सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

श्लोकानुक्रमणिका

६५५

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
दर्पणेपु परिभोगदर्शि१९२८द्वेष्योऽपि संमतः शिष्ट१२८
दशदिगन्तजिता रघु९५ध
दशरश्मिशतोपमद्यु८२९धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रं२११
दशाननकिरीटेभ्य१०७५धरायां तस्य संरम्भं१५८५
दिगभ्यो निमन्त्रिताश्चैनम१५५९धर्मलोपभयाद्राज्ञी१७६
दिन दिने शैवलवन्त्य१६४६धातारं तपसा प्रीतं१०४३
दिनेषु गच्छत्सु नितान्त३८धारास्वनोद्गारिदरीमु१३४७
दिलीपसूनोः स बृह३५४धियः समग्रैः स गुणैरु३३०
दिलीपानन्तरं राज्ये४२घमधूमो वसागन्धी१५१६
दिवं मरुत्वानिव भो३४धूमादग्नेः शिखाः पश्चादु१७३४
दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः३१४धृतिरस्तमिता रतिश्च्यु८६६
दिशि मन्दायते तेजो४४९ध्रुवमस्मि शठः शुचिस्मिते८४९
दिष्टान्तमाप्स्यति भवान९७९ध्वजपटं मदनस्य धनु९४५
दीर्घेष्वमी नियमिताः५७३न
दुकूलवासाः स वधूस७१९न किलानुययुस्तस्य१२७
दुदोह गां स यज्ञाय१२६न कृपणा प्रभवत्यपि९८
दुरितदर्शनेन ध्वंस्त१७७४न केवलं गच्छति तस्य१८४९
दुरितैरपि कर्तुमात्म८२न खरो न च भूयसा८९
दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्त१७५२न चावदद्भर्तुरवर्णं१४५७
दुर्जातिबन्धुरयमृक्ष१३७२न चोपलेभे पूर्वैषा१०२
दूरादयश्चक्रनिभस्य१३१५न तस्य मण्डले राज्ञो१७५८
दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्या१७७९नदत्सु तूर्येष्वविभाव्य७३८
दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षकत्व१७१२नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं१७११
दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे१२१९न धर्ममर्थकामाभ्यां व१७५७
दृष्टदोषमपि तन्न१९४९न नवः प्रभुता फलोदया८२२
दृष्टसारमथ रुद्रका११४७न पृथग्जनवच्छुचो व८९०
दृष्टा विचिन्वता तेन१२६१न प्रसेहे स रुद्धार्कं४८२
दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां१०१२न प्रहर्तुमलमस्मि निर्द११८४
द्विषां विपह्य काकुत्स्थ४४१नभश्चरैर्गीतयशाः स ले१८६

६५६ | रघुवंशमहाकाव्ये


पाद / श्लोकसर्गेश्लोकःपाद / श्लोकसर्गेश्लोकः
न मृगयाभिरतिर्न दु९७निर्वाप्य प्रियसंदेशैः१२६३
न मे ह्रिया शंसति किं३५निर्विष्टविषयस्नेहः स१२१
नमो विश्वसृजे पूर्वं१०१६निर्वृत्तजाम्बूनदपट्ट१८४४
नयगुणोपचितामिव९२७निर्वृष्टलघुभिर्मेघै४१५
नयविद्भिरनंवे राज्ञि४१०निवर्त्य राजा दयितां२३
नरेन्द्रमूलायतनाद३३६निवृते स महार्णव९१४
नवपल्लवसंस्तरेऽपि८५७निवातपद्मस्तिमिते३१७
नवेन्दुना तन्नभसोपमे१८३७निविष्टमुदधेः कूले तं१२६८
न संयतस्तस्य बभूव३२०निवेश्य वामं भुजमास६१६
नातिपर्याप्तमालक्ष्य म१५१८निशम्य देवानुचर२५२
नाभिप्ररूढाम्बुरुहास१३६निशाचरोपप्लुतभर्तृका१४६४
नाम राम इति तुल्यम११६८निशासु भास्वत्कलनूपु१६१२
नाम वल्लभजनस्य ते१९२४निःशेषविक्षालितधा५४४
नाम्भसां कमलशोभिनां१११२निसर्गभिन्नास्पदमक६२९
निगृह्य शोकं स्वयमेव१४८५नीपान्वयः पार्थिव एष६४६
निग्रहात्समुराप्तानां व१२५२नीवारपाकादि कडंग५९
निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति१४३५नूनं मत्तः परं वंश्याः१६६
नितम्बगुर्वी गुरुणा७२५नृत्यं मयूराः कुसुमानि१४६९
निद्रावशेन भवता५६७नृपतिः प्रकृतीरवेक्षि८१८
निधानगर्भामिव सा३९नृपतेः प्रतिषिद्धमेव९७४
नियुज्य तं होमतुरंग३३८नृपतेर्व्यजनादिभिस्त८४०
निर्घातोयैः कुञ्जलीनाञ्जि९६४नृपं तमावर्तमनोज्ञ६५२
निर्दिष्टां कुलपतिना स१९५नृपस्य वर्णाश्रमपाल१४६७
निर्दोषमभवत्सवं१०७२नेत्रव्रजाः पौरजनस्य६७
निर्बन्धपृष्ठः स जगाद१४३२नेपथ्यदर्शनिष्ठछाया त१७२६
निर्बन्धसंजात रुषा५२१नैर्ऋतघ्नमथ मन्त्रव११२१
निर्यायावथ पौलस्त्यः पु१२८३न्यस्ताक्षरामक्षरभूमि१८४६
निर्वर्त्यते यंनियमा५८प
निर्वर्त्यैवं दशमुखशि१५१०३पक्षच्छिदा गोत्रभिदात१३७

