रामायण मीमांसा (स्वामी करपात्री जी महाराज - रामायण दार्शनिक महाग्रन्थ एवं सम्पूर्ण चरित्र-मीमांसा)

९४४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट शतांशं वा सहस्रांशमन्यथा निष्फलं भवेत् । सर्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्ठिने ॥ श्रीराम सेनायुक्ताय विष्वक्सेनाय ते नमः । वामतो रामचन्द्राय तीर्थक्लिन्नं समर्पयेत् ॥ गणेशे वक्रतुण्डाय सूर्ये चण्डांशवेऽर्पयेत् । शक्तावुच्छिष्टचाण्डाल्यै शिवे चण्डेश्वराय च ॥ हस्तावासं सकर्पूरं मुकुटं भूषणानि च । कुण्डलादीनि शङ्खादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥” प्रार्थना— “ध्येयं सदापरिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्त्तिहं प्रणतपालभवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ यस्यामलं नृपसदस्सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिग्भेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टं पादाम्बुजं रघुपतेः शरणं प्रपद्ये ॥” प्रदक्षिणा— “नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डाचिताङ्घ्रये ॥ सप्तद्वीपधरादानपुण्यं विद्धि पदे पदे । प्रदक्षिणं तु यः कुर्याद्धरेर्भक्त्या समन्वितः ॥” श्रीरामोत्तरतापनीमन्त्रैः श्रीरामस्तुतिः—‘अथ हैनँ भारद्वाजो याज्ञवल्क्यमुवाचाथ कैर्मन्त्रैः स्तुतः श्रीराम- चन्द्रः प्रीतो भवति । स्वात्मानं दर्शयति तन्नो ब्रूहि भगवन्निति स होवाच याज्ञवल्क्यः पूर्वं सत्यलोके श्रीरामचन्द्रेणैवं शिक्षितो ब्रह्मा पुनरेतया गाथया नमस्करोति— “विश्वाधारं महाविष्णुं नारायणमनामयम् । पूर्णानन्दैकविज्ञानं परं ज्योतिःस्वरूपिणम् ॥ मनसा संस्मरन् ब्रह्मा तुष्टाव परमेश्वरम् ।” ॐ यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अद्वैतपरमानन्द आत्मा यत्र परं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १ ) यथा प्रथममन्त्रोक्तौ आद्यन्तौ तथा सर्वमन्त्रेषु ज्ञातव्यौ । यो हवै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चाखण्डैकरसात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् परमानन्दरसामृतं भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ३ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानव्ययस्तारकं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ४ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् विष्णुरीश्वरो यः सर्वदेवतात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ५ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये सर्वे वेदाः साङ्गाः सशाखाः सपुराणा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ६ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये पञ्चाग्नयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ७ ) यो ह वै श्रीराम- चन्द्रः स भगवान् अन्याः सप्तव्याहृतयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ८ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यो जीवात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ९ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः सर्वभूतान्तरात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १० ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्ये मत्स्यकूर्मवराहाद्या भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ११ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः प्राणो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १२ ) यो ह वै

संख्या १ रामोपासना ९४५ श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्योऽन्तःकरणचतुष्टयात्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १३ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्यानि पञ्चभूतानि भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १४ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः कालो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १५ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यश्च मनुर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १६ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्यो यमो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १७ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्योऽन्तको भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १८ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यो मृत्युर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १९ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानमृतं भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २० ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् विद्या भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २१ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् सरस्वती भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । २२ यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् लक्ष्मीर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः २३ " " " गौरी " " " २४ " " " जानकी " " " २५ " " " त्रैलोक्यं " " " २६ " " " सूर्यः " " " २७ " " " सोमः " " " २८ " " " नक्षत्राणि " " " २९ " " " अष्टौ लोकपालाः ,, ,, ,, ३० " " , " अष्टौ वसवः " " " ३१ " " " नव ग्रहाः " " " ३२ " " " एकादश रुद्राः " " " ३३ " " " द्वादशादित्याः " " " ३४ " " " भूतं भव्यं भविष्यद् " " " ३५ " " " ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिर्व्याप्नोति यो विराड्भू० ,, ३६ " " " अन्ये हिरण्यगर्भो महादेवो महेश्वरः " ३७ " " " अन्यश्चोङ्कारः " " " ३८ " " " चतस्रोऽर्धमात्राः " " " ३९ " " " प्रकृतिपरमपुरुषः " " " ४० " " " ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यो महाविष्णुर्भू० ४१ " " " ज्ञानात्मा " " " ४२ " " " परमात्मा " " " ४३ " " " सर्वान्तरात्मा " " " ४४ " " " सच्चिदानन्दकाद्वैतैकरसानन्दो " ४५ " " " अन्ये देवासुरमनुष्यादिभावाः स्थावरजङ्गमाः ४६ " " " विज्ञानात्मा " " " ४७ इत्येतान् ब्रह्माऽब्रवीत् ब्रह्माऽब्रवीत् । सप्तचत्वारिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति । तस्माद् यस्तैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तवीति स देवं पश्यति सोऽमृतत्वं गच्छतीति इत्याथर्वणश्रीरामोत्तरतापनीयं मन्त्रस्तुतिः । ११९

९४६ रामायणमीमांसा परिशिष्ट गीतनृत्यादि । ततः दण्डवत्प्रणम्य प्रार्थना— "त्वय्येव भक्तिं जनय त्वमेव मामुद्धरास्मात् कृपया भवाब्धेः । क्लिश्टं कृपालो न दयास्ति ते चेत्तर्हीश हा कर्मवशो हतोऽस्मि ॥" तीर्थग्रहणम्— "देवदेव जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर । देहि राम ममानुज्ञां तव तीर्थनिषेवणे ॥ लब्ध्वानुज्ञां ततस्तीर्थे पात्रस्थे मन्त्रमालिखेत् । कुशैमूंलं लिखित्वा तु पठेन्मन्त्रमघापहम् ॥ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णोः पादोदकं तीर्थं शिरसा धारयाम्यहम् ॥ तुलस्यर्चा— "या दृष्टा निखिलाघसंघशमनी स्पृष्टा वपुःपावनी रोगाणामभिवन्दिता निरसनी सिक्ताऽन्तकत्रासिनी । प्रत्यासत्तिविधायिनी भगवतः कृष्णस्य संरोपिता न्यस्ता तच्चरणे विमुक्तिफलदा तस्यै तुलस्यै नमः ॥" अपराधक्षमापनम्— "यानेर्वा पादुकैर्वापि गमनं भगवद्गृहे । देवोत्सवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥ उच्छिष्टे चैव चाशौचे भगवद्वन्दनादिकम् । एकहस्तप्रणामश्च तत्पुरस्तात् प्रदक्षिणम् ॥ पादप्रसारणं चाग्रे तथा पर्यङ्कबन्धनम् । शयनं भक्षणं वापि मिथ्याभाषणमेव च ॥ उच्चैर्भाषा मिथो जल्पो रोदनानि च विग्रहः । निग्रहानुग्रहो चैव स्त्रीषु च क्रूरभाषणम् ॥ कम्बलावरणं चैव परनिन्दा परस्तुतिः । अक्लिष्ट (अश्लील) भाषणं चैव अधोवायुविमोक्षणम् ॥ शक्तौ गौणोपचारश्च अनिवेदितभक्षणम् । तत्तत्कालोद्भवानां च फलादीनामनर्पणम् ॥ विनियुक्तावशिष्टस्य व्यञ्जनादेः प्रदानकम् । पृष्ठे कृत्वासनञ्चैव परेषामभिवन्दनम् ॥ गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा । अपराधास्तथा विष्णोर्द्वात्रिंशत्परिकीर्तिताः ॥ अपराधसहस्त्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व मधुसूदन ॥ इमं मन्त्रं समुच्चार्य प्रणमेद् दण्डवद् भुवि । अपराधसहस्राणि क्षमते सर्वगो हरिः ॥” “एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥”

