रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
| ६३६ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
लिए भिन्न-भिन्न ऋतुओं में भिन्न-भिन्न प्रकार का वेश बनाया करता था। इसलिए उसके वेश को देखकर मालूम पड़ता था कि इस समय कौन सी ऋतु है ॥ ४७ ॥
तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः।
आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥ ४८ ॥
अन्वयः—प्रमत्तम् अपि तं प्रभावतः अन्यपार्थिवाः आक्रमितुं न शेकुः, रतिरागसम्भवः आमयः तु दक्षशापः चन्द्रम् इव अक्षिणोत् ।
तमिति। प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आक्रमितुमभिभवतुं न शेकुर्न शक्ताः। रतिरागसम्भव आमयो व्याधिस्तु। क्षयरोग इत्यर्थः। दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शापश्चन्द्रमिव अक्षिणोदकर्षयत् । शापोऽपि रतिरागसम्भव इति। अत्र दक्षः किलान्यः स्वकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप । स शापश्चाद्यापि क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते।
भाषार्थ—इस प्रकार व्यसन में होने पर भी उसके शत्रु उसपर आक्रमण नहीं करते थे फिर भी जैसे दक्ष के शाप से चन्द्रमा को क्षय रोग हो गया था वैसे ही अधिक भोग-विलास करने से उसे भी क्षय रोग हो गया था ॥ ४८ ॥
दृष्टदोषमपि तन्न सोऽत्यजत्सङ्गवस्तु भिषजामनाश्रवः।
स्वादुभिस्तु विषयैर्हृतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ ४९ ॥
अन्वयः—भिषजाम् अनाश्रवः सः दृष्टदोषम् अपि तत् सङ्गवस्तु न अत्यजत्, इन्द्रियगणः स्वादुभिः विषयैः हृतः तु ततः दुःखं निवार्यते ।
दृष्टेति। भिषजां वैद्यानामनाश्रवो वचसि न स्थितः। 'वचनं स्थित आश्रवः' इत्यमरः। अविधेय इत्यर्थः। स दृष्टदोषमपि रोगजननादिति शेषः। तत्सङ्गस्य वस्तु सङ्गवस्तु स्त्रीमद्यादिकं सङ्गजनकं वस्तु नात्यजत् । तथा हि इन्द्रियगणः स्वादुभिर्विषयैर्हृतस्तु हृतश्चेत्ततस्तेभ्यो विषयेभ्यो दुःखं कृच्छ्रेण निवार्यते । यदि वार्यतेति शेषः। दुस्त्यजाः खलु विषया इत्यर्थः।
भाषार्थ—चिकित्सकों के बार-बार मना करने पर भी उसने काम को जगाने वाली वे वस्तुयें नहीं छोड़ीं क्योंकि जब इन्द्रियाँ एक बार विषयों में फँस जाती हैं तब उन्हें रोकना कठिन हो जाता है ॥ ४९ ॥
तस्य पाण्डुवदनाल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना।
राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ ५० ॥
एकोनविंशः सर्गः ६३७
अन्वयः—तस्य पाण्डुवदना अल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना राजयक्ष्मपरिहानिः कामयानसमवस्थया तुलां आययौ।
तस्येति। तस्य राज्ञः पाण्डुवदना अल्पभूषणा परिमिताभरणा सावलम्बं दासादिहस्तावलम्बसहितं गमनं यस्यां सा सावलम्बगमना मृदुस्वना हीनस्वरा राज्ञः सोमस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः तेन या परिहानिः क्षीणावस्था सा कामयते विषयानिच्छति कामयानाः। कमेर्णिङन्ताच्चानच्। “अनित्यमागमशासनम्” इति मुमागमाभावः। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं वामनेनापि—“कामयानशब्दः सिद्धोऽनादिश्च” इति। तस्य समवस्थया कामुकावस्थया तुलां साम्यमाययौ प्राप। कालकृतो विशेषोऽवस्था। ‘विशेषः कालिकोऽवस्था’ इत्यमरः।
भाषार्थ—धीरे-धीरे उसका शरीर पीला पड़ गया, दुर्बलता के कारण उसने आभूषण पहनना भी छोड़ दिया। वह नौकरों का सहारा लेकर चलने लगा, उसकी बोली धीमी पड़ गई और सूखकर विरहियों के समान दीखने लगा ॥५०॥
व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव घर्मपल्वलम्।
राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वामनार्चिरिव दीपभाजनम् ॥ ५१ ॥
अन्वयः—राज्ञि क्षयातुरे तत्कुलं पश्चिमकलास्थितेन्दु व्योम वा पङ्कशेषम् इव घर्मपल्वलं वामनार्चिः दीपभाजनं इव अभूत्।
व्योमेति। राज्ञि क्षयातुरे सति तत्कुलं पश्चिमकलायां स्थित इन्दुर्यस्मिंस्तत्कलावशिष्टेन्दु व्योम वा व्योमेव वाशब्द इवार्थे। यथाह दण्डी—‘इववद्वाययाशब्दाे’ इति। पङ्कशेषं घर्मपल्वलमिव वामनार्चिरल्पशिखं दीपभाजनं दीपपात्रमिवाभूत्।
भाषार्थ—राजा के क्षय रोग होने पर सूर्य कुल ऐसा रह गया जैसे कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी का चन्द्रमा हो या गर्मी के दिनों का ताल हो या थोड़ी सी बची हुई दीपक की लौ हो ॥ ५१ ॥
बाढमेष दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने।
इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशङ्किनीः प्रजाः ॥ ५२ ॥
अन्वयः—बाढं एष पार्थिवः दिवसेषु पुत्रजन्मने कर्म साधयति इति प्रदर्शितरुजः अस्य मन्त्रिणः अघशङ्किनीः प्रजाः शश्वत् ऊचुः।
बाढमिति। बाढं सत्यमेष पार्थिवो दिवसेषु पुत्रजन्मने पुत्रोदयार्थं कर्म जपादिकं साधयति इत्येवमदर्शितरुजो निगूहितरोगाः सन्तोऽस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽघशङ्किनीर्व्यसनशङ्किनीः प्रजाः शश्वदूचुः।
६३८ रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ—राजा को कोई भयानक रोग तो नहीं हुआ है ? ऐसी आशंका करने वाली प्रजा को यह कहकर समझाते थे कि राजा इस समय पुत्र के लिए जप, व्रत आदि का अनुष्ठान कर रहे हैं इसलिए दुबले होते जा रहे हैं ॥५२॥
स त्वनेकवनितासखोऽपि सन्पावनीमनवलोक्य सन्ततिम् ।
वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥ ५३ ॥
अन्वयः—स तु अनेकवनितासखोऽपि सन् पावनीं सन्ततिं अनवलोक्य वैद्य-रत्नपरिभाविनं गदं प्रदीपः वायुः इव न अत्यगात् ।
स इति । स त्वग्निवर्णोऽनेकवनितासखः सन्नपि पावनीं पित्रृणमोचनीं सन्ततिमनवलोक्य पुत्रमनवाप्येत्यर्थः । वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं रोगं प्रदीपो वायुमिव नात्यगान्नातिचक्राम । ममारेत्यर्थः ।
भाषार्थ—अनेक रानियों के रहते हुए भी वे राजा अग्निवर्ण पुत्र का मुख नहीं देख सके और वैद्य लोग राजा को नीरोग नहीं कर सके, जिस प्रकार हवा के सामने दीपक का कुछ भी वश नहीं चलता है, उसी प्रकार राजा भी रोग से नहीं बचाया जा सका अर्थात् राजा अग्निवर्ण मर गये ॥ ५३ ॥