श्लोकानुक्रमणिका

| सर्गे | श्लोकः | | सर्गे | श्लोकः | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | पञ्चमं लोकपालानाभूचुः | १७ | ७८ | पारसीकांस्ततो जेतुं | ४ | ६० | | पञ्चवट्यां ततो रामः | १२ | ३१ | पार्थिवीमुदवहद्रघु | ११ | ५४ | | पञ्चानामपि भूतानां | ४ | ११ | पिता पितृणामनृणस्तम | १८ | २६ | | पणबन्धमुखान्गुणान् | ८ | २१ | पिता समाराधनतत्परे | १८ | ११ | | पतिरङ्कनिषण्णया | ८ | ४२ | पितुः प्रयत्नात्स समग्र | ३ | २२ | | पत्तिः पदातिं रथिनं | ७ | ३७ | पितुरनन्तरमुत्तर | ९ | १ | | पयोघटैराश्रमबाल | १४ | ७८ | पितुर्नियोगाद्वनवास | १४ | २१ | | पयोधरैः पुण्यजनाङ्ग | १३ | ६० | पित्रा दत्तां रुदन्न्रामः | १२ | ७ | | परकर्मापहः सोऽभूद | १७ | ६१ | पित्रा विसृष्टां मदपेक्ष | १३ | ६७ | | परस्पराक्षिसादृश्य | १ | ४० | पित्रा संवर्धितो नित्यं | १७ | ६२ | | परस्पराभ्युक्षणतत्प | १६ | ५७ | पित्र्यमंशमुपवीतल | ११ | ६४ | | परस्परा विरुद्धास्ते | १० | ८० | पुण्डरीकातपत्रस्तं | ४ | १७ | | परस्परेण क्षतयोः | ७ | ५३ | पुत्रजन्मप्रवेश्यानां | १० | ७६ | | परस्परेण विज्ञात | ४ | ७९ | पुत्रो रघुस्तस्य पदं | ६ | ७६ | | परस्परेण स्पृहणीय | ७ | १४ | पुरंदरश्रीः पुरमु | २ | ७४ | | परात्मनोः परिच्छिद्य | १७ | ५९ | पुरं निषादाधिपते | १३ | ५९ | | पराभिसंधानपरं यद्य | १७ | ७६ | पुरस्कृता वर्त्मनि | २ | २० | | परार्ध्यवर्णस्तरणोप | ६ | ४ | पुराणस्य कवेस्तस्य | १० | ३६ | | परिकल्पितसांनिध्या | ४ | ६ | पुरा शक्रमुपस्थाय | १ | ७५ | | परिचयं चललक्ष्य | ९ | ४९ | पुरा स दर्भाङ्कुरमात्र | १३ | ३१ | | परेण भग्नेऽपि | ७ | ५५ | पुरुषस्य पदेष्वजन्मन् | ८ | ७८ | | परेषु स्वेषु च क्षिप्तैर | १७ | ५१ | पुरुषायुषजीविन्यो | १ | ६३ | | पर्णशालामथ क्षिप्रं | १२ | ४० | पुरूहूतध्वजस्येव | ४ | ३ | | पर्यन्तसंचारितचा | १८ | ४३ | पुरूहूतप्रभृतयः | १० | ४९ | | पवनस्यानुकूलत्वा | १ | ४२ | पुरोपकण्ठोपवना | ६ | ९ | | पश्यावरोधैः शतशो | १६ | ५८ | पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु | १७ | १३ | | पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्ब | ६ | ६० | पुष्पं फलं चार्तवमाह | १४ | ७७ | | पात्रीकृतात्मा गुरुसेव | १८ | ३० | पूर्वजन्मधनुषा समा | ११ | ८० | | पादपाविद्धपरिघः | १२ | ७३ | पूर्वं प्रहर्ता न जघान | ७ | ४७ |

