भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

६५६ | रघुवंशमहाकाव्ये


पाद / श्लोकसर्गेश्लोकःपाद / श्लोकसर्गेश्लोकः
न मृगयाभिरतिर्न दुनिर्वाप्य प्रियसंदेशैः१२६३
न मे ह्रिया शंसति किंनिर्विष्टविषयस्नेहः स१२
नमो विश्वसृजे पूर्वं१०१६निर्वृत्तजाम्बूनदपट्ट१८४४
नयगुणोपचितामिव२७निर्वृष्टलघुभिर्मेघै१५
नयविद्भिरनंवे राज्ञि१०निवर्त्य राजा दयितां
नरेन्द्रमूलायतनाद३६निवृते स महार्णव१४
नवपल्लवसंस्तरेऽपि५७निवातपद्मस्तिमिते१७
नवेन्दुना तन्नभसोपमे१८३७निविष्टमुदधेः कूले तं१२६८
न संयतस्तस्य बभूव२०निवेश्य वामं भुजमास१६
नातिपर्याप्तमालक्ष्य म१५१८निशम्य देवानुचर५२
नाभिप्ररूढाम्बुरुहास१३निशाचरोपप्लुतभर्तृका१४६४
नाम राम इति तुल्यम११६८निशासु भास्वत्कलनूपु१६१२
नाम वल्लभजनस्य ते१९२४निःशेषविक्षालितधा४४
नाम्भसां कमलशोभिनां१११२निसर्गभिन्नास्पदमक२९
निगृह्य शोकं स्वयमेव१४८५नीपान्वयः पार्थिव एष४६
निग्रहात्समुराप्तानां व१२५२नीवारपाकादि कडंग
निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति१४३५नूनं मत्तः परं वंश्याः६६
नितम्बगुर्वी गुरुणा२५नृत्यं मयूराः कुसुमानि१४६९
निद्रावशेन भवता६७नृपतिः प्रकृतीरवेक्षि१८
निधानगर्भामिव सानृपतेः प्रतिषिद्धमेव७४
नियुज्य तं होमतुरंग३८नृपतेर्व्यजनादिभिस्त४०
निर्घातोयैः कुञ्जलीनाञ्जि६४नृपं तमावर्तमनोज्ञ५२
निर्दिष्टां कुलपतिना स९५नृपस्य वर्णाश्रमपाल१४६७
निर्दोषमभवत्सवं१०७२नेत्रव्रजाः पौरजनस्य
निर्बन्धपृष्ठः स जगाद१४३२नेपथ्यदर्शनिष्ठछाया त१७२६
निर्बन्धसंजात रुषा२१नैर्ऋतघ्नमथ मन्त्रव११२१
निर्यायावथ पौलस्त्यः पु१२८३न्यस्ताक्षरामक्षरभूमि१८४६
निर्वर्त्यते यंनियमा
निर्वर्त्यैवं दशमुखशि१५१०३पक्षच्छिदा गोत्रभिदात१३

