रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

! Wait, what is before क्ष? Is it प? विपक्षः? Why would it say: "verb विपक्षः"? Wait! Could "verb" NOT be the English word "verb"? Wait, look at the letters: v e r b? Yes, 'v', 'e', 'r', 'b'! It is clearly "verb". Then why would it be followed by something meaning "is intended" or "is elided"? Wait! "verb विवक्षितः"? But there are only three letters! Wait, could it be: "verb विवक्षः"? No, Kale was an English/Sanskrit scholar, he wouldn't write ungrammatical "verb विवक्षः". Wait, could it be a misprint in the book? Look at line 18: "मनोरमः;" instead of "मनोरमायाम्" or "मनोरमायां"! The book definitely has typos (it's a 19th/early 20th century Indian print). Wait, could it be "verb विवक्षा"? Look at the end: is it a visarga ः or ा? Wait, look at the two dots: Are there two dots? Look at: वि [glyph] [glyph] Wait, is the first letter after 'verb

288 रत्नावली ………मया…करः चिरं गृहीत्वा त्वयि न विन्यस्तः। The answer is—There are two verbs विन्यस्तः and गृहीत्वा with both of which करः is con- strued. विन्यस्त is the principal verb (आख्यात) and गृहीत्वा is the subsidiary verbal form being incomplete i. e., ending in क्त्वाच्। So, though the connection of करः is directly with the principal verb विन्यस्तः, yet its connection with गृहीत्वा is tacitly expressed by the dictum of काशिका—"प्रधानशक्ताभिधाने गुणशक्तिरभिहितवत् प्रकाशते"— commenting on this Haradatta in his पदमञ्जरी says—"आख्यातपदवाच्या क्रिया विशेय्यत्वात् प्रधानम्। विशेषणभूता त्वप्रधानम्। तद्द्वारिण तद्विषययोः शक्त्योरपि गुणप्रधानभावः। तत्र प्रधानानुवर्तित्वात् गुणानां तन्मुखप्रेक्षितत्वात् तद्विरुद्धकार्यारम्भा- भावात् यथायथं विभक्तिसिद्धिः"। The गुणीभूतक्रिया or the incomplete verbs depend upon the principal verbs to complete the predication. So the meaning expressed by the principal verb cannot be done otherwise by the incomplete verbs ; but, on the other hand, incomplete verbs help the principal verbs, in the matter of clear expression of the meaning of the construction. So, though करः is explicitly connected with विन्यस्तः the principal verb, yet it is implicitly taken to be construed with गृहीत्वा as well. विन्यस्तः—Is put ; वि-नि + अस् + क्त कर्मणि। The figure of speech is here काव्यलिङ्ग ; the 2nd line being the cause of the 1st one ; रूपकालङ्कार is also in करानलङ्कृतः etc. The metre is शार्दूलविक्रीडितम्। Ch. of voice.—सन्तापं करानलङ्कृतम् इमं……सहसे। न भूयते उप- शमेन च……। त्वया तन्वते। मूढः अहं……प्राप्तं……विन्यस्तवान्……स्पर्शं ……करम्। आश्चर्यम्—Wonder ; आ - चर् + यत्। "आश्चर्य्य मनितो" इति सुडागमः ;

तृतीयोऽङ्कः 289 otherwise आ - चर् + यत् results in आचर्य्य meaning गन्तव्य । Again आ

• चर् + ण्यत् = आचार्य्य meaning गुरु (preceptor). Shloka 2. दुर्लक्ष्यम्—Difficult to be perceived. दुर्लक्ष्यमिति ग्रन्थकारपाठे दुःशब्दोऽपकृष्टवचनः—अलक्ष्यम् इति भावः । लक्षि ( लक्ष् + णिच् ) + यत् शक्यार्थे ( कृत्यप्रत्यय ) । न लक्ष्यम् 'सहसुपा' इति अस्वपदविग्रहे नित्यसमासः । In the reading दुर्लक्ष, it is derived as दुर् — लक्ष् + णिच् + खल् । खल् is the appropriate suffix in the sense of difficulty or absence of difficulty, when a root is preceded by ईषत्, दुः or सु ( “ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थे खल्” ) . So दुर्लक्ष्य in the sense of 'difficult to notice' is not grammatically justifiable. Do not say दुःखेन लक्ष्यम् प्रादित्वात् । (Vide, Gita XI, A. Shastri, verse 17.) चल—Restless. N. B. Mind is called here दुर्लक्ष्य on account of its being atomic in nature according to the नैयायिकs— Cf. “साक्षात्कारी सुखादीनां करणं मन उच्यते । अयौगपद्याज् ज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते ॥”—कारिकावली Kanáda also in his aphorism says “तद्भावादणु मनः”—वै-सू ७।१।२३ । Without mind knowledge is impossible inspite of other senses. In this connection श्रुति says, “अन्यत्रमना अभूवम् नाश्रौषम् अन्यत्रमना अभूवं नाद्राक्षमिति” । “न च मनसः सङ्कोचविकाशशालित्वात् उभयोपपत्तिरस्त्विति वाच्यम् । नानावयवतन्नाशादिकल्पने गौरवालाघवान्निरवयवस्यैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः”— मुक्तावली । That mind is restless, is attested in the गीता— अर्जुन उवाच— “चञ्चलं हि मनः कृष्ण ! प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ 19