४२ र० सम्पू०

१५८ | रघुवंशमहाकाव्ये

पादः / श्लोकःसर्गेश्लोकःपादः / श्लोकःसर्गेश्लोकः
पूर्ववृत्तकथितैः पुरा१११०प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृ७२४
पूर्वस्तयोरात्मसमे१८१२प्रदक्षिणीकृत्य पय२२१
पूर्वानुभूतं स्मरता च१३२८प्रदक्षिणीकृत्य हुतं२७१
पृक्तस्तुषारैर्गिरिनि२१३प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं१०९
पृथिवीं शासत्तस्तस्य१०१प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं१०१०
पृष्टनामान्वयो राज्ञा स१५५०प्रभावस्तम्भितच्छायमा१२२१
पौत्रः कुशस्यापि कुशेश१८४प्रमदामनुसंस्थितः८७२
पौरस्त्यानेवमाक्रामं४३४प्रमन्यवः प्रागपि कोस७३४
पौरेषु सोऽहं बहुलीभव१४३८प्रमुदितवरपक्षमेक६८६
प्रजानामेव भूत्यर्थं११८प्रययावातिथेयेषु१२२५
प्रजानां विनयाधा१२४प्रलोभिताप्याकृतिलोभ६५८
प्रजावती दोहदशंसि१४४५प्रवृत्तमात्रेण पयांसि१३१४
प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो१७४१प्रवृत्तावुपलब्धायां१२६०
प्रणिपत्य सुरास्तस्मै१०१५प्रवृद्धतापो दिवसोऽति१६४५
प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः४३०प्रवृद्धो हीयते चन्द्रः स१७७१
प्रतिकृतिरचनाभ्यो१८५३प्रवेश्य चैनं पुरम५६२
प्रतिजग्राह कालिङ्गस्त४४०प्रशमस्थितपूर्वपार्थि८१५
प्रतिप्रयातेषु तपोध१४१९प्रसन्नमुखरागं तं स्मित१७३१
प्रतिशुश्राव काकुत्स्यस्ते१५४प्रसवैः सप्तपर्णानां४२३
प्रतियोजयितव्यवल्ल८४१प्रसादोदयादम्भः४२१
प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो१०२५प्रसादसुमुखे तस्मिंश्च४१८
प्रत्यपद्यत चिराय११३४प्रसादाभिमुखे तस्मिंश्च१७४६
प्रत्यपद्यत तथेति११८८प्रसाधिकालम्बितमग्र७७
प्रत्यब्रवीच्चैनमिषु२४२प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः१८९
प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामा१२६४प्रहारमूर्च्छापगमे७४४
प्रत्युवाच तमृषिर्न त११८५प्राजापत्योपनीतं१०५२
प्रत्युवाच तमृषिर्निश११४१प्रातः प्रयाणाभिमुखाय५२९
'प्रथमपरिगतार्थस्तं७७१प्रातर्गत्य परिभोगशोभि१९२१
प्रथममन्यभृताभिरु९३४प्रातर्यथोक्तव्रतपा२७०

श्लोकानुक्रमणिका

५५९

श्लोकसर्गेश्लोकःश्लोकसर्गेश्लोकः
प्राप्तानुगः सपदि शास९८२बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकु११७४
प्राप्य चाशु जनस्थानं१२४२बिभ्रत्या कौस्तुभन्यासं१०६२
प्रायः प्रतापभग्नत्वाद१७७०ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य५३६
प्रायो विषाणपरिमोक्ष९६२भ
प्रासादकालागुरुधूम१४१२भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलो५१४
प्राहिणोच्च महितं महा११४९भक्त्या गुरौ मय्यनुक२६३
प्रियतमाभिरसौ तिसृ९१८भगवन्परवानयं जनः८८१
प्रियंवदात्प्राप्तमसो७६१भज्यमानमतिमात्रक११४६
प्रियानुरागस्य मनः स३१०भयोत्सृष्टविभूषणां४५४
प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमा१९३०भरतस्तत्र गन्धर्वान्यु१५८८
प्रेमगर्वितविपक्षमत्स१९२०भर्तापि तावत्क्रयकैशि७३२
फभर्तुः प्रणाशादथ शोच१४१
फलमस्योपहासस्य१२३७भल्लापवर्जितैस्तेषां४६३
बभवति विरलभक्ति५७४
बन्धच्छेदं स बद्धानां१७१९भवानपीदं परवा२५६
बभूव रामः सहसा स१४८४भव्यमुख्याः समारम्भाः१७५३
बभौ तमनुगच्छन्ती वि१२२६भस्मसात्कृतवतः पितृ११८६
बभौ भूयः कुमारत्वादा१७३०भास्करश्च दिशमभ्युवा११६१
बभौ सदशनज्योत्स्ना१०३७भीमकान्तैर्नृपगुणैः११६
बलमार्तभयोपशान्त८३१भुजमूधोरुबाहुल्यादे१२८८
बलिक्रियावर्जितसैकता१६२१भुवं कोष्णेन कुण्डोष्णी१८४
बलैरध्युषितस्तस्य४४६भूतानुकम्पा तव२४८
बहुधाप्यागमर्भिन्नाः१०२६भूयस्ततो रघुपतिर्वि१३७६
बाढमेष दिवसेषु१९५२भूयस्तपोव्ययो मा भूदा१५३७
बाणभिन्नहृदया निपे१११९भूर्जेषु मर्मरीभूताः४७३
बालार्कप्रतिमेवाप्सु१२१००भोगिभोगासनासीनं१०७
बाहुप्रतिष्टम्भविदू२३२भोगिवेष्टनमार्गेषु४४८
बाहुभिर्विटपाकारै१०११भ्रमरैः कुसुमानुसारि८३५
भूभेदमात्रेण पदान्म१३३६