श्लोकानुक्रमणिका

| सर्गे | श्लोकः | | सर्गे | श्लोकः | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | पञ्चमं लोकपालानाभूचुः | १७ | ७८ | पारसीकांस्ततो जेतुं | ४ | ६० | | पञ्चवट्यां ततो रामः | १२ | ३१ | पार्थिवीमुदवहद्रघु | ११ | ५४ | | पञ्चानामपि भूतानां | ४ | ११ | पिता पितृणामनृणस्तम | १८ | २६ | | पणबन्धमुखान्गुणान् | ८ | २१ | पिता समाराधनतत्परे | १८ | ११ | | पतिरङ्कनिषण्णया | ८ | ४२ | पितुः प्रयत्नात्स समग्र | ३ | २२ | | पत्तिः पदातिं रथिनं | ७ | ३७ | पितुरनन्तरमुत्तर | ९ | १ | | पयोघटैराश्रमबाल | १४ | ७८ | पितुर्नियोगाद्वनवास | १४ | २१ | | पयोधरैः पुण्यजनाङ्ग | १३ | ६० | पित्रा दत्तां रुदन्न्रामः | १२ | ७ | | परकर्मापहः सोऽभूद | १७ | ६१ | पित्रा विसृष्टां मदपेक्ष | १३ | ६७ | | परस्पराक्षिसादृश्य | १ | ४० | पित्रा संवर्धितो नित्यं | १७ | ६२ | | परस्पराभ्युक्षणतत्प | १६ | ५७ | पित्र्यमंशमुपवीतल | ११ | ६४ | | परस्परा विरुद्धास्ते | १० | ८० | पुण्डरीकातपत्रस्तं | ४ | १७ | | परस्परेण क्षतयोः | ७ | ५३ | पुत्रजन्मप्रवेश्यानां | १० | ७६ | | परस्परेण विज्ञात | ४ | ७९ | पुत्रो रघुस्तस्य पदं | ६ | ७६ | | परस्परेण स्पृहणीय | ७ | १४ | पुरंदरश्रीः पुरमु | २ | ७४ | | परात्मनोः परिच्छिद्य | १७ | ५९ | पुरं निषादाधिपते | १३ | ५९ | | पराभिसंधानपरं यद्य | १७ | ७६ | पुरस्कृता वर्त्मनि | २ | २० | | परार्ध्यवर्णस्तरणोप | ६ | ४ | पुराणस्य कवेस्तस्य | १० | ३६ | | परिकल्पितसांनिध्या | ४ | ६ | पुरा शक्रमुपस्थाय | १ | ७५ | | परिचयं चललक्ष्य | ९ | ४९ | पुरा स दर्भाङ्कुरमात्र | १३ | ३१ | | परेण भग्नेऽपि | ७ | ५५ | पुरुषस्य पदेष्वजन्मन् | ८ | ७८ | | परेषु स्वेषु च क्षिप्तैर | १७ | ५१ | पुरुषायुषजीविन्यो | १ | ६३ | | पर्णशालामथ क्षिप्रं | १२ | ४० | पुरूहूतध्वजस्येव | ४ | ३ | | पर्यन्तसंचारितचा | १८ | ४३ | पुरूहूतप्रभृतयः | १० | ४९ | | पवनस्यानुकूलत्वा | १ | ४२ | पुरोपकण्ठोपवना | ६ | ९ | | पश्यावरोधैः शतशो | १६ | ५८ | पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु | १७ | १३ | | पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्ब | ६ | ६० | पुष्पं फलं चार्तवमाह | १४ | ७७ | | पात्रीकृतात्मा गुरुसेव | १८ | ३० | पूर्वजन्मधनुषा समा | ११ | ८० | | पादपाविद्धपरिघः | १२ | ७३ | पूर्वं प्रहर्ता न जघान | ७ | ४७ |

४२ र० सम्पू०

१५८ | रघुवंशमहाकाव्ये

पादः / श्लोकःसर्गेश्लोकःपादः / श्लोकःसर्गेश्लोकः
पूर्ववृत्तकथितैः पुरा१११०प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृ२४
पूर्वस्तयोरात्मसमे१८१२प्रदक्षिणीकृत्य पय२१
पूर्वानुभूतं स्मरता च१३२८प्रदक्षिणीकृत्य हुतं७१
पृक्तस्तुषारैर्गिरिनि१३प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं१०
पृथिवीं शासत्तस्तस्य१०प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं१०१०
पृष्टनामान्वयो राज्ञा स१५५०प्रभावस्तम्भितच्छायमा१२२१
पौत्रः कुशस्यापि कुशेश१८प्रमदामनुसंस्थितः७२
पौरस्त्यानेवमाक्रामं३४प्रमन्यवः प्रागपि कोस३४
पौरेषु सोऽहं बहुलीभव१४३८प्रमुदितवरपक्षमेक८६
प्रजानामेव भूत्यर्थं१८प्रययावातिथेयेषु१२२५
प्रजानां विनयाधा२४प्रलोभिताप्याकृतिलोभ५८
प्रजावती दोहदशंसि१४४५प्रवृत्तमात्रेण पयांसि१३१४
प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो१७४१प्रवृत्तावुपलब्धायां१२६०
प्रणिपत्य सुरास्तस्मै१०१५प्रवृद्धतापो दिवसोऽति१६४५
प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः३०प्रवृद्धो हीयते चन्द्रः स१७७१
प्रतिकृतिरचनाभ्यो१८५३प्रवेश्य चैनं पुरम६२
प्रतिजग्राह कालिङ्गस्त४०प्रशमस्थितपूर्वपार्थि१५
प्रतिप्रयातेषु तपोध१४१९प्रसन्नमुखरागं तं स्मित१७३१
प्रतिशुश्राव काकुत्स्यस्ते१५प्रसवैः सप्तपर्णानां२३
प्रतियोजयितव्यवल्ल४१प्रसादोदयादम्भः२१
प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो१०२५प्रसादसुमुखे तस्मिंश्च१८
प्रत्यपद्यत चिराय११३४प्रसादाभिमुखे तस्मिंश्च१७४६
प्रत्यपद्यत तथेति११८८प्रसाधिकालम्बितमग्र
प्रत्यब्रवीच्चैनमिषु४२प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः८९
प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामा१२६४प्रहारमूर्च्छापगमे४४
प्रत्युवाच तमृषिर्न त११८५प्राजापत्योपनीतं१०५२
प्रत्युवाच तमृषिर्निश११४१प्रातः प्रयाणाभिमुखाय२९
'प्रथमपरिगतार्थस्तं७१प्रातर्गत्य परिभोगशोभि१९२१
प्रथममन्यभृताभिरु३४प्रातर्यथोक्तव्रतपा७०

