रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
१२० रस्तरङ्गिणी अथ रसकर्पूरगुटिका—कुंकुमं काश्मीरम् । कुंकुमादिपञ्चद्रव्याणामेको माषकः प्रत्येकम्, रसकर्पूरस्यैका गुञ्जा । निम्बूनीरेण सम्मर्च्य कृता रक्तिमिता बटी नवनीतमध्ये निधाय भक्षिता फिरङ्गरोगशमनी । रसकर्पूरगुटिका नामतः ॥ भा.टी.—काश्मीरी केशर, कालीमिर्च, लालचन्दन, लौंग, जावित्री, इनको पृथक् एक-एक मासे लेकर इसमें एक रत्ती रसकर्पूर मिलाकर सबको एकत्र निम्बूरस से मर्दन करके एक-एक रत्ती की गोली बना लें । इसको रस- कर्पूर वटी कहते हैं । इस वटी को नवनीत ( मक्खन ) के साथ सेवन करने से फिरङ्ग रोग नष्ट हो जाता है ॥ ८४–८६ ॥ बाह्यप्रयोगार्थं भूतघ्नचक्रिका रसं कर्पूरनामानं गुणपर्वतभागिकम् । निम्बूकाम्लञ्च विशदं वसुपावकसंमितम् ॥ ८७ ॥ समाधाय विधानज्ञो मेलयेदतियत्नतः । चक्रिकाः कारयेद्वैद्यो गुञ्जाषट्कमिताः पृथक् ॥ ८८ ॥ रसज्ञैस्तु समाख्याता नाम्ना भूतघ्नचक्रिका । न जातु विकृतिं याति भूतसंघविषापहा ॥ ८६ ॥ भूतघ्नचक्रिकायां रसकर्पूरस्य त्रिसप्तति ( ७३ ) भागाः । गुणास्त्रयः, सत्त्वरजस्तमांसीति । पर्वताश्च सप्त 'सप्तैते कुलपर्वताः' इत्युक्तेः । तथा च “अङ्कानां वामतो गतिः” इति न्यायात् सप्तांकोत्तरं त्रिकाङ्कलाभात् त्रिसप्ततिरिति (७३) प्राचां परिभाषा । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । विशदं निर्मलम् । निम्बूकाम्लं वक्ष्यमाणप्रकारम्, वसुपावकसंमितं अष्टत्रिंशद् ( ३८ ) भागमितम् । उभयं समादाय अतियत्नेन सावधानतया सम्यङ् मिश्रयित्वा वर्तुलचिपेटाः चक्राकाराः चक्रिकाः कार्याः । केवलं रसकर्पूर एव जले द्रावितो विश्लिष्टपारदो बहुदिनानि स्थातुमयोग्यश्च स्यादतो निम्बूकाम्लमेलनमत्र योग्यम् ॥ ८७–८६ ॥ शुद्ध रसकपूर तिहत्तर ७३ भाग निम्बूकाम्ल अड़तीस भाग देकर दोनों को एकत्र मिलाकर पीस लें और इसकी छः रत्ती की चक्रिका ( टिकिया Tablets ) बना लें । इन टिकियाओं को क्रिमिघ्नचक्रिका कहा जाता है । यह कभी भी खराब नहीं होने पाती है और अनेक प्रकार के कृमि दोषों को नष्ट करती है ॥ ८७–८६ ॥ वक्तव्य—रसकर्पूर में निम्बूकाम्ल मिला कर रखने का अभिप्राय स्पष्ट है कि चिरकाल तक रखने पर भी रसकपूर खराब नहीं होता है। यदि केवल
षष्ठस्तरङ्गः १२१ रसकपूरत को जल में घोलकर रखा जाय तो वह कुछ दिनों में जल तथा पारद के रूप में पृथक् हो जाता है जिससे उसमें कृमिनाशक शक्ति पूर्णरूप से नहीं रहती है । प्रसङ्गान्निम्बूकाम्लस्य निर्माणप्रकारः निम्बूकलुङ्गकादीनां निर्मलं रसमाहरेत् । काचलिप्ते तु मृत्पात्रे हसन्त्यां क्वाथयेद्भिषक् ॥६०॥ क्वथितञ्च समालोक्य मृत्पात्रमवतारयेत् । कठिनीचूर्णकं दद्यात् यावद्बाष्पोद्गमो भवेत् ॥६१॥ अनन्तरं गन्धकाम्लं क्षिपेत्तावच्छनैः शनैः । चूर्णं कुन्देन्दुसङ्काशं यावद्याति तलस्थताम् ॥६२॥ तलस्थं तं सुविज्ञाय सारयेत्पृथुवाससा । अवशिष्टञ्च वसने पदार्थं सन्त्यजेत् बुधः ॥६३॥ पानीयं सारितं काचपात्रे संस्थाप्य शोषयेत् । जायते शशिसङ्काशं चूर्णं पात्रतलस्थितम् ॥६४॥ अयमेव भिषग्वर्यैर्निम्बूकाम्ल इति स्मृतिः । स्वजातिप्रभवा ह्यस्य गुणाः सर्वे भवन्ति हि ॥६५॥ निम्बूकाम्लनिर्माणे—आदिपदेन तज्जातीनां जम्बीरबीजपूरप्रभृतीनां ग्रहणम् । एषां रसं सारकपत्रगालितम्, काचलिप्तमृत्पात्रग्रहणं रसनैमल्यरक्षार्थम् । हसन्त्यां अङ्गारधानिकायाम् । यत्किञ्चिन्मलापसारणपर्यन्तं क्वाथः तलस्थं सुधा- गन्धकं भवति । उपरिस्थं निर्मलं जलं घनवस्त्रेण सारयेत्, वस्त्रावशिष्टं त्यजेत् पृथक्कुर्यादिति । तच्च सारितं जलं काचपात्रस्थमग्नौ पुनः शोषयेत् । तच्छुष्कं निम्बूकाम्लं भवति, स चायं स्वजातिगुणः निम्बुजम्बीरादिकारणगुण इत्यर्थः ॥ ६०-६५ ॥ भा.टी.—कागजी या बिजौरा नीम्बू का रस निचोड़कर उसे छानकर साफ कर लें। अब इस रस को एक मिट्टी के पात्र में (जिसमें भीतर काँच का मसाला लगाया गया हो) डालकर अँगाठी में रखकर मैल निकालने के लिये पकायें। जब रस साफ हो जाय तो उसे नीचे उतारकर उसमें उसी समय बाष्प निकलने तक थोड़ा-थोड़ा करके खरिया मिट्टी का चूर्ण छोड़ते जायँ। जब बाष्प निकलना बन्द हो जाय तब उसमें थोड़ा-थोड़ा करके गन्धकाम्ल डालें जब तक कि श्वेत वर्ण का चूर्ण तलस्थ न हो जाय। जब तलस्थ होना बंद हो जाय तो इसे एक मोटे कपड़े से छान लें और कपड़े में बचे हुए पदार्थ को फेंक दें। फिर छाने