६६० रघुवंशमहाकाव्ये

म

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
मखांशभाजां प्रथमो३४४मातलिस्तस्य माहेन्द्रमा१२८६
मणौ महानील इति प्रभा१८४२मातृवर्गचरणस्पृशी११७
मतङ्गशापादवलेप५५३मान्यः स मे स्थाव२४४
मत्तेभरदनोत्कीर्ण४५९मा भूदाश्रमपीडेति१३७
मत्परं दुर्लभं मत्वा१६६मार्गैषिणी सा कटकान्त१६३१
मत्स्यध्वजा वायुवशाद्वि७४०मित्रकृत्यमपदिश्य१९३१
मदिराक्षि मदाननार्पि८६८मिथुनं परिकल्पितं त्वया८६१
मदोदग्राः ककुद्मन्तः४२२मुक्तशेषविरोधेन१०१३
मनसापि न विप्रियं मया८५२मुखार्पणेषु प्रकृतिप्र१३९
मनुप्रभृतिभिर्मान्यै४७मुखावयवलूनां तां नै१२४३
मनुष्यवाह्यं चतुरस्र६१०मुरलामारुतोद्धूत४५५
मनोभिरामाः शृण्वन्तो१३९मृगवनोपगमक्षम९५०
मनोज्ञगन्धं सहकार१६५२मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्य१३२५
मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य१७५०मैथिलः सपदि सत्यसं११४८
मन्दः कवियशःप्रार्थी१३मैथिलस्य धनुरन्यपा११७२
मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन४९मोक्ष्यध्वे स्वर्गवन्दीनां११४७
मयि तस्य सुवृत्त वर्त८७७
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां८८७### य
मरुतां पश्यतां तस्य१४१०१यः कश्चन रघूणां हि१५७
मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्स२१०यच्चकार विवरं शिला१११८
मरुपृष्ठान्युदम्भांसि४३१यतिपार्थिवलिङ्गधारि८१६
मर्मरैरगुरुधूपगन्धि१९४१यत्कुम्भयोनेरधिगम्य१६७२
महार्हसिंहासनसंस्थितो७१८यत्स लग्नसहकारमा१९४६
महिमानं यदुत्कीर्त्य१०३२यथा च वृत्तान्तमिमं स३६६
महीं महेच्छः पारेकीर्य१८३३यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः४१२
महेन्द्रमास्थाय महोक्ष६७२यथाविधिहुताग्नीनां१६
महोक्षतां वत्सतरः३३२यदात्थ राजन्यकुमार तं३४८
मातंगनक्रैः सहसोत्स१३११यदुवाच न तन्मिथ्या१७४२
यदगोप्रतरकल्पोऽभूत्सं१५१०१
यन्ता हरेः सपदि संहृ१२१०३

