रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)
Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary
गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा
भाषाटीकासहित । ( ४७५ ) कुष्ठे चास्थिगते चापि शाखानासाविभुग्नके ॥ स्वरभंगे क्षतक्षीणे मण्डलेषु महत्स्वपि ॥४७॥ सीसेकी भस्म ४ मासे, गंधक १ तोला और शुद्ध हरिताल ८ मासे लेवे, सबको एकत्र करके सोलह गुने गोमूत्रमें तांबेके पात्रमें डाल मंद मंद अग्निसे पकावे । पश्चात् जम्भीरी नींबूका रस, घीकारका रस और थूहरकी जड़के रसमें दो दिन तक खरल करके धूपमें सुखावे । इसमेंसे चार रत्ती परिमाण औषधि लेकर अस्थिगतकुष्ठ, हस्त, नासा- भंगरोग, स्वरभंग, क्षतक्षीण और मण्डलकुष्ठमें भांगरेके रसके द्वारा सेवन करे ॥ ४५-४७ ॥ औदुम्बरं हन्ति शिवामधुभ्यां कृच्छ्रञ्च कुष्ठं त्रिफलाजलेन । गुडार्द्रकाभ्यां गजचर्मसिध्म- विचर्चिकास्फोटविसर्पकण्डूम् ॥ ४८ ॥ निह- न्ति पाण्डुं विविधां विपादीं सरक्तपित्तं कटु- कासिताभ्याम् । खादेद्विजीरं ह्यमृतायुतञ्च समुद्गयूषं सघृतञ्च दद्यात् ॥ ४९ ॥ रोहितकजटाक्वाथमनुपानं प्रयच्छति । चतुर्दशदिनस्यान्ते कुष्ठं शुष्यति यत्नतः ॥ ५० ॥ क्षुद्बोधो जायतेऽत्यर्थमत्यर्थं सुभगं वपुः । वर्जयेत्सततं कुष्ठी मत्स्यमांसादिभोजनम् ॥ ५१ ॥ हरड़ और सहतके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे उदुम्बर- कुष्ठ, त्रिफलेके क्वाथके साथ इसके सेवन करनेसे कष्टसाध्य कुष्ठरोग, गुड़ और अदरखके रसके साथ भक्षण करनेसे गजचर्म, सिध्म, विचर्चिका, विस्फोटक, विसर्प और कण्डू ये रोग नष्ट होते हैं । कुट- र्कीके चूर्ण और मिश्रीके साथ भक्षण करनेसे पाण्डु, विपादिका और रक्तपित्तरोग नष्ट होता है । इस औषधिके सेवन करनेके अन्तमें जीरा
( ४७६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । और काला जीरा डालकर गिलोयका क्वाथ, घृतमिश्रित मूंगका यूष और रोहिड़ेकी जड़के क्वाथको पीवे । चौदह दिनतक इस औषधिके सेवन करनेसे कुष्ठरोग नष्ट होता है । अत्यन्त क्षुधा लगती है और शरीर अत्यन्त सुन्दर हो जाता है । इसपर कुष्ठरोगी सदैव मछली और मांस आदिके भोजनको त्याग देवे ॥ ४८-५१ ॥ कुष्ठहारितालेश्वर रस । हरितालं भवेद्भागं द्वादशात्र विशुद्धिमत् । गन्धकोऽपि तथा ग्राह्यो रसः सप्तात्र दीयते ॥ ५२ ॥ कृष्णाभ्रकमपि श्लक्ष्णं खल्ले कृत्वा विमर्दयेत् । अंकोलमूलनीरेण सेहुण्डीपयसाथवा ॥ ५३ ॥ अर्कदुग्धेन संपिष्य करवीरजलेन च ॥ काठोदुम्बरनीरेण पेषणीयो रसो भृशम् ॥ ५४ ॥ शुद्धताम्रकटोरे च क्षेपणीयो रसेश्वरः । पञ्चगुञ्जाप्रमाणेन काठोदुम्बरवारिणा ॥ ५५ ॥ कुष्ठाष्टादशसंख्येषु देय एष भिषग्वरैः । अचिरेणैव कालेन विनाशं यान्ति निश्चयात् ५६॥ पथ्यसेवा विधातव्या प्रणतिः सूर्यपादयोः । साधकेन तथा सेव्यो रसो रोगौघनाशनः ॥ पिप्पलीभिः समं दद्यात्कुष्ठरोगे रसेश्वरम् ॥ ५७ ॥ शुद्ध हरिताल १२ भाग, गन्धक १२ भाग, शुद्ध पारा ७ भाग और कृष्णाभ्रकभस्म ७ भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर अंकोलकी जड़के रस, थूहरके दूध, आकके दूध, कनेरके रस और कठूमरके रसमें अलग २ भावना देकर और अच्छे प्रकारसे खरल करके गोलासा बना लेवे । पश्चात् शुद्ध तांबेकी एक उत्तम घड़िया बनवाकर उस घड़ियामें इस गोलेको रखकर छः प्रहरतक
भाषाटीकासहित । ( ४७७ ) पुटपाककी विधिसे पकावे। जब शीतल होजाय तब इसका चूर्ण करले । इसमेंसे पांच रत्ती परिमाण औषधि लेकर कठूमरके रसमें मिलाकर अष्टादश प्रकारके कुष्ठ रोगोंमें प्रयोग करे । इस औषधिके सेवन करनेसे सब प्रकारके कुष्ठ अल्पकालमें ही नष्ट होते हैं। सूर्यकी उपा- सना करनेवाला मनुष्य सूर्यकी वन्दना करके कुष्ठकुलनाशक इस औषधिका सेवन करे । इसको पीपलके चूर्णके साथ कुष्ठरोगमें प्रयुक्त करे । इसको कुष्ठहरितालेश्वर रस कहते हैं ॥ ५२-५७ ॥ राजराजेश्वर रस । त्रिफला खादिरं सारममृता वागुजीफलम् । आतपे मर्दयेत्सूतं गन्धकं मृतताम्रकम् ॥ ५८ ॥ सुहस्तमर्दितं तालं यावत्तत्र विलीयते । भृंगराजद्रवं दत्त्वा दिनमात्रं विमर्दयेत् ॥ ५९ ॥ प्रत्येकं सूततुल्यं स्याच्चूर्णीकृत्य विमर्दयेत् । मध्वाज्याभ्यां लौहपात्रे कर्षाभ्यां भक्षयेत्ततः ॥६०॥ दद्रूकिटिभकुष्ठानि मण्डलानि विनाशयेत् । द्विगुञ्जोऽपि निहन्त्याशु राजराजेश्वरो रसः ॥ ६१॥ शुद्ध पारा, गन्धक, तांबेकी भस्म और हरितालभस्म यह सब औषधि समान भाग लेकर धूपमें रखकर भांगरेके रसमें एक दिनतक खरल करे । पश्चात् त्रिफला, खैरसार, गिलोय और बावचीके बीज इन प्रत्येक औषधियोंको पारेकी बराबर लेकर एकत्र मिला लेवे । एक कर्ष परिमाण घृत और सहतके साथ इस औषधिमेंसे दो रत्ती लेकर लोहेके पात्रमें मिलाकर सेवन करनेसे दद्रु, किटिभकुष्ठ और मण्डलकुष्ठ नष्ट होते हैं । इसको राजराजेश्वर रस कहते हैं ॥ ५८-६१ ॥
( ४७८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पारिभद्र रस । मूर्च्छितं सूतकं धात्रीफलं निम्बस्य चाहरेत् । तुल्यांशं खदिरक्वाथैर्दिनं मर्घञ्च भक्षयेत् ॥ निष्कैकं दद्रुकुष्ठघ्नः पारिभद्राह्वयो रसः ॥ ६२ ॥ रससिन्दूर, आमले और नीमके फलकी मींगी इन तीनों औषधि- योंको समान भाग लेकर खैरके क्वाथमें एक दिनतक खरल करके चार मासे परिमाण औषधि सेवन करनेसे दद्रु और कुष्ठरोग नष्ट होते हैं। इसको पारिभद्र रस कहते हैं ॥ ६२ ॥ सिध्महर लेप । गन्धकं मूलकक्षारमार्द्रकस्य रसैर्दिनम् । मर्दितं हन्ति लेपेन सिध्मन्तु दिनमेकतः ॥ ६३ ॥ गन्धक और मूलीके खारको समान भाग लेकर अदरखके रसमें एक दिनतक खरल करके सिध्मके ऊपर प्रलेप करनेसे एक दिनमें सिध्मकुष्ठ नष्ट होता है ॥ ६३ ॥ कृष्णधुस्तूरजं मूलं गन्धतुल्यं विचूर्णयेत् । मर्द्यं जम्बीरनीरेण लेपनं सिध्मनाशनम् ॥ ६४ ॥ काले धत्तूरेकी जड़का चूर्ण और गन्धकका चूर्ण दोनोंको बराबर भाग लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करके प्रलेप करनेसे सिध्मकुष्ठ नष्ट होता है ॥ ६४ ॥ अपामार्गस्य पञ्चाङ्गं कदलीद्रवसंयुक्तम् । पुटदग्धञ्च गोमूत्रैर्लेपनं दद्रुनाशनम् ॥ ६५ ॥ चिराचिटेके पञ्चांगको समान भाग लेकर केलेकी जड़के रसमें पासकर मूषामें रखे, फिर उसको बंद करके पुटपाकमें पकावे; पश्चात् गोमूत्रमें पीसकर प्रलेप करनेसे दद्रु रोग नष्ट होता है ॥ ६५ ॥
भाषाटीकासहित । (४७९) चक्रमर्दादि लेप । चक्रमर्दस्य बीजञ्च दुग्धे पिष्ट्वा विमर्दयेत् । गन्धर्वतैलसंयुक्तं मर्दनात्सर्वकुष्ठजित् ॥ ६६ ॥ पनवाड़के बीजोंको दूधमें पीसकर अरंडीके तेलमें मिलाकर कुष्ठ स्थानोंपर लेप करनेसे सब प्रकारके कुष्ठ नष्ट होते हैं ॥ ६६ ॥ लङ्केश्वर रस । भस्मसूताभ्रशुल्वानि गन्धं तालं शिलाजतु । अम्लवेतस्य तुल्यांशं त्र्यहं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥६७॥ मध्वाज्याभ्यां वटीं कुर्याद्द्विगुञ्जां भक्षयेत्सदा । कुष्ठं हन्ति गजं सिंहो रसो लंकेश्वरो महान् ॥ ६८ ॥ त्रिफलानिम्बमञ्जिष्ठावचापाटलमूलकम् । कटुकारजनीक्वाथं चानुपानं प्रयोजयेत् ॥ ६९ ॥ रससिन्दूर या पारदभस्म, अभ्रकभस्म, तांबाभस्म, गंधक, हरि- ताल और शिलाजीत तथा अमलवेत इन सब औषधियोंको बराबर भाग लेकर घृत और शहदमें तीन दिनतक खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बनाकर सेवन करे । बड़े बड़े हस्तियोंके समान कुष्ठको दूर करनेके लिये यह औषधि सिंहके समान है । इसके सेवन कर- नेके पीछे त्रिफला, नीमकी छाल, मँजीठ, वच, पाढलकी जड़, कुटकी और हलदीके क्वाथको पान करे। इसको लंकेश्वर रस कहते हैं ॥६७-६९॥ भूतभैरव रस । शुद्धं पञ्चदशात्रतालकमितं शुद्धञ्च यद्गन्धकः, सप्ताष्टौ नव तिन्तिडीयकफलात्काठिल्लकानां दश । सेहुण्डार्कपयोभिरेव सततं संचूर्ण्य तद्भाव्यते, रोहीतस्य जटारसेन मृदितं श्लक्ष्णं ततः खल्लितम् ७०