तं गृहोपवन एव सङ्गताः पश्चिमक्रतुविदा पुरोधसा ।
रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः सम्भृते शिखिनि गूढमादधुः ॥ ५४ ॥
अन्वयः—पश्चिमऋतुविदा पुरोधसा सङ्गताः मन्त्रिणः गृहोपवने एव रोग-शान्तिम् अपदिश्य तं सम्भृते शिखिनि गूढम् आदधुः ।
तमिति । पश्चिमक्रतुविदान्त्येष्टिविधिज्ञेन पुरोधसा सङ्गता मन्त्रिणो गृहोपवन एव गृहाराम एव । 'आरामः स्यादुपवनम्' इत्यमरः । रोगशान्तिमपदिश्य शान्तिकर्म व्यपदिश्य तमग्निवर्णं सम्भृते समिद्धे शिखिन्यग्नौ गूढमप्रकाशमादधुनिदधुः । अग्निसंस्कारं चक्रुरित्यर्थः ।
भाषार्थ—अन्त्येष्टि क्रिया को जानने वाले पुरोहितों से मिलकर मन्त्रियों ने रोग शांति के बहाने राजा के शव को भवन के उपवन में गुप्त रूप से जला दिया ॥ ५४ ॥
तैः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैराशु तस्य सहधर्मचारिणी ।
साधु दृष्टशुभगर्भरक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—आशु कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैः तैः साधु दृष्टशुभगर्भरक्षणा तस्य सह धर्मचारिणी नराधिपाश्रयं प्रत्यपद्यत ।
एकोनविंशः सर्गः ६३९
तैरेति। आशु शीघ्रं कृतः प्रकृतिमुख्यानां पौरजनप्रधानानां संग्रहः सन्निपातनं यैस्तादृशैस्तैर्मन्त्रिभिः साधु निपुणं दृष्टशुभगर्भलक्षणा परीक्षितशुभगर्भचिह्ना तस्याग्निवर्णस्य सहधर्मचारिणी नराधिपश्रियं प्रत्यपद्यत राजलक्ष्मीं प्राप।
**भाषार्थ—**मन्त्रियों ने प्रधान नागरिकों को इकट्ठा किया और उनकी राय से राजा की पटरानी को सिंहासन पर बैठा दिया जिसमें गर्भ लक्षण दिखाई देते थे ॥ ५५ ॥
तस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोका-
दुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः।
निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन
वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥ ५६ ॥
**अन्वयः—**तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोकात् उष्णैः विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः तस्याः गर्भः कनककुम्भमुखोज्झितेन शिशिरेण वंशाभिषेकविधिना निर्वापितः।
तस्या इति। तथाविधा नरेन्द्रविपत्त्या यः शोकस्तस्मादुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमांभितप्तस्तस्या गर्भः कनककुम्भानां मुखैर्धारैर्रुज्झितेन शिशिरेण शीतलेन वंशाभिषेकविधिना लक्षणयाभिषेकजलेन निर्वापित आप्यायितः।
**भाषार्थ--**राजा की गर्भवती रानी पर जब होनेवाले अभिषेक के समय सुवर्ण के कलशों से शीतल जल पड़ा तब गर्भ शीतल हो गया ॥ ५६ ॥
तं भावार्थं प्रसवसमयाकाङ्क्षिणीनां प्रजाना-
मन्तर्गूढं क्षितिरिव नभोबीजमुष्टिं दधाना।
मौलैः सार्धं स्थविरसचिवैर्हेमसिंहासनस्था
राज्ञी राज्यं विधिवदशिषद्भर्तुरव्याहताज्ञा ॥ ५७ ॥
अन्वयः— -प्रसवसमयाकांक्षिणीनां प्रजानां भावार्थं क्षितिः अन्तर्गूढं नभो-बीजमुष्टि इव (अन्तर्गूढमिव) तं (गर्भं) दधाना अव्याहताज्ञा मौलैः स्थविरसचिवैः सार्द्धं भर्तुः राज्यं विधिवत् अशिषत्।
तमिति। प्रसवो गर्भमोचनम् फलं च विवक्षितम्। 'स्यादुत्पाते फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने' इत्यमरः। तस्य यः समयस्तदाकांक्षिणीनां प्रजानां भावार्थं भावाय भूतये इत्यर्थः। 'भावो लीलाक्रियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुषु' इति यादवः। क्षितिरन्त-र्गूढं नभोबीजमुष्टिमिव श्रावणमास्युप्तं बीजमुष्टिं यथा धत्ते तद्वदित्यर्थः। मुष्टिशब्दो
६३० रघुवंशमहाकाव्ये
द्विलिङ्गः । 'अक्लीबो मुष्टिमुस्तको' इति यादवः । अन्तर्गूढमन्तर्गतं गर्भं दधाना हेमसिंहासनस्थाऽव्याहताज्ञा राज्ञी मौलेर्मूले भवंमूलादागतंर्वा आप्तैरित्यर्थः । सार्धं भर्तू राज्यं विधिवद्विध्यर्हम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । अर्हार्थे वतिप्रत्ययः । अशिषच्छास्तिस्म । 'सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च' इति च्लेरङ् । 'शास इदङ्हलोः' इतीकारः ।
इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अग्निवर्णशृङ्गारो नामैकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
भाषार्थ—जिस प्रकार श्रावण मास में बोये हुए मुट्ठी भर अन्न को पृथ्वी छिपाये रहती है, उसी प्रकार महारानी गर्भ धारण किये हुए थी। अस्खलित शासन वाली उस गर्भवती रानी ने विश्वासपात्र एवं मन्त्रियों की सम्मति के अनुसार विधिपूर्वक अपने पति के राज्य का काम किया ॥ ५७ ॥
श्रीकृष्णमणित्रिपाठीकृत 'चन्द्रकला' नामक हिन्दी टीका में रघुवंश का १९ वाँ सर्ग समाप्त ।
समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।
श्लोकानुक्रमणिका
अ
| श्लोक-प्रतीक | सर्गः | श्लोकः | श्लोक-प्रतीक | सर्गः | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| अकरोत्स तदोर्ध्वदैहि | ८ | २६ | अथ जातु रोरोगृहीत | ९ | ७२ |
| अकरोदचिरे श्वरः क्षितौ | ८ | २० | अथ जानपदो विप्रः | १५ | ४२ |
| अकार्यचिन्तासमकाल | ६ | ३९ | अथ तं सवनाय दीक्षि | ८ | ७५ |
| अकाले बोधितो भ्रात्रा | १२ | ८१ | अथ तस्य कथंचिदङ्क | ८ | ७१ |
| अक्षबीजवलयेन नि | ११ | ६६ | अथ तस्य विवाहकौतु | ८ | १ |
| अगस्त्यचिह्नादयनात्स | १६ | ४४ | अथ तस्य विशांपत्यु | १० | ५० |
| अग्निवर्णमभिषिच्य | १९ | १ | अथ तेन दशाहतः | ८ | ७३ |
| अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्त | १५ | ८ | अथ धूमाभिताम्राक्षं | १५ | ४९ |
| अङ्गमङ्गपरिवर्तनोचिते | १९ | १३ | अथ नभस्य इव त्रिद | ९ | ५४ |
| अङ्गदं चन्द्रकेतुं च | १५ | ९० | अथ नयनसमुत्थं | २ | ७५ |
| अङ्गसत्त्ववचनाश्रयं | १९ | ३६ | अथ पथि गमयित्वा | ११ | ९३ |
| अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्ज | १९ | १७ | अथ प्रजानामधिपः | २ | १ |
| अचिराद्यज्वभिर्भागं | १० | ४५ | अथ प्रदोषे दोषज्ञः | १ | ९३ |
| अजयदेकरथेन स | ९ | १० | अथ प्रभावोपनतः | ५ | ५२ |
| अजस्य गृह्णतो जन्म | १० | २४ | अथ प्राचेतसोपज्ञं | १५ | ६३ |