१२२ रस्तरङ्गिण्यां हुए जल को एक काँच के पात्र में रखकर सुराप्रदीप की अग्नि से तपायें। जब तृतीय भाग शुष्क होकर नीचे पात्रतल में श्वेत वर्ण का चूर्ण रह जाय तो इसे उतार कर रख लें। इसी को वैद्य लोग निम्बूकाम्ल नाम से कहते हैं। इसमें अपनी जाति अर्थात् निम्बू, बिजौरा नींबू, कागजी नींबू आदि के अपने- अपने सब गुण रहते हैं ॥ ६०-६५ ॥ रसकर्पूरद्रवस्य निर्माणप्रकारः भूतघ्नचक्रिकामेकां शततोलकसंमिते । जले क्षिपेद् विद्रुतायां द्रवं तु विनियोजयेत् ॥ ६६ ॥ रसकर्पूरमानात्तु द्विसहस्रगुणाम्भसा । द्रवोऽयमेवं निर्दिष्टो यथा योगं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ अथ रसकर्पूरद्रवनिर्माणप्रकारः-१०० तोलकमित निर्मले जले भूतघ्नचक्रि- कामेकां द्रावयेत् । अत्रच गणनया रसकर्पूरमानाज्जलं द्विसहस्रगुणम् । रस- कर्पूरद्रवनिर्माणे काचपात्रस्यैव प्रयोगः ॥ ६६-६७ ॥ भा.टो.—पूर्वोक्त भूतघ्न चक्रिका को पीसकर एक सौ तोले शुद्ध जल में डालकर घोल लें । और इस जल को प्रयोग में लायें । इस प्रकार के रसकर्पूर द्रव में रसकर्पूर का भाग १, और जल दो हजार गुना अधिक होता है॥६६-६७॥ प्रकारान्तरेण रसकर्पूरद्रवस्य निर्माणप्रकारः द्वात्रिंशद्गुञ्जकमितं रसं कर्पूरसंज्ञकम् । सार्द्धद्वितोलकमिते सारे कोहलपूर्वके ॥ ६८ ॥ द्रावयेद्रसतन्त्रज्ञः कुप्यांमथ निधापयेत् । द्रवस्यास्य समादाय त्वष्टमांशमितं द्रवम् ॥ ६६ ॥ मेलयेत्सलिले शुद्धे शततोलकसंमिते । द्रवोऽयमपि संवृत्तो द्विसहस्रगुणाम्भसा ॥ १०० ॥ अथ प्रकारान्तरम्--रसकर्पूरस्य द्वात्रिंशद्गुञ्जाः, कोहलो यवकृता सुरा “अलकोहल” इति आङ्ग्लभाषायाम् , तस्य सारः जलांशोज्झितं भागं सार्धद्वि- तोलकमानेनादाय द्रावो विधेयः, अस्याष्टमोंऽशः शततोलकमिते जले क्षेप्यः । एवञ्च द्रवोऽयमपि रसकर्पूरापेक्षया द्विसहस्रगुणजलं जातः । आंग्लमानेन-- रसकर्पूरं १ ड्राम परिमितं १ औन्सपरिमित कोहलसारे सन्द्राव्यास्य द्रवस्य षष्ठिबिन्दून् (१ ड्रामम्) २ पाइण्टपरिमित (सपादसेरकमित) जलं विनिक्षिपेत् । एवञ्चास्मिन् रसकर्पूरद्रवे रसकर्पूरमानाद् द्विसहस्रगुणं जलं भवति ॥९८-१००॥
षष्ठस्तरङ्गः १२३ भा.टी.—रसकर्पूर ३२ बत्तीस तोले को ढाई तोला मद्यसार (अलकोहल) में डालकर घोल लें और इस घोल को जब प्रयोग में लाना हो तब इस घोल में से अष्टमांश घोल लेकर सौ तोले शुद्ध जल में मिला लें और काम में लायें । इस प्रकार से बनाये हुए द्रव में भी रसकर्पूर की अपेक्षा जल दो हजार गुणा अधिक होता है ॥ ९८-१०० ॥ वक्तव्य—उक्तरसकर्पूर द्रव आवश्यकतानुसार अनेक शक्ति के प्रयोग में लाये जाते हैं । अर्थात् कहीं पर एक प्रतिशत और कहीं हजार में एक भाग और कहीं दो हजार में एक और कहीं इससे कम भाग का कर्पूर द्रव बना- कर काम आता है । रसकर्पूरद्रवस्य गुणाः फिरङ्गस्फोटविषहृत् सपूयव्रणशोधनः । हस्तपादस्मरागारगेहादिगतभूतनुत् ॥ १०१ ॥ संक्रामकगदोत्थानभूतघ्नस्तु विशेषतः । रसज्ञैस्तु समाख्यातो रसकर्पूरजो द्रवः ॥ १०२ ॥ अथ रसकर्पूरद्रवस्य गुणाः—अयं प्रक्षालनद्वारा फिरंगस्फोटविषं हरति पूययुक्तान् व्रणान् शोधयति च । तथा हस्तपादयोनिस्थानगृहभित्त्यादिगत- जीवाणुनाशकश्च । विशेषतश्च संक्रामकरोगनिदानजीवाणुहन्ता रसायनज्ञै- रुदाहृतः ॥ १०१-१०२ ॥ भा.टी.—उक्त प्रकार से बनाया हुआ रसकर्पूर द्रव बाह्यप्रयोग में फिरंग व्रण के विष को नष्ट करता है और पूययुक्त व्रणों को शुद्ध करता है अथवा इनको धोने के काम आता है । हाथ, पैर, गुप्तेन्द्रिय, तथा गुदा आदि स्थानों में पाये जानेवाले या संक्रामक विषैले जीवाणुओं को नष्ट करता है। इसी तरह संक्रामक रोगजन्य विष को नष्ट करने में इस द्रव को विशेष रूप से काम में लाया जाता है ॥ १०१-१०२ ॥ वक्तव्य—संक्रामक-रोगपीड़ित रोगी के वस्त्रों को धोने या उसके थूक मूत्र तथा मल के पात्रों को धोने और परिचारक को अपने हाथों को धोने के लिये अथवा नेत्र आदि कोमलांगों के विषव्रणों को धोने के लिये उक्त रसकर्पूर द्रव जल बहुधा काम में आता है । परन्तु आवश्यकतानुसार इसको हलका अथवा तेज शक्ति का बनाया जाता है ।
१२४ रसतरङ्गिणी रसकर्पूरद्रवस्य प्रयोगः फिरङ्गजानां स्फोटानां व्रणानां विविधात्मनाम् । क्षालनार्थं विशेषेण सहस्रगुणिताम्भसा ॥ १०३ ॥ व्रणेषु तु चिरोत्थेषु द्विसहस्रगुणाम्भसा । कृतं द्रवं प्रयुञ्जीत शल्यतन्त्ररहस्यवित् ॥ १०४ ॥ हस्तपादादिकाङ्गानां गेहादीनाञ्च धावने । कृतं द्रवं प्रयुञ्जीत सहस्रगुणिताम्भसा ॥ १०५ ॥ योन्यादिकोमलाइ्गानां क्षालनार्थं प्रयोजयेत् । सहस्रपञ्चकगुणनीरनिष्पादितं द्रवम् ॥ १०६ ॥ अथास्य प्रयोगक्रमः—फिरङ्गजस्फोटानां तथा नानाकृतीनां नवीनदुष्टव्रणानां क्षालनाय सहस्रगुणजलद्रवयोगः पुरातनव्रणक्षालनाय च दशसहस्रगुणजल- द्रवः । हस्तपादादिशरीराङ्गानां तथा जीवाणुजुष्टवस्त्रादीनां क्षालने सहस्रगुण- जलद्रवः । योन्यादिकोमलांगक्षालनाय पञ्चसहस्रगुणजलद्रवः । उपलक्षणञ्चैतद् योग्यतावोधाय ॥ १०३-१०६ ॥ फिरंग व्रण तथा अनेक प्रकार के नवीन दुष्टव्रणों को साफ करने के लिये विशेष रूप से एक और हजार के अनुगत का द्रव काम आता है। शल्यतन्त्र- वेत्ता वैद्य को चिरकालीन व्रणों के लिये एक और दो हजार की शक्ति का रसकर्पूर द्रव प्रयोग करना चाहिये । हाथ पैर आदि अंगों तथा घर धोने के लिये एक और एक हजार शक्ति का द्रव उपयोग में लाना चाहिये । योनि, गर्भाशय, नेत्र आदि कोमल अंगों के धोने के लिये इसको पाँच हजार गुणा जल मिलाकर प्रयोग करना चाहिये ॥ १०३-१०६ ॥ अथ कज्जलिकायाः स्वरूपम् अर्द्धसमानद्विगुणमिताद्या गन्धकचूर्णात् पारदकस्य । मर्द्दनजन्या मसृणकाया कज्जलरूपा कज्जलिका सा ॥१०७॥ कज्जलिकायाः प्रयोगेषु विधानम् योगेषु यत्र निर्दिष्टौ समौ गन्धकपार्दौ । तन्मानां कज्जलीं यत्र योजयेद्भिषजां वरः ॥ १०८ ॥ उक्ते पारदमात्रे तु प्रयोगेषु सुनिश्चितम् । योजयेद्रससिन्दूरं रसतन्त्रविशारदः ॥ १०९ ॥