श्लोकानुक्रमणिका

५५९

श्लोकसर्गेश्लोकःश्लोकसर्गेश्लोकः
प्राप्तानुगः सपदि शास८२बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकु११७४
प्राप्य चाशु जनस्थानं१२४२बिभ्रत्या कौस्तुभन्यासं१०६२
प्रायः प्रतापभग्नत्वाद१७७०ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य३६
प्रायो विषाणपरिमोक्ष६२
प्रासादकालागुरुधूम१४१२भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलो१४
प्राहिणोच्च महितं महा११४९भक्त्या गुरौ मय्यनुक६३
प्रियतमाभिरसौ तिसृ१८भगवन्परवानयं जनः८१
प्रियंवदात्प्राप्तमसो६१भज्यमानमतिमात्रक११४६
प्रियानुरागस्य मनः स१०भयोत्सृष्टविभूषणां५४
प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमा१९३०भरतस्तत्र गन्धर्वान्यु१५८८
प्रेमगर्वितविपक्षमत्स१९२०भर्तापि तावत्क्रयकैशि३२
भर्तुः प्रणाशादथ शोच१४
फलमस्योपहासस्य१२३७भल्लापवर्जितैस्तेषां६३
भवति विरलभक्ति७४
बन्धच्छेदं स बद्धानां१७१९भवानपीदं परवा५६
बभूव रामः सहसा स१४८४भव्यमुख्याः समारम्भाः१७५३
बभौ तमनुगच्छन्ती वि१२२६भस्मसात्कृतवतः पितृ११८६
बभौ भूयः कुमारत्वादा१७३०भास्करश्च दिशमभ्युवा११६१
बभौ सदशनज्योत्स्ना१०३७भीमकान्तैर्नृपगुणैः१६
बलमार्तभयोपशान्त३१भुजमूधोरुबाहुल्यादे१२८८
बलिक्रियावर्जितसैकता१६२१भुवं कोष्णेन कुण्डोष्णी८४
बलैरध्युषितस्तस्य४६भूतानुकम्पा तव४८
बहुधाप्यागमर्भिन्नाः१०२६भूयस्ततो रघुपतिर्वि१३७६
बाढमेष दिवसेषु१९५२भूयस्तपोव्ययो मा भूदा१५३७
बाणभिन्नहृदया निपे१११९भूर्जेषु मर्मरीभूताः७३
बालार्कप्रतिमेवाप्सु१२१००भोगिभोगासनासीनं१०
बाहुप्रतिष्टम्भविदू३२भोगिवेष्टनमार्गेषु४८
बाहुभिर्विटपाकारै१०११भ्रमरैः कुसुमानुसारि३५
भूभेदमात्रेण पदान्म१३३६