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः१६४९रघूणामन्वयं वक्ष्ये१९
यमात्मनः सद्यनि सनि६५६रघोरवष्टम्भमयेन३५३
यवनीमुखपद्मानां४६१रजः कणैः खुरोद्धूतैः१८५
यशोभिराब्रह्मसमं१८२८रजोभिः स्यन्दनोद्भूतै४२९
यः सुबाहुरिति राक्षसो११२९रणः प्रववृते तत्र भीमः१२७२
यस्मिन्महीं शासति वाणि६७५रतिस्मरो नूनमिमाव७१५
यस्यात्मगेहे नयनाभि६४७रतेर्गृहीतानु नयेन६२
यस्यावरोधस्तनचन्द६४८रथाङ्गनाम्नोरिव भाव३२४
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचि१३६२रथात्स यन्त्रा निगृहीत१४५२
यासौ राज्यप्रकाशाभिर्व१५२९रथी निष्षङ्गी कवची७५६
यावत्प्रतापनिविधरा५७१रथो रथाङ्गध्वनिना७४१
यावदादिशति पार्थिव११३रसातलादादिभवेन१३८
यावन्नाश्यायते वेदिर्भि१७३७रसान्तराण्येकरसं१०१७
युधाजितश्च संदेशात्स१५८७राघवान्वितमुपस्थितं११३५
युवां युगव्यायतबाहुं३३४राघवास्त्रविदीर्णानां१२५१
यूपवत्यवसिते क्रिया११३७राघवोऽपि चरणौ तपो११८९
येनं रोषपरुषात्मनः११६५राघवो रथमप्राप्तां ना१२९६
योगनिद्रान्तविशदैः१०१४राजन्यप्रजासु ते कश्चिद१५४७
योषितामुडुपतेरिवा१९३४राजर्षिवंशस्य रविप्रसू१४३७
यौवनोन्नतविलासिनी१९९राजसत्वमवधूय मातु११९०
रराजापि तद्वियोगातंः१२१०
रक्षसा मृगरूपेण व१२५३रांत्रावनाविष्कृतदीपभा१६२०
रक्षोवघान्तो न च मे प्र१४४१रात्रिंदिवविभागेषु१७४९
रघुनाथोऽप्यगस्त्येन१५५४रात्रिर्गता मतिमतां५६६
रघुपतिरपि जातवे१२१०४राम इत्यभिरामेण१०६७
रघुमेव निवृत्तयौव८५रामं पदातिमालोक्य१२८४
रघुरश्रुमुखस्य तस्य८१३राममन्मथशरेण ता११२०
रघुर्भृ शं वक्षसि तेन३६१रामस्तवासनदेशत्वाद्भू१२२४
रघुवंशप्रदीपेन१०६८रामस्य मधुरं वृत्तं१५३४

६६२ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गश्लोकःसर्गश्लोकः
रामाज्ञाया हरिचमूपत१३७४वचसैव तयोर्वाक्यम१२९२
रामादेशादनुगता सेना१५९वत्सस्य होमार्थविधे२६६
रामोऽपि सह वैदेह्या१२२०वत्सोत्सुकापि स्तिमि२२२
रावणस्यापि रामास्तो१२९१वधनिर्धूतशापस्य१२५७
रावणावग्रहक्लान्त१०४८वधूर्भक्तिमती चैना१९०
रावणावरजा तत्र राघ१२३२वनान्तरादुपावृत्तः१४९
रुदता कुत एव सा८८५वनेषु सायंतनमल्लि१६४७
रूपं तदोजस्वि तदे५३७वन्यवृत्तिरिमां शश्व१८८
रूपे गीते च माधुर्यं१५६५वपुषा करणोज्झितेन८३८
रेखामात्रमपि११७वयसां पङ्क्तयः पेतुर्ह्रं१५२५
लवयोरूपविभूतीनामे१७४३
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा को१२३९वयोवेषविसंवादिरा१५६७
लक्ष्मणानुचरमेव११६वर्जोदकैः काञ्चनशृङ्ग१६७०
लक्ष्यते स्म तदनन्तरं११५९वंशस्थितिं वंशकरेण१८३१
लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य९५७वसिष्ठधेनोरनुया२१९
लङ्केश्वरप्रणतिभङ्ग१३७८वसिष्ठमन्त्रोक्षणजा५२७
लताप्रतानोद्ग्रथितैः२८वशी विवेश चायोध्यां१५३८
लब्धपालनविधौ न१९३वशी सुतस्तस्य वशंव१८१३
लब्धप्रशमनस्वस्थ४१४वसन्स तस्यां वसतौ१६४२
लब्धान्तरा सावरणेऽपि१६७वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सा१७३८
ललाटोदयमाभुग्नं१८३वस्वोकसारामभिभूय१६१०
ललितविभ्रमबन्धवि९३६वागर्थाविव संपृक्तौ११
लवणेन विलुप्तेज्यास्ता१५२वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ१५८१
लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रि७३०वाच्यमत्वात्प्रणति१३४४
लोकान्तरसुखं पुण्यं१६९वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स१४६१
लोकेन भावी पितुरेव१८३८वापीष्विव स्रवन्तीषु१७६४
लौल्यमेत्य गृहिणी परि१९१९वामनाश्रमपदं ततः११२२
ववामेतरस्तस्य करः२३१
वङ्गानुत्खाय तरसा४३६वार्षिकं संजहारेन्द्रो४१६