गन्धः स्यादधिकः सूताद्यावान् योगेषु मानतः । गन्धं तावन्तमेवेह विधानज्ञो विनिक्षिपेत् ॥ ११० ॥ रेसोऽधिको भवेद्यत्र गन्धकस्य प्रमाणतः । आदावेव विदध्यात्तु तन्मानात्तत्र कज्जलीम् ॥१११॥ अथ कज्जलिका परिचयः—समासतस्त्रिविधा कज्जली गन्धकमानभेदात् । तत्र पारदापेक्षया अर्धगन्धका यथा-गण्डमालाखण्डनरसे— “कर्षं सूतं शुद्धमस्य गन्धकन्त्वर्धमुत्तमम्” इति । समानगन्धा यथा—स्वच्छन्दभैरवे-“शुद्धं सूतं यथा गन्धं....तुल्यांशम्मर्दयेत्” इत्यादि । द्विगुणगन्धा अर्शःकुठारे-“भागः शुद्धरसस्य भागयुगलं गन्धस्य” इत्यादि । उपलक्षणञ्चैतत्—त्रिगुणचतुर्गुणगन्धनिर्मिता- दीनामप्युपलम्भात् । यथा त्रिगुणगन्धा ज्वरघ्नीगुटिकायाम्-“भागैकं स्याद्रसा- च्छुद्धाद् द्वौ पिप्पल्यास्ततस्त्रयः ! आकारकरभाद् गन्धाद्” इति । चतुर्गु णं यथा- गुञ्जागर्भर्से-“निष्कत्रयं शुद्धसूतं निष्कद्वादशगन्धकम्” इति । क्वचित्तु पारदा- चतुर्थांशगन्धयुतापि यथा-आमवातविध्वंसनरसे-“प्रक्षिप्य गन्धं रसपादभागम्” इति । क्वचित् तृतीयांशगन्धकयुतापि यथा-हेमगर्भपोट्टल्याम्-“शुद्धसूतं त्रिभागं स्यात् तन्मानं शुल्वभस्म च । भागैकं गन्धकं दद्यात्” इति । क्वचित् “पलानि चत्वारि रसस्य गन्धस्य” इति त्रैलोक्यनाथरस इति । मसृणकाया कोमला, कज्जलरूपा पारदचाकचक्यरहिताऽतीव कृष्णा ॥ १०७-१११ ॥ भा.टी.—शुद्ध पारद में समभाग गन्धक, अथवा द्विगुणभाग या त्रिगु- णभाग, अथवा अर्धभाग शुद्ध गन्धक मिलाकर खरल में खूब मर्दन करके इसका काला चमकीला रूप बना लेना कज्जलिका कहा जाता है ॥ १०७ ॥ जिन योगों में पारद और गन्धक समभाग प्रयोग लिखा हो वहाँ पर इनकी समभाग में बनायी हुई कज्जली डाल सकते हैं। और यदि कहीं योगों में केवल पारद का ही उल्लेख किया हो तो पारद न डाल कर उसके स्थान पर रससिन्दूर का प्रयोग करना चाहिये । जिन प्रयोगों में पारद कः अपेक्षा जितना अधिक गन्धक लिखा हो वहाँ पर कज्जली के अतिरिक्त अधिक गन्धक डाल कर कज्जली बना प्रयोग करना चाहिये । इसके विपरीत जिन योगों में गन्धक की अपेक्षा पारद का भाग अधिक हो वहाँ पर पहिले ही उस पारद गन्धक को कज्जली अच्छी तरह बना लेनी चाहिये ॥ १०८-१११ ॥
**वक्तव्य—**कज्जली को बनाकर उसकी अच्छी तरह परीक्षा करनी चाहिये। यदि कज्जली ठीक होगी तो उसमें पारद की चमक नहीं दीखेगी और वह कोमल तथा चिकनी सी होगी। इसके अतिरिक्त इसकी परीक्षा के लिये बनी हुई कज्जली को थोड़ी सी मात्रा में लेकर हथेली पर रखें और दो एक बूँद जल को डालकर अँगुली से मर्दन करें और जल को सुखा लें, अब देखें यदि हथेली पर पारद के बहुत सूक्ष्म कण नजर आयें तो वह ठीक नहीं, अन्यथा ठीक समझनी चाहिये। कज्जलिकाया गुणाः सहपानानुपानानां वैशिष्ट्यादिह कज्जली । सर्वामयहरा वृष्या मता दोषत्रयापहा ॥ ११२ ॥ कज्जलिकाया गुणाः—सहपानं यत्रौषधं मिश्रयित्वा खाद्यते, अनुपानं नाम औषधिभक्षणात् पश्चात् सेवनीयम् इत्यनयोर्भेदः ॥ ११२ ॥ भा.टी.—सहपान (जिसके साथ औषधि मिलाकर खाई जाती है) और अनुपान (औषधि खाने के बाद सेवनीय) की विशेषतानुसार कज्जली सब रोगों को दूर करती है। उसके सेवन से पुंस्त्व-शक्ति की वृद्धि तथा तीनों दोषों की शांति होती है ॥ ११२ ॥ अस्या आमयिकः प्रयोगः कज्जली समसुगन्धनिर्मिता द्राविडीमरिचचन्द्रतोयदैः । देवपुष्पबदरास्थिसंयुतैश्चूर्णितैश्च मधुना वमिं हरेत् ॥ ११३ ॥ कज्जली द्विगुणगन्धनिर्मिता चन्द्रबालकमरीचशैलजैः । चूर्णितैस्तु ससितैश्च भक्षिता दारुणामपि तृषां वमिं हरेत् ॥११४॥ वरुणादिकषायेण कज्जली परिशीलिता । बाह्यान्तर्विद्रधिं घोरां विनिवारयति द्रुतम् ॥ ११५ ॥ द्विभागगन्धककृता कज्जली खलु भक्षिता । कारबेल्लीदलरसैर्वीसर्पं दारुणं हरेत् ॥ ११६ ॥ द्विगुणितबलियोगा कज्जली श्लक्ष्णचूर्णा सततमिह हि लीढा शिग्रुजत्वग्रसेन । मधुजमधुसमेता विद्रधिं हन्ति बाह्यां व्यपनयति तथान्तर्विद्रधिञ्चातिघोराम् ॥ ११७ ॥
षष्ठस्तरङ्गः १२७ कज्जली द्विगुणगन्धनिर्मिता यष्टिकावृषकणाभयाक्षकैः । बर्बरीस्वरसभाविता भृशं श्वासकासतमकामयापहा ॥११८॥ समानगन्धनिर्मिता सनिम्बुकाम्लनागरा । कणान्विता तु कज्जली हरेदजीर्णमुद्धतम् ॥११९॥ एलाहिफेनकर्पूरजातीफललवङ्गकैः । समैः सुचूर्णिता ख्याता कज्जली स्वप्नमेहनुत् ॥१२०॥ शिंशपासारतैलेन नवनीतेन वाऽनिशम् । लिप्ता कज्जलिका शीघ्रं जीर्णं चर्मदलं हरेत् ॥ १२१ ॥ द्विभागधूर्तपत्राढ्या कज्जली मन्थजान्विता । चित्रकद्रव्यसंपिष्टा कण्डूपामादिकं हरेत् ॥१२२॥ कज्जली सैन्धवोपेत। रविदुग्धेन पेषिता । गण्डेषु लेपनादेव नाशयेद् गण्डमालिकाम् ॥१२३॥ वराकौशिकचूर्णेन समुपैता तु कज्जली । वातारितैलसंयुक्ता सर्वामयविनाशिनी ॥१२४॥ कज्जली द्विगुणगन्धनिर्मिता गव्यमन्थजयुता निषेविता । नाशयेत्तु ह्युपदंशमुद्धतं पथ्यमत्र लवणोज्झितं मतम् ॥१२५॥ समगन्धकयोगेन कृता कज्जलिका खलु । लेपनान्नवनीतेन गजचर्महरा मता ॥१२६॥ कज्जली सितयोपेता धात्रीस्वरससंयुता । शीलिता नाशयत्याशु सर्वानैव मदात्ययान् ॥१२७॥ धत्तरबीजस्वरसपेषिता खलु कजली । सव्योषा नस्ययोगेन सन्निपातं निपातयेत् ॥१२८॥ आमयिक प्रयोगे — द्राविडी एला, चन्द्रः कर्पूरः, तोयदो मुस्ता । वरुणा- दिकृषायः सुश्रुतनिर्दिष्टः । मधुश्चैत्राख्यो मासस्तज्जातेन मधुना क्षौद्रेण समेते- ऽर्थः । अथवा मधुर्वसन्तः तत्र जातेन निष्कासितेन इति यावत् । वासन्तिकेन मधुना समेता इति योज्यम् । अभया हरीतकी, अक्षकः विभीतकः, बर्बरी वन- तुलसी, अहिफेनादीनां ग्राहित्वात् स्वप्नमेहन्यपोहः । शिंशपासारः तदीयं तत्समुत्थं तैलम् । मन्थजं नवनीतम् । वरा त्रिफला, कौशिकं गुग्गुलुः । गज- चर्म कुष्ठविशेषः ॥ ११३-१२८ ॥ भा.टी.—पारद गन्धक की समभाग कजली को छोटी इलायची, काली मिर्च, कपूर, नागरमोथा, लौंग और बेर की मींगी के चूर्ण के साथ मिला मधु से सेवन करने पर वमन बन्द हो जाती है । पारद से द्विगुण गन्धक
१२८ रसतरङ्गिणी लेकर बनायी हुई कजली को कपूर, सुगन्धवाला, मरिच और छारछबीला तथा खाँड़ के चूर्ण के साथ मिलाकर जलानुपान से सेवन करने पर भयंकर तृषा तथा वमन बन्द हो जाती है । वरुणादिगण के कषाय के साथ यदि कुछ दिन तक कजली का सेवन कराया जाय तो बाह्य तथा आभ्यन्तर दोनों प्रकार की विद्रधि शान्त हो जाती है । द्विगुण गन्धक की कजली को करेले के पत्ररस के साथ सेवन करने से भयंकर वीसर्प रोग शांत हो जाता है । द्विगुण गन्धक की कजली को सहंजने के स्वरस तथा मधु के साथ कुछ दिन निरन्तर सेवन करने से बाह्य-आभ्यन्तर दोनों प्रकार की विद्रधि शांत हो जाती है । द्विगुण गन्धक की कजली को बनतुलसी के स्वरस की भावना देकर, मुलैठी, अडूसा, पिप्पली, हरड़ तथा बहेड़े के चूर्ण के साथ मिलाकर सेवन करने से श्वास, कास तथा तमक श्वास रोग शांत होते हैं। सम गंधक कजली को, नीम्बूकारस सोंठ तथा पिप्पली चूर्ण के साथ मिलाकर सेवन करने से अजीर्ण रोग नष्ट हो जाता है । इलायची बीज, अहिफेन, कपूर, जायफल और लौंग तथा कज्जली प्रत्येक समभाग में लेकर ४ रत्ती मात्रा में सेवन करने से स्वप्नमेह में आराम आता है । सीसम की लकड़ी के तैल अथवा मक्खन में मिलाकर कजली को कुछ दिन तक निरन्तर लेप करने पर पुराना चर्मदल रोग नष्ट हो जाता है । एक भाग कज्जली दो भाग धतूरे के पत्ते लेकर दोनों को खरल में चित्रकस्वरस से पीसकर मक्खन मिला लेप करने से कण्डू पामा आदि रोग नष्ट होते हैं । कज्जली में समभाग सैन्धानमक मिला आक के दूध में पीसकर लेप करने से गण्डमाला में आराम आता है । त्रिफलाचूर्ण, शुद्ध गुग्गुल को कज्जली में मिलाकर एरण्ड तैल के साथ खूब मर्दन कर पतला कल्क-सा बनाकर गरम जल या दूध से सेवन करने पर सब रोग विशेषतः वात-रोग नष्ट होते हैं । द्विगुण गन्धक की कज्जली को गाय के मक्खन के साथ मिलाकर सेवन करने से उपदंश रोग नष्ट हो जाता है; परंतु इसके सेवनकाल में लवण का त्याग कर देना चाहिए । समभाग कज्जली को मक्खन में मिलाकर लेप करने से गजचर्म (चम्बल) रोग नष्ट हो जाता है । कज्जली में समभाग खाँड मिला आँवलों के स्वरस के साथ कुछ दिन सेवन करने से सब प्रकार के मदात्यय रोग नष्ट हो जाते हैं । कज्जली को धतूरे के बीजों के रस में अच्छी तरह घोंटकर इसमें त्रिकटुचूर्ण मिला नस्य लेने से सन्निपात में लाभ होता है ॥ ११३-११८ ॥
६ षष्ठस्तरङ्गः १२६ अथ कज्जलिकोदयमलहरः वस्वब्धितोलकमितं सिक्थतैलं तु निर्मलम् । श्लक्ष्णपिष्टा कज्जलिका तोलकद्वयसंमिता ॥१२९॥ शुद्धं मृद्दारशृङ्गं तु युगतोलकसमितम् । कम्पिल्लकञ्च विमलं वसुतोलकसंमितम् ॥१३०॥ माषत्रयोन्मितं चैव तुत्थकं निर्मलीकृतम् । आदाय खल्वे विन्यस्य पेषयेदतियत्नतः ॥१३१॥ ततो विशालवक्त्रायां काचकुप्यां तु विन्यसेत् । मतो मलहरोऽयं तु नाम्ना कज्जलिकोदयः ॥१३२॥ शोधनो रोपणश्चायं व्रणानां तु विशेषतः । नाडीव्रणहरश्चापि विविधव्रणनाशनः ॥१३३॥ व्रणा ये न प्रशाम्यन्ति भेषजानां शतैरपि । अचिरादेव शाम्यन्ति भृशमस्य प्रयोगतः ॥१३४॥ वस्वब्धितोलकं ४८ तोलकाः । मृद्दारशृङ्गशुद्धिर्जलपेषणाद् वक्ष्यते ॥ १२६-१३४ ॥ भा.टी.—शुद्ध सिक्थ तैल ४८ तोला, पारद गन्धक की समभाग कज्जली २ तोला, शुद्ध मुरदासंग चार तोला, स्वच्छ कबीला आठ तोला, शुद्ध तूतिया तीन माशे लेकर, इन सब्रको एकत्र खरल में डाल अच्छी तरह पीसकर मिला लें। मरहम तैय्यार होने पर इसे चौड़े मुख की शीशी में भरकर रख लें । इस मरहम को कज्जलिकोदय-मलहर कहते हैं । यह मरहम व्रणों का शोधन तथा रोपण ( भरना ) करती है । इसके प्रयोग से नाडीव्रण तथा अन्यान्य व्रण अच्छे होते हैं । जो व्रण हजारों प्रकार के मरहमों से अच्छे नहीं होते हैं उनको यह मलहर शीघ्र ही अच्छा कर देता है ॥ १२६-१३४ ॥ अथ रसपर्पटिकाया निर्माणप्रकारः सूतं हिङ्गुलसम्भवं हतमलं मोटो रुबूकार्द्रकैः दैत्येन्द्रं कचराङ्कनोद्भवजलैः प्राक् सप्तधा भावितम् । अङ्कोल ककोकिलोज्ज्वलशिखे सम्यग्विलाप्य द्रुतं भृङ्गोत्थे सलिले निषिच्य विमलं तुल्यं ततः पेषयेत् ॥१३५॥ युक्त्या कज्जलिकां विधाय विबुधस्तां लोहदर्व्यां क्षिपेत् निर्दिष्टैः खलु कोकिलैश्च दहनं प्रज्वाल्य दर्व्वी न्यसेत् । सूतं पङ्कसमं विलाप्य रुचिरं पाकक्रियाकोविदः