| अजिताधिगमाय मन्त्रि | ८ | १७ | अथ मदगुरूपक्षंलोक | १२ | १०२ |
| अजिनदण्डभृतं कुश | ९ | २१ | अथ मधुवनितानां | १९ | ५२ |
| अतिथिं नाम काकुत्स्थान् | १७ | १ | अथ यथासुखमार्तवं | ९ | ४८ |
| अतिप्रबन्धप्रहितास्त्र | ३ | ५८ | अथ यन्तारमादिश्य | १ | ५४ |
| अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्ष | १० | ३ | अथ रामशिरश्छेद | १२ | ७४ |
| अतोऽयमश्वः कपिलातु | ३ | ५० | अथ रोधसि दक्षिणोदधेः | ८ | ३३ |
| अत्रानुगोदं मृगयानि | १३ | ३५ | अथवा कृतवाग्द्वारे | १ | ४ |
| अत्राभिषेकाय तपोध | १३ | ५१ | अथवा मम भाग्यविप्लवा | ८ | ४७ |
| अत्रावियुक्तानि रथाङ्ग | १३ | ३१ | अथवा मृदु वस्तु हिंसि | ८ | ४५ |
| अथ काश्चिदजव्यपेक्ष | ८ | २४ | अथ वाल्मीकि शिष्येण | १५ | ८० |
| अथ विधिमवसाय्य | ५ | ७६ |
४१ र० सम्पू०
| ६४२ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
| सर्गे | श्लोकः | सर्गे | श्लोकः | ||
|---|---|---|---|---|---|
| अथ दीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठि | ८ | १० | अयोपरिष्टाद्भमरै | ५ | ४३ |
| अथ वेलसमासन्न | १० | ३५ | अयोपशल्ये रिपुभग्नशल्य | १६ | ३७ |
| अथ व्यवस्थापितवाक्क | १४ | ५३ | अथोरगाख्यस्य पुरस्य | ६ | ५९ |
| अथ समाववृते कुसु | ९ | २४ | अथोर्मिलोलोन्मदराज | १६ | ५४ |
| अथ स विषयव्यावृत्ता | ३ | ७० | अथोष्ट्रवामीशतवां | ५ | ३२ |
| अथ सावरजो रामः प्रा | १५ | ७० | अदः शरण्यं शरभङ्गना | १३ | ४५ |
| अथ स्तुते बन्दिभिरन्व | ६ | ८ | अदूरवर्तिनीं सिद्धि | १ | ८७ |
| अथाग्रमहिषी राज्ञः | १० | ६६ | अद्धा श्रियं पालितसंग | १३ | ६५ |
| अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं | ६ | ५३ | अधिकं शुशुभे शुभंयु | ८ | ६ |
| अथाङ्गराजादवतार्यं | ६ | ३० | अधिगतं विधिवद्यद | ९ | २ |
| अथात्मनः शब्दगुणं | १३ | १ | अध्यास्य चाम्भःपृषतो | ६ | ५१ |
| अथाथर्वनिधेस्तस्य | १ | ५९ | अनङ्गाणां समुद्धर्तुं | ४ | ३५ |
| अथाधिकस्निग्धविलोचने | १४ | २६ | अनयत्प्रभुशक्तिसंप | ८ | १९ |
| अथाधिशिश्ये प्रयतः | ५ | २८ | अनवाप्तमवाप्तव्यं | १० | ३१ |
| अथानपोढार्गलमप्यगा | १६ | ६ | अनश्नुवानेन युगोपमा | १८ | ४८ |
| अथानाथाः प्रकृतयो | १२ | १२ | अनसूयातिसृष्टेन पुण्य | १२ | २७ |
| अथानुकूलश्रवणप्र | १४ | ४७ | अनाकृष्टस्य विषयै | १ | २३ |
| अथान्धकारं गिरि | २ | ४६ | अनिग्रहत्रासविनीत | १३ | ५० |
| अथाभिषेकं रघुवंश | १४ | ७ | अनित्याः शत्रवो वाह्या | १७ | ४९ |
| अथाभ्यर्च्य विधातारं | १ | ३५ | अनीकिनीनां समरेऽग्र | १८ | १० |
| अथार्धरात्रे स्तिमितप्र | १६ | ४ | अनुग्रहप्रत्यभिनन्दि | १४ | ७९ |
| अथास्य गोदानविधेर | ३ | ३३ | अनुभवन्नवदोलम् | ९ | ४६ |
| अथास्य रत्नग्रथितांत्त | १६ | ४३ | अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः | ८ | ३ |
| अथेतरे सप्त रघुप्रवी | १६ | १ | अनेन कथिता राज्ञो | १० | ५३ |
| अथेप्सितं भर्तुरुर | ३ | १ | अनेन चेदिच्छसि गृह | ६ | २४ |
| अथैप्रवरेण क्रथकैशि | ५ | ३९ | अनेन पर्यासयताश्रु | ६ | २८ |
| अथैकधेनोरपरा | २ | ४९ | अनेन पाणी विधिवद्गृ | ६ | ६३ |
| अथोपनीतं विधिवद्वि | ३ | २९ | अनेन यूना सह पार्थिव | ६ | ३५ |
| अथोपयन्त्रा सदृशेन | ७ | १ | अनेन सार्धं विहराम्बु | ६ | ५७ |
श्लोकानुक्रमणिका
| सर्गे | श्लोकः | सर्गे | श्लोकः | ||
|---|---|---|---|---|---|
| अन्यदा जगति राम | ११ | ७३ | अमेयो मितलोकस्त्व | १० | १८ |
| अन्येद्युरथ काकुत्स्थः | १५ | ७५ | अमोघं संदधे चास्मै | १२ | ९७ |
| अन्येद्युरात्मानुचर | २ | २५ | अमोच्यमश्वं यदि मन्य | ३ | ६५ |
| अन्योन्यदर्शनप्राप्तवि | १२ | ८७ | अयं सुजातोऽनुगिरं | १३ | ४९ |
| अन्योन्यसूतोन्मथनाद | ७ | ५२ | अयःसङ्कुचितां रक्षः | १२ | ९५ |
| अन्वियेष सदृशीं स च | ११ | ५० | अयोध्यादेवताश्चैनं प्रश | १७ | ३६ |
| अपतुषारतया विश | ९ | ३९ | अरिष्टशय्यां परितो | ३ | १५ |
| अपथेन प्रववृते न जातुप | १७ | ५४ | अरुणरागनिषेधिभि | ९ | ४३ |
| अपनीतशिरस्त्राणाः | ४ | ६४ | अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं | ११ | ६९ |
| अपशूलं तमासाद्य | १५ | १७ | अचिंता तस्य कौसल्या | १० | ५५ |
| अपशोकमनाः कुटुम्बि | ८ | ८६ | अर्धाचिता सत्वरमुत्थि | ७ | १० |
| अपि तुरगसमीपादु | ९ | ६७ | अर्पितस्तिमितदीपदृ | १९ | ४२ |
| अपि प्रभुः सानुशयोऽनु | १४ | ८३ | अलं महीपाल तव | २ | ३४ |
| अपि प्रसन्नेन मह | ५ | १० | अलं ह्रिया मां प्रति | ५ | ५८ |
| अप्यग्रणीर्मन्त्रकृता | ५ | ४ | अलिभिरञ्जनबिन्दुम | ९ | ४१ |
| अप्यर्थमार्गे परबाण | ७ | ४५ | अवकाशं किलोदन्वा | ४ | ५८ |
| अब्रवीच्च भगवन्मतंग | ११ | ३९ | अवगच्छति मूढचेत | ८ | ८८ |
| अभिनवान्परिचेतु | ९ | ३३ | अवजानासि मा यस्मा | १ | ७७ |
| अभिभूय विभूतिमार्तं | ८ | ३६ | अवनिमेकरथेन व | ९ | ११ |
| अभ्यभूयत वाहनां | ४ | ५६ | अवन्तिनाथोऽयमुदग्र | ६ | ६२ |
| अभ्यासनिगृहीतेन | १० | २३ | अवभृथप्रयतो निय | ९ | २२ |
| अभ्युत्थिताग्निपिशुनै | १ | ५३ | अवाकिरन्वयोवृद्धा | ४ | २७ |
| अमदयन्मधुगन्धस | ९ | ४२ | अवेक्ष्य रामं ते तस्मि | १५ | ३ |
| अमंस्त चानेन पराक्ष्यं | ३ | २७ | अवैमि कार्यन्तरमानु | १६ | ८२ |
| अमी जनस्थानमपोढ | १३ | २२ | अवैमि चैनामनघेति | १४ | ४० |
| अमी शिरीषप्रसवायतंस | १६ | ६१ | अणून्यतीरां मुनिसंनि | १४ | ७६ |
| अमु पुरः पश्यसि देव- | २ | ३६ | अंशे हिरण्याक्षरिपोः स | १८ | २५ |
| अमुं सहासप्रहितेक्ष | १३ | ४२ | अंसलम्बिकुटजार्जुन | १९ | ३७ |
| अमूर्विमानान्तरलम्बि | १३ | ३३ | असकृदेकरथेन त | ९ | २३ |
६३४ रघुवंशमहाकाव्ये
| श्लोक-प्रतीक | सर्ग | श्लोक | श्लोक-प्रतीक | सर्ग | श्लोक |
|---|---|---|---|---|---|
| असङ्गमद्रिष्वपि सार | ३ | ६३ | आपादपद्मप्रणताः | ४ | ३७ |
| असज्जनेन काकुत्स्थः प्र | १२ | ४६ | आपिञ्जरा बद्धरजः | १६ | ५१ |