६६० रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
मखांशभाजां प्रथमो४४मातलिस्तस्य माहेन्द्रमा१२८६
मणौ महानील इति प्रभा१८४२मातृवर्गचरणस्पृशी११
मतङ्गशापादवलेप५३मान्यः स मे स्थाव४४
मत्तेभरदनोत्कीर्ण५९मा भूदाश्रमपीडेति३७
मत्परं दुर्लभं मत्वा६६मार्गैषिणी सा कटकान्त१६३१
मत्स्यध्वजा वायुवशाद्वि४०मित्रकृत्यमपदिश्य१९३१
मदिराक्षि मदाननार्पि६८मिथुनं परिकल्पितं त्वया६१
मदोदग्राः ककुद्मन्तः२२मुक्तशेषविरोधेन१०१३
मनसापि न विप्रियं मया५२मुखार्पणेषु प्रकृतिप्र१३
मनुप्रभृतिभिर्मान्यैमुखावयवलूनां तां नै१२४३
मनुष्यवाह्यं चतुरस्र१०मुरलामारुतोद्धूत५५
मनोभिरामाः शृण्वन्तो३९मृगवनोपगमक्षम५०
मनोज्ञगन्धं सहकार१६५२मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्य१३२५
मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य१७५०मैथिलः सपदि सत्यसं११४८
मन्दः कवियशःप्रार्थीमैथिलस्य धनुरन्यपा११७२
मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेनमोक्ष्यध्वे स्वर्गवन्दीनां११४७
मयि तस्य सुवृत्त वर्त७७
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां८७### य
मरुतां पश्यतां तस्य१४१०१यः कश्चन रघूणां हि१५
मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्स१०यच्चकार विवरं शिला१११८
मरुपृष्ठान्युदम्भांसि३१यतिपार्थिवलिङ्गधारि१६
मर्मरैरगुरुधूपगन्धि१९४१यत्कुम्भयोनेरधिगम्य१६७२
महार्हसिंहासनसंस्थितो१८यत्स लग्नसहकारमा१९४६
महिमानं यदुत्कीर्त्य१०३२यथा च वृत्तान्तमिमं स६६
महीं महेच्छः पारेकीर्य१८३३यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः१२
महेन्द्रमास्थाय महोक्ष७२यथाविधिहुताग्नीनां
महोक्षतां वत्सतरः३२यदात्थ राजन्यकुमार तं४८
मातंगनक्रैः सहसोत्स१३११यदुवाच न तन्मिथ्या१७४२
यदगोप्रतरकल्पोऽभूत्सं१५१०१
यन्ता हरेः सपदि संहृ१२१०३

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः१६४९रघूणामन्वयं वक्ष्ये
यमात्मनः सद्यनि सनि५६रघोरवष्टम्भमयेन५३
यवनीमुखपद्मानां६१रजः कणैः खुरोद्धूतैः८५
यशोभिराब्रह्मसमं१८२८रजोभिः स्यन्दनोद्भूतै२९
यः सुबाहुरिति राक्षसो११२९रणः प्रववृते तत्र भीमः१२७२
यस्मिन्महीं शासति वाणि७५रतिस्मरो नूनमिमाव१५
यस्यात्मगेहे नयनाभि४७रतेर्गृहीतानु नयेन
यस्यावरोधस्तनचन्द४८रथाङ्गनाम्नोरिव भाव२४
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचि१३६२रथात्स यन्त्रा निगृहीत१४५२
यासौ राज्यप्रकाशाभिर्व१५२९रथी निष्षङ्गी कवची५६
यावत्प्रतापनिविधरा७१रथो रथाङ्गध्वनिना४१
यावदादिशति पार्थिव११रसातलादादिभवेन१३
यावन्नाश्यायते वेदिर्भि१७३७रसान्तराण्येकरसं१०१७
युधाजितश्च संदेशात्स१५८७राघवान्वितमुपस्थितं११३५
युवां युगव्यायतबाहुं३४राघवास्त्रविदीर्णानां१२५१
यूपवत्यवसिते क्रिया११३७राघवोऽपि चरणौ तपो११८९
येनं रोषपरुषात्मनः११६५राघवो रथमप्राप्तां ना१२९६
योगनिद्रान्तविशदैः१०१४राजन्यप्रजासु ते कश्चिद१५४७
योषितामुडुपतेरिवा१९३४राजर्षिवंशस्य रविप्रसू१४३७
यौवनोन्नतविलासिनी१९राजसत्वमवधूय मातु११९०
राजापि तद्वियोगातंः१२१०
रक्षसा मृगरूपेण व१२५३रांत्रावनाविष्कृतदीपभा१६२०
रक्षोवघान्तो न च मे प्र१४४१रात्रिंदिवविभागेषु१७४९
रघुनाथोऽप्यगस्त्येन१५५४रात्रिर्गता मतिमतां६६
रघुपतिरपि जातवे१२१०४राम इत्यभिरामेण१०६७
रघुमेव निवृत्तयौवरामं पदातिमालोक्य१२८४
रघुरश्रुमुखस्य तस्य१३राममन्मथशरेण ता११२०
रघुर्भृ शं वक्षसि तेन६१रामस्तवासनदेशत्वाद्भू१२२४
रघुवंशप्रदीपेन१०६८रामस्य मधुरं वृत्तं१५३४