( ४८० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । एकीकृत्य समस्तमेतदपि तद्वैकमेतज्जयेत्, पश्चाद्वासविशुद्धवारिसहितं किञ्चिच्च तत्पीयते । ताम्बूलं शशिखण्डमण्डितवटीमिश्रं ततः स्वापये- च्छय्यायां शुभकर्मधर्मसहितः कर्माणि सम्पादयेत् ७१ शुद्ध हरिताल १५ भाग, शुद्ध गन्धक १५ भाग, नवीन इमली ९ भाग और कैथ १० भाग इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर थूह- रके दूध और आकके दूधमें अलग अलग खरल करके भावना देवे । फिर उसे रोहिड़ेकी जड़के क्वाथमें मर्दन करके सबको एकत्र खरलकर वस्त्रसे छानकर रख लेवे और वस्त्रसे छने हुए स्वच्छ जलके साथ इस औषधिको यथायोग्य मात्रासे सेवन करे। इस औषाधिके भक्षण करनेके पश्चात् कपूर मिलाकर पान खाय और बिछाई हुई उत्तम शय्यापर शयन करे और शुद्ध धर्म कर्म सेवन करे ॥ ७० ॥ ७१ ॥ देहं वीक्ष्य सुखं मुखं न विरसं विज्ञाय सम्यक् सुधी- श्छागीदुग्धमिहैतदेवमुदितं तक्रञ्च तत्पाययेत् । नित्यं शान्तमिदं करोति नियतं सर्वौषधैर्वर्जितं, सामग्रामसमग्रमग्रिमतरं नीलञ्च पीतारुणम् ॥७२॥ श्वेतं स्फीतमनल्पकं भृशमतिप्रायः क्रिमिव्याकुलं, गन्धालिप्रमितं स्फटीकसदृशं कुष्ठञ्च चोत्साधनम् । कुष्ठाष्टादश भूतभैरव इति ख्यातः क्षितौ हन्ति च, वातव्याधिनिकृन्तनः कफकृतान्कुष्ठान्विशेषानयम्॥ हन्तीति ज्वरमुग्ररूपमधिकं दाहाभिधानामयं, कुर्याद्रूपमनङ्गरङ्गगुणभृद्भृङ्गास्पदं विग्रहम् ॥ ७३ ॥ तथा देहबलादि देखकर बकरीका दूध और तक्रादि सेवन करे । इसके सेवनसे सब प्रकारके बढ़े हुए नील, पीत, रक्त, श्वेत आदि कुष्ठ
भाषाटीकासहित । ( ४८१ ) गलितकुष्ठ, कृमियोंसे व्याप्त और दुर्गन्धयुक्त कुष्ठ शांत होते हैं । तथा यह भूतभैरव रस अठारह प्रकारके कुष्ठ, वातरक्तादि वातव्याधि, कफ- जनित कुष्ठ और दाहयुक्त उग्ररूपवाले ज्वरोंको दूर करता है । इसके सेवनसे कामदेवके समान रूप और हाथीके समान बल उत्पन्न होता है और शरीर निरोग होता है ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ एवं समासात्कुरुते समानं पथ्यञ्च तथ्यं सकलं करोति । भुञ्जीत भुक्तं सततं प्रदिष्टं घृतं घृतं वा विकृतं तदेव॥७४ स्वच्छन्ददुग्धेन सुखेन जग्धं पथ्यं तदैतत्प्रवदन्ति सन्तः। कुष्ठस्यदुष्टस्यनिराकरोति गात्रञ्च कुर्याच्छुभगन्धयुक्तम् इसके सेवन करते समय घृतका और घृतयुक्त पदार्थोंका विशेष सेवन करना चाहिये, अथवा निरन्तर दुग्धका सेवन करना चाहिये । यह रस दुष्ट कुष्ठको दूर करके शरीरको सुन्दर और सुगन्धयुक्त करता है ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ अर्केश्वर रस । पलानीशस्य चत्वारि बलेर्द्वादश तावती । ताम्रस्य चक्रिका देया रसस्योर्ध्वं शरावकम्॥ ७६ ॥ दत्त्वा विबद्धभाण्डस्थं पूरयेद्भस्मना दृढम् । अग्निं प्रज्वालयेद्यामद्वयं शीतं विचूर्णयेत् ॥ ७७ ॥ पुटेद् द्वादशधा सूर्यदुग्धेनालोडितं पुनः । वरापावकभृङ्गानां द्रवैस्त्रिर्विभावयेत् ॥ अयमर्केश्वरो नाम्ना रक्तमण्डलकुष्ठजित् ॥ ७८ ॥ शुद्ध पारा ४ पल,गन्धक १२ पल लेकर कज्जली करके एक हाँड़ीमें यह कज्जली आधी नीचे बिछाकर ताम्रपत्र १२ पल उसके ऊपर रखकर बाकी बची हुई आधी कज्जलीको ताम्रपत्रोंके ऊपर डालकर
( ४८२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । औषधिके ऊपर हांड़ीके भीतर एक सिकोरा ढककर राखसे हांड़ीको भर देवे; फिर दो प्रहरतक अग्निसे पकावे । जब अपने आप शीतल होजावे तो इसका चूर्ण कर लेवे । फिर आकके दूधमें इसको पीसकर पुटमें पकावे । इस प्रकार बारह बार पुट करके त्रिफला, चित्रक और भांगरेके रसमें अलग अलग तीन तीन भावना दे । यथोचित मात्रानु- सार यथोचित अनुपानके साथ इसके सेवन करनेसे वातरक्त और मण्डलकुष्ठ नष्ट होता है । इसको अर्केश्वर रस कहते हैं ॥ ७६-७८ ॥ महातालेश्वर रस । तालताप्यशिलासूतं शुद्धटङ्गणसैन्धवम् । समं संचूर्णयेत्खल्ले सूताद्विगुणगन्धकम् ॥ ७९ ॥ गन्धतुल्यं मृतं ताम्रं लौहभस्म चतुःपलम् । जंबीराम्लेन तत्सर्वं दिनं मर्द्यं पुटेल्लघु ॥ ८० ॥ त्रिंशदंशं विषञ्चात्र क्षिप्त्वा सर्वं विचूर्णयेत् । माहिषाज्येन संमिश्रं निष्कार्द्धं भक्षयेत्सदा ॥ ८१ ॥ मध्वाज्यैर्वांगुजीचूर्णं कर्षमात्रं लिहेदनु । सर्वान्कुष्ठान्निहन्त्याशु महातालेश्वरो रसः ॥ ८२ ॥ हरितालभस्म, सोनामाखीभस्म, मैनशिल, पारा, सेंधानमक और सुहागा यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले लेवे, गन्धक ८ तोले, ताम्रभस्म ८ तोले और लोहेका चूर्ण १६ तोले लेवे । इन सब औष- धियोंको एकत्र पीसकर जम्भीरी नींबूके रसमें एक दिनतक खरल करके लघुपुटमें पकावे । पश्चात् समस्त औषधियोंका ३० तीसवां भाग विष मिलाकर सबको एकत्र पीसकर चूर्ण कर लेवे । इसमेंसे दो मासे औषधि लेकर भैंसके घीके साथ सेवन करे । इसके सेवन करनेके अन्तमें बावचीका चूर्ण १ कर्ष परिमाण लेकर सहत और घृतमें मिला- कर चाटे । इसके सेवन करनेसे सब प्रकारके कुष्ठरोग नष्ट होते हैं । इसको महातालेश्वर रस कहते हैं ॥ ७९-८२ ॥
भाषाटीकासहित । (४८३) विजयभैरव रस। सप्तकञ्चुकनिर्मुक्तमूर्द्ध्वलग्नं रसेन्द्रकम् । मृत्कटाहान्तरे तत्र स्थापयेच्च समन्त्रकम् ॥ ८३ ॥ सूताद्विगुणितं तालं कूष्माण्डद्रवशोधितम् । दोलायन्त्रेण तैलादौ सप्तधा परिशोधितम् ॥ ८४॥ दत्त्वा प्लवैर्द्रवैर्झिण्ट्याः किञ्चिदाप्लाव्य युक्तितः । तयोर्द्विगुणितं भस्म पलाशस्योपरि क्षिपेत् ॥८५॥ पुनार्झिण्टीद्रवेणैव सर्वमाप्लाव्य यत्नतः । खाखशाकरसैर्भूयः परिप्लाव्य च पाकवित् ॥ ८६ ॥ पचेदवहितो वैद्यः सालाङ्गारेण यत्नतः । चतुर्विंशतियामन्तु पक्त्वा शीतलतां नयेत् ॥ अवतार्य काचपात्रे निधाय तदनन्तरम् ॥ ८७ ॥ सप्तकंचुकीरहित पारेको लेकर ऊर्ध्व पातनयंत्रमें पातन करके अघोर मंत्रको पढ़कर मिट्टीकी हांडीमें स्थापन करे । पश्चात् पेठेका रस, कांजी, तिलोंका तेल और त्रिफलेके रसके द्वारा दोलायंत्रमें सात बार शुद्ध की हुई हरिताल पारेसे दुगुनी लेकर उपरोक्त हांडीमें स्थापन करे । फिर केवटीमोथेका रस और कटसरैयाका रस, हरिताल और पारेके बीचमें डालकर और उसके ऊपर हरिताल और पारेसे दोगुना ढाकका खार डालकर फिर दुबारा कटसरैया (पियावांसा) के रस और अफीमके बीजों ( पोस्त ) के रसमें डुबोकर पाकको जाननेवाला वैद्य चौबीस प्रहरतक शालकी लकड़ीकी अग्निसे पकावे । शीतल होनेपर चूर्ण करके कांचकी शीशीमें भरके रख देवे ॥ ८३-८७ ॥ प्रयत्नेन कृतप्रायश्चित्तः शोधितदेहकः । सिताहरीतकीयुक्तं खादेद्रक्तिचतुष्टयम् ॥ ८८ ॥
( ४८४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । रक्तिकैकक्रमेणैव वर्द्धयेद्दिनसप्तकम् । मधूदकं पिबेच्चानु नारिकेलजलञ्च वा ॥ ८९ ॥ जिङ्गिनीसम्भवं क्वाथमथवा क्षौद्रनागरम् । सुगन्धितैलैरभ्यङ्गं कुर्यात्ताम्बूलचर्वणम् ॥ ९० ॥ पवनानलसूर्यांशुमत्स्यमांसदधीनि च । शाकं ककारपूर्वञ्च वर्जयेन्मतिमान्नरः ॥ ९१ ॥ वातरक्तमाममिश्रमामञ्चापि सुदारुणम् । सर्वकुष्ठञ्चाम्लपित्तं विस्फोटञ्च मसूरिकाम् ॥ विजयाख्यो रसो नाम्ना हन्ति दोषानसृग्दरान्॥९२॥ पश्चात् यत्नपूर्वक प्रायश्चित्त करके और वमन विरेचनादिके द्वारा शरीरको शुद्ध करके मिश्री और हरड़के साथ इस औषधिको चार रत्ती परिमाण सेवन करे । यह औषधि पहिले दिन चार रत्ती और दूसरे दिन पांच रत्ती, इस प्रकार प्रतिदिन एक एक रत्ती बढ़ाकर सात दिन- तक सेवन करे । इस औषधिके सेवन करनेके पीछे सहत मिला हुआ जल, नारियलका जल, जिंगिनीका क्वाथ, सहत समेत सोंठका चूर्ण इनमेंसे एक किसी अनुपानका सेवन करे । तथा शरीरमें सुगंधित तेलकी मालिश और पानको भक्षण करे । इसपर पवन, अग्नि और सूर्यकी धूपको नहीं सेवन करे । मछली, मांस, दही, शाक और सम्पूर्ण ककारादिनामवाले पदार्थोंको त्याग देवे । इस औषधिके सेवन करनेसे आमसहित दारुण वातरक्त, आमजनित रोग, सर्व प्रकारके कुष्ठ, अम्लपित्त, विस्फोटक, मसूरिका और रक्तप्रदररोग नष्ट होते हैं। इसको विजयभैरव रस कहते हैं ॥ ८८-९२ ॥ कुष्ठारि रस । काठोदुम्बरिकाचूर्णं ब्रह्मदन्तीबलात्रयम् । प्रत्यहं मधुना लीढं वातरक्तं निहन्ति च ॥ ९३ ॥