१३० रसतरङ्गिणी शीघ्रं गोमयसंस्थिते तु कदलीपत्रे ततो निक्षिपेत् ॥१३६॥ निक्षिप्तमात्रं कदलीपलाशैराच्छादयेद्वै सुचिरं रसज्ञः । यस्मादियं पर्पटकतुल्यरूपा तस्मान्मता पर्पटिकाभिधेया ॥१३७॥ अथ रसपर्पटिका—मोटा जयन्ती, उरुबूक एरण्डः, दैत्येन्द्रो गन्धकः, कच- रञ्जनं भृङ्गराजः । कोलककोकिलाः बदराङ्गाराः ॥ १३५-१३७ ॥ भा.टी.—पहिले हिंगुलोत्थपारद को अरणी, एरण्डमूल तथा अदरखरस के साथ तीन दिन मर्दन करके धोकर साफ कर लें । फिर शुद्ध गन्धक को भांगरे के रस की सात भावना देकर सुखा लें, फिर इसे एक लोहपात्र या करछी में रखकर बेर के कोयले की अग्नि में पिघलाकर भांगरे के स्वरस में बुझा लें । इस प्रकार शुद्ध गन्धक, और पूर्वोक्त प्रकार से शुद्ध पारद दोनों को समभाग लेकर दोनों की अच्छी तरह कज्जली बना लें । अब इस कज्जली को एक लोहे की चम्मच में डाल कर इसे ( चम्मच ) कोयलों की अग्नि पर रखकर पिघलायें । जब यह कज्जली पिघलकर कीचड़ की भाँति गीली हो जाय तब इसे गोबर के ऊपर बिछे हुए केले के पत्ते पर डाल दें और डालते ही एक दूसरे कदलीपत्र से इसे दबाते हुए ढँक दें और अच्छी तरह शीतल होने तक इसी तरह रहने दें । इस प्रकार कदलीपत्र से दबाने पर यह पपड़ी सी बन जाती है । अतः इसे पर्पटी नाम से कहा जाता है ॥ १३५-१३७ ॥ वक्तव्य—कज्जली को लोहे की चम्मच में डालने से पूर्व चम्मच में थोड़ा सा घी लगा लेना चाहिये जिससे द्रव्य उसमें चिपका न रह जाय और अग्नि से गन्धक जल न जाय । पर्पटिकापाकस्य त्रैविध्यम् मृदुर्मध्यः खरश्चेति पाकोऽत्र त्रिविधः स्मृतः । आद्यौ प्रयोजयेद्वैद्यः खरन्तु विषवत्त्यजेत् ॥१३८॥ त्रिविधपाकानां स्वरूपाणि मृदुपाके न भंगः स्यात्तत्सारल्यञ्च मध्यमे । द्वयोः सचन्द्रिकं काष्ण्यं खरे चूर्णञ्च लोहितम् ॥१३६॥ खरपाकस्य त्यागो गन्धकदाहात् ॥ १३८-१३६ ॥ भा.टी.—मृदु, मध्य तथा खर भेद से पर्पटी का त्रिविध पाक होता है । इनमें से मृदु तथा मध्य पाक युक्त पर्पटी का औषधि रूप में प्रयोग करना चाहिये, किन्तु खरपाक युक्त पर्पटी को विष के समान त्याग देना चाहिये ॥१३८॥
षष्ठस्तरङ्गः १३१ मृदुपाक युक्त पर्पटी तोड़ने पर कुछ मुड़कर टूट जाती है, मध्यपाक में वह बड़ी आसानी से टूटनेवाली हो जाती है, किन्तु खरपाक में पपड़ी न बन- कर वह कुछ लाल वर्ण का सा चूर्ण हो जाता है ॥ १३६ ॥ पर्पटिकाया गुणाः ग्रहणीगजमर्दनदक्षतरा क्षयकासजलोदरगुल्महरा । अतिसारमतिभ्रमदाहहरा ज्वरशोथहरा रसपर्पटिका ॥१४०॥ अर्शोंरोगं हरति सुतरां कामलां शूलकोपं । पाण्डुव्याधिं श्वयथुसहितं भस्मकञ्चातिभीष्मम् । कुष्ठान्यष्टादश श्वयथुमथोत्सेधकं सर्वरूपं प्लीहानञ्च प्रविततरुजं त्वामवातानशेषान् ॥ १४१ ॥ अम्लपित्तशमनी हरणीया वृद्धदोषदमनी रमणीया । कामशुक्रजननी मदनीया पर्पटी क्व न भवेत्कमनीया ॥१४२॥ उत्सेधकं शोथम् । मदनीया हर्षकरी ॥ १४०-१४२ ॥ भा.टी.—पर्पटी, ग्रहणी रोगरूपी हाथी के मर्दन में अत्यन्त उपयोगी होती है । इसके अतिरिक्त क्षय, कास, जलोदर, गुल्म, पुरातन अतीसार, बुद्धिभ्रम, दाह, ज्वर तथा शोथ को नष्ट करती है। इसके प्रयोग से अर्शरोग, कामला, शूल ( उदर-रोग ), पाण्डुरोग ( शोथ युक्त ), अतिभीषण भस्मक रोग आदि नष्ट हो जाते हैं । यह अठारह प्रकार के कुष्ठ तथा त्वक् रोगों और अत्यन्त बढ़ी हुई प्लीहा तथा सब प्रकार के आमवात को भी नष्ट करती है। यह पर्पटी अम्लपित्त को शमन करती है । वृद्धावस्थाजन्य दौर्बल्य को दूर करती है, कामशक्ति को बढ़ाती तथा शुक्र की उत्पत्ति आदि कार्य करने से हर प्रकार से उत्तम औषधि है ॥ १४०-१४२ ॥ पर्पटीमात्रा गुञ्जाद्वितयमेवादौ मात्रामस्य प्रकल्पयेत् । क्रमवृद्धया च वितरेद् गुञ्जादशकमन्ततः ॥ १४३ ॥ पर्पटी कल्प या सेवन कराने से प्रारम्भ में दो रत्ती की मात्रा ही देनी चाहिये । फिर क्रमशः बढ़ाते हुए दस रत्ती तक इसकी मात्रा कर देनी चाहिये ॥ १४३ ॥ रसपर्पटिकाया आमयिकः प्रयोगः नाकुलीमूलरजसा गुञ्जाष्टकमिता सिता ।