290 रत्नावली श्रीभगवानुवाच— असंशयं महाबाहो ! मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय ! वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६।३४-३५ शिलीमुखैः—With arrows. समं—Simultaneously. N. B. The cause of wonder on the part of the King is this :—A target to be pierced is required to be visible and steady to the marksman. But though the mind of the King was unsteady in its nature as well as imperceptible owing to its atomic nature, still it was pierced simultaneously with all the arrows of Cupid. [ This indicates the god's almightiness. This expression of the King is due to his extreme love-sick condition. ] The figure of speeeh is here (1) विभावना owing to the effect of वेधन (piercing) being brought about without the existence of causes, viz.,—स्थिरत्व (steadiness) and सुलक्ष्यत्व (perceptibility). The definition of विभावना—“विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिः” । (2) विरोधाभासालंकारः—As the विरोध arises when the invisible and unsteady mind is simultaneously pierced by many arrows. And the विरोध is refuted when विप्रलम्भ ( separation ) and the love- sick-condition of the King are taken into consideration. The metre is here अनुष्टुप् । Ch. of voice.—मनसा...चलेन...दुर्लक्ष्ये ण...कामः...एतत्...विद्धवान् ॥२॥ कुसुमधन्वन्—कुसुमं धनुर्यस्य ( बहु ) तत् सम्बोधने ; समासान्तः अनङ् by the rule “वा संज्ञायाम्” । कुसुमधन्वन् is declined like आत्मन् । The alter- native form is कुसुमधनुः । Sl. 3. मनोभवस्य—मनसि भवतीति मनस् - भू + अच् पचादित्वात् ।

तृतीयोऽङ्कः 291 . पञ्च बाणाः—The five recognized flowers are figuratively called the five arrows of the god of love. They are :— “अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका । नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥” नियताः—Settled, fixed. नि - यम् + क्त कर्म्मणि । अस्मद्विधः—अस्माकं विधा इव विधा ( अवस्था ) यस्य ( बहु ) सः । This refers to his being himself in love-sick condition. लक्ष्यः—Mark, target. लक्ष् + णिच् + यत् । लोके...गतम्—It is known in the world that all love-sick per- sons are aimed at by the five arrows of the god of love. विप्रतीपम्—Reversed. विप्रतिगता आपो यस्मिन् ( बहु ), the प of अप् is changed into ई if it is preceeded by द्वि, अन्तर or उपसर्ग in a compound by the rule “द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्” । The समासान्त अ comes by the rule “ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे” । त्वयि—विषयाधिकरणे ७मी । असंख्याः—नास्ति संख्या येषां ( बहु ) तैः । Adj. to शरैः । अशरणः—नास्ति शरणं यस्य ( बहु ) सः । शरण means shelter etc. ‘शरणं गृहरक्षित्रोः’—अमरः । कामिजनः—कामिनां जनः ( ६ष्ठीतत् ) or कामी जनः कर्मधा । न् of कामिन् elided by the rule “नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य” । कामिजनः is here in प्रथमा being the direct object of the root नी in नीतः—“गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्” । पञ्चताम्—(1) The state of being reduced to the number five. (2) Death. “पञ्चता मृत्युः”—अमरः । In death the five great elements पृथिवी, अप् etc. ( पञ्च महाभूत ), of which the gross physical body of ours is composed, are separated and merge in their