श्लोकानुक्रमणिका ६६३

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
विक्रमव्यतिहारेण सामा१२९३वीक्ष्य वेदिमथ रक्तवि११२५
विग्रहाच्चं शयने पराङ्मु१९३८वीचिलोलभुजयोस्तयो११८
वितानसहितं तत्र भेजे१७२८वीरासनैर्ध्यानजुषामृ१३५२
विदितं तप्यमानं च१०३९वृक्षेशयायष्टिनिवासभ१६१४
विद्धि चात्तबलमोजसा११७६वृत्तं रामस्य वाल्मीकेः१५६४
विद्वानपि तयोर्द्वास्थ्यः१५९४वृन्ताच्छ्लथं हरति५६९
विघ्नेरधिकसंभारस्ततः१५६२वेणुना दशनपीडिताध१९३५
विधेः सायन्तनस्यान्ते१५६वेलानिलः केतकरेणु१३१६
विनयंन्ते स्म तद्योधा४६५वेलानिलाय प्रसृताभु१३१२
विनाशात्तस्य वृक्षस्य१५२१वेश्मानि रामः परिवर्हं१४१५
विनीताध्वश्रमांस्त४६७वैदर्भनिर्दिष्टमसो कु६३
विन्ध्यस्य संस्तम्भयिताम६६१वैदेहि पश्यामलयादद्रि१३२
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यं१२११वैमानिकाः पुण्यकृत१०४६
विभक्तात्मा विभुस्तासा१०६५वैवस्वतो मनुर्नाम१११
विभवेऽपि सति त्वया६६९व्याघ्रानभीरभिमुखोत्प९६३
विभावसुः सारथिनेव३३७व्यादिदेश गणशोऽथ११४३
विभूषणप्रत्युपहारह१६८०व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः११३
विरक्तसंध्याकपिशं१३६४व्यूहावुभौ तावितरेत७५४
विरचिता मधुनोपव९२९व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्त१८५१
विलपन्निति कोसलाधि८७०व्योमपश्चिमकला स्थिते१९५१
विललाप स बाष्पगद्गं८४३व्रणगुरुप्रमदाधर९३२
विलासिनीविभ्रमदन्त६१७व्रताय तेनानुचरेण२४
विलुप्तमन्तःपुरसुन्द१६५९श
विलोचनं दक्षिणमञ्ज७८शक्येष्वेवाभवद्यात्रा१७५६
विशश्रमुर्नमेरूणां४७४शङ्खस्वनाभिज्ञतया७६४
विशीर्णतल्पाट्टशतोनि१६११शतैस्तमक्षणामनिमेष३४३
विषादलुप्तप्रतिपत्ति३४०शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः१५३६
विसृष्टपार्श्वानुचरस्य२९शब्दादिनिर्विविश्य सुखं१८३
विस्रस्तमसादपरो वि६१४शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं१०२५

१६४ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
शमितपक्षबलः शत९१२श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वै१५६१
शय्यागतेन रामेण१०६९श्वगणिवागुरिकैः प्रथ९५३
शय्यां जहत्युभयप५७२श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण१४६०
शरीरमात्रेण नरेन्द्र५१५श्वश्रूजनानुष्ठितचारु१४१३
शरीरसादादसमग्र३२स
शरैरुत्सवसंकेता४७८स एवमुक्त्वा मघवन्त३५२
शशंस तुल्यसत्त्वानां४७२स कदाचिदवेक्षित८३२
शशाम वृष्ट्यापि वि२१४स किंवदन्तीं वदतां१४३१
शशिनमुपगतेयं कौ६८५स किल संयुगमूर्ध्नि स९१९
शशिनं पुनरेति शर्वरी८५६स किलाश्रममन्त्यमाश्रि८१४
शापोऽप्यदृष्टतनयान९८०स कीचकैर्मारुतपूर्ण२१२
शिरीषपुष्पाधिकसौकु१८४५स कुलोचितमिन्द्रस्य सा१७५
शिलीमुखोत्कृत्तशिरः७४९स क्षेमधन्वानममोघ१८९
शुशुभिरे स्मितचारु९३७सखा दशरथस्यापि१५३१
शुशुभे तेन चाक्रान्तं१७२९स गत्वा सरयूतीरं देहत्या१५९५
शैलोपमः शैवलम५४६स गुणानां बलानां च१७६७
शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां१८स गुप्तमूलप्रत्यन्तः४२६
शोचनीयासि वसुधे यां१५४३संगमाय निशि गूढचारि१९३३
श्मश्रुप्रवृद्धिजनिता न१३७१सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्र६३८
श्येनपक्षपरिधूसरा११६०सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य४६२
श्रियः पद्मानिषण्णायाः१०८स चतुर्धा बभौ व्यस्तः१०८४
श्रुतदेहविसर्जनः८२५स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भी१५१५
श्रुतस्य यायादयमन्त३२१स चानुनीतः प्रणते५५४
श्रुतिसुखभ्रमरस्वन९३५स चापकोटी निहितंक७६६
श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं१२१३स चापमुत्सृज्य विवृद्ध३६०
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गो१५४४संचारपूतानि दिगन्त२१५
श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मे१२६६संचारिणी दीपशिखेव६६७
श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भि१४१स च्छिन्नबन्धद्रुतयु५४९
श्रोत्राभिरामध्वनि२७२स च्छिन्नमूलः क्षतजेव७४३