संख्या १ रामोपासना ९४७ अथ कर्मापणम्— “कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वाऽनुसृतस्वभावात् । करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ साधु वाऽसाधु वा कर्म यद् यदाचरितं मया । तत्सर्वं भगवन् विष्णो गृहाणाराधनं परम् ॥ इति शङ्खजलं दद्याद् देवस्य दक्षिणे करे ।” इति कर्मापणम् । अथात्मार्पणम्— “सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः ॥ सोऽहं दासोऽहमिति वा बुद्धिर्यस्यामला दृढा । कर्मभिर्न स बद्ध्येत ह्यकर्तृत्वाच्छिवेषुवत् ॥ त्वमेवाहमहं च त्वं सच्चिन्मात्रवपुर्धरः । आवयोरन्तरं भ्रान्तिर्नश्येत्वाज्ञाबलात् तव ॥” शेषग्रहणम्— “त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥” विसर्जनम्— “ध्यात्वा रामं जपेन्मन्त्रं तिष्ठेद् यावन्मनो हृदि । गुह्यात्गुह्यमन्त्रेण राघवाय निवेदयेत् ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं रमापते । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ इति पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा संहृत्यावरणान् हरौ । भक्त्या संशाधितं स्वान्तं विश विश्रामहेतवे ॥ अहं रामो न चान्योऽस्मि मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आत्मानं सततं रामं संभाव्य विहरन्ति ये ॥ न तेषां दुष्कृतं किञ्चिद् दुष्कृतोत्था न चापदः ॥” षष्ठे दिनविभागे पञ्च महायज्ञान् कुर्यात् । सप्तमे विभागे इतिहासपुराणाभ्यामंशं सप्तमकं नयेत् । अष्टमभागे सन्ध्यां राघवीमुपासीत । हुत्वानिहोत्रं विधिना ततो होमं समापयेत् । रात्रिप्रथमभागकृत्यम्— “न्यासं षडङ्गं कृत्वा तु प्राणायामपुरस्सरम् । सकृदभ्यर्च्य नीराज्य प्रार्थयेज्जानकीपतिम् ॥ आगच्छ शयनागारं सीतया सह राघव । पर्यङ्के तिलके प्रशस्तफलके भोगीन्द्रचित्राङ्गुके स्वच्छप्रच्छदभानुके मृदुशिरःस्थानोपधानादिके । उन्मीलत्कुलशीलया दयितया श्रीसीतया सत्कृते शेते नित्यमगण्यपुण्यफलदः श्रीकोशलेन्द्रो नृपः ॥”

९४८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट प्राणाग्निहोत्रम्— “सत्यं त्वर्ते तेनेति मन्त्रैः प्रोक्षयेदन्नमादरात् । धर्मराजाय चित्राय चित्रगुप्ताय वै बलिः ॥ अश्नीयान्मन्त्रराजेन स्वन्नं सप्ताभिमन्त्रितम् । अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः ॥ एवं ज्ञात्वा तु यो भुङ्क्ते सोऽन्नदोषैर्न लिप्यते ।” अन्तश्चरसि भूतानां गुहायां विश्वतोमुखः त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं विष्णोः परमं पदम् । अमृतोपस्तरणमसि इति जलं प्राश्य तत्र मध्ये इन्द्रवरुणशशिंयमदिग्गतानि हृदि कुण्डानि । अन्वाहार्याहवनीयगार्हपत्यसभ्यावसथ्यानि । तत्र गार्हपत्ये हुनेत् प्राणाय स्वाहेति हिरण्यया जुह्वा, अनामाऽङ्गुष्ठतः क्रमात् । अन्वाहार्ये अपानाय स्वाहा मध्यमाऽङ्गुष्ठयुग्मेन । आहवनीये रत्नवर्णस्रुचा व्यानाय स्वाहा मध्यमाऽङ्गुष्ठयुग्मेन । सभ्ये तु कृष्णवर्णस्रुचा तर्जन्यङ्गुष्ठयुग्मेनोदानाय स्वाहा । आवसथ्ये सुप्रभावर्णया स्रुचा सर्वाभिरङ्गुलीभिः समानाय स्वाहेति । “नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम् ॥” “प्रतिविद्धं च नाश्नीयात् पवित्रमपि नावृतम् । सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने ॥ पितृकार्येषु दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने स्नाने चैव विशेषतः ॥ एवं मौनं समातिष्ठन् स्वर्गं प्राप्नोति मानवः । वामाङ्गे जलं न निधेयम् ॥ तृप्तो दद्यादन्नशेषं भूमौ दुर्गततृप्तये । यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृषोपहतात्मनाम् । दुर्गतानां मया दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु । अमृताविधानमसि इति पुनरपि जलमाचम्य ॥ भुक्तं तदन्नं तीर्थवारिणापिदध्यात् । आचमनशेषमधं तदम्बु भूभागे दद्याद् दुर्गततृप्तये ॥ सम्यगाचम्य दक्षाङ्घ्रेरङ्गुष्ठे वारि निःक्षिपेत् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ह्यङ्गुष्ठञ्च समाश्रितः ॥ ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातु विश्वभुक् । ततः संस्मृत्य संतुष्टः पुष्टिदामिष्टदेवताम् ॥ अगस्त्यं कुम्भकर्णं च शनिञ्च बड़वानलम् । अन्नसंपाचनार्थाय स्मरेद् भीमं च पञ्चमम् ॥ विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनान्नमशेषमेतदारोग्यदं मे परिणाममस्तु ॥” भगवत्प्रसादताम्बूलं भक्षयेद्दिव्यं भगवन्नाम दिव्यं जपन् । शयनम्— “मृद्भिः शौचविधिं विधाय चरणौ प्रक्षाल्य चोपस्पृशेद् द्विः संस्मृत्य जगत्पतिं कुलपतिं श्रीकोशलेन्द्रं नृपम् ।