292 रत्नावली respective original substrata. So death is called पञ्चत्व or पञ्चता । “पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतानां स्वांशसंक्रमणात् पृथक्त्वम्' इति भरतः। पञ्चताम् is in २या owing to its being the indirect object of the root नी in नीतः। N. B. The King here means to say, 'It is known in the world that numberless passionate persons are pierced by the five arrows of Cupid. But so far as his own poor case is concerned, the thing is quite reversed, as numberless (असंखा) arrows are leading the few passionate persons like his own self to पञ्चता (death). Cf. “सुभगे कोटिसंख्यात्वमुपेत्य मदनाशुगैः । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद् वियोगिनाम् ॥ Again, “तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो- र्द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु ।” etc.—Shak. III. 3. The metre is here शार्दूलविक्रीडित । The figure of speech is here विरोधाभास, but विरोध is refuted when पञ्चता means death. There is a possibility of विषमालङ्कार here as well, for there is a discordance in the function of cause and effect. The god of love possessing five arrows and piercing numberless people became otherwise in function in the case of the King, when the arrows became numberless and the passionate persons were led to पञ्चता । The definition of विरोधाभास is— “विरोधश्चाविरोघेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः'—काः प्रः १०।११० The definition of विषम is— “गुणी क्रिये वा यत् स्यातां विरुद्धे हेतुकार्ययोः । यहारब्धस्य वैकल्यमनर्थस्य च सम्भवः ॥ विरूपयोः सङ्घटना या च तद्विषम' मतम्” ॥ (सा. द. १०।७०-७१)

तृतीयोऽङ्कः 293 Ch. of voice.—बाणैः पञ्चभिः...नीयतेः......असङ्ख्येन जनेन यथाविधेन ......लक्ष्म्या वा...येन...गतेन...दृष्टेन तेन ।...विप्रतीपेन...इमं' विद्धं'...कामिजनम्... अशरणम् नीतवान् त्वं पश्यताम् । एवंविधावस्थम्—Put to such a condition. एवं विधा यस्याः ( बहु ) सा । एवं विधा अवस्था यस्य ( बहु ) तम् । Adj. to आत्मानम् । अन्तर्गूढकोप etc.—Adj. to देव्याः । अन्तर् गूढः (सुप्सुपा ) तादृशः कोपसम्भारः यस्याः ( बहु ) तस्याः । कोपस्य सम्भारः ( ६षीतत् ) ; सम्—भृ + घञ् = सम्भारः mass ; “सम्भारः सम्भृतौ गणः”—हेमचन्द्रः । लोचनगोचरताम्—Adj. to सागरिकाम् । लोचनयोः गोचरः ( ६षीतत् ) तं गता ( २यातत् ) ताम् । गावः इन्द्रियाणि चरन्त्यस्मिन् इति गो—चर + घः अधिकरण- वाच्ये । गोचर means विषय ( object ) तपस्विनीम्—Poor, wretched. “तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये त्रिषु”—मेदिनी । तपस् + विनि स्त्रियां ङीप् । P. 228. Sl. 4. ह्रिया—Out of shame ; हेतौ ३या । ह्री + क्विप् = ह्रीः । सर्व्वस्य—६ष्ठी by the rule “क्तस्य च वर्त्तमाने” in connection with विदिता which ends in क्त here in the present tense. आत्मविषयाम्—Adj. to कथाम् । आत्मा विषयः यस्याः ( बहु ) ताम् । सखीषु—७मी by the rule—“यस्य च भावेन भावलक्षणम् ।” स्मेरासु—स्मि + र स्त्रियां टाप् । Adj. to सखीषु । Smiling. N. B.—When her friends smiled Ságariká thought that they were smiling with reference to her clandestine love in- trigue. So her bashfulness doubly increased. हृदयनिहित etc.—Adj. to प्रिया । हृदये निहितः ( ७मीतत् ) तादृशः आतङ्कः ( कर्मधा ) तेन विधुरा ( ३यातत् ) । विगता धूः यस्याः ( बहु ) सा = विधुरा, distressed. “विधुरं तु प्रविश्लेषे विकले विधुरा पुनः”—हेमचन्द्रः ।

294.                              रत्नावली
     

' The metre is शिखरिणी, the definition of which is “रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी” । Ch. of voice.—...नीयते...विदितया भूयते...कल्प्यते कथा आत्मविषया... प्रकथ्यते...प्रियया...आस्यते...हृदयनिहितातङ्कविधुरया” ॥४॥ P. 232. कौशाम्बीराज्यलाभेन—कौशाम्बी is the capital of the वत्स kingdom. In the स्वप्नवासवदत्ता there is a reference that उदयन's position was sometimes jeopardized in his kingdom by his enemies and he was extricated from that awkward position by forming alliance with king दर्शक of मगध by marrying पद्मावती । प्रतिपालयति—Is waiting. प्रति - पा + णिच् + लट् ति । समीहित etc.—समीहितं ( desired ) कार्यं ( कर्मधा ) तस्य सिद्धिः (६ष्ठी- तत् ) तया । सम् + ईह् + क्त कर्मणि । P. 233. उपहसित etc.—Adj. to अमात्यः । बुद्ध्याः विभवः ( ६ष्ठीतत् ) बृहस्पतेः बुद्धिविभवः ( ६ष्ठीतत् ) उपहसितः बृहस्पतिबुद्धिविभवः येन ( बहु ) सः । कटकम्—Bangle. “कटको वलयोऽस्त्रियाम्—अमरः । गुर्व्वनुराग etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । गुरुः अनुरागः ( कर्मधा ) तेन सिक्तं ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्य ( बहु ) सः । अनुरागः means colour ; as such he is taken to be a lover with his heart full of love (अनुराग) and who is beckoned from a distance by a lady ( वधू ) in the form of evening. सन्ध्यावधू etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । सन्ध्या वधूरिव ( उपमितसमास ) तया दत्तः ( ३यातत् ) तादृशः सङ्केतः यस्मै ( बहु ) सः । अस्तगिरि etc.—अस्तगिरेः शिखरं ( ६ष्ठीतत् ) तदेव काननम् ( रूपक ) । The figure of speech in this sentence एषः खलु......सहस्ररश्मिः is परम्परितरूपकम् ।