भाषाटीकासहित । ( ४९५ ) क्षरद्रक्तञ्चरन्मांसं मासमात्रेण सर्वथा । गलत्पूयं पतत्कीटं त्रिटङ्कं सेव्यमीरितम् ॥ ९४ ॥ कठूमरका चूर्ण, भारंगीका चूर्ण, दन्ती, खिरैंटीका चूर्ण, कंवीका चूर्ण और गंगेरनका चूर्ण यह प्रत्येक औषधि समान भाग लेकर सबको सहतमें मिलाकर एक तोला परिमाण सेवन करे तो चालितरक्त और पतितमांसयुक्त वातरक्त और गलित पूय तथा पतित कृमियुक्त कुष्ठ- रोग एक महीनेमें नष्ट होते हैं ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ षडाननगुटिका । विषोषणं टङ्कणपारदञ्च सगन्धचूर्णञ्च समांशयुक्तम् । जैपालचूर्णं द्विगुणं गुडान्वितं संमर्द्य सर्वं गुटिका विधेया ॥९५॥ विरेचनी सर्वविकारनाशिनी लघ्वी हिता दीपनपाचनीयम् । कुष्ठे हिता तीव्रतरे हि शूले चामाशये चर्मगते विकारे । संशोधनी शीतजलेन सम्यक्संग्राहिणी चोष्णजलेत युक्ता ९६॥ विष, काली मिरच, सुहागा, शुद्ध पारा, गंधक यह प्रत्येक औषधि समान भाग और सबसे दुगुना जमालगोटा लेवे और दुगना ही गुड़ लेकर एकत्र पीसकर गोली बना लेवे। यह औषधि विरेचन करनेवाली, सब रोगाको हरनेवाली, हलकी, हितकारी, अग्निप्रदीपक, पाचक और कुष्ठरोगनाशक है । अत्यन्त बढ़े हुए शूल, आमाशयगत रोग और चर्मगतरोगमें अत्यन्त हितकारी है। शीतल जलके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे विरेचन होकर शरीर शुद्ध होजाता है। और गरम जलके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे मलका अवरोध होता है । इसको षडाननगुटिका कहते हैं ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ कुष्ठनाशन रस । चिरिबिल्वपत्रपथ्याशिरीषञ्च विभीतकम् । काठोडुम्बरिकामूलं मूत्रैरालोड्य फेणितम् ॥ ९७ ॥
(४८६) रसेन्द्रसारसंग्रह । कर्षमात्रं पिबेद्रोगी गोस्तन्या सह टङ्कणम् । सप्तसप्तकपर्यन्तं सर्व्वकुष्ठविनाशनम् ॥ ९८ ॥ करंजके पत्ते, हरड़, सिरसके बीज, बहेड़ा और कठूमरकी जड़ इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर चूर्ण करके गोमूत्रमें डालकर खूब झकोले; जब झाग उठने लगे तब इसमें बराबर भाग दाख और सुहागा मिलाकर एक तोला परिमाण सेवन करे । सात सप्ताह पर्यंत इस औष- धिके सेवन करनेसे सब प्रकारके कुष्ठ नष्ट होते हैं ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ विजयानन्द रस । अथ श्वित्रस्य वक्ष्यामि नाशनोपायमुत्तमम् । शुद्धसूतस्य भागैकं द्विभागं शुद्धतालकम् ॥९९॥ मृत्कटाहान्तरे पूर्वं स्थापयेच्च समन्त्रकम् । द्वयोः समं पलाशस्य भस्म तस्योपरि क्षिपेत् १०० वक्त्रं मृत्कर्पटे लिप्त्वा शोषयेच्च खरातपे । चतुर्विंशतियामन्तु पक्त्वा शीतलतां नयेत् ॥१०१॥ अवतार्य काचपात्रे स्थापयेदतियत्नतः । विधिवत्सेवितश्चासौ हन्ति श्वित्रं चिरंतनम् ॥१०२॥ सर्वकुष्ठं निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा । रसोऽयं श्वित्रनाशाय ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ विजयानन्दनामायं निगूढः क्षितिमण्डले ॥१०३॥ अब श्वित्रकुष्ठको नष्ट करनेवाला उत्तम उपाय कहता हूं-शुद्ध पारा १ भाग और शुद्ध हरिताल २ भाग दोनोंको एकत्र पीसकर एक हांडीमें रखे और रखते समय अघोरमंत्रका पाठ करे । पश्चात् पारे और हरि- तालकी बराबर ढाकका खार लेकर उसके ऊपर हांडीमें भर देवे और ऊपरसे एक नवीन सिकोरेसे हांडीके मुखको बंद कर देवे । ऊपरसे
भाषाटीकासहित । (४८७) अच्छे प्रकार कपडमिट्टी करके प्रचण्ड सूर्यकी धूपमें सुखावे । पश्चात् इसको चौबीस प्रहरतक अग्निके संयोगसे पकावे । जब अपने आप शीतल होजाय तब पीसकर चूर्ण बना लेवे । इसको उत्तम शीशीमें भरकर रख देवे । इस औषधिको विधिपूर्वक सेवन करनेसे बहुत दिनोंका पुराना श्वित्ररोग नष्ट होता है। जिसप्रकार सूर्योदयसे अंधकारका समूह नष्ट होता है उसी प्रकार इस औषधिके सेवन करनेसे सब प्रकारके कुष्ठरोग नष्ट होते हैं। पूर्वकालमें ब्रह्माजीने श्वित्रकुष्ठको दूर करनेके लिये यह औषधि कही है। इसको विजयानन्द रस कहते हैं ॥