संख्या १ रामोपासना १४९ प्रेयस्या निमिषं पिबन् प्रियसुधाधारायमाणं गिरां वखेणाङ्घ्रियुगं प्रमृज्य शयनं चासाद्य सद्यः स्वपेत् ॥ रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम् । शयने यः स्मरेन्नित्यं स दुःस्वप्नं न पश्यति ॥ मूलं स्मृत्वा जपेद् रामरक्षां विघ्नोपशान्तये ।” पुरश्चरणम्— आदौ नियतो नित्यं त्रिकालं पुरुषोत्तममर्चयन् षड् लक्षं जपेत् । शुद्धवारिणा पुष्पाक्षतादियुक्तेन पूजितेन तद्दशांशेन तर्पयेत् । यतो बिल्वदलैः पुष्पैः पत्रैश्च हुताशने राममावाह्य पूजयेत् । मधुरत्रयसंयुक्तैः पद्मैर्वा पायसेन वा तिलैर्वाऽन्यतमेनैषां होमः कार्यः । ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः । “पूजा त्रैकालिकी नित्यं जपस्तर्पणमेव च । होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते ॥ गुरोर्लब्धस्य मन्त्रस्य प्रसन्नाच्च यथाविधि । पञ्चाङ्गोपासनं सिद्धेः परश्चैतद्विधीयते ॥ निष्कामाणामनेनैव साक्षात्कारो भवेदपि । अर्थसिद्धिः सकामानां सर्वं तन्निष्फलं न चेत् ॥ पञ्चाङ्गमेवत् कुर्वीत यः पुरश्चरणं बुधः । स वै विजयेते लोके विद्यैश्वर्यसुतादिभिः ॥ आदावन्ते च मध्ये च ब्राह्मणान् भोजयेद् बहून् । दिने दिने यथाशक्त्या राममुद्दिश्य भक्तितः ॥” होमतर्पणमार्जनाशक्तौ दशमांशद्विगुणजपेनाङ्गपूर्णता । मार्जनदशमांशब्राह्मणभोजनन्त्वनिवार्यमेव । शक्तौ तु शुभपुण्यनक्षत्रवारतिथ्यादौ लौकिकेऽग्नौ यथाविधि संस्कृत्य तिलैः कमलैर्बिल्वप्रसूनैः पलाशकुसुमैर्दुर्वाभिः यथाकामं जुहुयात् । “ध्यात्वापि मन्मथं रामं सीतां चापि रतिं स्मरेत् । सर्ववश्यप्रयोगेषु जपहोमादिकर्मसु ॥ न सन्ति गुरवो यस्य नैव दीक्षाविधिक्रमः । रामरक्षां वदन्नेव तुलसीदलर्मपयेत् ॥ दीक्षामन्तरशतेनापि न तत्फलमवाप्यते ।” अथ चैत्रमासादिकृत्यानि । तत्रादौ दोलोत्सवः “रामभक्तस्य सिद्धयर्थं यदुक्तं नारदादिभिः । मधौ शुक्लतृतीयायां जानकीरमणं प्रभुम् ॥ राजोपचारैः सम्पूज्य मासमान्दोलयेत् कलौ । दक्षिणाभिमुखं देवं दोलमानं सुरेश्वरम् ॥ सुपूजितं सकृद् दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । दोलारूढस्य देवस्य येऽग्रे कुर्वन्ति जागरम् ॥ सर्वपुण्यफलावाप्तिर्निमिषे निमिषे भवेत् ।”

९५० रामायणमीमांसा परिशिष्ट अथ चैत्रशुकलनवम्यां रामनवमीव्रतम् । इदं नित्यं नैमित्तिकं काम्यञ्च । “मुमुक्षवोऽपि हि सदा श्रीरामनवमीव्रतम् । न त्यजन्ति सुरश्रेष्ठो देवेन्द्रोऽपि विशेषतः ॥ चैत्रमासे नवम्यां तु शुक्लपक्षे रघूत्तमः । प्रादुरासीत्पुरा ब्रह्म परं ब्रह्मैव केवलम् ॥ तस्मिन् दिने तु कर्तव्यमुपवासव्रतं सदा ।” अत्र सदा पदश्रवणात् अस्य व्रतस्य यावज्जीवविभाव्यत्वं गम्यते । “प्राप्ते श्रीरामनवमीदिने मर्त्यो विमूढधीः । उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते ॥” इति तदकरणे महादोष श्रवणात् फलश्रवणेऽस्य न नित्यत्वम् । फलश्रवणं च— ‘सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे महादानैः कृतैर्मुहुः । तत्फलं समवाप्नोति श्रीरामनवमीव्रतात् ॥ कुर्याद् रामनवम्यां य उपाषणमतन्द्रितः । मातुर्गर्भं न चाप्नोति स वै रामो भवेत् स्वयम् ॥ तस्मात् सर्वात्मना सर्वैः कर्तव्यं नवमोव्रतम् । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्या यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥” इति पापक्षयद्वारा मोक्षार्थत्वं च गम्यते । तस्माद् रात्रिसत्रयागवदस्य नित्यत्वादिकं न विरुद्धम् । अथ रामनवमीनिर्णयः— “पुनर्वस्वृक्षयोगो हि स्वल्पोऽपि यदि दृश्यते । चैत्रशुकलनवम्यां तु सा तिथिः सर्वकामदा ॥ श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका । चैत्रशुक्ला तु नवमी पुनर्वसुयुता यदि ॥ सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ।” तत्र अष्टमीविद्धा नवमी त्याज्या । ‘दशम्यादिषु वृद्धिश्चेद्विद्धा त्याज्यैव वैष्णवैः ।’ इति वचनात् । तदन्येषां तु विद्धापि नवमी ग्राह्या । ‘उपोषणं नवम्यां वै दशम्यामेव पारणम्’ इति दशम्यामेव पारणाविधानात् । वैष्णवास्तु— “साङ्गं समुद्रं सन्यासं सत्रृषिच्छन्ददैवतम् । सदीक्षाविधि सध्यानं समन्त्रं द्वादशाक्षरम् ॥ अष्टाक्षरमथान्यं वा ये मन्त्रं समुपासते । ज्ञेयास्ते वैष्णवा लोके विष्ण्वर्चनरताः सदा ॥” अथवा “सदीक्षाविधि सन्यासं मन्त्रराजं सयन्त्रकम् । सहस्राक्षरसंयुक्तं मूलव्यूहादिभेदतः ॥ पञ्चायतनरूपं वा ये विप्राः समुपासते । महावैष्णवसंज्ञास्ते महाविष्णोरतिप्रियाः ॥”

संख्या १ रामोपासना ९५१ “न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिदुच्चैर्जितमनसं तमवेहि वैष्णवाग्र्यम् ॥” इति पाद्मे। “त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजतात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥” इति श्रीमद्भागवते। अथ व्रते प्रतिनिधिः— एकादश्यादौ शरीरासामर्थ्ये धर्मपत्नीं पुत्रं शिष्यं वा व्रतं कारयेत् । “अलङ्कारं पुष्पवस्त्रं गन्धाक्षतानुलेपनम् । उपवासे न दुष्येत पुण्यस्त्रीणां तथाञ्जनम् ॥ मन्वादिमुनिभिः प्रोक्तं चतुर्विधमुपोषणम् । सताम्बूलमताम्बूलं सभोजनमभोजनम् ॥ त्रिरात्रादि सताम्बूलमेकादश्यामभोजनम् । अताम्बूलं च पक्षान्ते सभोजनमुदाहृतम् ॥ एकभक्तेन नक्तेनायाचितेन हविष्यतः । पयोमूलफलैर्वापि बालवृद्धातुरः क्षिपेत् ॥ हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् । अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तभोजी षडाचरेत् ॥ अष्टैतान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः। हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥” अथ रामपूजा— “सर्वेषां राममन्त्राणां मन्त्रराजः षडक्षरः । तारकं ब्रह्म चेत्युक्तं तेन पूजा प्रकाश्यते ॥ यद्वा पुरुषसूक्ताद्यैः दीक्षाविधिमजानतः । वैदिकस्याप्यभावे तु नाममन्त्रैर्भवेद् ध्रुवम् ॥” एवं रामं संपूज्य अष्टमीकृत्यम्—चैत्रशुक्लाष्टम्यां नद्यादौ यथाविधि स्नात्वा वेदशास्त्ररताय दम्भवर्जिताय दान्ताय विप्रवराय भक्त्या सम्पूज्य श्रीरामप्रतिमादानं करिष्य इति सङ्कल्प्य तमेवाचार्यत्वेन वृत्वा विप्रमाज्येन स्नपयित्वा स्वमात्मानं तैलेनाभ्यज्य स्नायात् । श्वेताम्बरधरः श्वेतगन्धमाल्यानि धारयन् कृतमाध्याह्निक आचार्यं सात्त्विकान्नैर्भोजयेत् । हृदि रामं स्मरन् स्वयं भुञ्जीत । “नवम्या अङ्गभूतेन एकभक्तेन राघव । इक्ष्वाकुवंशतिलक प्रीतो भव भवप्रिय ॥” एकभक्तव्रती सहाचार्यो जितेन्द्रियः रामकथां शृण्वन्नह्नःशेषं नयेत् । आचार्यसहितो रात्रावधःशायी एकान्ते श्रीरामापितमानसो वसेत् । ततो नवम्यां प्रातः समुत्थाय स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य सर्वाणि कर्माणि शीघ्रं समाप्य— “उपोष्य नवमीमद्य यामेष्वष्टसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं मे संसारात् त्राहि मां हरे ॥”