श्लोकानुक्रमणिका ६६५

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
स जहार तयोर्मध्ये१२१९स धातुभेदारुणयानने१६३२
स जातकर्मण्यखिले३१८संध्याभ्रकपिशस्तस्य वि१२२८
स तक्षपुष्कलो पुत्रौ१५८९स नन्दिनीस्तन्यमनि२६९
स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञ६१स नर्मदारोधसि५४२
स तथेति विनेतुरुदा८९१स नादं मेघनादस्य१२७९
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकि१५५२स निर्विश्य यथाकामं४५१
स तपःप्रतिबन्धमन्यु८८०स निवेश्य कुशावत्यां१५९७
संतानकमयी वृष्टि१०७७स नैषधस्यार्थपतेः सुता१८१
संतानकामाय तथे२६५स नौ विमानादवतीर्य१६६८
संतानश्रवणाद्भ्रातुः सीमि१९१४सन्तस्तस्याभिगमनाद१७७२
संतानार्थाय विधये१३४स न्यस्तचिह्नामपि२७
स तावदभिषेकान्ते१७१७स परार्ध्यगतेरशोच्य८२७
स तावाख्याय रामाय१५७१स पल्वलोत्तीर्णवराह२१७
स तीरभूमी विहितोप१६५५स पाटलायां गवि२२९
स तीर्त्वा कपिशां सैन्यै४३८स पितुः पितृमान्वंशमा१७२
स तेजो वैष्णवं पत्न्यो१०५४स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्प१७३२
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भ१५३२स पूर्वजन्मान्तरदृष्ट१८५०
सत्रान्ते सचिवसखः४८७स पूर्वजानां कपिलेन१६३४
सत्यामपि तपःसिद्धौ१९४स पूर्वतः पर्वतपक्षसा३४२
स त्वं निवर्तस्व विहाय२४०स पृष्टः सर्वतो वार्तामा१५४१
स त्वनेकवनितासखो१९५३स पौरकार्याणि समीक्ष्य१४२४
स त्वं प्रशस्ते महिते५२५सप्तच्छदक्षीरकटु५४८
स त्वं मदीयेन शरीर२४५सप्तसामोपगीतं त्वां१०२१
संदष्टवस्त्रेष्वबलानि१६६५स प्रतस्थेऽरिनाशाय१२६७
स दक्षिणं तूणमुखेन७५७स प्रतापं महेन्द्रस्य४३९
स ददर्श सभामध्ये स१५३९स प्राप हृदयन्यस्तमणि१२६५
सदयं बुभुजे महाभु८७स बभूव दुरासदः८४
स दुष्प्रापयशाः प्राप१४८संबन्धमाभाषणपूर्वं२५८
स धर्मस्य सखः शश्वद१७३९सभाजनायोपगतान्स१४१८

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं६५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि५१३
संमोचितः सत्त्ववता५५६सर्वातिरिक्तसारेण११४
संमोहनं नाम सखे५५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म८९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र७५९
समतया वसुवृष्टिवि९६स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज८६५स ललितकुसुमप्रवाल९७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तं४४स विद्धमात्रः किल ना५५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया८७४
समाप्तविघ्नेन मया५२०स विश्वजितमाजह्रे४८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक३२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया१३०
स मृण्मये वीतहिर५२स शापो न त्वया राज१७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं४२८सशोणितैस्तेन शिलीमु७३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४४७
सरलासक्तमातङ्ग४७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां१४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२९
स राजलोकः कृपवं७३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तं४१स सेनां महतीं कर्षन्पू४३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४४५
सरितः कुर्वती गाधाः४२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४८स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे२४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि७५८संहारविक्षेपलघु५४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य३१९
स हि सर्वस्य लोकस्य४८सुतां तदीयां सुरभेः१८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२५सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन६८३सुरतश्रमसंभृतो८५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ३११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव९३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः१५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि७२
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२२७सेनापरिच्छदस्तस्य११९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्र७३सेयं स्वदेहार्पणनि२५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः१३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२३संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९४
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन१७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष६८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प७६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु६४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६५सोऽहं सपर्याविधिभा५२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा१५
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा१६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
ह
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु४१९
स्थाने भवानेकनरा६१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त३४९
स्थाने वृता भूपतिभिः७१३हरेः कुमारोऽपि कुमार३५५
स्थितः स्थितामुच्चलितः२६हविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां११५हविरावर्जिते होत१६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज७२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य१८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष१३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य७२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक९७५
स्मरतेव सशब्दनूपु८६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा८४६हुतहुताशनदीप्तिव९४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता७६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८८९हैयंगवीनमादाय१४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९