९९-१०३ श्वित्रदद्रुपाटला लेप । अश्वाहा रजनीहेम प्रत्यक्पुष्पीं प्रदह्य च । चूर्णञ्च स्वार्जिकाक्षारं नीरं दत्त्वा प्रपेषयेत् ॥१०४॥ प्रस्थयित्वा ततः स्थानं मण्डलाग्रेण लिम्पति । पाटलानि पतन्त्यङ्गे विफोटाश्चातिदारुणाः ॥१०५॥ सम्भवंति तिला रक्ताः कृष्णवर्णा भवन्ति ते । मिलन्ति स्वशरीरे च दिव्यरूपो भवेन्नरः ॥१०६॥ कनेर, हल्दी, धतूरेके पत्ते और चिरचिटा इन सबकी भस्म या खार, तथा चूना (कलई) और सज्जी यह सब औषधि समान भाग लेकर जलमें पीसकर श्वित्र स्थानोंमें प्रलेप करे । प्रलेप करते समय श्वित्र- कुष्ठके दागोंको नखादिसे खुरच देवे । प्रथम यह औषधि श्वित्रस्थानके पाटलवर्णको दूर करती है, पश्चात् श्वित्रस्थानोंमें दारुण विस्फोटकोंको उत्पन्न करके फिर उन लाल रंगके चित्रविचित्रित छोटे तिलकी बरा- बर दागोंको उत्पन्न करती है, फिर धीरे धीरे श्वित्रका स्थान काला होकर शरीरके वर्णकी माफिक वर्णवाला होजाता है ॥ १०४-१०६॥ श्वित्रहर लेप । सैन्धवं रविदुग्धेन पेषयित्वाथ मण्डलम् । प्रस्थयित्वा प्रलेपोऽयं श्वित्रकुष्ठविनाशनः॥१०७॥
( ४८८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सेंधेनमकको आकके दूधमें पीसकर श्वित्रके स्थानोंको नखादिसे खुरचकर इस औषधिका प्रलेप कर देवे । इससे श्वित्र कुष्ठ और कुष्ठ रोग नष्ट होता है । इसको श्वित्रहर लेप कहते हैं ॥ १०७ ॥ ओष्ठश्वित्रनाशन लेप । मुखे श्वेते च संजातेत्विमां कुर्यात्प्रतिक्रियाम् । गन्धकं चित्रकाशीशं हरितालं फलत्रयम् ॥ मुखे लिम्पेद्दिनैकेन वर्णनाशो भविष्यति ॥ १०८ ॥ जो मुख अथवा ओष्ठपर श्वित्ररोग उत्पन्न होवे तो उसकी इस प्रकार चिकित्सा करे । गंधक, चित्रककी जड़, हीराकसीस, हरिताल, हरड़, बहेड़ा और आमला इन सबको एकत्र चूर्ण बनाकर जलमें पीसकर मुखपर लेप करे तो मुखके ऊपरके सफेद दाग एक दिनमें नष्ट हो जाते हैं ॥ १०८ ॥ गुञ्जाफलाग्निचूर्णञ्च लेपनं श्वेतकुष्ठजित् । शिलापामार्गभस्मापि लिप्त्वा श्वित्रं विनाशयेत्॥१०९॥ घुंघुचीका चूर्ण और चित्रककी जड़के चूर्णको कुष्ठस्थानपर लेप करनेसे श्वेतकुष्ठरोग नष्ट होता है । अथवा मैनाशीलके चूर्ण और चिरचिटेके खार को एकत्र मिलाकर श्वित्रके स्थानोंपर लेप करनेसे श्वित्रकुष्ठ नष्ट होता है ॥ १०९ ॥ रसमाणिक्य । तालकं वंशपत्राख्यं कूष्माण्डसलिले क्षिपेत् । सप्तधा वा त्रिधा वापि दधाम्लेन च वा पुनः॥११०॥ शोधयित्वा पुनः शुष्कं चूर्णयेत्तण्डुलाकृति । ततः शरावके पात्रे स्थापयेत्कुशलो भिषक् ॥१११॥
भाषाटीकासहित। ( ४८९ ) बदरीपत्रकल्केन सन्धिलेपञ्च कारयेत् । अरुणाभमधःपात्रं तावज्ज्वाला प्रदीयते ॥ ११२ ॥ स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य माणिक्याभो भवेद्रसः । तद्रक्तिद्वितयं खादेद् घृतभ्रामरमर्द्दितम् ॥११३॥ संपूज्य देवदेवेशं कुष्ठरोगाद्विमुच्यते । स्फुटितं गलितं कुष्ठं वातरक्तं भगन्दरम् ॥ ११४ ॥ नाडीव्रणं व्रणं दुष्टमुपदंशं विचर्चिकाम् । नासास्यसंभवान्रोगान्क्षतान्हन्ति सुदारुणान् ॥ पुण्डरीकं चर्मदलं विस्फोटं मण्डलं तथा ॥ ११५ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे कुष्ठाधिकारः । वर्की हरितालको पेठेके रसमें, दहीमें और कांजीमें सात सात वार; अथवा तीन तीन वार दोलायंत्रमें पकाकर उत्तम विधिसे सुखा लेवे । फिर चावलोंके समान चूर्ण करके एक शराव सिकोरेमें रखकर उप- रसे एक दूसरे सिकोरेसे ढककर उसके जोड़ोंको अच्छे प्रकारसे बेरीके पत्तोंके कल्कसे बंद कर देवे । पश्चात् आरने उपलोंकी अग्निमें इसको पकावे । जबतक पात्रका रंग अच्छे प्रकारसे लाल न हो जाय तबतक पकावे । शीतल होनेपर इस माणिक्यकी समान औषधिको लेकर भक्तिपूर्वक महादेवकी पूजा करके दो रत्ती परिमाण औषधि सहत और घृतमें मिलाकर सेवन करे । इससे अवश्य कुष्ठरोग नष्ट होता है । इसके सेवन करनेसे फटा हुआ और गलता हुआ कुष्ठ, वातरक्त, भगन्दर, नाडीव्रण, दुष्टव्रण, उपदंश, विचर्चिका, मुख और नासिकागत दारुण क्षतरोग, पुण्डरीक, चर्मदल, विस्फोटक और मण्डलकुष्ठ नष्ट होते हैं। इसको माणिक्य रस कहते हैं॥ ११०-११५॥ इति कुष्ठाधिकार समाप्त ।