तृतीयोऽङ्कः 295 P. 236. एकचक्रः—Adj. to रथः। The chariot of the sun has one wheel only— Cf. “एकचक्रो रथो यस्य दिव्यः कनकभूषणः। स मे भवतु सुप्रीतः पद्महस्तो दिवाकरः॥” ( आदित्यहृदयम् ) “एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः। आक्रमतेव तेजस्वी तथाप्येको नभस्तलम्॥” ( काव्यादर्शः । ) प्रभवति—is able ; प्र-भू + लट् ति। भुवनभ्रान्ति etc.—Adj. to अध्वानम्। भुवने भ्रान्तिः ( ७मीतत् ) तया दीर्घः ( ३यातत् ) तम्। भ्रान्ति here means भ्रमण—going around the surface of the earth. न्यस्तचिन्ता etc.—Adj. to अर्कः। अतिगतः भारः ( प्रादितत् ) चिन्तायाः अतिभारः ( षष्ठीतत् )। न्यस्तः चिन्तातिभारः येन ( बहु ) सः। N. B. The anxiety is how to arrive at the eastern direc- tion early in the morning. मनसि—It is construed with न्यस्त—a member of the compound —एकदेशान्वय by the rule “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः”। सन्ध्याकृष्ट etc.—सन्ध्या आकृष्टाः ( ३यातत् ) आकृष्टाश्च अवशिष्टाश्च ( कर्मधा ) तादृशाः स्तबकाः ( कर्मधा ) तेषां परिकराः ( ६ष्ठीतत् ) तैः। करणे ३या। परिकर means समूह—“परिकरः पर्य्यङ्कपरिवारयोः। प्रगाढे गालिकाम्भे विवेकारम्भयोर्गणे”। —हैमः। परि — कृ + अप्। N. B. This expression means that in the evening time the sun is left with only a handful of scarlet rays. स्फुटहेम etc.—Adj. to अर्कः। With clearly visible golden

296 रत्नावली spokes. हेम्नः अराणि ( ६ठीतत् ) तेषां पंक्तयः ( ६ठीतत् ) स्पष्टाः हेमारपंक्तयः यस्य ( बहु ) सः। अर means spokes of a wheel. N. B. The handful of scarlet rays scattering on all sides appears like golden spokes of a wheel. अस्तक्षितिभृति—On the setting mountain, क्षितिं बिभर्त्ति इति क्षिति—भृ + क्विप्, सप्तम्येकवचने। दिक्-चक्रम्—दिग् एव चक्रम् ( रूपक, मयूरव्यंसकादित्वात् समासः ) । The idea of this shloka is this :—At the close of the day the sun is resting on the setting mountain with a handful of scarlet rays scattered on all sides from the western sky. The chariot by which the sun makes his aerial journey is said to have only one wheel. Now, the sun, lingering on the western horizon with his scarlet rays, appears to be troubled with the thought as to how he would be able to travel such a long weari- some course in a single-wheeled chariot in order, to give attend- ance in the eastern horizon punctually early in the next morn- ing. Hence it appears that he has taken his seat on the western hill with a view to solving the difficulty by furnishing his chariot with another wheel that he finds in the form of the circular horizon ( दिक्-चक्र ). And in order to use that horizon- circle as his second wheel, he appears to strengthen it first by joining to it his handful of golden rays as its spokes. The sun is here implicitly compared with a man possessing a strong sense of duty who in time makes everything ready for regular attendance to his duty every day. The metre is स्रग्धरा। The figure of speech is उत्प्रेक्षा। Ch. of voice.—एकचक्रेण......प्रभूयते......रथेन......न्यस्तचिन्तातिभारेण ......स्पष्टहेमारपंक्तिना व्यवस्थितेन एतेन...नीयते...अर्केण ॥५॥