९५२ रामायणमीमांसा परिशिष्ट इत्युपवासनियमं गृह्णीयात् । स्वगृह्योत्तरभागे चतुर्द्वारं सुवितानं सुतोरणं मनोरमं महोत्सेधं पुष्पाद्यैः समलङ्कृतं मण्डपं कारयेत् । “शङ्खचक्रहनूमद्भिः प्राग्द्वारे समलङ्कृतम् । गरुत्मच्छाङ्गिबाणैश्च दक्षिणे समलङ्कृतम् ।। पद्मस्वस्तिकनीलैश्च कौबेरे समलङ्कृतम् । गदाखड्गाङ्गदैश्चैव पश्चिमे समलङ्कृतम् ।। मध्ये हस्तचतुष्काढ्यं वेदिकायुक्तमायतम् । प्रविश्य नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्चापि सुसंयुतम् ॥” एवं मण्डपं प्रविश्य श्रीरामं स्मरन्नुपोष्य अष्टासु यामेषु यथाविधि पूजयित्वा इमां स्वर्णमयीं प्रतिमां श्रीरामप्रीतये रामभक्ताय दास्ये । तेन— “प्रीतो रामो हरत्वाशु पापानि सुबहूनि मे । अनेकजन्मसंसिद्धान्यभ्यस्तानि महान्ति च ॥” इति त्रिरुच्चार्य सङ्कल्प्य “कोमलाङ्गं विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् । दक्षिणाङ्गे दशरथं पुत्रस्येक्षणतत्परम् ।। पृष्ठतो लक्ष्मणं देवं सच्छत्रं कनकप्रभम् । पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ तालवृन्तकरावुभौ ।। अग्रेऽव्यग्रं हनूमन्तं रामानुग्रहकाङ्क्षिणम् । वित्तशाठ्यमकृत्वैव मूर्तिं कुर्यात् प्रयत्नतः ।।'' अथ पूजा—आसनोपरि संविश्य न्यासजालं विधाय शङ्खं कलशं सम्पूज्य पूजाद्रव्याणि आत्मानं च मन्त्र- मुच्चरन् पाणिना प्रोक्षयेत् । ततः सर्वतोभद्रं निर्माय प्रथमयामपूजामारभेत । तत्प्रकारो यथा—सर्वतोभद्रमध्ये तीर्थोदकैः पूर्णं रत्नोदरं शुभं कुम्भं चूतपल्लवपुष्पैः संयुक्तं संस्थाप्य सौवर्णादिपत्रे यन्त्रमालिखेत् । कलशोपरि वस्त्रयुगच्छन्नं यन्त्रं स्थापयित्वा तत्र दिव्यसिंहासनं स्थापयित्वा अर्चयेत् । आवाहनादिमुद्राभिर्देवमावाह्य सम्पूज्य नानारत्नविचित्राणि भूषणानि दद्यात् । यक्षकर्दमादिभिर्गन्धैः कह्लारकेतकीजातीपुन्नागादिपुष्पैः पूजयेत् । अथ कौशल्यापूजा— “रामस्य जननी चासि रामात्मकमिदं जगत् । अतस्त्वां पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥” दशरथपूजा— “नमो दशरथायेति पूजयेत् पितरं तथा ।” तत आवरणक्रमेण पीठदेवताः पूजयेत् । तद्यथा— “ततोऽनुज्ञाप्य देवेशं परिवारान् समर्च्चयेत् । पूर्वषट्कोणकोणेषु हृदयादीनि षट् क्रमात् ॥” एवमनुज्ञां गृहीत्वा सपरिवारं देवं पूजयेत् । द्वितीये यामे मध्याह्ने जन्म भावयेत् । उच्चस्थे ग्रहपञ्चके सुरगुरौ सेन्दौ नवम्यां मधौ लग्ने कर्कटके पुनर्वसुयुते मेषं गते पूषणि । निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मेध्यादयोध्या- रणेराविर्भूतमभूतपूर्वविभवं यत्किञ्चिदेकं महः ।

संख्या १ रामोपासना १५३ “मत्वेवं वादयेद् वाद्यान्यर्घ्यं दद्याज्जगत्पतेः । फलपुष्पाम्बुसम्पूर्णं गृहीत्वा शङ्खमुज्ज्वलम् ॥ अशोकचूतकुसुमैर्युक्तं च तुलसीदलैः । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥” इत्यर्घ्यमन्त्रः । “पुनः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा प्रतियाममतन्द्रितोऽर्चयेत् ।” अथ दशमीकृत्यम्—दशम्यां स्नात्वा सन्ध्यादिकं कृत्वा श्रीरामं यथाविधि सम्पूज्य साज्येन पायसेनाष्टोत्तर- शतं मन्त्रैर्हुत्वा आचार्यं भक्त्या सन्तोष्य रत्नकुण्डलाङ्गुलीयकादिभिः पूजयेत् । ततः— “इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां समलङ्कृताम् । चित्रवस्त्रयुगच्छन्नां रामोऽहं राघवाय ते ॥ श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः ।” इति प्रतिमां दत्त्वा भुवं दद्यात् । अन्येभ्योऽपि यथान्यायं गोहिरण्यादिकं दद्यात् । वासोयुगं धान्यं यथा- विभवं दत्त्वा ब्राह्मणैः सह भुञ्जीत । तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । अथ पारणासङ्कल्पः— ‘तव प्रसादस्वीकारः कृतं यत्पारणं मया । व्रतेनानेन सन्तुष्टः स्वामिन् भक्तिं प्रयच्छ मे ॥ कृत्वैवं ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते ध्रुवम् । बहुना किमिहोक्तेन मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ॥ कुरुक्षेत्रे महापुण्ये सूर्यपर्वण्यनेकंशः । तुलापुरुषदानाद्यैः कृतैर्यल्लभ्यते फलम् ॥ तत्फलं लभते मर्त्यो दानेनानेन सुव्रत ।” अथाकिञ्चनव्रतम्— “अकिंचनोऽपि नियतमुपोष्य नवमीदिने । कृत्वा जागरणं भक्त्या रामभक्तैः समन्वितः ॥ स्मरन् रामं धिया भक्त्या पूजयेत् विधिवन्मुने ।” शक्तावुद्यापनमपि कर्तव्यम् । अशक्तौ तु— “वर्षे वर्षेऽसमर्थस्य व्रतेनैव प्रपूर्णता । न तस्योद्यापनं किञ्चिद् व्रतादन्यद् विधीयते ॥ सर्वव्रतस्य पूत्यर्थमिदं रामव्रतं चरेत् । नान्येनास्याब्धिवत्पूर्तिरनेनैवास्य पूर्णता ॥” अथ चैत्रद्वादश्यां दमनकोत्सवः—प्रातः स्नात्वा देवेशं समभ्यर्च्य— “गच्छेद् दमनकाराममेकादश्यां सुशोभितम् । क्रमेणादाय तत्रैव पूजयेच्चन्दनादिना ॥ नेष्यामि रामपूजार्थमिति सम्प्रार्थ्य तं नमेत् । उत्पाट्य पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य प्रक्षाल्य वारिणा ॥