६६२ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गश्लोकःसर्गश्लोकः
रामाज्ञाया हरिचमूपत१३७४वचसैव तयोर्वाक्यम१२९२
रामादेशादनुगता सेना१५वत्सस्य होमार्थविधे६६
रामोऽपि सह वैदेह्या१२२०वत्सोत्सुकापि स्तिमि२२
रावणस्यापि रामास्तो१२९१वधनिर्धूतशापस्य१२५७
रावणावग्रहक्लान्त१०४८वधूर्भक्तिमती चैना९०
रावणावरजा तत्र राघ१२३२वनान्तरादुपावृत्तः४९
रुदता कुत एव सा८५वनेषु सायंतनमल्लि१६४७
रूपं तदोजस्वि तदे३७वन्यवृत्तिरिमां शश्व८८
रूपे गीते च माधुर्यं१५६५वपुषा करणोज्झितेन३८
रेखामात्रमपि१७वयसां पङ्क्तयः पेतुर्ह्रं१५२५
वयोरूपविभूतीनामे१७४३
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा को१२३९वयोवेषविसंवादिरा१५६७
लक्ष्मणानुचरमेव११वर्जोदकैः काञ्चनशृङ्ग१६७०
लक्ष्यते स्म तदनन्तरं११५९वंशस्थितिं वंशकरेण१८३१
लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य५७वसिष्ठधेनोरनुया१९
लङ्केश्वरप्रणतिभङ्ग१३७८वसिष्ठमन्त्रोक्षणजा२७
लताप्रतानोद्ग्रथितैःवशी विवेश चायोध्यां१५३८
लब्धपालनविधौ न१९वशी सुतस्तस्य वशंव१८१३
लब्धप्रशमनस्वस्थ१४वसन्स तस्यां वसतौ१६४२
लब्धान्तरा सावरणेऽपि१६वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सा१७३८
ललाटोदयमाभुग्नं८३वस्वोकसारामभिभूय१६१०
ललितविभ्रमबन्धवि३६वागर्थाविव संपृक्तौ
लवणेन विलुप्तेज्यास्ता१५वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ१५८१
लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रि३०वाच्यमत्वात्प्रणति१३४४
लोकान्तरसुखं पुण्यं६९वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स१४६१
लोकेन भावी पितुरेव१८३८वापीष्विव स्रवन्तीषु१७६४
लौल्यमेत्य गृहिणी परि१९१९वामनाश्रमपदं ततः११२२
वामेतरस्तस्य करः३१
वङ्गानुत्खाय तरसा३६वार्षिकं संजहारेन्द्रो१६