तृतीयोऽङ्कः 297 Shloka 6. This shloka admits of double meaning as the setting sun is here implicitly compared with a lover bidding adieu to his beloved. पद्मवदने—(i) Lotus-faced (lady) ; (2) with lotus as face (lotus- bed or lotus-plant.) पद्मं वदनं यस्याः (बहु) सा (सरोरुहिणी) or पद्ममिव वदनं यस्याः (बहु) सा (नायिका) । समयः—(i) Time ; (ii) Swearing (in the case of a lover) “समयः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः”—अमरः । सुप्ता—(i) Closed (for lotus-bed). (ii) Sleeping (for lady). प्रतिबोधनीया—(i) To be opened (for the lotus-bed). (ii) To be awakened (for the lady). अस्तमस्तक etc.—Adj. to सूर्यः as well as to the suggested नायक । (i) With his rays thrown on the setting hill. (ii) With his hand placed on the head bent down (through sorrow). अस्तस्य (अस्ताचलस्य) मस्तकं (६ष्ठीतत्) तस्मिन् निविष्टः (७मीतत्) तादृशः करः (किरणः) यस्य सः (बहु) । Or अस्तम् (अवनतं विक्षिप्तं वा) मस्तकम् (कर्मधा) तस्मिन् निविष्टः करः (हस्तः) यस्य (बहु) सः । N. B. When one swears by putting his hand on one’s head, it becomes more convincing. सरोरुहिण्याः—(i) Of the lotus-bed, or the lotus-pond, or the lotus-plant. (ii) The lady with lotus for her decoration. सरसि रोहति इति सरस्—रुह् + घञ् = सरोरुहम् lotus. सरोरुहम् अस्याः अस्तीति सरोरुह + इनि अस्त्यर्थे, स्त्रियां ङीप् = सरोरुहिणी, तस्याः । प्रत्यायनाम्—consolation. प्रति—इ + णिच् + युच् (अन) भावे स्त्रियां टाप् । Because here the root इ with णिच् is used in the sense of

बोध, the root इ is not changed into गम् and thus the form प्रत्या- गमयति is not available. The prevailing rule is “णौ गमिरबोधने” । The figure of speech is समासोक्तिः, as by the description of the behaviour of the setting sun, the behaviour of a parting lover is suggested. The definition of समासोक्ति is— “समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥ साः दः १०।५६-५७ The metre is वसन्ततिलकम् । ‘’ज्ञेयं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गः” । Ch. of voice.—यातेन……भूयते……समयेन एतेन । सूर्यया…… भवत्या प्रतिबोधनीया (भूयते) । प्रत्यायना……भनेन……—करेण सूर्येण…… क्रियते ॥ ६ ॥ P. 237. बहुलीकृत etc.—Adj. to तिमिरसंघातः । With sparsely set rows of trees rendered dense. वनानां राजिः (६ष्ठीतत्) विरला वनराजिः (कर्मधा) तस्याः सन्निवेशः ६ष्ठीतत् बहुलीकृतः विरलवनराजिसन्निवेशः येन (बहु) सः । अबहलः बहलः कृतः इति बहुल + च्वि अभूततद्भावे + कृ + क्त कर्मणि । बहुल means घन । गृहीतघनपङ्क etc.—Adj. to तिमिरसंघातः । घनः पङ्कः (कर्मधा) गृहीतः घनपङ्कः (कर्मधा) तेन पीवराः (श्यावत्) तादृशाः वराहमहिषाः (कर्मधा) तद्वत् कृष्णा (उपमान कर्मधा) तादृशी छविः यस्य (बहु) सः । पीवर means stout. This adds to the deep dark colour of the gloom. तिमिरसंघातः—Mass of gloom. तिमिरस्य संघातः (६ष्ठीतत्) सम् - हन्

• घञ् = संघातः mass “संघातः पुंसि घाते च संहतौ नरकान्तरे”—मेदिनी । स्थगयति—स्थग् - संवरणे + लट्, ति । Cf. “विच्छिन्न मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि” । उः राः चः III. 38. क्रमात्—ल्यब् लोपे ५मी । क्रममवलम्ब्य इत्यर्थः । घटिद्रुम etc.—घटयश्च द्रुमाश्च पुरविभागाश्च (द्वन्द्वः) तान् । पुरस्य विभागाः (६ष्ठीतत्) ; different parts of the city.