९५४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट अशोकमूले गन्धाद्यैः स्थण्डिले पूजयेत् क्रमात् । अशोकं च तथा कालं वसन्तं काममेव च ॥ ॐ अशोकाय नमस्तुभ्यं कामस्त्रीशोकनाशन । शोकार्ती हर मे नित्यमानन्दं जनयस्व मे ॥ त्रुट्यादिकालपर्यन्तः कालरूपी महाबलः । फलते चैव यः सर्वं तस्मै कालात्मने नमः ॥ वसन्ताय नमस्तुभ्यं वृक्षगुल्मलताप्रिय । सहस्रमुखसंवाह कामरूप नमोऽस्तु ते ॥ कामभस्मसमुद्भूत रतिबाष्पपरिप्लुत । ऋषिगन्धर्वदेवाविविमोहक नमोऽस्तु ते ॥ सङ्गृह्य दमनं पुण्यं पूजयेन्मनुनाऽमुना । नमोऽस्तु पुष्पबाणाय जगदाह्लादकारिणे ॥ मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिप्रियाय ते ।” अनेन मन्त्रेण दमनकमुपस्थाय परिवारसमन्वितं कामरूपिणं दमनकं पूजयित्वा धोतेन वाससाच्छाद्य घण्टा- पुरुषसूक्तादिभिः स्वगृहमानयेत् । ततो निशायां श्रीरामस्याग्रे सर्वतोभद्रं निर्माय तत्र कुम्भं संस्थाप्य पुण्यैनाम्बुनाऽऽपूर्य तत्र पूजयेत् । पञ्चवर्णोढ्यवितानमारोप्य महतीं पूजां कृत्वा तदधिवासनं कुर्यात् । ‘दमन त्वमिहागच्छ सान्निध्यं कुरु ते नमः ।’ इत्यावाह्य (१) क्लीं कामदेवाय नमः (२) श्रीं ह्रीं रत्यै नमः (३) ॐ मन्मथाय रामाय क्लीं वसन्तसखाय च । स्मराय चेक्षुचापाय पुष्पास्त्रायेति पूजयेत् । ॐ तत्स्वरूपाय विद्महे कामदेवाय धीमहि । तन्नोऽनङ्गः प्रचोदयात् । इत्यादिभिः सम्पूज्य प्रातस्तुभ्यं दमनकं निवेदयिष्यामीति भगवन्तमामन्त्र्य प्रातर्भगवन्तं सम्पूज्य । “देवदेव जगन्नाथ वाञ्छितार्थप्रदायक । हृदिस्थान् पूरयेः कामान् मम कामेश्वरप्रिय ॥ इमं दमनकं देव गृहाण मदनुग्रहात् । वनमालां यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि ॥ तद्वद् दामनकं मालं पूजां च हृदये वह ।” इति चैत्रकृत्यम् अथ वैशाखज्येष्ठयोः कृत्यम्—वैशाखे ज्येष्ठे च द्वादश्यां स्वर्णरौप्यादिपात्रे तोयस्थं हरिं पूजयेत् । अथाषाढकृत्यम् “आषाढ़शुक्लद्वादश्यां क्षीराब्धिशयनोत्सवः । कार्योऽन्यथा त्वनावृष्टिर्भवेत्पौराणिकवाक्यतः ॥” अथ रामशयनविधिः—गीतवादित्रादिघोषेण शिविकया देवं जलाशयं नीत्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा पुरुष- सूक्तादिभिः सम्पूज्य देवं तत्र तोरणाद्यलङ्कृतायां नावि शेषपर्यङ्के फणामणिगणामले स्वापयेत् । विविधोपचारैः सम्पूज्य— “सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे च विबुध्येत प्रसन्नो मे भवाव्यय ॥” इति प्रार्थयेत

in line 7, वैष्णवे in line 6, कौशेय in line 10. In देवतायै, there is no repha, it's just देवतायै! Wait, look closely: is there an 'r' sound? No, the dative is देवतायै ("त्वामाराध्य देवतायै पवित्रकमारोपयन्तु" - having worshiped you, let them offer the pavitra to the deity!). That makes 100% perfect sense grammatically and ritualistically: "तान्त्रिकास्त्वत्सादृश्यानुकारेण निवीतेन त्वामाराध्य देवतायै पवित्रकमारोपयन्तु।" Wait, look at त्वातसादृश्यानुकारेण: in line 8, is there a space: तान्त्रिकास्त्वत्सा दृश्यानुकारेण? Yes, there is a small gap between त्सा and दृश्या: तान्त्रिकास्त्वत्सा दृश्यानुकारेण or तान्त्रिकास्त्वत्सादृश्यानुकारेण? It looks like a slight space, but let's keep it close to the text.

Let's check :
`अथ पवित्रलक्षणम्— "हेमरूप्यताम्रक्षौमैः सूत्रैः कौशेयपद्मजैः ।`
Wait, is the quote opening `"` or `''` or `“`