१३२ रसतरङ्गिणी रसपर्पटिका साज्यमुन्मादमिह नाशयेत् ॥१४४॥ ब्राह्मीरससमायुक्ता गुञ्जाष्टकमिताशिता । रसपर्पटिका काममपस्मारं निवारयेत् ॥१४५॥ रामठेनार्धगुञ्जेन सगुञ्जाष्टकजीरका । रसपर्पटिका भुक्ता ग्रहणीं हन्ति दारुणाम् ॥१४६॥ व्योषनिम्बुदलोपेता भक्षिता रसपर्पटी । सप्ताहद्वितयेनैव त्वपस्मारं विनाशयेत् ॥ १४७ ॥ वर्धमानकबीजोत्थतैलेन परिशीलिता । शूलं गुग्गुलुना पाण्डुशोफं हन्यात्तु पर्पटी ॥१४८। धूर्त्तबीजसमायुक्ता रसपर्पटिकाशिता । गुञ्जापञ्चकमात्रन्तु हन्त्युन्मादं विशेषतः ॥१४६॥ गोमूत्रेण समायुक्ता रसपर्पटिकाशिता । मासमात्रप्रयोगेण नाशयेद् गुदजामयम् ॥ १५० ॥ निम्बपञ्चकभल्लातवाकुचीभृङ्गसंयुता । निहन्ति सर्वकुष्ठानि रसपर्पटिकाशिता ॥१५१॥ दशमूलकषायेण शीलिता रसपर्पटी । विनाशयेद्विशेषेण दारुणं वातिकं ज्वरम् ॥ १५२ ॥ त्र्यूषणक्षोदसंयुक्ता रसपर्पटिकाशिता । विनिहन्त्यचिरादेव कासं खलु कफोत्थितम् ॥१५३॥ नाकुली रास्ना, रामठं हिङ्गु,वर्धमानक एरन्डः, निम्बपञ्चकं निम्बपञ्चाङ्गम॥ भा.टी.-पर्पटी को उन्माद रोग के लिये आठ रत्ती मात्रा तक लेकर रास्ना- मूलचूर्ण के साथ गोघृत में मिलाकर सेवन करना चाहिये । दो से आठ रत्ती मात्रा तक ब्राह्मीरस के साथ सेवन कराने से अपस्मार रोग को नष्ट करती है । आधी रत्ती हींग, आठ रत्ती रसपर्पटी, आठ रत्ती श्वेतजीरकचूर्ण मिलाकर कुछ दिन सेवन करने से दुःसाध्य संग्रहणी रोग नष्ट हो जाता है । त्रिकटु- चूर्ण और पर्पटी को मिला नींबू के पत्रकल्क के साथ सेवन करने से दो सप्ताह में अपस्मार ( मृगी ) रोग नष्ट हो जाता है । उदरशूल में इसको एरन्डबीज- तैल के साथ सेवन कराना चाहिये और शोथ युक्त पाण्डु रोग में इसको गुग्गु- लुचूर्ण में मिलाकर सेवन कराना चाहिये । पाँच रत्ती मात्रा तक पर्पटी को लेकर धत्तूरबीजचूर्ण के साथ सेवन कराने से उन्माद रोग को नष्ट करती है।
षष्ठस्तरङ्गः १३३ अर्शोग में रसपर्पटी को एक मास तक गोमूत्र के साथ सेवन कराने से अर्श- रोग नष्ट हो जाता है। निम्ब पञ्चांग, शुद्ध भिलावा, बाकुची तथा भांगराचूर्ण के साथ पर्पटी-सेवन से सब कुष्ठ रोग नष्ट हो जाते हैं। दशमूलकषाय के साथ पर्पटी सेवन करने से भयंकर वातज्वर शान्त हो जाता है। त्रिकटुचूर्ण मिलाकर रसपर्पटी का सेवन कराने से कफजन्य कास शीघ्र ही शान्त हो जाता है। वक्तव्य—संग्रहणी, पुरातन अतीसार में पर्पटी का सेवन कराने पर दूध, मठा, अथवा फलों का ही सेवन कराने से शीघ्र और स्थायी लाभ होता है। अतः भयानक अवस्थावाले उक्त रोगी को पर्पटी सेवन के साथ अन्न तथा गुरु पदार्थ भोजन के लिये नहीं देने चाहिये ॥ १४४-१५३ ॥ पर्पटिकाभक्षणसमनन्तरं जलपाननिषेधः रसबलिपर्पटिकाया भक्षणसमकालमेव दोषज्ञैः । नादेयं वा कौपं पानीयं नैव पानीयम् ॥१५४॥ पर्पटिकायाः पथ्यानि काकाह्वा च पटोलकं सुविशदं पूगीफलञ्चार्द्रकं वास्तूकं कदलीप्रसूनममलं कृष्णाञ्च वार्तिङ्गनम् ! सूक्ष्माश्चाथ पुरातनाः कृमिगणैर्हीनास्तथा शालयः पानं गोपयसः सशर्करमलं पथ्यं बुधैः कीर्तितम् ॥१५५॥ जलपाननिषेधो विकारहेतुत्वात् । कौपं कूपभवम्, नादेयं नदीजातम् । काकाह्वा काकमाची, वार्तिङ्गनं वृन्ताकम् ॥ १५४-१५५ ॥ भा.टी.—पारद गन्धक की पर्पटी सेवन करने के तत्काल बाद तृषा लगने पर भी कुआँ अथवा नदी का जल नहीं पीना चाहिये। इससे रोगोत्पत्ति अथवा रोगवृद्धि का डर रहता है ॥ १५४ ॥ पर्पटी सेवन काल में मकोय, परवल, सुपारी, अदरख, बथुआ, केले के फूल, काला और कोमल बीज रहित बैगन, बिना घुन लगे बारीक पुराने बासमती आदि चावल, खांड या मिश्री युक्त गो दूध; ये वस्तुयें पथ्य मानी जाती हैं॥१५५॥ प्रकारान्तरेण पथ्यानि पुराणाः शालयः शाके वृन्ताकं वा पटोलकम् । गवां दुग्धन्तु सततं पथ्यमेतच्चतुष्टयम् ॥१५६॥ प्रथमायामवस्थायां दुग्धं सात्म्यं न चेद्भवेत् । अतीसारप्रवृत्तिः स्यात्तदा तन्नैव योजयेत् ॥१५७॥
१३४ रसतरङ्गिणी लावतित्तिरिकादीनां रसं तत्र नियोजयेत् । अतीसारनिरोधे तु दुग्धमेव प्रदापयेत् ॥१५८॥ शोथे विशेषतो हेयं पानीयं लवणन्तथा । तृषायां वितरेदल्पं नारिकेलोदकं भिषक् ॥१५९॥ उष्णप्रधानदेशे तु रोगिमङ्गलकाम्यया । सशोथेऽपि भिषङ् नीरं जातु नैव विवर्जयेत् ॥१६०॥ अतीसारनिरोधे अतीसारे निवृत्ते सति ॥ १५६-१६० ॥ भा.टी.—अन्नों में पुराने चावल, शाकों में परवल, तथा कोमल बैंगन, गोदूध, ये चार चीजें पर्पटी सेवन में निरन्तर पथ्य समझनी चाहिये । यदि पर्पटी सेवन करने पर प्रारम्भ अवस्था में दूध अनुकूल न पड़े और दूध पीने से दस्त अधिक होने लगें तो इसे छोड़ देना चाहिये । इसके स्थान पर रोगी की बलवृद्धि के लिये लावा और तीतर आदि पक्षियों के लघुमांस रस का प्रयोग करना चाहिये । यदि पर्पटी सेवन करनेवाले रोगी के शरीर में शोथ हो तो उसे जल तथा नमक नहीं देना चाहिये । यदि उसे तृषा लगती हो तो पीने के लिये थोड़ा थोड़ा नारियलजल देते रहना चाहिये । किन्तु अधिक गरम देशों में रोगी के हित की दृष्टि से शोथ होने पर तृषा में जल का निषेध नहीं करना चाहिये; अन्यथा रोगी को मूर्च्छा आदि विकार होने की आशंका रहती है ॥ १५६–१६० ॥ रसपर्पटिकाया अपथ्यानि नाम्लं स्नानं शिशिरसलिलैर्नापि वातादिसेवां कोपं चिन्तामहिममतुलं नैव सेवेत चोष्णम् । तिक्तं निम्बादिकमिह गुडानूपमांसादिकञ्च स्त्रीणां सम्भाषणमपि बुधैर्नैव कार्यं कदाचित् ॥१६१॥ भा. टी.—रसपर्पटी सेवनकाल में रोगी को अम्ल द्रव्यों का सेवन, शीत जल से स्नान, शीत वायु में रहना या घूमना, क्रोध करना, चिन्ता करना, तथा उष्ण द्रव्यों का सेवन सर्वथात्याग देना चाहिये । इसके अतिरिक्त नीम आदि कड़वी चीजों का सेवन गुड़, अनूपदेशीय जन्तुओं का मांस आदि तथा स्त्रियों के साथ एकान्त में हास्य और शृंगार सम्बन्धी बातचीत कदापि नहीं करनी चाहिये ॥ १६१ ॥