तृतीयोऽङ्कः 299 तिरयति—Covers ; तिरः करोति इति तिरस् + णिच् + लट् ति = तिरयति which is a नामधातु । पीनत्वम्—Adj. to उपेतः । तदनु—तत् is here २या with कर्मप्रवचनीय अनु । ईक्षणपथम्—Adj. of तिरयति । Diff. reading ईक्षणफलम् । ईक्षणस्य पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) तम् । हरकण्ठद्युतिहरः—adj. to तमःसंघातः । हरस्य कण्ठम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य द्युतिः ( ६ष्ठीतत् ) तस्याः हरः ( षष्ठीतत् ) इति हरकण्ठद्युति - ह + अण् । The neck of हरः is black due to Haláhala poison ; cf. “पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः” ( मृच्छकटिक १।२ ) N. B. This stanza is an apt description of the gradual approach of deep gloom over the world. Cf. “लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः”—बालचरित and मृच्छकटिक । The metre is here शिखरिणी । Ch. of voice.—पूर्वा......स्थग्यते......पन्था......दिक्......क्रामता...... आटोद्रमपगविभागम्......तिर्य्यन्तं.........उपेतेन......तमःसंघातेन.........अनेन क्रियते हरकण्ठद्युतिहरेण ॥७॥ पिण्डीकृतान्धकारम्—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । पिण्डीकृतः अन्धकारः यस्मिन् ( बहु ) तत् । पिण्ड् + च्वि + कृ + क्त कर्मणि । ' Sl. 8. पाली—Row ; spelt as पालिः also “पालिः कर्णलताग्रंऽश्यौ- पङ्क्त्यावडप्रभृतयोः”—मेदिनी । चम्पकानाम्—Here means चम्पक trees. पाटला पङ्क्तिः—पाटलानां पङ्क्तिः ( ६ष्ठीतत् ) पाटल is a kind of tree the flower of which is called the trumpet-flower (Bignonia Suaveolens). “पाटलिः पाटलाऽभीष्टा काचस्थाली फलेरुहा ह्रस्ववृन्ता कुवेराक्षी”— अमरः ।

300 रत्नावली नियतम्—Adv., positively. नि - यम् + क्त । घ्रायाघ्राय—The reduplication here is due to repetition of by the rule "आभीक्ष्ण्ये णमुल् च।" The expression means 'smelling repeatedly'. व्यक्तिम्—Distinction. वि - अञ्ज् + क्तिन् ; अनक्ति, आनञ्ज, अङ्क्ष्यति etc. द्विगुणतर etc.—Adj. to पन्थाः। द्विगुणतरं तमः ( कर्मधा ) तेन निरुद्धः ( ३यातत् ) । N. B. Though all directions have been enveloped in deep darkness, yet the King makes out the path through different avenues of trees by smelling the fragrance of their characteristic flowers. The metre is स्रग्धरा । Ch. of voice—पाल्या अनया...अनेन अमुना सुन्दरेण सिन्धुवारेण। सान्द्रया वीथ्या अनया पाटल्या...पङ्क्त्या एतया।...व्यक्तिः पथा प्रयायते द्विगुणतरतमोनिरुद्धे, तेन ......॥८॥ P. 241. मसृणमरकत etc.—मसृण means 'smooth.' मरकतमणिशिला- कुट्टिम। The paved floor of emeralds. सुखायमान—feeling relief. सुखं करोति इति सुख + क्यङ् + शानच् = सुखायमान which is a नामधातु। स्वगृहिणी etc.—Adj. to जनस्य। स्वस्य गृहिणी ( ६तीतत् ) तस्याः समागमः ( ६तीतत् ) तं परिभावयति ( तिरस्करोति—disregards) यः ( उप- पदतत् ) तस्य। One who disregards the union with his own wife. P. 245. Sl. 9. In this shloka the description of the behaviour of a woman waiting in tryst is given. प्रणयविशदाम्—Bright with love. प्रणयेन विशदा ( ३यातत् ) ताम्। घटयति—Brings in close contact. घट् + णिच् + लट् ति। कण्ठाश्लेषे—विषयाधिकरणे ७मी। कण्ठस्य आश्लेषः ( ६तीतत् ) तस्मिन्।

तृतीयाेऽङ्कः 301 आ - श्लिष् + घञ् = आश्लेषः, embrace. रसात्—हेतौ पञ्चमी out of pleasure. “शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः” इत्यमरः। पयोधरौ--Obj. of घटयति। धरतीति—धृ + अच् = धरः; पयसः धरा (६ष्ठी- तत्) तौ। बहुशः—बहु + शस् by the rule “बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम्।” many times. रमयतितराम्—रम्-णिच् + लट् ति + तरप् + आम्। In the sense of excessive excellence the तद्धित suffixes तरप् and तमप् are used at the end of verbs also. The metre is हरिणी “न समरसला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता”। न स म र स ल ग प्र ण य वि श दां, दृ ष्टिं व क्त्रे, द दा ति न श ङ्कि ता The pauses are on the 6th, and thence on the 4th and thence on the 7th syllables. The figure of speech is दीपक। Ch. of voice—प्रणयविशदा दृष्टिः दीयते। शङ्कितया घट्येते...पयोधरौ उद्यते... (गम्यते) प्रयत्नवतया। रम्यतेतरां सङ्गे तस्या...कामिन्या ॥८॥ P. 246. छोटिकाम्—The sound created by the snapping of the fore-finger slipping from the thumb against the half curved middle finger; this sort of sound is made in order to attract the notice of some person staying at a distance. P. 250. भावानुबन्धम्—भावस्य अनुबन्धः (६ष्ठीतत्) तम्। Attitude, continuity of feeling. N.B. The plot of disguise has been very aptly manipulated by the author. For the development of the action, this con- trivance of disguising Ságariká as Vásavadattá was necessary;