श्लोकानुक्रमणिका ६६३

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
विक्रमव्यतिहारेण सामा१२९३वीक्ष्य वेदिमथ रक्तवि११२५
विग्रहाच्चं शयने पराङ्मु१९३८वीचिलोलभुजयोस्तयो११
वितानसहितं तत्र भेजे१७२८वीरासनैर्ध्यानजुषामृ१३५२
विदितं तप्यमानं च१०३९वृक्षेशयायष्टिनिवासभ१६१४
विद्धि चात्तबलमोजसा११७६वृत्तं रामस्य वाल्मीकेः१५६४
विद्वानपि तयोर्द्वास्थ्यः१५९४वृन्ताच्छ्लथं हरति६९
विघ्नेरधिकसंभारस्ततः१५६२वेणुना दशनपीडिताध१९३५
विधेः सायन्तनस्यान्ते५६वेलानिलः केतकरेणु१३१६
विनयंन्ते स्म तद्योधा६५वेलानिलाय प्रसृताभु१३१२
विनाशात्तस्य वृक्षस्य१५२१वेश्मानि रामः परिवर्हं१४१५
विनीताध्वश्रमांस्त६७वैदर्भनिर्दिष्टमसो कु
विन्ध्यस्य संस्तम्भयिताम६१वैदेहि पश्यामलयादद्रि१३
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यं१२११वैमानिकाः पुण्यकृत१०४६
विभक्तात्मा विभुस्तासा१०६५वैवस्वतो मनुर्नाम११
विभवेऽपि सति त्वया६९व्याघ्रानभीरभिमुखोत्प६३
विभावसुः सारथिनेव३७व्यादिदेश गणशोऽथ११४३
विभूषणप्रत्युपहारह१६८०व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः१३
विरक्तसंध्याकपिशं१३६४व्यूहावुभौ तावितरेत५४
विरचिता मधुनोपव२९व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्त१८५१
विलपन्निति कोसलाधि७०व्योमपश्चिमकला स्थिते१९५१
विललाप स बाष्पगद्गं४३व्रणगुरुप्रमदाधर३२
विलासिनीविभ्रमदन्त१७व्रताय तेनानुचरेण
विलुप्तमन्तःपुरसुन्द१६५९
विलोचनं दक्षिणमञ्जशक्येष्वेवाभवद्यात्रा१७५६
विशश्रमुर्नमेरूणां७४शङ्खस्वनाभिज्ञतया६४
विशीर्णतल्पाट्टशतोनि१६११शतैस्तमक्षणामनिमेष४३
विषादलुप्तप्रतिपत्ति४०शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः१५३६
विसृष्टपार्श्वानुचरस्यशब्दादिनिर्विविश्य सुखं१८
विस्रस्तमसादपरो वि१४शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं१०२५

१६४ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
शमितपक्षबलः शत१२श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वै१५६१
शय्यागतेन रामेण१०६९श्वगणिवागुरिकैः प्रथ५३
शय्यां जहत्युभयप७२श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण१४६०
शरीरमात्रेण नरेन्द्र१५श्वश्रूजनानुष्ठितचारु१४१३
शरीरसादादसमग्र
शरैरुत्सवसंकेता७८स एवमुक्त्वा मघवन्त५२
शशंस तुल्यसत्त्वानां७२स कदाचिदवेक्षित३२
शशाम वृष्ट्यापि वि१४स किंवदन्तीं वदतां१४३१
शशिनमुपगतेयं कौ८५स किल संयुगमूर्ध्नि स१९
शशिनं पुनरेति शर्वरी५६स किलाश्रममन्त्यमाश्रि१४
शापोऽप्यदृष्टतनयान८०स कीचकैर्मारुतपूर्ण१२
शिरीषपुष्पाधिकसौकु१८४५स कुलोचितमिन्द्रस्य सा१७
शिलीमुखोत्कृत्तशिरः४९स क्षेमधन्वानममोघ१८
शुशुभिरे स्मितचारु३७सखा दशरथस्यापि१५३१
शुशुभे तेन चाक्रान्तं१७२९स गत्वा सरयूतीरं देहत्या१५९५
शैलोपमः शैवलम४६स गुणानां बलानां च१७६७
शैशवेऽभ्यस्तविद्यानांस गुप्तमूलप्रत्यन्तः२६
शोचनीयासि वसुधे यां१५४३संगमाय निशि गूढचारि१९३३
श्मश्रुप्रवृद्धिजनिता न१३७१सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्र३८
श्येनपक्षपरिधूसरा११६०सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य६२
श्रियः पद्मानिषण्णायाः१०स चतुर्धा बभौ व्यस्तः१०८४
श्रुतदेहविसर्जनः२५स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भी१५१५
श्रुतस्य यायादयमन्त२१स चानुनीतः प्रणते५४
श्रुतिसुखभ्रमरस्वन३५स चापकोटी निहितंक६६
श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं१२१३स चापमुत्सृज्य विवृद्ध६०
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गो१५४४संचारपूतानि दिगन्त१५
श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मे१२६६संचारिणी दीपशिखेव६७
श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भि४१स च्छिन्नबन्धद्रुतयु४९
श्रोत्राभिरामध्वनि७२स च्छिन्नमूलः क्षतजेव४३