“कार्तिके पश्चिमे यामे स्तवं गीतं करोति यः । वसते श्वेतवैकुण्ठे पितृभिः सह नारद ॥ नीराज्येशं ततः स्नायाद्विधिना हरितुष्टये ।” वाद्यघोषैर्देवं जलाशयं नीत्वा सङ्कल्प्य मन्त्रान् पठेत् । “ब्रह्मेन्द्ररुद्राग्निकुबेरसूर्य्यसोमादिभिर्वन्दितपादपीठ । बुध्यस्व देवेश जगन्निवास मन्त्रप्रभावेण सुखेन देव ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते । त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् ॥ उत्थिते चेष्टते सर्वमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव ।” ‘इदं विष्णु’ रित्यादिवैदिकांश्च मन्त्रान् पठेत् । तीरे देवं समुपवेश्यानुग्रहं प्रार्थयेत् ॥ “सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् प्रबुद्धः प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात् पुरुषः पुराणः ॥” इति पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा पञ्चामृतैः संस्नाप्य वस्त्रालङ्कारचन्दनैः स्रग्धूपदिव्यालङ्कारताम्बूलादिभिरर्चयेत् । चातुर्मास्यव्रतादिकं समर्प्य गीतवाद्यस्वनैर्देवं रथमारोहयेत् । “रथस्थितो नरैर्विप्रपूजितो मधुसूदनः । ददाति वाञ्छितं तेषामन्ते च परमां गतिम् ॥ दोलायमानं गोविन्दं रथस्थं मधुसूदनम् । नृणां भक्त्या सकृद् दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥” पौर्णमास्यां सन्ध्यायां त्रिपुरोत्सवः कार्यः । तत्र— “कीटाः पतङ्गा मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरन्ति जीवाः । दृष्ट्वा प्रदीपं न च जन्मभागिनो भवन्ति सत्यं श्वपचोऽपि विप्राः ॥” इति स्कान्दे त्रिपुरोत्सवः मार्गशीर्षे एकभक्तं नक्तव्रतं कृत्वा हरिं सम्पूज्य ब्राह्मणांस्तर्पयेत् । अथ पौषमाघयोः कृत्यम्— “पौषस्यैकादशीं शुक्लामारेभ्य स्थण्डिलेशयः । मासमात्रं रघुप्रीत्यै द्विवारं स्नानमाचरेत् ॥ त्यक्तभोगो जितेन्द्रियः त्रिकालं श्रीरामं दध्योदनादिभिरर्चयेत् । अथ फाल्गुनमासकृत्यम्—तत्र पौर्णमास्यां होलिकोत्सवं वसन्तर्चां कुर्यात् । विमले प्रभाते प्रतिपद्भास्करोदये नित्यकर्मादिकं निर्वाह्य पितृदेवताः सन्तर्प्य सर्वोपद्रवशान्तये होलिकाविभूतिवन्दनं कुर्यात् । तत्र मन्त्रः— “वन्दितासि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शङ्करेण च । अतस्त्वं पाहि भूतेभ्यो भूते भूतिप्रदा भव ॥” आम्रकुसुमप्राशनम्—आम्रकुसुमानि देवाय निवेदयेत् । विविधगीतविनोदननृत्यैर्देवं सन्तोषयेत् । उपलिप्ते गृहाजिरे अक्षतैश्चतुष्कं कृत्वा तन्मध्ये पीठं स्थापयित्वा पल्लवैर्युतं शुक्लवस्त्रोत्तरच्छदं कलशं स्थापयित्वा तत्रासन उप- विश्य भगवतोऽभिषेकं सदूर्वाश्वत्थपल्लवैः कुर्यात् ।

“कुसुमं चूतवृक्षस्य वसन्तनवपल्लवम् । सम्प्राशयामि सुखदमायुरारोग्यवर्धनम् ॥” इति भगवते निवेद्य प्राश्नीयात् । “ये पिबन्ति वसन्तादौ चूतपुष्पं सचन्दनम् । सम्यग्हृदिष्टकामस्य पूजां ते कुर्वते जनाः॥ अनन्तरं द्विजेन्द्राणां सूतमागधवन्दिनाम् । दद्याद्दानं यथाशक्ति कामात्मा प्रीयतामिति ॥ सायं चतुष्कगश्वेतच्छदपीठस्थितान् शुचीन् । रत्नकुम्भाम्भसा चूतपल्लवैरभिषेचयेत् ॥” अथाधिकमासकृत्यम्—“अधिकमासे तु सम्प्राप्ते स्मृत्वा सीतापतिं हरिम् । सुवर्णेनाज्यसंयुक्तांश्चयत्रिंशदपूपकान् ॥ दद्याच्च वेदविदुषे श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । नश्यत्यकरणे शीघ्रं पुण्यं द्वादशमासजम् ॥” अथ दशमीसङ्कल्पः—द्वादशस्वपि मासेषु, उभयोरपि पक्षयोर्दशम्यां प्रातरुत्थाय नित्यं निर्वाह्य दशमीदिन- मारभ्य व्रतमहं करिष्य इति सङ्कल्प्य श्रीरामपादयोः पुष्पाञ्जलिं दत्वा शङ्खोदकेन सङ्कल्प्य प्रणमेत् । एकादश्यां पर्णाद्यै- र्दन्तधावनं कृत्वा स्नात्वा देवार्चनं कृत्वा व्रतसङ्कल्पं कुर्यात् । “एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाव्यय ॥ गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः । उपवासं गृहीत्वाथ मन्त्रपूतं जलं पिबेत् ॥ कृत्वा चावश्यकं सर्वं द्वादश्यां व्रतमर्पयेत् ।” “कार्कश्यं दशकन्धरो मधुपतेः सन्मार्दवं मैथिलो दातृत्वं च विभीषणो बहुविधं स्नेहं पुनर्लक्ष्मणः । स्वामित्वं हनुमानुपेत्युपकृतिं देवा वियोगं पिता कोपानुग्रहमम्बुधिर्वयमपि प्रेमाऽङ्घ्रिजं साम्प्रतम् ॥ एवं श्रीरामपूर्वोत्तरतापनीयारामरहस्याद्युपनिषदगस्त्यसंहितावाशिष्ठसंहितारामार्चनचन्द्रिकाद्यनुसारिश्रीरामो- पासनसंक्षेपः । “वेदेषु चेतिहासेषु पुराणेषु महत्स्वपि । महाकाव्येषु चम्प्वादिनिबन्धेसु महोज्ज्वलम् ॥ आर्याणां जीवनोपायमनार्याणां कुतूहलम् । इतरेषां जनानां यदाश्चर्योन्मादकारकम् ॥ अतिक्रान्तैर्भविष्यद्भिर्वर्तमानैः सुधीश्वरैः । हृद्गतोत्तापशान्त्यर्थं गृह्यमाणतयाऽऽस्थितम् ॥ सौजन्योपज्ञमन्तःस्थगाढध्वान्तनिवारकम् । यद्धि सुश्लोकयामास वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥

९५८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट पाश्चात्त्यः कश्चनागत्य भारतं तददूषत् । मलीमसः पुरोभागी प्रतीतं चरितं हरेः ॥ तेन रामकथानाम्ना निबन्धः प्रकटीकृतः । शोधरूपः स चात्यर्थमाक्षेपादिसमन्वितः ॥ एतादृशा दुनिबन्धा उपेक्ष्यन्ते मनीषिभिः । साधुभिः प्रतिभावद्भिर्लेखनीं कः कलङ्कयेत् ॥ तद्रामायणमीमांसानिबन्धे तर्ककर्कशे । प्रक्षालिता मया सम्यग्दोषा दुरभिसन्धिजाः ॥ नूतनाक्षेपसम्बन्धे काचिद् दिक् सम्प्रदर्शिता । ययाञ्जसा तरिष्यन्ति जना मोहमहार्णवम् ॥ आधृत्य मतमार्याणामितिहासोऽपि दर्शितः । रामपूजाविधिः प्रोक्तो हार्दध्वान्तनिवारकः ॥ महेश्वरस्य कृपया निर्मितेन मया विभुः । एतेन सुनिबन्धेन प्रीयतां राघवो हरिः ॥”