( ४९० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अथ शीतपित्तोदर्दकोष्ठाधिकारः । यमानीगुडसंमिश्रः सूतभस्मद्विवल्लभः । शीतपित्तं निहन्त्याशु कटुतैलविलेपनम् ॥ १ ॥ चार रत्ती रससिन्दूरको अजवायन और गुड़के साथ सेवन करे और शरीरपर कड़वे तेलकी मालिश करे तो शीतपित्तरोग नष्ट होता है ॥ १ ॥ सिद्धार्थरजनीकल्कं प्रपुन्नाडतिलैः सह । कटुतैलेन संमिश्रमेतदुद्वर्त्तनं हितम् ॥ २ ॥ सरसों, हलदी, चकवड़ और तिल इन सबको एकत्र पीसकर कड़वे तेलमें मिलाकर शरीरपर मर्दन करे तो शीतपित्तरोग नष्ट होते हैं ॥ २ ॥ दूर्वानिशायुतो लेपः कण्डूपामाविनाशनः । क्रिमिदद्रुहरश्चैव शीतपित्तहरः परः ॥ ३ ॥ दूबकी जड़ और हलदी इन दोनोंको एकत्र पीसकर प्रलेप करनेसे कण्डू, पामा, क्रिमि, दद्रू और शीतपित्तरोग नष्ट होता है ॥ ३ ॥ कुष्ठोक्ताञ्च क्रियां कुर्यात्सर्वां युक्त्या चिकित्सकः । शीतपित्ते तथोदर्दे कोष्ठे चैव समासतः ॥ ४ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे शीतपित्तोदर्दकोष्ठाधिकारः । जो चिकित्सा कुष्ठरोगकी कही है वही सब चिकित्सा युक्ति- पूर्वक संक्षेपसे शीतपित्त, उदर्द और कोटरोगमें भी प्रयुक्त करनी चाहिये ॥ ४ ॥ इति शीतपित्तोदर्दकोष्ठचिकित्सा समाप्त ।
भाषाटीकासहित । ( ४९१ ) अथ अम्लपित्तरोगचिकित्सा । अम्लपित्तान्तक रस । मृतसूताभ्रलोहानां तुल्यां पथ्यां विमर्दयेत् । माषमात्रं लिहेत्क्षौद्रैरम्लपित्तप्रशान्तये ॥ १ ॥ रससिन्दूर या पारदभस्म, अभ्रकभस्म और लोहभस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और हरड़ ३ भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके एक एक मासे सहतके साथ खावे तो अम्लपित्त- रोग नष्ट होता है । इसको अम्लपित्तान्तक रस कहते हैं ॥ १ ॥ लीलाविलास रस । रसो बलिव्र्योम रविश्च लौहं धात्र्यक्षनीरैस्त्रिदिनं विमर्द्य । तदल्पघृष्टं मृदुमार्कवेण संमर्दयेदस्य च वल्लयुग्मम् ॥२॥ हन्त्यम्लपित्तं मधुनावलीढं लीलाविलासो रसराज एषः। छर्दिं सशूलं हृदयस्य दाहं निवारयेदेष न संशयोऽस्ति३ शुद्ध पारा, गंधक, अभ्रकभस्म, ताम्रभस्म और लोहभस्म यह सब औषधि समान भाग लेकर आमलोंके और बहेड़ेके क्वाथमें तीन दिन- तक भावना देवे । फिर कोमल भांगरेके रसमें दुबारा खरल करके चार चार रत्तीकी गोली बना लेवे । सहतके साथ इन गोलियोंके सेवन करनेसे अम्लपित, वमन, शूल और हृदयकी दाह दूर होती है । इसको लीलाविलास रस कहते हैं ॥ २ ॥ ३ ॥ पानीयभक्तवटिका । त्रिवृता मुस्तकं चैव त्रिफला त्र्यूषणन्तथा । प्रत्येकन्तु पलं भागं तदर्धौ रसगन्धकौ ॥ ४ ॥ लौहाभ्रकविडङ्गानां प्रत्येकं च पलद्वयम् । एतत्त्सकलमादाय चूर्णयित्वा विचक्षणः ॥ ५ ॥
( ४९२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । त्रिफलायाः कषायेण वटिकां कारयेद्भिषक् । एकैकां भक्षयेत्प्रातस्तक्रञ्चापि पिबेदनु ॥ ६ ॥ हन्ति शूलं पार्श्वशूलं कुक्षिबस्तिगुदे रुजम् । श्वासं कासं तथा कुष्ठं ग्रहणीदोषनाशिनी ॥ ७ ॥ निसोथकी जड़, नागरमोथा, त्रिफला और त्रिकुटा यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले, पारा और गंधक प्रत्येक दो दो तोले, लोहा- भस्म, अभ्रकभस्म और वायविडंग यह प्रत्येक औषधि आठ आठ तोले इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर त्रिफलेके क्वाथमें मर्दन करके गोली बना लेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल एक गोली खावे और ऊपरसे तक्रको पीवे । इससे शूल, पार्श्वशूल, कुक्षि, वस्ति और गुदज- शूल, श्वास, खाँसी, कुष्ठ और संग्रहणी रोग नष्ट होते हैं । इसको पानीयभक्त वटिका कहते हैं ॥ ४-७ ॥ क्षुधावती गुटिका । आशुभक्तोदकैः पिष्टमभ्रकं तत्र संस्थितम् । कन्दमाणास्थिसंहारखण्डकर्णरसैरथ ॥ ८ ॥ तण्डुलीयकशालिञ्चकालमारिषजेन च । वृश्चीरबृहतीभृङ्गलक्ष्मणाकेशराजकैः ॥ ९ ॥ पेषणं भावनं कुर्यात्पुटञ्चानेकशो भिषक् । यावन्निश्चन्द्रकं तत्स्याच्छुद्धिरेवं विहायसः ॥ १० ॥ स्वर्णमाक्षिकशालिञ्चे ध्मातं निर्व्वापितं जले । त्रैफलेऽथ विचूर्ण्यैवं लौहं कान्तादिकं पुनः ॥११॥ बृहत्पत्रकरीकर्णत्रिफलावृद्धदारजैः । माणकन्दास्थिसंहारशृङ्गवेरभवै रसैः ॥ १२ ॥
