकधर्मो क्तिमुखेन भेदोक्तेर्विश्वाद्यात्मनः परस्यानुग्राह्यानुग्राहकभावान्न तस्या भेदो निर्दोषत्वं गुणपूर्णत्वं च युक्तमित्यर्थः । ‘सर्वत्र हि’ इत्युक्तानु मानं तु प्रतिपक्षित्वान्नसाधकमिति भावः । ‘कार्य’ इति माण्डूकश्रु तौ कार्यशब्देनाज्ञानकार्यस्वातन्त्र्यभ्रमरूपं वा, तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या प्र कृतिकार्यदेहेन्द्रियादिविषयकममताभिमानादिरूपं वा, जागरणं जाग्र त्कालीनभ्रमकार्यभूतभ्रमरूपस्वप्नश्च विवक्षितः । न च स्वप्नस्य जाग्र त्कालीनभ्रमकार्यत्वं कथमिति वाच्यम् । जाग्रत्कालीनभ्रमाहितसं स्कारात्स्वप्नकालीनजाग्रत्त्वभ्रमोत्पत्तिसम्भवात् । कारणशब्देन तु अ ज्ञानं वा, भ्रान्तिकारणप्रकृतिर्वा, ‘स्वप्नादुत्थाने तैजसाद्विभक्तो वि ९६