प रि शि ष्ट ( २ ) उद्धृत ग्रन्थों की अनुक्रमणिका ग्रन्थनाम पृष्ठ अगस्तिपौलस्तिरामायण ३३१ अगस्त्यरामायण ३१० अगस्त्यसंहिता २६१, २६६, ३१०, ६७७, ६८८ अग्निपरीक्षा १४५, १४७, १४८, १४९, १५०, १५१— २७०, ३७४, ३७९ अग्निपरीक्षा बनाम आर्यपरीक्षा १३७ अग्निपुराण २५९, २६०, २७८, ३९२, ४७१, ५१३— ५१४, ६८८ अग्निवरुणरामायण ३३१ अग्निवेशरामायण ३०४, ५४६, ५४७ अङ्गदपैंज ३२९ अङ्गदरायवार ३२७ अङ्गदेर रायवार ३२७ अञ्जनापवनञ्जय ३१९ अथर्ववेदसंहिता १५, १८, २०, २३, २४, २६, ३२, ३८, ३९, १८९, १९०, १९१, २५७, २९७, ४३६, ४५८, ५९०, ६५४, ६६४, ६७३, ६७७, ६९१, ८७९ अथर्वशीर्ष १०५ अद्भुतदर्पण ३१९ अद्भुतब्राह्मण २१ अद्भुतरामायण ६, २४७, २६२, २६३, २८६, ३०३, ३२७, ४०४, ४१८, ४२७, ४२८, ४५३, ५०१, ५०७, ५६६, ५९२, ६१३, ६२८, ६९८, ७००, ७०१, ७०२, ७०३ अध्यात्मरामायण ६, १२, ५९, ६३, ६५, ६६, ७५, ७९, २१०, २४७, २५९, २६१, २६२, २६५, २६६, २६७, २८४, २८५, २८६, ३०३, ३०७, ३१४, ग्रन्थनाम पृष्ठ ३२४, ३२५, ३२७, ३२९, ३३१, ३७७, ३८५, ३८८, ३९१, ३९३, ४०४, ४०५, ४०९, ४१०, ४११, ४१७, ४१९, ४२०, ४२३, ४२९, ४३०, ४३१, ४३२, ४३६, ४३८, ४३९, ४६४, ४६७, ४६९, ४७०, ४७१, ४७३, ४८३, ४८४, ४८६, ४८७, ४९९, ५००, ५०१, ५०९, ५११, ५१४, ५१७, ५२४, ५२५, ५२६, ५२७, ५२८, ५३१, ५३२, ५६७, ५७०, ५७२, ५७६, ५८२, ५८३, ५८४, ६०१, ६०४, ६१४, ६२८, ६३४, ६४६, ६७७, ६८९, ६९७, ६९९, ७००, ७०३, ७०९, ७१७, ७४६, ७४८, ७६७, ७६८ अध्यात्मरामायणपाञ्चाली ३२७ अनर्घराघव ५४, १२१, १९६, २९८, ३१५, ३१८, ४०४, ४०६, ४०७, ४७१, ५१२, ७०० अनामक जातक १००, १७०, ३३३, ४६९, ४९२, ५१२, ५६६, ६४१ अनुगीता २६२ अपराधक्षमापनस्तोत्र ७५३ अपालासूक्त ३१२, ३२९ अब्दरामायण ३०४ अभिज्ञानशाकुन्तल ८०३, ८६८, ८६९, ८७१ अभिधर्म महाविभाषा १७०, १७१, ७१३ अभिनवराघव ३१७ अभिषेकनाटक १९६, ३१४, ३३४, ५६५, ६७५ अमरकोश ६० अम्बरोषोपाख्यान २७० अर्कप्रकाश ( वैद्यक ) ५९०

९६० रामायणमीमांसा परिशिष्ट अर्जुनविजय ३३५ अर्ली हिस्ट्री आफ वैष्णवसेक्ट २५५ अवतारचरित ३२९ अवधविलास ३२९ अवन्तिसुन्दरी ८६५ अष्टयाम ३२९ अष्टाध्यायी ( पा० सू० ) ५६, ६२, २१३, ३९७, ४६३, ८१३, ८५१, ८६६, ८७५ असमिया गीतिरामायण ४६६, ४८५, ४९८ अससीया बालकाण्ड ३२६, ३७६, ३७७, ३७८, ३८१, ३८४, ३८५, ३८६, ४०९, ४३४, ४३६, ४४७, ४५०, ४७० असमियारामायण ३२६, ४७०, ७०० असिया ३७० असिया पोर्तुगेसा ३७० अहिमहिरावण की कथा ३३० अहिमहिरावणवध ३३१ आगमपाञ्चरात्ररामायण ३३१ आगरिया आदिवासी रामकथा ६१३ आण्डपुराण २८२ आत्मरामायण ३३१ आदित्यपुराण २७९ आदित्यहृदय ४९ आदिपुराण ( जैन ) १२८, ६१५, ७०६, ८५१ आदिपुराण २७८, ४२३, ६८८ आदिरामायण ५६, १७८, २२९, २३०, २३३, ३०४, ३२९, ४७२, ४९२, ५०७, ५४१, ५७८, ६३३, ६४० आनन्दकन्दतन्त्र १०८ आनन्दरामायण ६, ५९, ६६, ७६, ७८, १६३, १८७, २४७, २६२, २६३, २६५, २८६, ३०४, ३१३, ३२४, ३३०, ३३७, ३७५, ३७८, ३८१, ३८२, ३८५, ३८६, ३८७, ३८८, ३९२, ३९३, ४०४, ४०५, ४०७, ४०९, ४१७, ४१८, ४१९, ४२४, ४२६, ४३०, ४३८, ४३९, ४४०, ४४२, ४४४, ४५३, ४६५, ४६७, ४६९, ४७०, ४७१, ४७३, ४८१, ४८४, ४८५, ४८७, ४९०, ४९८, ४९९, ५०२, ५१०, ५११, ५१२, ५१४, ५२४, ५२५, ५२६, ५२७, ५२८, ५२९, ५३१, ५३२, ५६७, ५६८, ५७०, ५७१, ५७२, ५७४, ५७६, ५७८, ५७९, ५८२, ५८३, ५८४, ५८६, ५८७, ५९१, ५९२, ५९७, ६००, ६०१, ६०४, ६०८, ६१०, ६११, ६१२, ६१३, ६१४, ६२१, ६२२, ६२५, ६२७, ६३०, ६३१, ६३४, ६३६, ६३७, ६४१, ६४२, ६४३, ६४६, ६७७, ६८९, ६९३, ६९७, ६९९, ७००