रघुवंशपद्यानां छन्दसां विवरणम्

सर्गाःछन्दांसि
१अनुष्टुप् १-९४, प्रहर्षणी ९५ ।
२उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २७-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७, २६, ४६, ५८, ७०, मालिनी ७५ ।
३वंशस्थम् १-६९, हरिणी ७० ।
४अनुष्टुप् १-८६ प्रहर्षणी ८७, ८८ ।
५उपजातिः १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७, ३९, ४१-५२, ५४-५९, ६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५, ९, १३, २२, ३५, ३८, ४०, ६०, उपेन्द्रवज्रा ३, २७, ५३, वसन्ततिलका ६३-७३, मालिनी ७४, ७५, पुष्पिताग्रा ७६ ।
६उपजातिः १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६, ४८-६०, ६३, ६४, ६६-७४, ७६-८२, इन्द्रवज्रा १५, २२, ४३, ४५, ४७, ६१, ६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा ८४, मालिनी ८५, पुष्पिताग्रा ८६ ।
७उपजातिः १, ३-१५, १७-३५, ३७-३८, ४०-४२, ४४-४८, ५०, ५३, ५५-५८, ६०-६९, इन्द्रवज्रा २, १६, ३६, ३९, ४३, ५१, ५२, ५४, ५९, उपेन्द्रवज्रा ४९, मालिनी ७०, ७१ ।
८वैतालीयं १-९०, तोटकम् ९१, प्रहर्षणी ९२, वसन्ततिलका ९३, ९४, मन्दाक्रान्ता ९५ ।
९द्रुतविलंबितम् १-५४, वसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी ६४, प्रहर्षणी ६५, औपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथोद्धता ६८, मञ्जुभाषिणी ६९, पुष्पिताग्रा ७०, ७१, ( विषमवृत्तम् ७२ ) स्वागता ७३, वैतालीयं ७४, मत्तमयूरम् ७५ ।
१०अनुष्टुप् १-८५, मालिनी ८६ ।
११रथोद्धता १-९१, वसन्ततिलका ९२, मालिनी ९३ ।
६७०रघुवंशमहाकाव्ये
सर्गाःछन्दांसि
१२अनुष्टुप् १-१०१, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिंहविक्रीडितम्) १०४।
१३उपजातिः १, ३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५, ३७, ३९-४६, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवज्रा २, १६, १७, २७, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवज्रा ९, १९, ४९, वसन्ततिलका ६८-७८, प्रहर्षणी ७९।
१४उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९, ५१-५५, ५७, ५९-६८, ७०-७२, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६, १३, १५, २३, ५०, ५६, ५८, ६९, ७३, उपेन्द्रवज्रा ७५, ८३, मन्दाक्रान्ता ८७।
१५अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाक्रान्ता १०३।
१६उपजातिः १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३७-४०, ४२-४९, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६७-६९, ७१-७८, ८०-८५, इन्द्रवज्रा २, ५, १५, १९, ३६, ४१, ५०, ५१, ६०, ६४, ६६, ७९, उपेन्द्रवज्रा ७०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८७, ८८।
१७अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१।
१८उपजातिः १, २, ४-१५, १७-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवज्रा ३, १६, २२, २४, २७, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१, ४५।
१९रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७।

रघुवंशमहाकाव्ये कालिदास-वर्णितानां राज्ञां वंश-विवरणम्

(दिलीपादारभ्याऽग्निवर्णपर्यन्तम्)

             दिलीपः
               │
              रघुः
               │
              अजः
               │
             दशरथः
  ┌──────┬─────┴─────┬──────┐
 रामः  लक्ष्मणः    भरतः   शत्रुघ्नः
  │
 ┌┴─────┐
कुशः   लवः
 │
अतिथिः
 │
निषधः
 │
नलः
 │
नभः
 │
पुण्डरीकः
 │
क्षेमधन्वा
 │
देवानीकः
 ↓

६७२ रघुवंशमहाकाव्ये

<div align="center">

( देवानीकः )
|
┌───────┴───────┐
( पुत्री ) अहीनगुः
|
पारियात्रः
|
शीलः
|
उन्नाभः
|
शङ्खणः
|
व्युषिताश्वः
|
विश्वसहः
|
हिरण्यनाभः
|
कौशल्यः (सोमसुतः)
|
पुत्रः
|
पौष्यः
|
ध्रुवसन्धिः
|
सुदर्शनः
|
अग्निवर्णः

</div>

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page is blank)

[मुद्रा (Seal/Stamp):]

... संस्कृत महाविद्यालय जय...