| असमाप्तविधेर्यन्तो | ८ | ७६ | आपीनभारोद्वहन | २ | १८ |
| असह्यपीडं भगवन्न | १ | ७१ | आमुक्ताभरणः स्रग्वी | १७ | २५ |
| असह्यविक्रमः सह्यं | ४ | ५२ | आयोगने कृष्णगते सं | ६ | ४२ |
| असौ कुमारस्तमजोऽनु | ६ | ७८ | आराध्य विश्वेश्वरमीश्व | १८ | २४ |
| असौ पुरस्कृत्य गुरुं | १६ | ६६ | आरूढमद्रीनूदधीन्वि | ६ | ७७ |
| असौ महाकालनिकेत | ६ | ३४ | आलोकमार्गं सहसा | ७ | ६ |
| असौ महेन्द्रद्विपदान | १३ | २० | आवर्ज्य शाखाः सदयं | १६ | १९ |
| असौ महेन्द्राद्रिसमान | ६ | ५४ | आवर्तशोभा नतनाभि | १५ | ६३ |
| असौ शरण्यः शरणोन्मु | ६ | २१ | आवृण्वतो लोचनमार्गं | ७ | ४२ |
| अस्त्रं हरादाप्तवता | ६ | ६२ | आशास्यमन्यत्पुनरु | ५ | ३४ |
| अस्य प्रमाणेषु समग्र | ६ | ३३ | 'आश्वास्य रामावरजः स | १४ | ५० |
| अस्याङ्कलक्ष्मीर्भव दीर्घ | ६ | ४३ | आससाद मिथिलां स | ११ | ५२ |
| अहमेव मतो महीप | ८ | ८ | आससाद मुनिरात्मन | ११ | २३ |
| अहीनगुर्नाम स गां सम | १८ | १४ | आसां जलस्फालनतत्प | १६ | ६२ |
| आ | आसारसिक्तक्षितिबाष्प | १३ | २९ | ||
| आकारसदृशज्ञः | १ | १५ | आसीद्वरः कण्टकितप्र | ७ | २२ |
| आकीर्णमृषिपत्नीना | २ | ५० | आस्फालितं यत्प्रमदाक | १६ | १३ |
| आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततो | ६ | १५ | आस्वादवद्भिः कवलैः | २ | ५ |
| आततज्यमकरोत्स | ११ | ४५ | इ | ||
| आतपात्ययसंक्षिप्त | १ | ५२ | इक्षुच्छायनिषादिन्यः | ४ | २० |
| आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य | १५ | ४६ | इक्ष्वाकुवंशगुरवे | १३ | ७० |
| आदिदेशाथ शत्रुघ्नं | १५ | ६ | इक्ष्वाकुवंशप्रभवः | १४ | ५५ |
| आदिष्टवर्त्मा मुनिभिः | १५ | १० | इक्ष्वाकुवंशप्रभवो | ५ | ५५ |
| आधारबन्धप्रमुखैः | ५ | ६ | इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं | ६ | ७१ |
| आधूय शाखाः कुसुम | १६ | ३६ | इतः परानर्भकहार्यं | ७ | ६७ |
| आधोरणानां गजसं | ७ | ४६ | इतराण्यपि रक्षांसि | १२ | ८२ |
| आनन्दजः शोकजमश्रु | १४ | ३ | इतरेऽपि रघोर्वंश्यास्त्र | १५ | ३५ |
श्लोकानुक्रमणिका
६४५
| सर्ग | श्लोकः | | सर्ग | श्लोकः | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | इतस्ततश्च वैदेहीम | १२ | ५९ | इत्युक्तवन्तं जनकात्म | १४ | ४३ | | इति क्रमात्प्रयुञ्जानो | १७ | ६८ | इत्युक्त्वा मैथिलीं भर्तु | १२ | ३८ | | इति क्षितीशो नवतिं न | ३ | ६९ | इत्युद्गताः पौरवधू | ७ | १६ | | इति जित्वा दिशो जिष्णु | ४ | ८५ | इत्यूचिवानुपहताभरणः | १६ | ८६ | | इति प्रगल्भं पुरुषा | २ | ४१ | इदमुच्छ्वसितालकं | ८ | ५५ | | इति प्रगल्भं रघुणा स | ३ | ४७ | इन्दीवरश्यामतनु | ८ | ६५ | | इति प्रतिश्रुते राज्ञा | १५ | ७४ | इन्दोरगतयः पद्मे | १७ | ७५ | | इति प्रसादयामासुस्ते | १० | ३३ | इन्द्राद्वृष्टिनिर्यमितगदो | १७ | ८१ | | इति वादिन एवास्या | १ | ८२ | इन्द्रियार्थपरिशून्यम | १९ | ६ | | इति विज्ञापितो राज्ञा | १ | ७३ | इमां तटाशोकलतां च | १३ | ३२ | | इति विरचितवाग्भिः | ५ | ७५ | इमां स्वसारं च यवीय | १६ | ८५ | | इति विस्मृतान्यकरणीय | ९ | ६९ | इयमप्रतिबोधशायि | ८ | ५८ | | इति शत्रुपु चेन्द्रियेषु | ८ | २३ | इप्सितं तदवज्ञाना | १ | ७९ | | इति शिरसि स वामं | ७ | ७० | उ | | | | इति संत्यज्यं शत्रुघ्नं | १५ | १९ | उत्खातलोकत्रयकण्टके | १४ | ७३ | | इति स्वसुर्भोजकुलप्र | ७ | २९ | उत्तस्थुषः सपदि पल्व | ९ | ५९ | | इत्थं क्षितीशेन वशी | २ | ६७ | उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृता | २ | ६१ | | इत्थं गते गतघृणः | ९ | ८१ | उत्तिष्ठ वत्से ननु सानु | १४ | ६ | | इत्थं जनितरागासु | १७ | ४४ | उत्थापितः संयति रेणु | ७ | ३९ | | इत्थं द्विजेन द्विजराजं | ५ | २३ | उदकप्रस्थे स्थिरधीः | १५ | ९८ | | इत्थं नागस्त्रिभुवनगु | १६ | ८८ | उदधेरिव रत्नानि | १० | ३० | | इत्थं प्रयुज्याशिषम | ५ | ३५ | उदयमस्तमयं च | ९ | ९ | | इत्थं व्रतं धारयतः | २ | २५ | उदये मदवाच्यमुज्झ | ८ | ८४ | | इत्यध्वनः कैश्चिदहोभि | १६ | ३५ | उदायुधानापततस्तो | १२ | ४४ | | इत्यपास्तमखविघ्नयो | ११ | ३० | उद्बन्वकेशश्च्युतपत्र | १६ | ६७ | | इत्यर्घ्यपात्रानुमित | ५ | १२ | उद्गच्छमाना गमनाय | १६ | २९ | | इत्याप्तवचनाद्रामो | १५ | ४८ | उद्यतैकभुजयष्टिमा | ११ | १७ | | इत्या प्रसादादस्यास्त्वं | १ | ९१ | उन्नाभ इत्युद्गतनाम | १८ | २० | | इत्यारोपितपुत्रास्ते | १५ | ९१ | उन्मुखः सपदि लक्ष्मणा | ११ | २६ |
६४६ | रघुवंशमहाकाव्ये
| सर्गे | श्लोकः | | सर्गे | श्लोकः | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | उपकूलं स कालिन्द्याः पु | १५ | २८ | ए | | | | उपगतोऽपि च मण्डल | ९ | १५ | एकातपत्रं जगतः | २ | ४७ | | उपचितावयवा शुचि | ९ | ४४ | एको दाशरथिः कामं या | १२ | ४५ | | उपपन्नं ननु शिवं | १ | ६० | एतद्गिरेर्माल्यवतः | १३ | २६ | | उपययौ तनुतां मधु | ९ | ३८ | एतन्मुनेर्मानिनि शात | १३ | ६८ | | उपशल्यनिविष्टैस्तैश्च | १५ | ६० | एताः करोत्पीडितवारि | १६ | ६६ | | उपस्थितविमानेन ते | १५ | १०० | एता गुरुश्रोणिपयोधर | १६ | ६० | | उपस्थितां पूर्वमपास्य | १४ | ६३ | एतावदुक्तवति दाश | १३ | ६८ | | उपहितं शिशिरादग | ९ | ३१ | एतावदुक्त्वा प्रतिया | ५ | १८ | | उपात्तविद्यं विधिव | ५ | ३८ | एतावदुक्त्वा विरते | २ | ५१ | | उपान्तयोर्निष्कुषितं वि | ७ | ५० | एते वयं सैकतभिन्न | १३ | १७ | | उपान्तवानीरवनोप | १३ | ३० | एवं तयोक्ते तमवेक्ष्य | ६ | २५ | | उपेत्य मुनिवेषोऽथ कालः | १५ | ९२ | एवं तयोरध्वनि | ५ | ६० | | उपेत्य सा दोहददुःख | ३ | ६ | एवमात्तरतिरात्मसं | ११ | ५७ | | उभयमेव वदन्ति | ९ | ३ | एवमाप्तवचनात्स | ११ | ४२ | | उभयोरपि पार्श्ववर्ति | ८ | २९ | एवमिन्द्रियसुखानि | १९ | ४७ | | उभयोर्न तथा लोकः | १५ | ६८ | एवमुक्तवति भीमदर्शने | ११ | ७९ | | उभावुभाभ्यां प्रणतौ | १४ | २ | एवमुक्ते तया साध्व्या | १५ | ८२ | | उमावृषाङ्कौ शरज | ३ | २३ | एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्र | १७ | ७७ | | उरस्यपर्याप्तनिवेश | १८ | ४७ | एषा त्वया पेशलमध्यया | १३ | ३४ | | उवाच धात्र्या प्रथमोदि | ३ | २५ | एषा प्रसन्नस्तिमित | १३ | ४८ | | उषसि स गजयूथक | ९ | ७१ | एषोऽक्षमालावलयं | १३ | ४३ | | ऋ | | | ऐ | | | | ऋत्विजः स तथानर्घ्य दक्षि | १७ | ८० | ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय | १५ | २२ | | ऋूढापर्णं राजपथं स | १४ | ३० | ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या | १२ | २२ | | ऋषिदेवगणस्वधाभु | ८ | ३० | ऐरावतास्फालनविशल | ६ | ७३ | | ऋषीन्विसृज्य यज्ञान्ते | १५ | ८६ | क | | | | ऋष्यशृङ्गादयस्तस्य | १० | ४ | कण्ठसक्तमृदुबाहु | १९ | २९ | | | | | कण्डूयमानेन कटं | २ | ३७ |
श्लोकानुक्रमणिका ६४७
| श्लोक | सर्गे | श्लोकः | श्लोक | सर्गे | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| कथं नु शक्योऽनुनयो | २ | ५४ | किंतु वध्वां तवैत | १ | ६५ |
| कराभिघातोत्थितकन्दु | १६ | ८३ | किमत्र चित्रं यदि का | ५ | ३३ |
| करेण वातायनलम्बि | १३ | २१ | किमप्यहिंस्यस्तव | २ | ५७ |
| कलत्रनिन्दागुरुणा | १४ | ३३ | किमात्मनिर्वादकथामु | १४ | ३४ |
| कलत्रवन्तमात्मान | १ | ३२ | किवा तवात्यन्तवियोग | १४ | ६५ |
| कलत्रवाहं वाले कनी | १२ | ३४ | कुमारभृत्याकुशलैरनु | ३ | १२ |
| कलमन्यभृतासु भाषितं | ८ | ५९ | कुमाराः कृतसंस्कारा | १० | ७८ |
| कल्याणबुद्धेरथवा | १४ | ६२ | कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण | १२ | ८० |
| कश्चित्कराभ्यामुपगूढ | ६ | १३ | कुम्भपूरणभवः पटु | ९ | ७३ |
| कश्चिद्द्विषत्खड्गहृतो | ७ | ५१ | कुम्भयोनिरलंकारं | १२ | ५५ |
| कश्चिद्यथाभागमवस्थि | ६ | १९ | कुरुष्व तावत्करभो | १३ | १८ |
| कातरोऽसि यदि वोद्गता | ११ | ७८ | कुलेन कान्त्या वयसा न | ६ | ७९ |
| कातर्यं केवला नीतिः | १७ | ४७ | कुशावतीं श्रोत्रियसात्स | १६ | २५ |
| का त्वं शुभे कस्य परिग्र | १६ | ८ | कुशेशयाताम्रतलेन | ६ | १८ |
| काप्यभिख्या तयोरासी | १ | ४६ | कुसुमं कृतदोहदस्तव | ८ | ६२ |
| कामं कर्णान्तविश्रान्ते | ४ | १३ | कुसुमजन्म ततो नव | ९ | २६ |
| कामं जीवति मे नाथ | १२ | ७५ | कुसुममेव न केवल | ९ | २८ |
| कामं न सोऽकल्पत पैतृ | १८ | ४० | कुसुमान्यपि गात्रसंग | ८ | ४४ |
| कामं नृपाः सन्तु सहस्र | ६ | २२ | कुसुमग्रंथितामपार्थि | ८ | ३४ |
| कामं प्रकृतिवैराग्यं स | १७ | ५५ | कुसुमोत्खचितान्वलीभृ | ८ | ५३ |
| कामरूपेश्वरस्तस्य | ४ | ८४ | कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि न | १७ | ६९ |
| कामिनीसहचरस्य कामि | १९ | ५ | कृच्छ्रलब्धमपि लब्ध | ११ | २ |
| काम्बोजाः समरे सोढुं | ४ | ६९ | कृतदण्डः स्वयं राजा | १५ | ५३ |
| कायेन वाचा मनसा | ५ | ५ | कृतप्रतिकृतप्रीतंस्तयो | १२ | ९४ |
| कार्तिकीषु सवितानह | १९ | ३९ | कृतः प्रयत्नो न च देव | १६ | ७६ |
| कार्येषु चैककार्यत्वा | १० | ४० | कृतवत्यसि नावधीरणां | ८ | ४८ |
| कार्ष्णेन पत्रिणा शत्रुः स | १५ | २४ | कृतसीतापरित्यागः स | १५ | १ |
| कालान्तरश्यामसुधेषु | १६ | १८ | कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब | १४ | १६ |
| काषायपरिवीतेन | १५ | ७७ | कृताभिषेकैर्दिव्यायां | १० | ६३ |
१४८ | रघुवंशमहाकाव्ये
| श्लोकांश | सर्ग | श्लोकः | श्लोकांश | सर्ग | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| कृशानु रपधूमत्वा | १० | ७४ | खर्जूरिस्कन्धनद्धानां | ४ | ५७ |
| क्लृप्तपुष्पशयनांल्लता | १९ | २३ | ग | ||
| केवलं स्मरणेनैव | १० | २९ | गन्धश्च धाराहतपल्व | १३ | २७ |
| कैकेय्यास्तनयो जज्ञे | १० | ७० | गरुडापातविश्लिष्टमेघ | १२ | ७६ |
| कैलासगोरं वृष | २ | ३५ | गर्भ दधत्यर्कमरीचयो | १३ | ४ |
| कोशेनाश्रयणीयत्वमि | १७ | ६० | गृणवत्सुतरोपितश्रियः | ८ | ११ |
| कौशिके न स किल क्षिती | ११ | १ | गुणैराराधयमासु | १० | ८५ |
| कौसल्य इत्युत्तरकोस | १८ | २७ | गुप्तं ददृशुरात्मानं | १० | ६० |
| ऋतुषु तेन विसर्जित | ९ | २० | गुरोनियोगाद्वनितां | १४ | ५१ |
| क्रथकौशिकवंशसंभ | ८ | ८२ | गुरोयियक्षोः कपिलेन | १३ | ३ |
| क्रमेण निस्तीर्य च | ३ | ७ | गुरोः स चानन्तरमन्त | १८ | १५ |
| क्रियानिमित्तेष्वपि | ५ | ७ | गुरोः सदारस्य निपी | २ | २३ |
| क्रियाप्रबन्धादयमश्व | ६ | २३ | गुर्वर्थमर्थी श्रुतपार | ५ | २४ |
| क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य | १७ | २० | गृहिणी सचिवः सखी मिथः | ८ | ६७ |
| क्रोशाधं प्रकृतिपुरःसरेण | १३ | ७९ | गृहीतप्रतिमुक्तस्य | ४ | ४३ |
| क्लेशावहा भर्तुरलक्ष | १४ | ५ | गेये को नु विनेता वा | १५ | ६९ |
| क्वचिच्च कृष्णोरगभूषणेव | १३ | ५७ | गौरवाद्यदपि जातु | १९ | ७ |
| क्वचित्खगानां प्रियमान | १३ | ५५ | ग्रथितमोलिरसौ वन | ९ | ५१ |
| क्वचित्पथा संचरते | १३ | १९ | ग्रामेष्वात्मविसृष्टेषु | १ | ४४ |
| क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी | १३ | ५६ | घ | ||
| क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्र | १३ | ५४ | घ्राणकान्तमधुगन्ध | १९ | ११ |
| क्व सूर्यप्रभवो वंशः | १ | २ | च | ||
| क्षणमात्रसखीं सुजात | ८ | ३७ | चकम्पे तीर्णलौहित्ये | ४ | ८१ |
| क्षतात्किल त्रायत | २ | ५३ | चतुर्भुजांशप्रभवः स | १६ | ३ |
| क्षत्रजातमपकारवरि | ११ | ७१ | चतुर्वर्गफलं ज्ञानं | १० | २२ |
| क्षत्रियान्तकरणोऽपि | ११ | ७५ | चन्दनेनाङ्गरागं च मृग | १७ | २४ |
| क्षितिरिन्दुमती च भामिनी | ८ | २८ | चमरान्परितः प्रवर्ति | ९ | ६६ |
| ख | चरणयोर्नखरागस | ९ | १३ | ||
| खनिभिः सुषुवे रत्नं क्षेत्रैः | १७ | ६६ | चरतः किल दुश्चरं | ८ | ७९ |
श्लोकानुक्रमणिका
६४९
| श्लोक-प्रतीक | सर्ग | श्लोक: | श्लोक-प्रतीक | सर्ग | श्लोक: |