षष्ठस्तरङ्गः १३५ अथ रससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः तोलकाष्टकमितं रसेश्वरं तन्मितञ्च विमलं बलिं हरेत् । खल्वके खलु विमर्द्य कज्जलीं भावयेदथ वटाङ्कुराम्बुभिः ॥१६२॥ मषीपात्रसमाकारां सुकृष्णां काचकूपिकाम् । सतूलकुट्टितमृदा लेपयेत् खलु यत्नतः ॥१६३॥ स्थापयेत्कज्जलीं काचकुप्यां ततो यत्नतः पाचयेद्वालुकायन्त्रगाम् । अग्निवृद्धिक्रमैम्र्जीर्णगन्धे रसे रोधयेद्युक्तितः काचकूपीमुखम् ॥१६४॥ वालुकायन्त्रके काचकूपीमुखात् रोचनासन्निभो नैति धूमो यदा । सूतपाकक्रियाज्ञानदत्तैर्बुधैर्वेदितव्यस्तदा जीर्णगन्धो रसः ॥१६५॥ निवेश्य कुप्यां खटिकाविधानं जलेन सम्पेषितया प्रकामम् । प्रलेपयेद्वै गुडचूर्णपिष्ट्या ततः पचेद्यामयुगं रसज्ञः ॥१६६॥ अवबुध्य तदंगशीततां खलु बालारुणसूर्यसन्निभम् । गलदेशविलग्नमुज्ज्वलं रससिन्दूरमिहाहरेद् बुधः ॥१६७॥ अथ रससिन्दूरनिर्माणप्रकारः—रसः ८ तोलकः, गन्धकः ८ तोलकः, कज्ज- लीकृत्य वटांकुरजलैर्भावयेत्। रोचनासन्निभः पीतवर्ण इत्यर्थः। अयञ्च बहिर्धूमजा- रणप्रकारः, अन्तर्धूमनिर्माणप्रकारोपयोगि बालुकायन्त्रन्तु पूर्वमवोचाम, तेन रससिन्दूरस्य तलस्थतापि भवति ॥ १६२-१६७ ॥ भा. टी—आठ तोला शुद्ध पारद और इतना ही शुद्धगन्धक लेकर इन दोनों को एकत्र खरल में डालकर अच्छी तरह कज्जली बना लें और इस कज्जली को बड़ के अंकुरों के जल से एक भावना देकर सुखा लें । अब एक दवात की तरह बनी हुई काले काँच की शीशी लेकर इसको रुई और मुलतानी मिट्टी को एकत्र कूटकर इससे अलग-अलग साफ कपड़मिट्टी करके सुखा लें । अब पूर्वोक्त कज्जली को इस काँच की शीशी में भरकर इसे वालुकायन्त्र में रखें और मन्द, मध्य तथा तीव्र क्रम से अग्नि देते हुए गन्धक के जल जाने पर शीशी के मुख में सावधानी से डाट लगा दें । वालुकायन्त्र में रखी हुई शीशी के मुख से जब रोचन सदृश वर्ण अर्थात् पीतरक्तमिश्रित वर्ण का धुआँ निकलना बन्द हो जाय तो 'गन्धक जीर्ण हो गया है' ऐसा समझकर उसी समय शीशी के मुख में डाट लगाना चाहिये । शीशी के मुख में खड़िया या ईंट का बना हुआ डाट लगाकर उसको गुड़ तथा चूने के जल से पीसकर लेप करके फिर ६ घंटे की अग्नि देवें । जब अग्नि बन्द करने पर वालुकायन्त्र स्वतः
१३६ रसतरङ्गिणी शीत हो जाय तो शीशी को निकाल खोलकर उसके गले में लगा हुआ प्रातः काल के सूर्य के समान रक्तवर्ण का रससिन्दूर निकालें। वक्तव्य—वालुकायन्त्र की हाँडी के पेंदे में एक कनिष्ठिका अंगुली के समान छिद्र करके उसमें शीशी रखकर फिर वालुका भरने का भी कई वैद्य विधान मानते हैं। और कई हाँडी के छिद्र में भीतर की तरफ पहिले एक अभ्रक का पात्र रखकर उस पर शीशी रख वालुका भरने को कहते हैं। इन दोनों का अभिप्राय तीव्र अग्नि पहुँचाने से है, परन्तु गन्धक जीर्ण होने पर ही डाट लगाना उचित होने पर उक्त विधान को न भी किया जाय तो कोई हानि नहीं होती है। शीशी के स्थान पर काली बोतल लेना उत्तम होता है ॥१६२–१६७॥ रससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः [ गीतिका ] वसुतोलकप्रमाणं विमलीकृतं रसेशम्। विनिधाय खल्वमध्ये रससंमितञ्च गन्धम् ॥१६८॥ दिवसद्वयं प्रयत्नादिह पेषयेद्भिषज्ञः। नवनीलनीरदाभां खलु कज्जलीं विदध्यात् ॥१६९॥ अथ भावयेद्विधानात्तु वटाङ्कुरोत्थवारि। लघुशाल्मलीशिफोत्थैः सलिलैस्तु वा त्रिवारम् ॥१७०॥ मासपात्रकोपमाङ्गीं मलिनां तु काचकूपीम् । जलतूलमृत्तिकाभिः परिलेपयेन्निकामम् ।१७१। विनिधाय तां तु कूप्यामथ वालुकाख्ययन्त्रे । क्रमवृद्धवह्नियोगाद्विपचेद्रसं रसज्ञः ॥१७२॥ मृदुवह्निना च पूर्वं विबुधो द्वियाममात्रम् । विधिना विधानविज्ञः खलु जारयेत्तु गन्धम् ॥१७३॥ अवलोक्य जीर्णगन्धं रसपाकविद्रसेशम् । पिदधीत काचकूपोवदनं पिधानकेन ॥१७४॥ गुडचूर्णवारिपिष्ट्या सुविधाय वक्त्ररोधम् । अथ तीव्रवह्नियोगाद्विपचेद् द्वियाममात्रम् ॥१७५॥ स्वत एव शीतलाङ्गीं तु विभिद्य काचकूपीम् । अरुणोत्पलप्रकाशं रसमाहरेद्रसज्ञः ॥१७६॥
षष्ठस्तरङ्गः १३७ प्रकारान्तरेण रससिन्दूरनिर्माणं शिष्यमतिवैशद्यार्थम् । मलिनामिति कृष्णां नतु मलयुताम् । विधानविज्ञः पीतधूमाद्यालोकननिपुण इत्यर्थः ॥१६८–१७६॥ भा.टी.—खरल में आठ तोले शुद्ध पारद तथा आठ तोले शुद्ध गन्धक डालकर इन दोनों को एकत्र दो दिन तक अच्छी तरह मर्दन करके कज्जली बना लें । अब इस कज्जली को बड़ के अंकुरस्वरस से अथवा कोमल छोटी- छोटी सेमल की मूसलियों के स्वरस से तीन भावना देकर सुखा लें । अब एक दवात के सदृश आकार की शीशी लेकर उसको रुई और मिट्टी के गारे से सात कपड़मिट्टी पृथक् करके सुखा लें । इस शीशी में उक्त कज्जली को भर कर बालुकायन्त्र में रखकर इसके नीचे मन्द, मध्य और तीव्र क्रम से अग्नि जलावें परन्तु पहिले पहल ३ घंटे तक मन्द-मन्द अग्नि देकर फिर मध्यम अग्नि देवें । जब ६ घंटे में गन्धक जीर्ण हो जाय तो काचकूपी के मुख के ऊपर डाट लगाकर उसको गुड़ और चूने के कल्क से अच्छी तरह बन्द कर दें । और फिर ६ घंटे तक उसको तीव्र अग्नि देकर रससिन्दूर का पाक करें । बालुकायन्त्र के स्वतःशीत हो जाने पर शीशी को निकाल उसमें से लाल कमल सदृश वर्ण का शीशी के गले में लगा हुआ रससिन्दूर निकालें ॥ १६८–१७६ ॥ तलस्थरससिन्दूरस्य निर्माणप्रकारः रसगन्धौ समौ कृत्वा तयोः कुर्याच्च कजलीम् । तां क्षिपेत्काचकूप्यन्तर्मुखे मुद्रां च दापयेत् ॥१७७॥ विस्तारे च तथायामे निम्नतायां भिषग्वरः । हस्तैकप्रमितं गतं कृत्वा कूपीं तु विन्यसेत् ॥१७८॥ चतुरङ्गुलमुत्सेधे वालुकाभिः प्रपूरयेत् । स्याच्च शिष्टः कूपिकायाः कायस्तद्वदनावृतः ॥१७९॥ वन्योपलैस्तु तद्गर्तं पूरयित्वा पुटेत्खलु । स्वांगशीतां कूपिकाञ्च तस्मादपहरेद् भिषक् ॥१८०॥ तलस्थं रससिन्दूरं शोणवर्णं प्रजायते । नाम्नाधःसैकतं यन्त्रं खल्वेतत्परिकीर्तितम् ॥१८१॥ नरेन्द्रनाथमित्राख्यैरयं पन्था निदर्शितः । अनुभूतश्च सुगमः प्रकारः सम्प्रकीर्तितः ॥१८२॥ अनावृत इति वालुकाभिः । दृष्टकर्मणा वैद्येनायं विधिः सम्पाद्यः । चतुरङ्गुल- मित्युपलक्षणम्, तेन कज्जलीपूर्णभागं यावद्वालुका देया। स्पष्टमन्यत् १७७–१८२
१४० रसतरङ्गिणी रससिन्दूर बनाना हो उसे गन्धक जीर्ण होने पर डाट लगाकर बन्द करने के बाद छः घंटे की तीव्र अग्नि अवश्य देनी चाहिये ॥ १८७-१८८ ॥ अथ षड्गुणगन्धकजीर्णरससिन्दूरम् पामारिविमलोऽङ्गसङ्ख्यकपलः सूतस्य चैकं पलं सम्पेष्याथ विभावयेद् बुधवरो यामं कुमारीरसैः । कूपीमध्यगतं विधाय सिकतायन्त्रे ततः सम्पचेत् गाढं वासरसप्तकञ्च विधिना सिन्दूरकं चाहरेत् ॥१८६॥ अङ्गसंख्यकपलं इति गन्धस्य षट्पलानि। षड्गुणगन्धस्य सप्तभिर्दिनैः पाकः ॥ १८६ ॥ भा.टो.—शुद्ध गन्धक छः पल ( ४८ तोला ) और शुद्ध पारद एक पल ( आठ तोला ) लेकर इसकी कज्जली करके इसको कुमारीस्वरस से तीन घंटे तक अच्छी तरह मर्दन कर सुखा लें और कपड़मिट्टी की हुई काँच की दृढ़ बोतल में भरकर इसे वालुकायन्त्र में रखकर क्रमवृद्धि रूप से सात दिन अग्नि देते हुए पाक कर लें । अर्थात् गन्धक जीर्ण होने पर डाट देकर फिर उसे दो पहर की अग्नि देकर सांगशीतल करके शीशी में से सुन्दर रससिन्दूर को निकालकर रख लें ॥ १८६ ॥ अथ रससिन्दूरस्य गुणाः प्रमेहकरिकेशरी प्रबलशूलकालानलो भगन्दरहरः परं खलु महाज्वरेभांकुशः । समस्तगदतस्करः सकलशोषसंशोषको रसोऽतुलविलासदो विजयते हि सिन्दूरकः ॥ १६० ॥ अलं मलयजानिलैः किमिह भेषजानां कुलैः वृथैव घनशीतलैः सरसचन्दनालेपनैः । सखे मदनजीवनं रतिविलासलीलागृहं प्रकामबलकान्तिदं भज रसं ससिन्दूरकम् ॥ १६१ ॥ गुल्मप्लीहहरा रतिप्रियकरो यक्ष्मद्वेभपंचाननः पाण्डुस्थौल्यविधूननो व्रणहरो रौक्ष्याग्निमान्द्यापहः । कुष्ठव्याधिनिषूदनो रतिकलाप्रौढांगनारञ्जनः कान्तामस्तकभूषणो रसपतिर्भूयात्सदा श्रेयसे ॥१६२॥
२. तरंग ६-१०: महारस, उपरस, साधारण रस (अभ्रक, माक्षिक, गन्धक)
षष्ठस्तरङ्गः १४१ नियमयति रसेशपंचवातान्नित्तान्तं प्रसरति धमनीनां स्वक्रिया वातसाम्ये । दृढयति भृशमादौ जालकं नाडिकानां रमयति च ततोऽसौ मानसं सेवकानाम् ॥ १६३ ॥ बहिर्गमनशीला ये स्वेदविण्मूत्रमारुताः । निरायासं विनिर्यान्ति रसस्यास्य निषेवणात् ॥ १६४ ॥ पित्तं निःसारयत्येष न रेचयति कर्हिचित् । न च पित्ताशयं कोष्ठं विक्षोभयति भक्षितः ॥ १६५ ॥ स्फीततां दन्तवेष्टानां मुखपाकं क्षतादिकम् । लालास्रावं प्रदाहं च न सूते चिरसेवितः ॥ १६६ ॥ विकारानीदृशानन्यान् दारुणान् पारदोत्थितान् । न जातु प्रकरोत्येष रसः सिन्दूरसंज्ञकः ॥ १६७ ॥ दोषत्रितयमत्यर्थप्रवृद्धं शमयत्यलम् । प्रकृतिं गमयत्यत्र करणानि विशेषतः ॥ १६८ ॥ अथास्य गुणाः—महाज्वरेभाङ्कुश इति महाज्वर एव हस्ती तस्मै अङ्कुश इव । अलं मलयजानिलैरित्यनेनास्य कामोदीपकत्वं सूच्यते । कान्तामस्तक- भूषणः सिन्दूरम् । नियमयतीति—रससिन्दूरं साधुसेवितं नितान्तं शारीरान् पञ्चवातानुद्रिक्तान् नियमयति प्रकृतावानयति । ततश्च वातसाम्ये सति धमनीनां स्वक्रिया रुधिरधमनरूपा जायमाना प्रसरति । अपि चायमादौ संज्ञावहानां चेष्टा- वहानाञ्च नाडिकानां जालकं तत्तत्कर्मक्षमतासम्पादनद्वारा द्रढयति । ततोऽसौ स्वसेवकानां मानसं रमयति इति शरीरप्रक्रियापादनद्वारा साधीयसी कर्मण्यता भवत्यनेनेत्याशयः । तथा चायं स्वाशायादधिकं पित्तं निःसारयति न च रेचयति, पित्ताशयं कोष्ठञ्चामपक्वाशयरूपं न विक्षोभयति । तथा रसकर्पूरादिवत् दन्त- वेष्टानां स्फीततां शोथं मुखपाकं तालुक्षतादिकं लालास्रावं प्रदाहञ्च चिरसेवितो- ऽपि न जनयति । अन्यानपि पारदोत्थितान् दारुणान् भ्रममोहादीन् विकारान् रससिन्दूरो न करोतीति सर्वथा निरापदमस्य सेवनमित्याशयः । रोगापनयनाव- शिष्टोऽस्यांशोऽधिकः स्वेदादिद्वारा स्वतः शरीराद् बहिर्विनिर्यातीति नायं रसकर्पूरवत् पारदनिःसारकौषधान्तरापेक्ष इति प्राचामभिप्रायः । स चायं रस- सिन्दूरः स्वप्रमाणातिरिक्तदोषत्रयं शमयति । तथा सर्वाणीन्द्रियाणि स्वां स्वां प्रकृतिं स्वस्वविषयाणां यथावद्ग्रहणरूपां गमयति इति ॥ १६०–१६८ ॥