श्लोकानुक्रमणिका ६६५

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
स जहार तयोर्मध्ये१२१९स धातुभेदारुणयानने१६३२
स जातकर्मण्यखिले१८संध्याभ्रकपिशस्तस्य वि१२२८
स तक्षपुष्कलो पुत्रौ१५८९स नन्दिनीस्तन्यमनि६९
स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञस नर्मदारोधसि४२
स तथेति विनेतुरुदा९१स नादं मेघनादस्य१२७९
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकि१५५२स निर्विश्य यथाकामं५१
स तपःप्रतिबन्धमन्यु८०स निवेश्य कुशावत्यां१५९७
संतानकमयी वृष्टि१०७७स नैषधस्यार्थपतेः सुता१८
संतानकामाय तथे६५स नौ विमानादवतीर्य१६६८
संतानश्रवणाद्भ्रातुः सीमि१९१४सन्तस्तस्याभिगमनाद१७७२
संतानार्थाय विधये३४स न्यस्तचिह्नामपि
स तावदभिषेकान्ते१७१७स परार्ध्यगतेरशोच्य२७
स तावाख्याय रामाय१५७१स पल्वलोत्तीर्णवराह१७
स तीरभूमी विहितोप१६५५स पाटलायां गवि२९
स तीर्त्वा कपिशां सैन्यै३८स पितुः पितृमान्वंशमा१७
स तेजो वैष्णवं पत्न्यो१०५४स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्प१७३२
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भ१५३२स पूर्वजन्मान्तरदृष्ट१८५०
सत्रान्ते सचिवसखः८७स पूर्वजानां कपिलेन१६३४
सत्यामपि तपःसिद्धौ९४स पूर्वतः पर्वतपक्षसा४२
स त्वं निवर्तस्व विहाय४०स पृष्टः सर्वतो वार्तामा१५४१
स त्वनेकवनितासखो१९५३स पौरकार्याणि समीक्ष्य१४२४
स त्वं प्रशस्ते महिते२५सप्तच्छदक्षीरकटु४८
स त्वं मदीयेन शरीर४५सप्तसामोपगीतं त्वां१०२१
संदष्टवस्त्रेष्वबलानि१६६५स प्रतस्थेऽरिनाशाय१२६७
स दक्षिणं तूणमुखेन५७स प्रतापं महेन्द्रस्य३९
स ददर्श सभामध्ये स१५३९स प्राप हृदयन्यस्तमणि१२६५
सदयं बुभुजे महाभुस बभूव दुरासदः
स दुष्प्रापयशाः प्राप४८संबन्धमाभाषणपूर्वं५८
स धर्मस्य सखः शश्वद१७३९सभाजनायोपगतान्स१४१८

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि१३
संमोचितः सत्त्ववता५६सर्वातिरिक्तसारेण१४
संमोहनं नाम सखे५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र५९
समतया वसुवृष्टिविस लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज६५स ललितकुसुमप्रवाल७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तंस विद्धमात्रः किल ना५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया७४
समाप्तविघ्नेन मया२०स विश्वजितमाजह्रे८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया३०
स मृण्मये वीतहिरस शापो न त्वया राज७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं२८सशोणितैस्तेन शिलीमु३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४७
सरलासक्तमातङ्ग७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२
स राजलोकः कृपवं३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तंस सेनां महतीं कर्षन्पू३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४५
सरितः कुर्वती गाधाः२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि५८संहारविक्षेपलघु४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य१९
स हि सर्वस्य लोकस्यसुतां तदीयां सुरभेः८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन८३सुरतश्रमसंभृतो५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२७सेनापरिच्छदस्तस्य१९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्रसेयं स्वदेहार्पणनि५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६सोऽहं सपर्याविधिभा२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु१९
स्थाने भवानेकनरा१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त४९
स्थाने वृता भूपतिभिः१३हरेः कुमारोऽपि कुमार५५
स्थितः स्थितामुच्चलितःहविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां१५हविरावर्जिते होत६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक७५
स्मरतेव सशब्दनूपु६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा४६हुतहुताशनदीप्तिव४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८९हैयंगवीनमादाय४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९