|---|---|---|---|---|---|
| चारुनृत्यविगमे च | १९ | १५ | ज्याघातरेखे सुभुजो | ६ | ५५ |
| चित्रकूटवनस्थं च कथि | १२ | १५ | ज्यानिनादमथ गृह्णती | ११ | १५ |
| चित्रद्विपाः पद्मवनाव | १६ | १६ | ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन | ६ | ४० |
| चुम्बने विपरिवर्तिता | १९ | २७ | ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्वं ते | १२ | ३५ |
| चूर्णबभ्रु लुलितस्रगा | १९ | २५ | त | ||
| छ | तं रागबन्धेष्ववितृप्तमे | १८ | १९ | ||
| छाया-मण्डललक्ष्येण | ४ | ५ | तं राजवीध्यामधिहस्ति | १८ | ३९ |
| छायाविनीताध्वपरिश्र | १३ | ४६ | तं वाहनादवनतोत्त | ९ | ६० |
| ज | तं विनिष्पिष्य काकुत्स्थो | १२ | ३० | ||
| जगाद चैनामयमङ्ग | ६ | २७ | तं विस्मंतं धेनुरुवाच | २ | ६२ |
| जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः | १५ | ९९ | तं वेधा विदधे नूनं | १ | २९ |
| जनपदे न गदः पद | ९ | ४ | तं शरैः प्रतिजग्राह खर | १२ | ४७ |
| जनस्य तस्मिन्समये वि | १६ | ५३ | तं श्लाघ्यसम्बन्धमसी | ५ | ४० |
| जनस्य साकेतनिवा | ५ | ३१ | तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति | १ | १० |
| जनाय शुद्धान्तचरा | ३ | १६ | तं कर्णभूषणनिपी | ५ | ६५ |
| जनास्तदालोकपथात्प्र | १५ | ७८ | तं कर्णमूलमागत्य रामे | १२ | २ |
| जयश्रियः संवननं | १६ | ७४ | तं कृतप्रणतयोऽनुजीवि | १९ | ८ |
| जलानि वा तीरनिखात | १३ | ६१ | तं कृपामृदुरवेक्ष्य | ११ | ८३ |
| जहार चान्येन मयूर | ३ | ५६ | तं गृहोपवन एव संग | १९ | ५४ |
| जातः कुले तस्य किलोरु | ६ | ७४ | तच्चात्मचिन्तासुलभं वि | १४ | २० |
| जात्यस्तेनाभिजातेन | १७ | ४ | तच्चोदितश्च तमनु | ९ | ७७ |
| जाने विसृष्टां प्रणिधान | १४ | ७२ | ततः कक्ष्यान्तरन्यस्तं | १७ | २१ |
| जाने वो रक्षसाक्रान्ता | १० | ३८ | ततः परं वज्रधरप्रभाव | १८ | २१ |
| जालान्तरप्रेषितदृष्टि | ७ | ९ | ततः परं तत्प्रभवः | १८ | ३४ |
| जिगमिषुर्घनदाघ्युषि | ९ | २५ | ततः परं तेन मखाय | ३ | ३९ |
| जुगुहू तस्याः पथि | १४ | ४९ | ततः परं दुःप्रसहं | ६ | ३१ |
| जुगोपात्मानमत्र | १ | २१ | ततः परमभिव्यक्त | १७ | ४० |
| जेतारं लोकपालानां | १२ | ८९ | ततः प्रकोष्ठे हरिचन्द | ३ | ५९ |
| ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ | १ | २२ | ततः प्रजानां चिरमात्म | ३ | ३५ |
६५० रघुवंशमहाकाव्ये
| सर्गे | श्लोकः | सर्गे | श्लोकः | ||
|---|---|---|---|---|---|
| ततः प्रतस्थे कौवेरीं | ४ | ६६ | तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनं | ११ | १० |
| ततः प्रहस्यापभयः | ३ | ५१ | तत्र सौधगतः पश्यन्य | १५ | ३० |
| ततः प्रियोपात्तरसेऽधरो | ७ | ६३ | तत्र स्वयंवरसमा | ५ | ६४ |
| ततः स कृत्वा धनुरत | १६ | ७७ | तत्र हूणावरोधानां | ४ | ६८ |
| ततः सपर्यां सपशूपहा | १६ | ३९ | तत्राक्षोभ्यं यशोराशि | ४ | ८० |
| ततः समाजापयदाशु | १६ | ७६ | तत्र भिषकप्रयता | १४ | ८२ |
| ततः समानीय न मानि | २ | ६४ | तत्राचितो भोजपतेः | ७ | २० |
| ततः सुनन्दावचना | ६ | ८० | तत्रेश्वरेण जगतां | १३ | ७७ |
| ततस्तदालोकनतत्प | ७ | ५ | तत्रैनं हेमककुम्भेषु | १७ | १० |
| ततो गौरीगुरुं शैल | ४ | ७१ | तथा गतायां परिहास | ६ | ८२ |
| ततो धनुष्कर्षणमूढ | ७ | ६२ | तथापि शास्त्रव्यवहार | ३ | ६२ |
| ततो भिषङ्गादसमग्र | ३ | ६४ | तथेति कामं प्रतिशुश्रुवा | ३ | ६७ |
| ततो नृपाणां श्रुतवृत्त | ६ | २० | तथेति गामुक्तवते | २ | ५९ |
| ततो नृपेणानुगताः स्त्रियः | १६ | ६९ | तथेति तस्याः प्रणयं | १६ | २३ |
| ततो बिभेद पौलस्त्यः | १२ | ७७ | तथेति तस्याः प्रतिगृह्य | १४ | ६८ |
| ततोऽभिषङ्गानिलविप्र | १४ | ५४ | तथेति तस्यावितथं | ५ | २६ |
| ततो मृगेन्द्रस्य मृगे | २ | ३० | तथेति प्रतिजग्राह | १ | ९२ |
| ततो यथावद्विहिता | ५ | १९ | तथेति प्रतिपन्नाय | १५ | ९३ |
| ततोऽवतीर्यांशु करेणु | ७ | १७ | तथेत्युपस्पृश्य पयः | ५ | ५९ |
| ततो वेलातटेनैव | ४ | ४४ | तथैव सुग्रीवबिभीष | १४ | १७ |
| ततद्भूमिपतिः पत्न्यै | १ | ४७ | तदङ्गनिष्यन्दजलेन | ३ | ४१ |
| तत्प्रतीपपवनादिवैकृ | ११ | ६२ | तदङ्गमग्र्यं मघवन्म | ३ | ४६ |
| तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभी | ११ | ४४ | तदञ्जनकलेदसमाकु | ७ | २७ |
| तत्प्रार्थितं जवनवाजि | ९ | ५६ | तदद्भुतं संसदि रात्रि | १६ | २४ |
| तत्र जन्यं रघोर्घोरं | ४ | ७७ | तदपोहितुमर्हसि प्रिये | ८ | ५४ |
| तत्र तीर्थसलिलेन | १९ | २ | तदन्यतस्तावदन | ५ | १७ |
| तत्र दीक्षितमृषि ररक्ष | ११ | २४ | तदन्वये शुद्धिमति | १ | ९२ |
| तत्र नागफणोत्क्षिप्तसि | १५ | ८३ | तदर्हसीमां वसतिं | १६ | २२ |
| तत्र यावधिपती मख | ११ | २७ | तदलं तदपायचिन्त | ८ | ८३ |
श्लोकानुक्रमणिका ६५१
| सर्ग | श्लोकः | सर्ग | श्लोकः | ||
|---|---|---|---|---|---|
| तदात्मसंभवं राज्ये | १७ | ८ | तमर्चयित्वा विधि | ५ | ३ |
| तदाननं मृत्सुरभि | ३ | ३ | तमलभन्त पतिं पति | ९ | १७ |
| तदाप्रभृत्येव वन | २ | ३८ | तमशक्यमपाक्रष्टुं नि | १२ | १७ |
| तदीयमाक्रन्दितमा | २ | २८ | तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य | १४ | ७१ |
| तदेतदाजानुविलम्बि | १६ | ८४ | तमातिथ्यक्रियाशान्त | १ | ५८ |
| तदेष सर्गः करुणाद्रं | १४ | ४२ | तमात्मसंपन्नमनिन्दि | १८ | १८ |
| तद्गतिं मतिमतां वरे | ११ | ८७ | तदादौ कुलविद्यानाम | १७ | ३ |
| तद्गीतश्रवणैकाग्रा | १५ | ६६ | तमाधूतध्वजपटं व्यो | १२ | ८५ |
| तद्रक्ष कल्याणपरं | २ | ५० | तमापतन्तं नृपते | ५ | ५० |
| तद्व्योम्नि शतधा भिन्नं | १२ | ९८ | तमार्यगृह्यं निगृहीत | २ | ३३ |
| तनुत्यजां वर्मभृतां | ७ | ४८ | तमाहितौत्सुक्यमद | २ | ७३ |
| तनुलतांविनिवेशित | ९ | ५२ | तमीशः कामरूपाणा | ४ | ८३ |
| तं तस्थिवांसं नगरोप | ४ | ६१ | तमुद्वहन्तं पथि भोज | ७ | ३५ |