302 रत्नावली for without this Vásavadattá could not have known definitely the attitude of the King towards the heroine, though she had got indirect proof of it. The King mistook real Vásavadattá for Ságariká, as the former came to the secret place of appoint- ment being informed by Kánchanamálá about the plot of the Vidushaka and Susangatá. When Vásavadattá approached the King, he addressed her by the name Ságariká at which she flew into anger at the insincerity of the King and went away. But in the mean time real Ságariká, in the guise of Vásava- dattá trying to commit suicide out of self-reproach due to her secret love being known to others, was found by the Vidu- shaká and brought to the King with the impression that real Vásavadattá was committing suicide out of mortification. The King came to know her to be Sagarika in the dress of the Queen (for whom he was waiting there), only when she said— मुंच मुंच मं भद्दा, पराहीणी क्खु अअं जणो etc. When the King was busily engaged in expressing his love for Ságariká, Vásavadattá returned there simply with the view of pacifying the King who had been rather cruelly treated by her and found him there in a compromising position with Ságariká: and then she ordered the Vidushaka and Ságariká to be taken as captives. Thus the disguise episode borders almost on a 'Tragedy of errors', which happily for all ends in a comedy. The ingenious manipulation of this episode of disguise has enhan- ced the excellence of the main plot which terminates in Act IV with the union of the hero and the heroine, which ulti- mately appears to be congenial to all including even the rival Queen Vásavadattá. If this episode had not been in- troduced, the love between the King and the heroine would have remained secret and the wished-for union would have been done haphazardly. Thus the episode of disguise has contributed largely towards the development of the main plot

तृतीयाेऽङ्कः 303 of the drama maintaining dramatic propriety which is ensured by the natural development of action out of some normal incidents and episodes. Ságariká's confinement in the harem after the episode of disguise required the performance of the magical show which practically brought about the final union. The contrivance of disguise for passing a man incognito to bring about a desired end, is also very popular in western dramas. उत्ताम्यति—Getting anxious ; उत् - तम् + लट् , ति । Sl. 10. खरसन्तापः—खरस्य सन्तापः ( ६ष्ठीतत् ) । आसन्ने —Impending. प्रियसमागमे is understood ; आ - सद् - क्त कर्त्तरि । प्रावृषि—In the rainy season ; प्र - वृष् + क्विप् । दीर्घत्व in प्र is by the rule “नहिवृतिवृषिव्यधिरुचि-सहि-तनिषु कौ” । अभ्यर्णजलागमः—Adj. to दिवसः । जलस्य आगमः ( ६ष्ठीतत् ) अभ्यर्णः जलागमः यस्मिन् ( बहु ) सः । अभि - अर्द्द + कर्त्तरि क्त । The root अर्द्द preceeded by अभि meaning ‘near’ does not take इट् by the rule “अभेश्चाविदूर्र्ये” ; cf. अभ्यर्ण महाहवाय”—भट्टिः । अर्द्द meaning पीडा or याच्ञा takes इट् ( अर्द्दित ) । Cf. “कर एव तापहेतुः स एव मे प्रशमयिता जातः । दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य” ॥ S'ákuntalá III. 10. The metre is आर्या । “यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थके सार्या” ॥ — — ◡ ◡ — — — 1st line = ती व्रः ख र स न्ता पः २ २ १ १ २ २ २ = १२ मात्राs The 3rd line will correspond to the 1st

304 रत्नावली ˘ ˘ - - - ˘ - ˘ - - - 2nd line = न त था दो बा ध ते य था स ङ्गे १ १ २ २ २ १ २ १ २ २ २ = 18 मात्राs