भाषाटीकासहित । ( ४९३ ) दशमूलीमुण्डितिकातालमूलीसमुद्भवैः । पुटितं साधु यत्नेन शुद्धिमेवमयो व्रजेत् ॥ १३ ॥ उत्तम लक्षणोंवाला कृष्णाभ्रक लेकर उसका चूर्ण करके आशु नामवाले धानोंकी कांजीमें एक दिन रात भिगोकर रख देवे । फिर इसको सुखाकर उपरोक्त कांजीमें पीसकर जमीकंद, मानकंद, अस्थि- संहार ( हडफोडी ) खण्डकर्ण, चौलाई, शालिंचशाक, मरूसा, सुफेद् पुनर्नवा, कटेरी, भांगरा, लक्ष्मणा और कुकुरभांगरा, इन प्रत्येकके रसमें अलग अलग और मिलाकर वारंवार भावना देवे तथा वारंवार पुटमें पकावे । इस प्रकार वारंवार भावना देकर और वारंवार खरल करके पकावे; जबतक अभ्रक निश्चन्द्र अर्थात् चंद्रिका रहित न हो जावे तबतक पुट देवे । फिर सोनामाखी और शालिंचके पत्तोंका शाक इन दोनोंको एकत्र पीसकर उससे कान्तलोहेके ऊपर लेप करके भस्त्राग्निमें पकाकर त्रिफलेके क्वाथमें छोड़ देवे । इस प्रकार वारंवार दग्ध करके वारंवार त्रिफलेके क्वाथमें बुझावे । पश्चात् इसका चूर्णकर देवे । इस प्रकार निरुत्थित मारित लोहेको जलमें धोकर सूर्यकी धूपमें सुखाकर बड़े पत्तोंके हस्तिकर्ण पलाश, त्रिफलेके, विधारेके, मानकंदके, जमीकंदके, हड़फोड़ीके, सोंठके, दशमूलके, मुण्डीके और मुसलीके क्वाथमें या रसमें अलग अलग खरल करके यत्नपूर्वक पुटपाकमें पकावे । इस प्रकार करनेसे लोहा शुद्ध हो जाता है ॥ ८-१३ ॥ वशिरं श्वेतवाह्यालं मधुपर्णी मयूरकम् । तण्डुलीयञ्च वर्षाभ्वं दत्त्वाऽधश्चोर्ध्वमेव च ॥ १४ ॥ पाक्यं सुजीर्णमण्डूरं गोमूत्रेण दिनत्रयम् । अन्तर्बाष्पमदग्धञ्च तथा स्थाप्यं दिनत्रयम् ॥१५॥ विच्चूर्णितं शुद्धिरियं लोहकिट्टस्य दर्शिता । जयन्त्या वर्द्धमानस्य आर्द्रकस्य रसेन तु ॥ १६ ॥ १७
( ४९४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । वायस्याश्चानुपूर्व्यैवं मर्दनं रसशोधनम् । गन्धकं नवनीताख्यं क्षुद्रितं लौहभाजने ॥ १७ ॥ त्रिधा चण्डांतपे शुष्कं भृङ्गराजरसाप्लुतम् । ततो वह्नौ द्रवीभूतं त्वरितं वस्त्रगालितम् ॥ यत्नाद्भृङ्गरसे क्षिप्तं पुनः शुष्कं विशुद्ध्यति ॥१८॥ पश्चात् चव्य, सफेद फूलकी खिरेंटी, गिलोय, चिरचिटा, चौलाई और पुनर्नवा (विखखपरा) इन सब औषधियोंकी जड़, छाल और पत्ते लेकर एक हांडीमें रखे और उसके ऊपर पुराना जीर्ण मण्डूर स्थापन करके प्रथम कही हुई औषधियोंकी जड़, छाल और पत्तोंसे आच्छा- दन करके उसमें गोमूत्र डालकर हांडीके मुखको अच्छे प्रकारसे बंद करके तीन दिन तक पकावे । और सुखाकर चूर्ण कर लेवे । इसप्रकार करनेसे मण्डूर शुद्ध होजाता है । जयंतीके पत्ते, एरण्डकी जड़, अद्- रख और मकोय इन प्रत्येकके रसके द्वारा अलग अलग खरल करके पारेको शुद्ध करे । इसके उपरांत नवनीताख्य अर्थात् नवनीत घृतके समान गंधकको लेकर चावलोंके समान उसके छोटे छोटे टुकड़े करके भांगरेके रसके द्वारा लोहेके पात्रमें भिगोकर प्रचण्ड सूर्यकी धूपमें सुखावे । इस प्रकार तीन बार भांगरेके रसमें डुबोकर तीन बार सूर्यकी तेज धूपमें सुखा लेवे । फिर गंधकको लोहेके पात्रमें डालकर बेरीके दीप्त अंगारोंपर स्थापन कर लोहेके डंडेसे या करछीसे चलाता जाय । अच्छे प्रकारसे गंधक गलकर तेलके समान हो जाय तब भांगरेके रससे भरी हुई हांडीके मुँहपर घृतमें भीगा वस्त्र लपेटकर उस वस्त्रमें गंधकको छोड़ देवे । फिर गंधकको भांगरेके रसमेंसे निकालकर जलमें धोकर सुखा लेवे और फिर पीछे उसका चूर्ण कर लेवे ॥ १४-१८ ॥ गगनाद्द्विपलं चूर्णं लौहस्य पलमात्रकम् । लोहकिट्टपलार्द्धं च सर्वमेकत्र संस्थितम् ॥ १९ ॥