| तं दधन्मैथिलीकण्ठनि | १५ | ५६ | तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षि | १५ | २३ |
| तं धूपाश्यानकेशान्तं | १७ | २२ | तमृषिः पूजयामास | १५ | १२ |
| तन्मदीयमिदमायुधं | ११ | ७७ | तं पयोधरनिषिक्तच | १९ | ४५ |
| तं न्यमन्त्रयत संभृत | ११ | ३२ | तं पितुर्वधभवेन म | ११ | ६७ |
| तपस्यानधिकारित्वात्प्र | १५ | ५१ | तं प्रमत्तमपि न प्रभाव | १९ | ४८ |
| तपस्विवेषक्रिययापि | १४ | ९ | तं प्राप्य सर्वावयवान | ६ | ६९ |
| तपस्विसंसर्गविनीत | १४ | ७५ | तं प्रीतिविशदैर्र्नेत्रैरन्व | १७ | ३५ |
| तपोरक्षन्स विघ्नेभ्यस्त | १७ | ६५ | तं भावार्थं प्रसवसमया | १९ | ५७ |
| तमङ्कमारोप्य शरीर | ३ | २६ | तं भूपतिर्भासुरहे | ५ | ३० |
| तमध्वराय मुक्ताश्वं | १५ | ५८ | तया स्रजा मङ्गलपुष्प | ६ | ८४ |
| तमध्वरे विश्वजिति | ५ | १ | तया हीनं विधातर्मा | १ | ७० |
| तमपहाय ककुत्स्थकुलो | ९ | १६ | तयोर्दिवस्पतेरासीदेकः | १७ | ७ |
| तमब्रवीत्सा गुरुणा नव | १६ | ९ | तयोरपाङ्गप्रतिसारि | ७ | २३ |
| तमभ्यनन्दत्प्रथमं प्र | ३ | ६८ | तयोरुपान्तस्थितसिद्ध | ३ | ५७ |
| तमभ्यनन्दत्प्रणतं स | १५ | ४० | तयोर्जगृहतुः पादा | १ | ५७ |
| तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं | ८ | १२ | तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रि | १४ | २५ |
६५२ रघुवंशमहाकाव्ये
| प्रतीक | सर्गे | श्लोकः | प्रतीक | सर्गे | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| तयोश्चतुर्दशैकैन | १२ | ५ | तस्य कर्कशविहारसं | ९ | ६८ |
| तयोस्तस्मिन्नवीभूत | १२ | ५६ | तस्य कल्पितपुरस्क्रिया | ११ | ५१ |
| तद्वल्गुना युगपदु | ५ | ६८ | तस्य जातु मरुतः प्रती | ११ | ५८ |
| तव निःश्वसितानुकारि | ८ | ६४ | तस्य दाक्षिण्यरूढेन | १ | ३१ |
| तव मन्त्रकृतो मन्त्रै | १ | ६१ | तस्य द्विपानां मदवारि | १६ | ३० |
| तवार्हतो नाभिगमे | ५ | ११ | तस्य निर्दयरतिश्रमाल | १९ | ३२ |
| तवाधरस्पर्धिषु विद्रु | १३ | १३ | तस्य पाण्डुवदनाल्पभू | १९ | ५० |
| तवोरुकीर्तिः श्वशुरः | १४ | ७४ | तस्य पूर्वोदितां निन्दां | १५ | ५७ |
| तस्मात्पुरःसरबिभीष | १६ | ६९ | तस्य प्रभानिर्जितपुष्प | १७ | ३२ |
| तस्मात्समुद्रादिव मध्य | १६ | ७९ | तस्य प्रयातस्य वरूथि | १६ | २८ |
| तस्मादघः किंचिदिवाव | १८ | ४१ | तस्य प्रसह्य हृदयं कि | ८ | ९३ |
| तस्मिन्कुलापीडनिभे | १८ | २९. | तस्य मार्गवशादेका | १५ | ११ |
| तस्मिन्क्षणे पालयितुः | २ | ६० | तस्य संवृतमन्त्रस्य | १ | २० |
| तस्मिन्गते द्यां सुकृतो | १८ | २२ | तस्य सन्मन्त्रपूताभिः | १७ | १६ |
| तस्मिन्गते विजयिनं | ११ | ९२ | तस्य संस्तूयमानस्य च | १५ | २७ |
| तस्मिन्नभिद्योतितबन्धु | ६ | ३६ | तस्य सावरणदृष्टसंधयः | १९ | १६ |
| तस्मिन्नवसरे देवाः | १० | ५ | तस्य स्तनप्रणयिभिर्मु | ९ | ५५ |
| तस्मिन्नात्मचतुर्भागे | १५ | ९६ | तस्य स्फुरति पौलस्त्यः | १२ | ९० |
| तस्मिन्नास्थदिषीकास्त्रं | १२ | २३ | तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः | ११ | ३८ |
| तस्मिन्प्रयाते परलोक | १८ | १६ | तस्यां रघोः सूनुरुपस्थि | ६ | ६८ |
| तस्मिन्न्रामशरोत्कृत्ते | १२ | ४९ | तस्याः खुरन्यासपवित्र | ५ | २ |
| तस्मिन्समावेशितचित्त | ६ | ७० | तस्याधिकारपुरुषैः | ५ | ६३ |
| तस्मिन्ह्रदः संहितमात्र | १६ | ७८ | तस्यानलोजास्तनयस्त | १८ | ५ |
| तस्मिन्विधानातिशये | ६ | ११ | तस्यानीकैर्विसर्पद्भि | ४ | ५३ |
| तस्मै कुशलसंप्रश्न | १० | ३४ | तस्मान्मुच्ये यथा तात | १ | ७२ |
| तस्मै निशाचरैश्वर्यं | १२ | ६९ | तस्यान्वये भूपतिरेष | ६ | ४१ |
| तस्मै विसृज्योत्तरकोस | १८ | ७ | तस्यापनोदाय फलप्र | १४ | ३९ |
| तस्मै सभ्याः सभायाय | १ | ५५ | तस्यापरेष्वपि मृगेषु | ९ | ५८ |
| तस्मै सम्यग्घुतो वह्नि | ४ | २५ | तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः.. | २ | ६८ |
श्लोकानुक्रमणिका
६५३
| श्लोक | सर्ग | श्लोकः | श्लोक | सर्ग | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्दि | ७ | ६८ | तां देवतापित्नतिथि | २ | १६ |
| तस्याः प्रकामं प्रियदर्श | ६ | ४४ | तान्हत्वा गजकुलबद्ध | ९ | ६५ |
| तस्याभवत्सूनुरुदार | १८ | १७ | तां प्रत्यभिव्यक्तमनोर | ६ | १२ |
| तस्याभिषेकसंभारं | १२ | ४ | ताभ्यस्तथाविधान्स्ना | १० | ६४ |
| तस्यामात्मानुरूपा | १ | ३३ | ताभिर्गर्भः प्रजामूत्यै | १० | ५८ |
| तस्यामेवास्य यामिन्याम् | १५ | १३ | तामग्रतस्तारमरसान्त | ६ | ३७ |
| तस्यामन्तर्हितसौधमा | १३ | ४० | तामङ्कमारोप्य कृशाङ्ग | १४ | २७ |
| तस्यालमेषा क्षुधितस्य | २ | ३९ | तामन्तिकन्यस्तबलि | २ | २४ |
| तस्यावसाने हरिदश्वधा | १८ | २३ | तामभ्यगच्छद्रुदितानु | १४ | ७० |
| तस्याः स रक्षार्थमनल्प | ७ | ३६ | तामर्पयामास च शोक | १४ | ८० |
| तस्याः स राजोपपदं | १६ | ४० | तामेकभार्यां परिवाद | १४ | ८६ |
| तस्यास्तथाविधनरेन्द्र | १९ | ५६ | तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा | १ | ८६ |
| तस्याः स्पृष्टे मनुजपति | १६ | ८७ | ताम्बूलीनां दलैस्तत्र | ४ | ४२ |
| तस्यैकनागस्य कपोल | ५ | ४७ | ताम्बूलवल्लीपरिणद्ध | ६ | ६४ |
| तस्यैकस्योच्छ्रितं छत्रं | १७ | ३३ | ताम्रपर्णीसमेतस्य | ४ | ५० |
| तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्र | १४ | २९ | ताम्रोदरेषु पतितं | ५ | ७० |
| तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गु | १२ | ६२ | ता राघवं दृष्टिभिरापि | ७ | १२ |
| तस्योत्सृष्टनिवासेषु | ४ | ७६ | तावत्प्रकीर्णाभिनवोप | ७ | ४ |
| तस्योदये चतुर्मूर्तेः | १० | ७३ | तावुभावपि परस्पर | ११ | ८२ |
| तस्योपकार्यारचिती | ५ | ४१ | तासां मुखैरासवगन्ध | ७ | ११ |
| तस्योधमहती मूर्ध्नि | १७ | १४ | तासु श्रिया राजपरम्प | ६ | ५ |
| तं स्वसा नागराज्यस्य | १७ | ६ | ताः स्वचारित्रमुद्दिश्य | १५ | ७३ |
| तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा | १६ | ३८ | ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दो | १९ | ४४ |
| तां सैव वेत्रग्रहणे | ६ | २६ | तिस्रस्त्रिलोकप्रथितेन | ७ | ३३ |
| ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्र | १४ | ८१ | तीरस्थली बर्हिभिरुक्त | १६ | ६४ |
| तात शुद्धा समक्षं नः स्नुषा | १५ | ७२ | तीर्थे तदीये गजसेतुब | १६ | ३३ |
| ता नराधिपसुता नृपा | ११ | ५६ | तीर्थे तोयव्यतिकरभ | ८ | ९५ |
| तां तामवस्थां प्रतिपद्य | १३ | ५ | तीव्रवेगधुतमार्गवृ | ११ | १६ |
| तां दृष्टिविषये भर्तुर्मु | १५ | ७९ | ते चतुर्थसहितास्त्रयो | ११ | ५५ |
६५४ रघुवंशमहाकाव्ये
| सर्गे | श्लोकः | सर्गे | श्लोकः | ||
|---|---|---|---|---|---|
| ते च प्रापुरुदन्वन्तं | १० | ६ | तैः शिवेषु वसतिर्गता | ११ | ३३ |
| तेजसः सपदि राशिर् | ११ | ६३ | तौ दंपती बहु विलप्य | ९ | ७८ |
| ते तस्य कल्पयामा | १७ | ९ | तौ निदेशकरणोद्यतौ | ११ | ४ |
| तेन कार्मुकनिषक्तमु | ११ | ७० | तौ पितुर्नयनजेन वारि | ११ | ५ |
| तेन दूतिविदितं निषे | १९ | १८ | तौ प्रणामचलकाकपक्ष | ११ | ३१ |
| तेन द्विपानामिव पुण्य | १८ | ८ | तौ बलातिबलयोः प्रभा | ११ | ९ |
| तेन भूमिनिहितैकको | ११ | ८१ | तौ समेत्य समये स्थिता | ११ | ५३ |
| तेन मन्त्रप्रयुक्तेन नि | १२ | ९९ | तौ सरांसि रसविद्गिर | ११ | ११ |
| तेनातपत्रामलमण्डले | १६ | २७ | तौ सीतान्वेषिणौ गृध्रं | १२ | ५४ |
| तेनाभिघातरभसस्य | ९ | ३१ | तौ सुकेतुसुतया खिली | ११ | १४ |
| तेनावरोधप्रमदास | १६ | ७१ | तौ स्नातकर्बन्धुमता च | ७ | २८ |
| तेनार्थवांल्लोभपराङ्मु | १४ | २३ | तौ विदेहनगरीनिवासि | ११ | ३६ |
| तेनावतीर्य तुरगात्प्र | ९ | ७६ | त्यजत मानमलं बत | ९ | ४७ |
| तेनाष्टौ परिगमिताः | ८ | ९२ | त्यागाय संभृतार्थानां | १ | ७ |
| तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां | ११ | ७१ | त्याजितः फलमुत्खातं | ४ | ३३ |
| तेनोरुवीर्येण पिता प्रजायै | १८ | २ | त्रस्तेन तार्क्ष्यात्किल कालिये | ६ | ४९ |
| ते पुत्रयोनैर्ऋतशस्त्र | १४ | ४ | त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य | ८ | ६० |
| ते प्रजानां प्रजानाथा | १० | ८३ | त्रिलोकनाथेन सदा म | ३ | ४५ |
| ते प्रीतमनसस्तस्मै या | १७ | १८ | त्रेताग्निधूमाग्रमनिन्द्य | १३ | ३७ |
| ते बहुज्ञस्य चित्तज्ञं | १० | ५६ | त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्र | १६ | ८१ |
| ते रामाय वधोपायामा | १५ | ५ | त्वं रक्षसा भीरु यतोऽप | १३ | २४ |
| ते रेखाध्वजकुलिशा | ४ | ८८ | त्वचं स मेध्यां परिधाय | ३ | ३१ |
| ते सेतुवार्तागजवन्धमु | १६ | २ | त्वया पुरस्तादुपयाचि | १३ | ५३ |
| तेऽस्य मुक्तागुणोन्नद्धं | १७ | २३ | त्वयैवं चिन्त्यमानस्य | १ | ६४ |
| तेषां सदश्वभूयिष्ठा | ४ | ७० | त्वय्यावेशितचित्तानां | १० | २७ |
| तेषा द्वयोर्द्वयोरवयं | १० | ८२ | द | ||
| तेषां महार्हासनसंस्थि | ६ | ६ | दक्षिणेन पवनेन सं | १९ | ४३ |
| तैः कृतप्रकृतिमुख्यसं | १९ | ५५ | दधतो मङ्गलक्षोमे वसा | १२ | ८ |
| तैस्त्रयाणां शितैर्वाणैयं | १२ | ४८ | दयितां यदि तावदन्व् | ८ | ५० |
श्लोकानुक्रमणिका
६५५
| श्लोकः | सर्गे | श्लोकः | श्लोकः | सर्गे | श्लोकः |
|---|---|---|---|---|---|
| दर्पणेपु परिभोगदर्शि | १९ | २८ | द्वेष्योऽपि संमतः शिष्ट | १ | २८ |
| दशदिगन्तजिता रघु | ९ | ५ | ध | ||
| दशरश्मिशतोपमद्यु | ८ | २९ | धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रं | २ | ११ |
| दशाननकिरीटेभ्य | १० | ७५ | धरायां तस्य संरम्भं | १५ | ८५ |
| दिगभ्यो निमन्त्रिताश्चैनम | १५ | ५९ | धर्मलोपभयाद्राज्ञी | १ | ७६ |
| दिन दिने शैवलवन्त्य | १६ | ४६ | धातारं तपसा प्रीतं | १० | ४३ |
| दिनेषु गच्छत्सु नितान्त | ३ | ८ | धारास्वनोद्गारिदरीमु | १३ | ४७ |
| दिलीपसूनोः स बृह | ३ | ५४ | धियः समग्रैः स गुणैरु | ३ | ३० |
| दिलीपानन्तरं राज्ये | ४ | २ | घमधूमो वसागन्धी | १५ | १६ |
| दिवं मरुत्वानिव भो | ३ | ४ | धूमादग्नेः शिखाः पश्चादु | १७ | ३४ |
| दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः | ३ | १४ | धृतिरस्तमिता रतिश्च्यु | ८ | ६६ |
| दिशि मन्दायते तेजो | ४ | ४९ | ध्रुवमस्मि शठः शुचिस्मिते | ८ | ४९ |
| दिष्टान्तमाप्स्यति भवान | ९ | ७९ | ध्वजपटं मदनस्य धनु | ९ | ४५ |
| दीर्घेष्वमी नियमिताः | ५ | ७३ | न | ||
| दुकूलवासाः स वधूस | ७ | १९ | न किलानुययुस्तस्य | १ | २७ |
| दुदोह गां स यज्ञाय | १ | २६ | न कृपणा प्रभवत्यपि | ९ | ८ |
| दुरितदर्शनेन ध्वंस्त | १७ | ७४ | न केवलं गच्छति तस्य | १८ | ४९ |
| दुरितैरपि कर्तुमात्म | ८ | २ | न खरो न च भूयसा | ८ | ९ |
| दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्त | १७ | ५२ | न चावदद्भर्तुरवर्णं | १४ | ५७ |
| दुर्जातिबन्धुरयमृक्ष | १३ | ७२ | न चोपलेभे पूर्वैषा | १० | २ |
| दूरादयश्चक्रनिभस्य | १३ | १५ | न तस्य मण्डले राज्ञो | १७ | ५८ |
| दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्या | १७ | ७९ | नदत्सु तूर्येष्वविभाव्य | ७ | ३८ |
| दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षकत्व | १७ | १२ | नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं | १७ | ११ |
| दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे | १२ | १९ | न धर्ममर्थकामाभ्यां व | १७ | ५७ |
| दृष्टदोषमपि तन्न | १९ | ४९ | न नवः प्रभुता फलोदया | ८ | २२ |
| दृष्टसारमथ रुद्रका | ११ | ४७ | न पृथग्जनवच्छुचो व | ८ | ९० |
| दृष्टा विचिन्वता तेन | १२ | ६१ | न प्रसेहे स रुद्धार्कं | ४ | ८२ |
| दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां | १० | १२ | न प्रहर्तुमलमस्मि निर्द | ११ | ८४ |
| द्विषां विपह्य काकुत्स्थ | ४ | ४१ | नभश्चरैर्गीतयशाः स ले | १८ | ६ |