• • ˘ ˘ - ˘ - ˘ ˘ - 4th line = अ भ्य ङ्ग ज ला ग मो दि व सः २ २ १ १ २ १ २ १ १ २ = 15 मात्राs N. B. The short vowel is equal to 1 mátrá and the long one to 2 mátrás (measures or units of time in pronunciation). The figure of speech is प्रतिवस्तूपमा which is defined as :— “... ... प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः” ॥ काः प्रः -१०।१०१-१०२ Here two सामान्यधर्मs बाधन and ऽतापन, respectively of शरत्सन्तापः and अभ्यङ्गजलागमो दिवसः which are उपमेय and उपमान respectively, mean the same thing under different wordings. Barring this much this figure of speech corresponds to दृष्टान्त । Ch. of Voice :—तीव्रेण शरत्सन्तापेन ... बाध्यते ... तप्यते ... अभ्यङ्गजला- गमेन दिवसेन ॥१०॥ उत्कण्ठानिर्भरम्—Adv. निः निःशेषेण भरः यस्मिन् ( बहु ) तत् यथा स्यात् तथा = निर्भरम् ; उत्कण्ठया निर्भरम् ( ३यातत् ) । निर्भरम्—means निरतिशयम्— excessively—“अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम्”—अमरः । उत्कण्ठा is defined as “रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः” । P. 251. सभ्रुभङ्गम्—with frowning. भ्रुवः भङ्गः ( ६तीतत् ) तेन सह विद्यमानम् ( बहु ) । Shloka 11. The King here identifies different limbs of the supposed Ságariká with different cooling materials whence he expects relief of his love-sicken self.

तृतीयोऽङ्कः 305 शीतांशुः—शीताः अंशवः यस्य ( बहु ) सः। A beautiful face is usually compared with the moon. उत्पलं—Any water-lily—'स्यादुत्पलं कुवलयम्'—अमरः। In the construction उत्पल has been identified with दृशौ (eyes). Here उत्पल seems to mean इन्दीवर ('blue lotus'), which has the likeness of colour with the black pupils of the eyes. Amara gives कुवलय as a synonym of उत्पल and कुवलय means a blue lotus—"श्यामं शितिकण्ठनील कुवलयमिन्दीवरं च"। रम्भागर्भनिभम्--Adj. to ऊरुयुगलम्। The thighs are likened unto the interior of a plantain-tree in point of its colour, softness, coolness and plumpness. आह्लादकर etc.—आह्लादकराणि आखिलानि अङ्गानि यस्याः ( बहु ) सा। रभसात्—ल्यब् लोपे पञ्चमी। Out of joy—"रभसो वेगहर्षयोः"। अनङ्गताप etc

306 रत्नावली P. 254. विश्रब्धा—Confidently. वि—श्रम्भ् + क्त + स्त्रियाम् टाप् । “विश्रब्धः केलिकलहे विश्वासे प्रणये वधे”—हेमचन्द्रः । P. 255. कटुकितानि—कटुः एव इति कटु + स्वार्थे क = कटुकः । कटुक + इतच् तारकादित्वात् । कटुकित means “Embittered.” सुखयतु—सुखं करोतु इति सुख + णिच् ( तत् करोति तदाचष्टे—इत्यादिना ) + लोट् तु । अथवा सुख दुःख तत्क्रियायाम् + लोट् तु । मधुरवचन etc.—मधुराणि वचनानि ( कर्मधा ) तेषाम् उपन्यासः ( ६ष्ठीतत् ) । उप - नि - अस् + घञ् = उपन्यासः, use. प्रियंवदः—प्रियं वदतीति प्रिय - वद् + खच् । कुपितकामिनी—Adj. to मृगलाञ्छनः । कुपिता कामिनी ( कर्मधा ) तस्याः कपोलम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य सन्निभः ( ६ष्ठीतत् ) । As the checks of a lady grow reddish through anger, so the Eastern direction has assumed the reddish hue just on the eve of the rise of the moon. मृगलाञ्छनः—The moon ; मृगः लाञ्छनं ( कलङ्कः ) यस्य ( बहु ) सः । “कलङ्काङ्कौ लाञ्छणञ्च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्”—अमरः । The spot on the moon is conventionally called मृग, हरिण (deer) and sometimes शशक, शश ( hare ) ; and accordingly the moon is called मृगाङ्क, शशाङ्क etc. Sl. 12. त्वद्वदनापहृत etc.—Adj. to निशानाथः । तव वदनं ( ६ष्ठीतत् ) तेन अपहृतम् कान्तिसर्व्वस्वं यस्य ( बहु ) सः । कान्तिः एव सर्व्वस्वम् ( रूपक—मयूर- व्यंसकादि ) सर्व्वस्वं ( कर्मधा ), कान्तिः सर्व्वस्वमिव ( उपमान कर्मधा ) । ऊर्ध्वकरः—(1) With rays scattered upwards. (2) With hands raised aloft. ऊर्ध्वः करः यस्य ( बहु ) सः । प्रतिकर्त्तुम्—To take revenge. N. B. Just as a person, being robbed of all (he had), takes