रघुवंशपद्यानां छन्दसां विवरणम्

सर्गाःछन्दांसि
अनुष्टुप् १-९४, प्रहर्षणी ९५ ।
उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २७-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७, २६, ४६, ५८, ७०, मालिनी ७५ ।
वंशस्थम् १-६९, हरिणी ७० ।
अनुष्टुप् १-८६ प्रहर्षणी ८७, ८८ ।
उपजातिः १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७, ३९, ४१-५२, ५४-५९, ६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५, ९, १३, २२, ३५, ३८, ४०, ६०, उपेन्द्रवज्रा ३, २७, ५३, वसन्ततिलका ६३-७३, मालिनी ७४, ७५, पुष्पिताग्रा ७६ ।
उपजातिः १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६, ४८-६०, ६३, ६४, ६६-७४, ७६-८२, इन्द्रवज्रा १५, २२, ४३, ४५, ४७, ६१, ६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा ८४, मालिनी ८५, पुष्पिताग्रा ८६ ।
उपजातिः १, ३-१५, १७-३५, ३७-३८, ४०-४२, ४४-४८, ५०, ५३, ५५-५८, ६०-६९, इन्द्रवज्रा २, १६, ३६, ३९, ४३, ५१, ५२, ५४, ५९, उपेन्द्रवज्रा ४९, मालिनी ७०, ७१ ।
वैतालीयं १-९०, तोटकम् ९१, प्रहर्षणी ९२, वसन्ततिलका ९३, ९४, मन्दाक्रान्ता ९५ ।
द्रुतविलंबितम् १-५४, वसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी ६४, प्रहर्षणी ६५, औपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथोद्धता ६८, मञ्जुभाषिणी ६९, पुष्पिताग्रा ७०, ७१, ( विषमवृत्तम् ७२ ) स्वागता ७३, वैतालीयं ७४, मत्तमयूरम् ७५ ।
१०अनुष्टुप् १-८५, मालिनी ८६ ।
११रथोद्धता १-९१, वसन्ततिलका ९२, मालिनी ९३ ।
६७०रघुवंशमहाकाव्ये
सर्गाःछन्दांसि
१२अनुष्टुप् १-१०१, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिंहविक्रीडितम्) १०४।
१३उपजातिः १, ३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५, ३७, ३९-४६, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवज्रा २, १६, १७, २७, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवज्रा ९, १९, ४९, वसन्ततिलका ६८-७८, प्रहर्षणी ७९।
१४उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९, ५१-५५, ५७, ५९-६८, ७०-७२, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६, १३, १५, २३, ५०, ५६, ५८, ६९, ७३, उपेन्द्रवज्रा ७५, ८३, मन्दाक्रान्ता ८७।
१५अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाक्रान्ता १०३।
१६उपजातिः १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३७-४०, ४२-४९, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६७-६९, ७१-७८, ८०-८५, इन्द्रवज्रा २, ५, १५, १९, ३६, ४१, ५०, ५१, ६०, ६४, ६६, ७९, उपेन्द्रवज्रा ७०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८७, ८८।
१७अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१।
१८उपजातिः १, २, ४-१५, १७-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवज्रा ३, १६, २२, २४, २७, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१, ४५।
१९रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७।

रघुवंशमहाकाव्ये कालिदास-वर्णितानां राज्ञां वंश-विवरणम्

(दिलीपादारभ्याऽग्निवर्णपर्यन्तम्)

             दिलीपः
               │
              रघुः
               │
              अजः
               │
             दशरथः
  ┌──────┬─────┴─────┬──────┐
 रामः  लक्ष्मणः    भरतः   शत्रुघ्नः
  │
 ┌┴─────┐
कुशः   लवः
 │
अतिथिः
 │
निषधः
 │
नलः
 │
नभः
 │
पुण्डरीकः
 │
क्षेमधन्वा
 │
देवानीकः
 ↓

६७२ रघुवंशमहाकाव्ये

<div align="center">

( देवानीकः )
|
┌───────┴───────┐
( पुत्री ) अहीनगुः
|
पारियात्रः
|
शीलः
|
उन्नाभः
|
शङ्खणः
|
व्युषिताश्वः
|
विश्वसहः
|
हिरण्यनाभः
|
कौशल्यः (सोमसुतः)
|
पुत्रः
|
पौष्यः
|
ध्रुवसन्धिः
|
सुदर्शनः
|
अग्निवर्णः

</div>

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page is blank)

[मुद्रा (Seal/Stamp):]

... संस्कृत महाविद्यालय जय...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।