संख्या २ अनुक्रमणिका ९६१ उत्तररामायण ३२ कल्पनामण्डतिका १७१ उत्तररामायणचम्पू ३२२ कल्पसूत्र ७८ उदात्तराघव ३१३, ४१८ कवितावली ३२८ उदारराघव ३१५, ४८३, ४९६, ५८५ कहावली ६४२ उन्मत्तराघव ३१३, ३१९, ५७९ काठकगृह्यसूत्र २०, २८, ३५ उपदेशपद ६४२ काठकसंहिता १८, २२३, २२५, २५०, ६५५ उर्मिला ३३० काण्वसंहिता १३६ उर्वशीपुरूरवासूक्त ३१२ कादम्बरी ३२१, ८६५ उल्लाघराघव ३१८ कान्तकोइलि ३२७ ऋग्वेदभाष्य ५९०, ८७८ कापिलपुराण २७९ ऋग्वेदसंहिता ४, १५, १६, १८, १९, २०, २१, २२, कामधेनुतन्त्र ६९० २३, २८, ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ४१, ४२, ४३, कामन्दकीय नीतिशास्त्र ६८४ ४४, ४६, ४७, ८१, १३९, १४१, १८०, १८१, कामसूत्र ८६७ १८४, १९१, १९५, २१९, २२२, २२३, २२४, कामायनो ५०४ २५१, २५३, २५६, २५७, २६६, २७१, २९७, कालनिर्णयरामायण ३०४ ३०६, ३१२, ३८८, ३९०, ३९५, ४५८ ६२८, कालनेमिर रायवार ३२७ ६५०, ६५१, ६५२, ६५३, ६५४, ६५५, ६७३, कालिकापुराण २७८, २७९, ४४७, ५४५, ६८८, ७१० ७९२, ७९३, ८३६, ८५४, ८६४ काव्यप्रकाश ७१८, ७४० एण्टीक्यूटी आफ हिन्दू एस्ट्रोनोमी एण्ड दी तामिल ८७३ काव्यमीमांसा ७३५, ७३६, ८६५, ८७९ ऐतरेयब्राह्मण १०५, २२४, २५१, ७९८ काव्यादर्श १५४ ओट्टक्कूतनरामायण ३२३ काशिका ८६६ ओरायन ८५४ काशीकेदारमाहात्म्य ६७, २८३, ५९३, ६६३ औशनस उपपुराण २७९ काशीरहस्य ६८९ कठोपनिषद् ३६, ४४३, ४७४, ७८१, ७९१, ७९९, ८०२ काश्मीरीरामायण या रामावतारचरित ८१, ३२६, ३८८, कण्णशरामायण ३२४ ४१०, ४१८, ४२३, ४३८, ४५१, ४८२, ४९९, कथारामायण ३२७ ५२७, ५२८, ५८१, ५९१, ५९२, ६४३ ६९३ कथासरित्सागर १२९, २३२, ३१३, ३२१, ३३३, ३३७, किरणावली ८६९ ३८५, ३८६, ३९३, ४०१, ४०२, ५८३, ६२२, किष्किन्धातीर्थमाहात्म्य २७१ ६४२, ६९३, ६९४, ६९८, ८६८ कुन्दमाला १४७, ३१३, ३१५ ६४१, ६६५, ६९७, ७०० कपिदूत ३२० कुशलवोपाख्यान ३०६ कपिष्ठलसंहिता १८ कुमारतन्त्र ५९० कर्णदानकाव्य ६२६ कुमारसंभव ८६८, ८७१ कलिराघव २६१ कुरान १९०, ४९३ कलिसंतरण २६२ कूर्मपुराण ७६, २६८, २७८, २७९, ४९३, ४९४, कल्किपुराण २७८, ४४२, ६८८ ५०१, ५६८, ५९२, ६६३, ६८० ७२५ कल्पतरु २२७ कृत्तिवासरामायण ६३, ६६, ७६, ३२७, ३७६, ३७७, ३७८, ३८१, ३८५, ३८६, ३८७, ४०४, ४०६, १२१

९६२ रामायणमीमांसा परिशिष्ट ४१०, ४१८, ४२३, ४२९, ४३०, ४३२, ४३३, ४३४, ४३५, ४३८, ४४१, ४४७, ४४९, ४६५, ४७०, ४७३, ४८१, ४८३, ४९२, ५२४, ५७१, ५७३, ५७४, ५८१, ५८२, ५८४, ५८६, ५८७, ५९७, ६२२, ६३०, ६३५, ६४३, ६४५, ७०० कृत्यारावण ३१८, ४८१, ४९८, ५७० कृष्णोपनिषद् २६२, २८७, ३०५, ७१२ केनोपनिषद् ७११, ८४८ केरलवर्मरामायण ३२४ कैकेयी ३३१ कैवल्योपनिषद् ७९८ कोकिलसन्देश ३२० कौशलकिशोर ३२९ कौमारपुराण २८२ कौशिकगृह्यसूत्र २५ कौशिकसूत्र २१ कौषीतकि उपनिषद् ३८८, ३८९, ६३०, ७९४, ८४३ कौषीतकिगृह्यसूत्र ८७५ कौषीतकिब्राह्मण १८ खण्डखाद्य ८३२ खण्डनखण्डखाद्य १५६ खुद्दनिकाय १६४ खोतानीरामायण ३३३, ३७५, ३७७, ३७९, ४०६, ४३८, ४४१, ४४४, ४५१, ४९८, ५७९, ५८४, ५९१ गणकचरित ३२६, ५२५, ५२७ गद्यकथा १३४ गणपति अथर्वशीर्ष १०५ गणेशपुराण ३९३ गन्धर्ववेद २४१ गरुड़पुराण २७३, २७९, ३८६, ४६५, ४८१, ६७७, ६८८ गर्गसंहिता ७१२ गाथासप्तशती २२५, ८७० गायत्रीरामायण ३०६ गीतगोविन्द ३२० गीतराघव ३२१ गीता १३, ३६, ५०, ६२, ६८, १०३, १०८, १४३ १८६, २२३, २५९, २६४, २६६, २६७, ३१०, ३१६, ३२९, ३८९, ४१६, ४१९, ४२१, ४३१, ४५८, ५६२, ५८६, ६०९, ६१८, ६३८, ६५३, ७११, ७१४, ७१५, ७१९, ७३४, ७३८, ७४२, ७४७, ७४८, ७६०, ७७२, ७८१, ७९१, ७९३, ८०१, ८०२, ८१०, ८१५, ८१७, ८१८, ८२०, ८३७, ८४३, ८४४, ८४५, ८५५, ८५६, ८५७ गीतामाहात्म्य ७६८ गीतारहस्य ८५७, ८५९ गीतावली ३२८, ३८६, ६४६ गीताव्याख्या २८४ गुणरत्नकोष ६६० गुहागुह्यकरामायण ३३१ गोपथब्राह्मण ३२ गोपालतापनीयोपनिषद् २५२, २५६, २९९, ७१७ गोपीनाथरामायण ३२४ गोभिलगृह्यसूत्र ३५ गोविन्दरामायण ३३०, ५७२ गोविन्दाष्टक २६८ गौतमसूत्रभाष्य ३२ गौतमधर्मसूत्र ८७८ गौतमधर्मसूत्रभाष्य ८७८, ८७९ गौतमीमाहात्म्य २७१, २७८ चतुष्पदी ६६ चन्द्रदूत ३२० चन्द्रावतीरामायणगाथा ३२७, ६४३ चम्पूरामायण ३२२, ३२७ चरक ६७५, ८७४, ८७९ चरितरामायण ३३४ चाणक्यनीतिशास्त्र कौटिल्यअर्थशास्त्र ६६८, ६७५, ६८२, ७३६, ८७५, ८७९, ८८० चातुर्वर्ण्यसंस्कृतिमीमांसा ६७३ चान्द्ररामायण ३११ चित्रकूटमाहात्म्य ३०४ चित्रबन्धरामायण ३२० चिप्स फ्राम दी जर्मन वर्कशाप ८५३

संख्या २ अनुक्रमणिका ९६३ चैतन्यचरितामृत ६६३ छलितराम ३१८, ६४१ छान्दोग्योपनिषद् १७, ३२, ६५, १२४, २२३, ६३०, ७३६, ७८१, ७८७, ८३५, ८४०, ८४७, ८५४ जटायुरामायण ३३१ जयद्दिसजातक १६९, १७२ जातकट्ठवण्णना १६४, १६७, १६९, १७१, ५९० जातकमाला ६०५ जानकीगीता ३२१ जानकीपरिणय ३१३, ३१९, ३८८, ३९१, ५२८, ५८५ जानकीमङ्गल ३२८ जानकीरामक्रीडाह्निक ३१३ जानकीहरण ५४, १९६, २६५, ३१३, ४०७, ४०९, ७०० जिनरामायण १३० जीवनसंबोधन १३५ जीवस्तुतिरामायण ३२६ [L